౪. అనుమానవగ్గో

౧. అనుమానపఞ్హో

౧. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా యేనాయస్మా నాగసేనో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం నాగసేనం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మిలిన్దో రాజా ఞాతుకామో సోతుకామో ధారేతుకామో ఞాణాలోకం దట్ఠుకామో అఞ్ఞాణం భిన్దితుకామో ఞాణాలోకం ఉప్పాదేతుకామో అవిజ్జన్ధకారం నాసేతుకామో అధిమత్తం ధితిఞ్చ ఉస్సాహఞ్చ సతిఞ్చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ ఉపట్ఠపేత్వా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘భన్తే నాగసేన, కిం పన బుద్ధో తయా దిట్ఠో’’తి. ‘‘న హి, మహారాజా’’తి. ‘‘కిం పన తే ఆచరియేహి బుద్ధో దిట్ఠో’’తి? ‘‘న హి, మహారాజా’’తి. ‘‘భన్తే నాగసేన, న కిర తయా బుద్ధో దిట్ఠో, నాపి కిర తే ఆచరియేహి బుద్ధో దిట్ఠో, తేన హి, భన్తే నాగసేన, నత్థి బుద్ధో, న హేత్థ బుద్ధో పఞ్ఞాయతీ’’తి.

‘‘అత్థి పన తే, మహారాజ, పుబ్బకా ఖత్తియా, యే తే తవ ఖత్తియవంసస్స పుబ్బఙ్గమా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే. కో సంసయో, అత్థి పుబ్బకా ఖత్తియా, యే మమ ఖత్తియవంసస్స పుబ్బఙ్గమా’’తి. ‘‘దిట్ఠపుబ్బా తయా, మహారాజ, పుబ్బకా ఖత్తియా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యే పన తం, మహారాజ, అనుసాసన్తి పురోహితా సేనాపతినో అక్ఖదస్సా మహామత్తా, తేహి పుబ్బకా ఖత్తియా దిట్ఠపుబ్బా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యది పన తే, మహారాజ, పుబ్బకా ఖత్తియా న దిట్ఠా, నాపి కిర తే అనుసాసకేహి పుబ్బకా ఖత్తియా దిట్ఠా, తేన హి నత్థి పుబ్బకా ఖత్తియా, న హేత్థ పుబ్బకా ఖత్తియా పఞ్ఞాయన్తీ’’తి.

‘‘దిస్సన్తి, భన్తే నాగసేన, పుబ్బకానం ఖత్తియానం అనుభూతాని పరిభోగభణ్డాని. సేయ్యథిదం, సేతచ్ఛత్తం ఉణ్హీసం పాదుకా వాలబీజనీ ఖగ్గరతనం మహారహాని చ సయనాని. యేహి మయం జానేయ్యామ సద్దహేయ్యామ ‘అత్థి పుబ్బకా ఖత్తియా’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, మయమ్పేతం భగవన్తం జానేయ్యామ సద్దహేయ్యామ. అత్థి తం కారణం, యేన మయం కారణేన జానేయ్యామ సద్దహేయ్యామ ‘అత్థి సో భగవా’తి. కతమం తం కారణం? అత్థి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన అనుభూతాని పరిభోగభణ్డాని. సేయ్యథిదం, చత్తారో సతిపట్ఠానా చత్తారో సమ్మప్పధానా చత్తారో ఇద్ధిపాదా పఞ్చిన్ద్రియాని పఞ్చ బలాని సత్త బోజ్ఝఙ్గా అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, యేహి సదేవకో లోకో జానాతి సద్దహతి ‘అత్థి సో భగవా’తి. ఇమినా, మహారాజ, కారణేన ఇమినా హేతునా ఇమినా నయేన ఇమినా అనుమానేన ఞాతబ్బో ‘అత్థి సో భగవా’తి.

‘‘‘బహూ జనే తారయిత్వా, నిబ్బుతో ఉపధిక్ఖయే;

అనుమానేన ఞాతబ్బం, అత్థి సో ద్విపదుత్తమో’’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, నగరవడ్ఢకీ నగరం మాపేతుకామో పఠమం తావ సమం అనున్నతమనోనతం అసక్ఖరపాసాణం నిరుపద్దవమనవజ్జం రమణీయం భూమిభాగం అనువిలోకేత్వా యం తత్థ విసమం, తం సమం కారాపేత్వా ఖాణుకణ్టకం విసోధాపేత్వా తత్థ నగరం మాపేయ్య సోభనం విభత్తం భాగసో మితం ఉక్కిణ్ణపరిఖాపాకారం దళ్హగోపురట్టాలకోట్టకం పుథుచచ్చరచతుక్కసన్ధిసిఙ్ఘాటకం సుచిసమతలరాజమగ్గం సువిభత్తఅన్తరాపణం ఆరాముయ్యానతళాకపోక్ఖరణిఉదపానసమ్పన్నం బహువిధదేవట్ఠానప్పటిమణ్డితం సబ్బదోసవిరహితం, సో తస్మిం నగరే సబ్బథా వేపుల్లత్తం పత్తే అఞ్ఞం దేసం ఉపగచ్ఛేయ్య, అథ తం నగరం అపరేన సమయేన ఇద్ధం భవేయ్య ఫీతం సుభిక్ఖం ఖేమం సమిద్ధం సివం అనీతికం నిరుపద్దవం నానాజనసమాకులం, పుథూ ఖత్తియా బ్రాహ్మణా వేస్సా సుద్దా హత్థారోహా అస్సారోహా రథికా పత్తికా ధనుగ్గహా థరుగ్గహా చేలకా చలకా పిణ్డదాయకా ఉగ్గా రాజపుత్తా పక్ఖన్దినో మహానాగా సూరా వమ్మినో యోధినో దాసికపుత్తా భటిపుత్తా [దాసపుత్తా భట్టిపుత్తా (సీ. పీ.)] మల్లకా గణకా ఆళారికా సూదా కప్పకా నహాపకా చున్దా మాలాకారా సువణ్ణకారా సజ్ఝుకారా సీసకారా తిపుకారా లోహకారా వట్టకారా అయోకారా మణికారా పేసకారా కుమ్భకారా వేణుకారా లోణకారా చమ్మకారా రథకారా దన్తకారా రజ్జుకారా కోచ్ఛకారా సుత్తకారా విలీవకారా ధనుకారా జియకారా ఉసుకారా చిత్తకారా రఙ్గకారా రజకా తన్తవాయా తున్నవాయా హేరఞ్ఞికా దుస్సికా గన్ధికా తిణహారకా కట్ఠహారకా భతకా పణ్ణికా ఫలికా [ఫల్లికా (సీ. పీ.)] మూలికా ఓదనికా పూవికా మచ్ఛికా మంసికా మజ్జికా నటకా నచ్చకా లఙ్ఘకా ఇన్దజాలికా వేతాలికా మల్లా ఛవడాహకా పుప్ఫఛడ్డకా వేనా నేసాదా గణికా లాసికా కుమ్భదాసియో సక్కయవనచీనవిలాతా ఉజ్జేనకా భారుకచ్ఛకా కాసికోసలా పరన్తకా మాగధకా సాకేతకా సోరేయ్యకా [సోరట్ఠకా (సీ. పీ.)] పావేయ్యకా కోటుమ్బరమాథురకా అలసన్దకస్మీరగన్ధారా తం నగరం వాసాయ ఉపగతా నానావిసయినో జనా నవం సువిభత్తం అదోసమనవజ్జం రమణీయం తం నగరం పస్సిత్వా అనుమానేన జానన్తి ‘ఛేకో వత భో సో నగరవడ్ఢకీ, యో ఇమస్స నగరస్స మాపేతా’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సో భగవా అసమో అసమసమో అప్పటిసమో అసదిసో అతులో అసఙ్ఖ్యేయో అప్పమేయ్యో అపరిమేయ్యో అమితగుణో గుణపారమిప్పత్తో అనన్తధితి అనన్తతేజో అనన్తవీరియో అనన్తబలో బుద్ధబలపారమిం గతో ససేనమారం పరాజేత్వా దిట్ఠిజాలం పదాలేత్వా అవిజ్జం ఖేపేత్వా విజ్జం ఉప్పాదేత్వా ధమ్ముక్కం ధారయిత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా విజితసఙ్గామో ధమ్మనగరం మాపేసి.

‘‘భగవతో ఖో, మహారాజ, ధమ్మనగరం సీలపాకారం హిరిపరిఖం ఞాణద్వారకోట్ఠకం వీరియఅట్టాలకం సద్ధాఏసికం సతిదోవారికం పఞ్ఞాపాసాదం సుత్తన్తచచ్చరం అభిధమ్మసిఙ్ఘాటకం వినయవినిచ్ఛయం సతిపట్ఠానవీథికం, తస్స ఖో పన, మహారాజ, సతిపట్ఠానవీథియం ఏవరూపా ఆపణా పసారితా హోన్తి. సేయ్యథీదం, పుప్ఫాపణం గన్ధాపణం ఫలాపణం అగదాపణం ఓసధాపణం అమతాపణం రతనాపణం సబ్బాపణ’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కతమం బుద్ధస్స భగవతో పుప్ఫాపణ’’న్తి? ‘‘అత్థి ఖో పన, మహారాజ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఆరమ్మణవిభత్తియో అక్ఖాతా. సేయ్యథీదం, అనిచ్చసఞ్ఞా దుక్ఖసఞ్ఞా అనత్తసఞ్ఞా అసుభసఞ్ఞా ఆదీనవసఞ్ఞా పహానసఞ్ఞా విరాగసఞ్ఞా నిరోధసఞ్ఞా సబ్బలోకే అనభిరతిసఞ్ఞా సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్చసఞ్ఞా ఆనాపానస్సతి ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞా వినీలకసఞ్ఞా విపుబ్బకసఞ్ఞా విచ్ఛిద్దకసఞ్ఞా విక్ఖాయితకసఞ్ఞా విక్ఖిత్తకసఞ్ఞా హతవిక్ఖిత్తకసఞ్ఞా లోహితకసఞ్ఞా పుళవకసఞ్ఞా అట్ఠికసఞ్ఞా మేత్తాసఞ్ఞా కరుణాసఞ్ఞా ముదితాసఞ్ఞా ఉపేక్ఖాసఞ్ఞా మరణానుస్సతి కాయగతాసతి, ఇమే ఖో, మహారాజ, బుద్ధేన భగవతా ఆరమ్మణవిభత్తియో అక్ఖాతా. తత్థ యో కోచి జరామరణా ముచ్చితుకామో, సో తేసు అఞ్ఞతరం ఆరమ్మణం గణ్హాతి, తేన ఆరమ్మణేన రాగా విముచ్చతి, దోసా విముచ్చతి, మోహా విముచ్చతి, మానతో విముచ్చతి, దిట్ఠితో విముచ్చతి, సంసారం తరతి, తణ్హాసోతం నివారేతి, తివిధం మలం విసోధేతి, సబ్బకిలేసే ఉపహన్త్వా అమలం విరజం సుద్ధం పణ్డరం అజాతిం అజరం అమరం సుఖం సీతిభూతం అభయం నగరుత్తమం నిబ్బాననగరం పవిసిత్వా అరహత్తే చిత్తం విమోచేతి, ఇదం వుచ్చతి మహారాజ ‘భగవతో పుప్ఫాపణ’న్తి.

‘‘‘కమ్మమూలం గహేత్వాన, ఆపణం ఉపగచ్ఛథ;

ఆరమ్మణం కిణిత్వాన, తతో ముచ్చథ ముత్తియా’’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కతమం బుద్ధస్స భగవతో గన్ధాపణ’’న్తి? ‘‘అత్థి ఖో పన, మహారాజ, తేన భగవతా సీలవిభత్తియో అక్ఖాతా, యేన సీలగన్ధేన అనులిత్తా భగవతో పుత్తా సదేవకం లోకం సీలగన్ధేన ధూపేన్తి సమ్పధూపేన్తి, దిసమ్పి అనుదిసమ్పి అనువాతమ్పి పటివాతమ్పి వాయన్తి అతివాయన్తి, ఫరిత్వా తిట్ఠన్తి. కతమా తా సీలవిభత్తియో? సరణసీలం పఞ్చఙ్గసీలం అట్ఠఙ్గసీలం దసఙ్గసీలం పఞ్చుద్దేసపరియాపన్నం పాతిమోక్ఖసంవరసీలం. ఇదం వుచ్చతి, మహారాజ, ‘భగవతో గన్ధాపణ’న్తి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన –

‘‘‘న పుప్ఫగన్ధో పటివాతమేతి, న చన్దనం తగ్గరమల్లికా వా;

సతఞ్చ గన్ధో పటివాతమేతి, సబ్బా దిసా సప్పురిసో పవాయతి [పవాతి (సీ. పీ.) ధ. ప. ౫౪ పస్సితబ్బం].

‘‘‘చన్దనం తగరం వాపి, ఉప్పలం అథ వస్సికీ;

ఏతేసం గన్ధజాతానం, సీలగన్ధో అనుత్తరో.

‘‘‘అప్పమత్తో అయం గన్ధో, య్వాయం తగరచన్దనం;

యో చ సీలవతం గన్ధో, వాతి దేవేసు ఉత్తమో’’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కతమం బుద్ధస్స భగవతో ఫలాపణ’’న్తి? ‘‘ఫలాని ఖో, మహారాజ, భగవతా అక్ఖాతాని. సేయ్యథీదం, సోతాపత్తిఫలం సకదాగామిఫలం అనాగామిఫలం అరహత్తఫలం సుఞ్ఞతఫలసమాపత్తి అనిమిత్తఫలసమాపత్తి అప్పణిహితఫలసమాపత్తి. తత్థ యో కోచి యం ఫలం ఇచ్ఛతి, సో కమ్మమూలం దత్వా పత్థితం ఫలం కిణాతి. యది సోతాపత్తిఫలం, యది సకదాగామిఫలం, యది అనాగామిఫలం, యది అరహత్తఫలం, యది సుఞ్ఞతఫలసమాపత్తిం, యది అనిమిత్తఫలసమాపత్తిం, యది అప్పణిహితఫలసమాపత్తిం. యథా, మహారాజ, కస్సచి పురిసస్స ధువఫలో అమ్బో భవేయ్య, సో న తావ తతో ఫలాని పాతేతి, యావ కయికా న ఆగచ్ఛన్తి, అనుప్పత్తే పన కయికే మూలం గహేత్వా ఏవం ఆచిక్ఖతి ‘అమ్భో పురిస ఏసో ఖో ధువఫలో అమ్బో, తతో యం ఇచ్ఛసి, ఏత్తకం ఫలం గణ్హాహి సలాటుకం వా దోవిలం వా కేసికం వా ఆమం వా పక్కం వా’తి, సో తేన అత్తనా దిన్నమూలేన యది సలాటుకం ఇచ్ఛతి, సలాటుకం గణ్హాతి, యది దోవిలం ఇచ్ఛతి, దోవిలం గణ్హాతి, యది కేసికం ఇచ్ఛతి, కేసికం గణ్హాతి, యది ఆమకం ఇచ్ఛతి, ఆమకం గణ్హాతి, యది పక్కం ఇచ్ఛతి, పక్కం గణ్హాతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో యం ఫలం ఇచ్ఛతి, సో కమ్మమూలం దత్వా పత్థితం ఫలం గణ్హాతి, యది సోతాపత్తిఫలం…పే… యది అప్పణిహితఫలసమాపత్తిం, ఇదం వుచ్చతి, మహారాజ, ‘భగవతో ఫలాపణ’న్తి.

‘‘‘కమ్మమూలం జనా దత్వా, గణ్హన్తి అమతమ్ఫలం;

తేన తే సుఖితా హోన్తి, యే కీతా అమతప్ఫల’’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కతమం బుద్ధస్స భగవతో అగదాపణ’’న్తి? ‘‘అగదాని ఖో, మహారాజ, భగవతా అక్ఖాతాని, యేహి అగదేహి సో భగవా సదేవకం లోకం కిలేసవిసతో పరిమోచేతి. కతమాని పన తాని అగదాని? యానిమాని, మహారాజ, భగవతా చత్తారి అరియసచ్చాని అక్ఖాతాని. సేయ్యథీదం, దుక్ఖం అరియసచ్చం దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం, తత్థ యే కేచి అఞ్ఞాపేక్ఖా చతుసచ్చం ధమ్మం సుణన్తి, తే జాతియా పరిముచ్చన్తి, జరాయ పరిముచ్చన్తి, మరణా పరిముచ్చన్తి, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసేహి పరిముచ్చన్తి, ఇదం వుచ్చతి మహారాజ ‘భగవతో అగదాపణ’న్తి.

‘‘‘యే కేచి అగదా లోకే [లోకే అగదా (పీ.)], విసానం పటిబాహకా;

ధమ్మాగదసమం నత్థి, ఏతం పివథ భిక్ఖవో’’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కతమం బుద్ధస్స భగవతో ఓసధాపణ’’న్తి? ‘‘ఓసధాని ఖో, మహారాజ, భగవతా అక్ఖాతాని, యేహి ఓసధేహి సో భగవా దేవమనుస్సే తికిచ్ఛతి. సేయ్యథీదం, చత్తారో సతిపట్ఠానా చత్తారో సమ్మప్పధానా చత్తారో ఇద్ధిపాదా పఞ్చిన్ద్రియాని పఞ్చ బలాని సత్త బోజ్ఝఙ్గా అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, ఏతేహి ఓసధేహి భగవా మిచ్ఛాదిట్ఠిం విరేచేతి, మిచ్ఛాసఙ్కప్పం విరేచేతి, మిచ్ఛావాచం విరేచేతి, మిచ్ఛాకమ్మన్తం విరేచేతి, మిచ్ఛాఆజీవం విరేచేతి, మిచ్ఛావాయామం విరేచేతి, మిచ్ఛాసతిం విరేచేతి, మిచ్ఛాసమాధిం విరేచేతి, లోభవమనం కారేతి, దోసవమనం కారేతి, మోహవమనం కారేతి, మానవమనం కారేతి, దిట్ఠివమనం కారేతి, విచికిచ్ఛావమనం కారేతి, ఉద్ధచ్చవమనం కారేతి, థినమిద్ధవమనం కారేతి, అహిరికానోత్తప్పవమనం కారేతి, సబ్బకిలేసవమనం కారేతి, ఇదం వుచ్చతి, మహారాజ, ‘భగవతో ఓసధాపణ’న్తి.

‘‘‘యే కేచి ఓసధా లోకే, విజ్జన్తి వివిధా బహూ;

ధమ్మోసధసమం నత్థి, ఏతం పివథ భిక్ఖవో.

‘‘‘ధమ్మోసధం పివిత్వాన, అజరామరణా సియుం;

భావయిత్వా చ పస్సిత్వా, నిబ్బుతా ఉపధిక్ఖయే’’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కతమం బుద్ధస్స భగవతో అమతాపణ’’న్తి? ‘‘అమతం ఖో, మహారాజ, భగవతా అక్ఖాతం, యేన అమతేన సో భగవా సదేవకం లోకం అభిసిఞ్చి, యేన అమతేన అభిసిత్తా దేవమనుస్సా జాతిజరాబ్యాధిమరణసోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసేహి పరిముచ్చింసు. కతమం తం అమతం? యదిదం కాయగతాసతి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన ‘అమతం తే, భిక్ఖవే, పరిభుఞ్జన్తి, యే కాయగతాసతిం పరిభుఞ్జన్తీ’తి. ఇదం వుచ్చతి, మహారాజ, ‘భగవతో అమతాపణ’న్తి.

‘‘‘బ్యాధితం జనతం దిస్వా, అమతాపణం పసారయి;

కమ్మేన తం కిణిత్వాన, అమతం ఆదేథ భిక్ఖవో’’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కతమం బుద్ధస్స భగవతో రతనాపణ’’న్తి? ‘‘రతనాని ఖో, మహారాజ, భగవతా అక్ఖాతాని, యేహి రతనేహి విభూసితా భగవతో పుత్తా సదేవకం లోకం విరోచన్తి ఓభాసేన్తి పభాసేన్తి జలన్తి పజ్జలన్తి ఉద్ధం అధో తిరియం ఆలోకం దస్సేన్తి. కతమాని తాని రతనాని? సీలరతనం సమాధిరతనం పఞ్ఞారతనం విముత్తిరతనం విముత్తిఞాణదస్సనరతనం పటిసమ్భిదారతనం బోజ్ఝఙ్గరతనం.

‘‘కతమం, మహారాజ, భగవతో సీలరతనం? పాతిమోక్ఖసంవరసీలం ఇన్ద్రియసంవరసీలం ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం పచ్చయసన్నిస్సితసీలం చూళసీలం మజ్ఝిమసీలం మహాసీలం మగ్గసీలం ఫలసీలం. సీలరతనేన ఖో, మహారాజ, విభూసితస్స పుగ్గలస్స సదేవకో లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా పిహయతి పత్థేతి, సీలరతనపిళన్ధో ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు దిసమ్పి అనుదిసమ్పి ఉద్ధమ్పి అధోపి తిరియమ్పి విరోచతి అతివిరోచతి [అతిరోచతి (సీ. పీ.)], హేట్ఠతో అవీచిం ఉపరితో భవగ్గం ఉపాదాయ ఏత్థన్తరే సబ్బరతనాని అతిక్కమిత్వా [అతిసయిత్వా (సీ. పీ.)] అభిభవిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వా తిట్ఠతి, ఏవరూపాని ఖో, మహారాజ, సీలరతనాని భగవతో రతనాపణే పసారితాని, ఇదం వుచ్చతి మహారాజ ‘భగవతో సీలరతన’న్తి.

‘‘‘ఏవరూపాని సీలాని, సన్తి బుద్ధస్స ఆపణే;

కమ్మేన తం కిణిత్వాన, రతనం వో పిళన్ధథా’తి.

‘‘కతమం, మహారాజ, భగవతో సమాధిరతనం? సవితక్కసవిచారో సమాధి, అవితక్కవిచారమత్తో సమాధి, అవితక్కఅవిచారో సమాధి, సుఞ్ఞతో సమాధి, అనిమిత్తో సమాధి, అప్పణిహితో సమాధి. సమాధిరతనం ఖో, మహారాజ, పిళన్ధస్స భిక్ఖునో యే తే కామవితక్కబ్యాపాదవితక్కవిహింసావితక్కమానుద్ధచ్చదిట్ఠివిచికిచ్ఛాకిలేసవత్థూని వివిధాని చ కువితక్కాని, తే సబ్బే సమాధిం ఆసజ్జ వికిరన్తి విధమన్తి విద్ధంసన్తి న సణ్ఠన్తి [న సణ్ఠహన్తి (సీ.)] న ఉపలిమ్పన్తి [న ఉపలిప్పన్తి (సీ. పీ.)]. యథా, మహారాజ, వారి పోక్ఖరపత్తే వికిరతి విధమతి విద్ధంసతి న సణ్ఠాతి న ఉపలిమ్పతి. తం కిస్స హేతు? పరిసుద్ధత్తా పదుమస్స. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సమాధిరతనం పిళన్ధస్స భిక్ఖునో యే తే కామవితక్కబ్యాపాదవితక్కవిహింసావితక్కమానుద్ధచ్చ దిట్ఠివిచికిచ్ఛాకిలేసవత్థూని వివిధాని చ కువితక్కాని, తే సబ్బే సమాధిం ఆసజ్జ వికిరన్తి విధమన్తి విద్ధంసన్తి న సణ్ఠన్తి న ఉపలిమ్పన్తి. తం కిస్స హేతు? పరిసుద్ధత్తా సమాధిస్స. ఇదం వుచ్చతి, మహారాజ, ‘భగవతో సమాధిరతన’న్తి, ఏవరూపాని ఖో, మహారాజ, సమాధిరతనాని భగవతో రతనాపణే పసారితాని.

‘‘‘సమాధిరతనమాలస్స, కువితక్కా న జాయరే;

న చ విక్ఖిపతే చిత్తం, ఏతం తుమ్హే పిళన్ధథా’తి.

‘‘కతమం, మహారాజ, భగవతో పఞ్ఞారతనం? యాయ, మహారాజ, పఞ్ఞాయ అరియసావకో ‘ఇదం కుసల’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘ఇదం అకుసల’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘ఇదం సావజ్జం, ఇదం అనవజ్జం, ఇదం సేవితబ్బం, ఇదం న సేవితబ్బం, ఇదం హీనం, ఇదం పణీతం, ఇదం కణ్హం, ఇదం సుక్కం, ఇదం కణ్హసుక్కసప్పటిభాగ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఇదం వుచ్చతి మహారాజ ‘భగవతో పఞ్ఞారతన’న్తి.

‘‘‘పఞ్ఞారతనమాలస్స, న చిరం వత్తతే భవో;

ఖిప్పం ఫస్సేతి [ఫుస్సేతి (స్యా.), పస్సతి (క.)] అమతం, న చ సో రోచతే భవే’తి.

‘‘కతమం, మహారాజ, భగవతో విముత్తిరతనం’’? ‘‘విముత్తిరతనం [విముత్తిరతనన్తి (సీ. పీ.)] ఖో, మహారాజ, అరహత్తం వుచ్చతి, అరహత్తం పత్తో ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ‘విముత్తిరతనం పిళన్ధో’తి వుచ్చతి. యథా, మహారాజ, పురిసో ముత్తాకలాపమణికలాపపవాళకలాపాభరణప్పటిమణ్డితో [పవాళాభరణపటిపణ్డితో (సీ. పీ.)] అగలుతగరతాలీసకలోహితచన్దనానులిత్తగత్తో నాగపున్నాగసాలసలళచమ్పకయూథికాతిముత్తకపాటలుప్పలవస్సికమల్లికావిచిత్తో సేసజనే అతిక్కమిత్వా విరోచతి అతివిరోచతి ఓభాసతి పభాసతి సమ్పభాసతి జలతి పజ్జలతి అభిభవతి అజ్ఝోత్థరతి మాలాగన్ధరతనాభరణేహి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అరహత్తం పత్తో ఖీణాసవో విముత్తిరతనపిళన్ధో ఉపాదాయుపాదాయ విముత్తానం భిక్ఖూనం అతిక్కమిత్వా సమతిక్కమిత్వా విరోచతి అతివిరోచతి ఓభాసతి పభాసతి సమ్పభాసతి జలతి పజ్జలతి అభిభవతి అజ్ఝోత్థరతి విముత్తియా. తం కిస్స హేతు? అగ్గం, మహారాజ, ఏతం పిళన్ధనం సబ్బపిళన్ధనానం, యదిదం విముత్తిపిళన్ధనం. ఇదం వుచ్చతి, మహారాజ, ‘భగవతో విముత్తిరతన’న్తి.

‘‘‘మణిమాలాధరం గేహ, జనో [గేహం, జనో (క.)] సామిం ఉదిక్ఖతి;

విముత్తిరతనమాలన్తు, ఉదిక్ఖన్తి సదేవకా’తి.

‘‘కతమం మహారాజ, భగవతో విముత్తిఞాణదస్సనరతనం? పచ్చవేక్ఖణఞాణం, మహారాజ, భగవతో విముత్తిఞాణదస్సనరతనన్తి వుచ్చతి, యేన ఞాణేన అరియసావకో మగ్గఫలనిబ్బానాని పహీనకిలేసావసిట్ఠకిలేసే చ పచ్చవేక్ఖతి.

‘‘‘యే ఞాణేన బుజ్ఝన్తి, అరియా కతకిచ్చతం;

తం ఞాణరతనం లద్ధుం, వాయమేథ జినోరసా’తి.

‘‘కతమం, మహారాజ, భగవతో పటిసమ్భిదారతనం? చతస్సో ఖో, మహారాజ, పటిసమ్భిదాయో అత్థపటిసమ్భిదా ధమ్మపటిసమ్భిదా నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పటిభానపటిసమ్భిదాతి. ఇమేహి ఖో, మహారాజ, చతూహి పటిసమ్భిదారతనేహి సమలఙ్కతో భిక్ఖు యం యం పరిసం ఉపసఙ్కమతి, యది ఖత్తియపరిసం, యది బ్రాహ్మణపరిసం, యది గహపతిపరిసం, యది సమణపరిసం, విసారదో ఉపసఙ్కమతి అమఙ్కుభూతో అభీరు అచ్ఛమ్భీ అనుత్రాసీ విగతలోమహంసో పరిసం ఉపసఙ్కమతి.

‘‘యథా, మహారాజ, యోధో సఙ్గామసూరో సన్నద్ధపఞ్చావుధో అచ్ఛమ్భితో [అసమ్భీతో (సీ. పీ.)] సఙ్గామం ఓతరతి, ‘సచే అమిత్తా దూరే భవిస్సన్తి ఉసునా పాతయిస్సామి, తతో ఓరతో భవిస్సన్తి సత్తియా పహరిస్సామి, తతో ఓరతో భవిస్సన్తి కణయేన పహరిస్సామి, ఉపగతం సన్తం మణ్డలగ్గేన ద్విధా ఛిన్దిస్సామి, కాయూపగతం ఛురికాయ వినివిజ్ఝిస్సామీ’తి [విజ్ఝిస్సామీతి (సీ.)], ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, చతుపటిసమ్భిదారతనమణ్డితో భిక్ఖు అచ్ఛమ్భితో పరిసం ఉపసఙ్కమతి. యో కోచి మం అత్థపటిసమ్భిదే పఞ్హం పుచ్ఛిస్సతి, తస్స అత్థేన అత్థం కథయిస్సామి, కారణేన కారణం కథయిస్సామి, హేతునా హేతుం కథయిస్సామి, నయేన నయం కథయిస్సామి, నిస్సంసయం కరిస్సామి, విమతిం వివేచేస్సామి, తోసయిస్సామి పఞ్హవేయ్యాకరణేన.

‘‘యో కోచి మం ధమ్మపటిసమ్భిదే పఞ్హం పుచ్ఛిస్సతి, తస్స ధమ్మేన ధమ్మం కథయిస్సామి, అమతేన అమతం కథయిస్సామి, అసఙ్ఖతేన అసఙ్ఖతం కథయిస్సామి, నిబ్బానేన నిబ్బానం కథయిస్సామి, సుఞ్ఞతేన సుఞ్ఞతం కథయిస్సామి, అనిమిత్తేన అనిమిత్తం కథయిస్సామి, అప్పణిహితేన అప్పణిహితం కథయిస్సామి, అనేజేన అనేజం కథయిస్సామి, నిస్సంసయం కరిస్సామి, విమతిం వివేచేస్సామి, తోసయిస్సామి పఞ్హావేయ్యాకరణేన.

‘‘యో కోచి మం నిరుత్తిపటిసమ్భిదే పఞ్హం పుచ్ఛిస్సతి, తస్స నిరుత్తియా నిరుత్తిం కథయిస్సామి, పదేన పదం కథయిస్సామి, అనుపదేన అనుపదం కథయిస్సామి, అక్ఖరేన అక్ఖరం కథయిస్సామి, సన్ధియా సన్ధిం కథయిస్సామి, బ్యఞ్జనేన బ్యఞ్జనం కథయిస్సామి, అనుబ్యఞ్జనేన అనుబ్యఞ్జనం కథయిస్సామి, వణ్ణేన వణ్ణం కథయిస్సామి, సరేన సరం కథయిస్సామి, పఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తిం కథయిస్సామి, వోహారేన వోహారం కథయిస్సామి, నిస్సంసయం కరిస్సామి, విమతిం వివేచేస్సామి, తోసయిస్సామి పఞ్హవేయ్యాకరణేన.

‘‘యో కోచి మం పటిభానపటిసమ్భిదే పఞ్హం పుచ్ఛిస్సతి, తస్స పటిభానేన పటిభానం కథయిస్సామి, ఓపమ్మేన ఓపమ్మం కథయిస్సామి, లక్ఖణేన లక్ఖణం కథయిస్సామి, రసేన రసం కథయిస్సామి, నిస్సంసయం కరిస్సామి, విమతిం వివేచేస్సామి, తోసయిస్సామి పఞ్హవేయ్యాకరణేనాతి, ఇదం వుచ్చతి, మహారాజ, ‘భగవతో పటిసమ్భిదారతన’న్తి.

‘‘‘పటిసమ్భిదా కిణిత్వాన, ఞాణేన ఫస్సయేయ్య యో;

అచ్ఛమ్భితో అనుబ్బిగ్గో, అతిరోచతి సదేవకే’తి.

‘‘కతమం, మహారాజ, భగవతో బోజ్ఝఙ్గరతనం? సత్తిమే, మహారాజ, బోజ్ఝఙ్గా, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో. ఇమేహి ఖో, మహారాజ, సత్తహి బోజ్ఝఙ్గరతనేహి పటిమణ్డితో భిక్ఖు సబ్బం తమం అభిభుయ్య సదేవకం లోకం ఓభాసేతి పభాసేతి ఆలోకం జనేతి. ఇదం వుచ్చతి, మహారాజ, ‘భగవతో బోజ్ఝఙ్గరతన’న్తి.

‘‘‘బోజ్ఝఙ్గరతనమాలస్స, ఉట్ఠహన్తి [ఉపట్ఠహన్తి (క.), ఉదిక్ఖన్తి (స్యా.)] సదేవకా;

కమ్మేన తం కిణిత్వాన, రతనం వో పిళన్ధథా’’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కతమం బుద్ధస్స భగవతో సబ్బాపణ’’న్తి? ‘‘సబ్బాపణం ఖో, మహారాజ, భగవతో నవఙ్గం బుద్ధవచనం సారీరికాని పారిభోగికాని చేతియాని సఙ్ఘరతనఞ్చ. సబ్బాపణే, మహారాజ, భగవతా జాతిసమ్పత్తి పసారితా, భోగసమ్పత్తి పసారితా, ఆయుసమ్పత్తి పసారితా, ఆరోగ్యసమ్పత్తి పసారితా, వణ్ణసమ్పత్తి పసారితా, పఞ్ఞాసమ్పత్తి పసారితా, మానుసికసమ్పత్తి పసారితా, దిబ్బసమ్పత్తి పసారితా, నిబ్బానసమ్పత్తి పసారితా. తత్థ యే తం తం సమ్పత్తిం ఇచ్ఛన్తి, తే కమ్మమూలం దత్వా పత్థితపత్థితం సమ్పత్తిం కిణన్తి, కేచి సీలసమాదానేన కిణన్తి, కేచి ఉపోసథకమ్మేన కిణన్తి, అప్పమత్తకేనపి కమ్మమూలేన ఉపాదాయుపాదాయ సమ్పత్తియో పటిలభన్తి. యథా, మహారాజ, ఆపణికస్స ఆపణే తిలముగ్గమాసే పరిత్తకేనపి తణ్డులముగ్గమాసేన అప్పకేనపి మూలేన ఉపాదాయుపాదాయ గణ్హన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భగవతో సబ్బాపణే అప్పమత్తకేనపి కమ్మమూలేన ఉపాదాయుపాదాయ సమ్పత్తియో పటిలభన్తి. ఇదం వుచ్చతి, మహారాజ, ‘భగవతో సబ్బాపణ’న్తి.

‘‘‘ఆయు అరోగతా వణ్ణం, సగ్గం ఉచ్చాకులీనతా;

అసఙ్ఖతఞ్చ అమతం, అత్థి సబ్బాపణే జినే.

‘‘‘అప్పేన బహుకేనాపి, కమ్మమూలేన గయ్హతి;

కిణిత్వా సద్ధామూలేన, సమిద్ధా హోథ భిక్ఖవో’తి.

‘‘భగవతో ఖో, మహారాజ, ధమ్మనగరే ఏవరూపా జనా పటివసన్తి, సుత్తన్తికా వేనయికా ఆభిధమ్మికా ధమ్మకథికా జాతకభాణకా దీఘభాణకా మజ్ఝిమభాణకా సంయుత్తభాణకా అఙ్గుత్తరభాణకా ఖుద్దకభాణకా సీలసమ్పన్నా సమాధిసమ్పన్నా పఞ్ఞాసమ్పన్నా బోజ్ఝఙ్గభావనారతా విపస్సకా సదత్థమనుయుత్తా ఆరఞ్ఞికా రుక్ఖమూలికా అబ్భోకాసికా పలాలపుఞ్జికా సోసానికా నేసజ్జికా పటిపన్నకా ఫలట్ఠా సేక్ఖా ఫలసమఙ్గినో సోతాపన్నా సకదాగామినో అనాగామినో అరహన్తో తేవిజ్జా ఛళభిఞ్ఞా ఇద్ధిమన్తో పఞ్ఞాయ పారమింగతా సతిపట్ఠానసమ్మప్పధానఇద్ధిపాదఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గవరఝానవిమోక్ఖరూ పారూపసన్తసుఖసమాపత్తికుసలా, తేహి అరహన్తేహి ఆకులం సమాకులం ఆకిణ్ణం సమాకిణ్ణం నళవనసరవనమివ ధమ్మనగరం అహోసి. భవతీహ –

‘‘‘వీతరాగా వీతదోసా, వీతమోహా అనాసవా;

వీతతణ్హా అనాదానా, ధమ్మనగరే వసన్తి తే.

‘‘‘ఆరఞ్ఞికా ధుతధరా, ఝాయినో లూఖచీవరా;

వివేకాభిరతా ధీరా, ధమ్మనగరే వసన్తి తే.

‘‘‘నేసజ్జికా సన్థతికా, అథోపి ఠానచఙ్కమా;

పంసుకూలధరా సబ్బే, ధమ్మనగరే వసన్తి తే.

‘‘‘తిచీవరధరా సన్తా, చమ్మఖణ్డచతుత్థకా;

రతా ఏకాసనే విఞ్ఞూ, ధమ్మనగరే వసన్తి తే.

‘‘‘అప్పిచ్ఛా నిపకా ధీరా, అప్పాహారా అలోలుపా;

లాభాలాభేన సన్తుట్ఠా, ధమ్మనగరే వసన్తి తే.

‘‘‘ఝాయీ ఝానరతా ధీరా, సన్తచిత్తా సమాహితా;

ఆకిఞ్చఞ్ఞం పత్థయానా, ధమ్మనగరే వసన్తి తే.

‘‘‘పటిపన్నా ఫలట్ఠా చ, సేక్ఖా ఫలసమఙ్గినో;

ఆసీసకా [ఆసింసకా (సీ. పీ.)] ఉత్తమత్థం, ధమ్మనగరే వసన్తి తే.

‘‘‘సోతాపన్నా చ విమలా, సకదాగామినో చ యే;

అనాగామీ చ అరహన్తో, ధమ్మనగరే వసన్తి తే.

‘‘‘సతిపట్ఠానకుసలా, బోజ్ఝఙ్గభావనారతా;

విపస్సకా ధమ్మధరా, ధమ్మనగరే వసన్తి తే.

‘‘‘ఇద్ధిపాదేసు కుసలా, సమాధిభావనారతా;

సమ్మప్పధానానుయుత్తా, ధమ్మనగరే వసన్తి తే.

‘‘‘అభిఞ్ఞాపారమిప్పత్తా, పేత్తికే గోచరే రతా;

అన్తలిక్ఖమ్హి చరణా, ధమ్మనగరే వసన్తి తే.

‘‘‘ఓక్ఖిత్తచక్ఖూ మితభాణీ, గుత్తద్వారా సుసంవుతా;

సుదన్తా ఉత్తమే దమ్మే [ధమ్మే (సీ. పీ.)], ధమ్మనగరే వసన్తి తే.

‘‘‘తేవిజ్జా ఛళభిఞ్ఞా చ, ఇద్ధియా పారమిం గతా;

పఞ్ఞాయ పారమిప్పత్తా, ధమ్మనగరే వసన్తి తే’తి.

‘‘యే ఖో తే, మహారాజ, భిక్ఖూ అపరిమితఞాణవరధరా అసఙ్గా అతులగుణా [అతులియగుణా (సీ. పీ. క.)] అతులయసా అతులబలా అతులతేజా ధమ్మచక్కానుప్పవత్తకా పఞ్ఞాపారమిం గతా, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘ధమ్మసేనాపతినో’తి వుచ్చన్తి.

‘‘యే పన తే, మహారాజ, భిక్ఖూ ఇద్ధిమన్తో అధిగతప్పటిసమ్భిదాపత్తవేసారజ్జా గగనచరా దురాసదా దుప్పసహా అనాలమ్బచరా ససాగరమహిధరపథవికమ్పకో చన్దసూరియపరిమజ్జకా వికుబ్బనాధిట్ఠానాభినీహారకుసలా ఇద్ధియా పారమిం గతా, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘పురోహితా’తి వుచ్చన్తి.

‘‘యే పన తే, మహారాజ, భిక్ఖూ ధుతఙ్గమనుగతా అప్పిచ్ఛా సన్తుట్ఠా విఞ్ఞత్తిమనేసనజిగుచ్ఛకా పిణ్డాయ సపదానచారినో భమరావ గన్ధమనుఘాయిత్వా పవిసన్తి వివిత్తకాననం, కాయే చ జీవితే చ నిరపేక్ఖా అరహత్తమనుప్పత్తా ధుతఙ్గగుణే అగ్గనిక్ఖిత్తా, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘అక్ఖదస్సా’తి వుచ్చన్తి.

‘‘యే పన తే, మహారాజ, భిక్ఖూ పరిసుద్ధా విమలా నిక్కిలేసా చుతూపపాతకుసలా దిబ్బచక్ఖుమ్హి పారమిం గతా, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘నగరజోతకా’తి వుచ్చన్తి.

‘‘యే పన తే, మహారాజ, భిక్ఖూ బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా సిథిలధనితదీఘరస్సగరుకలహుకక్ఖరపరిచ్ఛేదకుసలా నవఙ్గసాసనధరా, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘ధమ్మరక్ఖా’తి వుచ్చన్తి.

‘‘యే పన తే, మహారాజ, భిక్ఖూ వినయఞ్ఞూ వినయకోవిదా ఠానాట్ఠానకుసలా [నిదానపఠనకుసలా (సీ. పీ.), నిదానవత్థుకుసలా (స్యా.)] ఆపత్తానాపత్తిగరుకలహుకసతేకిచ్ఛఅతేకిచ్ఛవుట్ఠానదేసనానిగ్గహ- పటికమ్మఓసారణనిస్సారణపటిసారణకుసలా వినయే పారమిం గతా, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘రూపరక్ఖా’తి [రూపదక్ఖాతి (సీ. స్యా. పీ.)] వుచ్చన్తి.

‘‘యే పన తే, మహారాజ, భిక్ఖూ విముత్తివరకుసుమమాలబద్ధా వరపవరమహగ్ఘసేట్ఠభావమనుప్పత్తా బహుజనకన్తమభిపత్థితా, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘పుప్ఫాపణికా’తి వుచ్చన్తి.

‘‘యే పన తే, మహారాజ, భిక్ఖూ చతుసచ్చాభిసమయప్పటివిద్ధా దిట్ఠసచ్చా విఞ్ఞాతసాసనా చతూసు సామఞ్ఞఫలేసు తిణ్ణవిచికిచ్ఛా పటిలద్ధఫలసుఖా అఞ్ఞేసమ్పి పటిపన్నానం తే ఫలే సంవిభజన్తి, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘ఫలాపణికా’తి వుచ్చన్తి.

‘‘యే పన తే, మహారాజ, భిక్ఖూ సీలసంవరగన్ధమనులిత్తా [సీలవరసుగన్ధమనులిత్తా (సీ. పీ.)] అనేకవిధబహుగుణధరా కిలేసమలదుగ్గన్ధవిధమకా, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘గన్ధాపణికా’తి వుచ్చన్తి.

‘‘యే పన తే, మహారాజ, భిక్ఖూ ధమ్మకామా పియసముదాహారా అభిధమ్మే అభివినయే ఉళారపామోజ్జా అరఞ్ఞగతాపి రుక్ఖమూలగతాపి సుఞ్ఞాగారగతాపి ధమ్మవరరసం పివన్తి, కాయేన వాచాయ మనసా ధమ్మవరరసమోగాళ్హా అధిమత్తపటిభానా ధమ్మేసు ధమ్మేసనప్పటిపన్నా ఇతో వా తతో వా యత్థ యత్థ అప్పిచ్ఛకథా సన్తుట్ఠికథా పవివేకకథా అసంసగ్గకథా వీరియారమ్భకథా సీలకథా సమాధికథా పఞ్ఞాకథా విముత్తికథా విముత్తిఞాణదస్సనకథా, తత్థ తత్థ గన్త్వా తం తం కథారసం పివన్తి, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘సోణ్డా పిపాసా’తి వుచ్చన్తి.

‘‘యే పన తే, మహారాజ, భిక్ఖూ పుబ్బరత్తాపరరత్తం జాగరియానుయోగమనుయుత్తా నిసజ్జట్ఠానచఙ్కమేహి రత్తిన్దివం వీతినామేన్తి, భావనానుయోగమనుయుత్తా కిలేసపటిబాహనాయ సదత్థప్పసుతా, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘నగరగుత్తికా’తి వుచ్చన్తి.

‘‘యే పన తే, మహారాజ, భిక్ఖూ నవఙ్గం బుద్ధవచనం అత్థతో చ బ్యఞ్జనతో చ నయతో చ కారణతో చ హేతుతో చ ఉదాహరణతో చ వాచేన్తి అనువాచేన్తి భాసన్తి అనుభాసన్తి, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘ధమ్మాపణికా’తి వుచ్చన్తి.

‘‘యే పన తే, మహారాజ, భిక్ఖూ ధమ్మరతనభోగేన ఆగమపరియత్తిసుతభోగేన భోగినో ధనినో నిద్దిట్ఠసరబ్యఞ్జనలక్ఖణప్పటివేధా విఞ్ఞూ ఫరణా, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘ధమ్మసేట్ఠినో’తి వుచ్చన్తి.

‘‘యే పన తే, మహారాజ, భిక్ఖూ ఉళారదేసనాపటివేధా పరిచిణ్ణారమ్మణవిభత్తినిద్దేసా సిక్ఖాగుణపారమిప్పత్తా, ఏవరూపా ఖో, మహారాజ, భిక్ఖూ భగవతో ధమ్మనగరే ‘విస్సుతధమ్మికా’తి వుచ్చన్తి.

‘‘ఏవం సువిభత్తం ఖో, మహారాజ, భగవతో ధమ్మనగరం ఏవం సుమాపితం ఏవం సువిహితం ఏవం సుపరిపూరితం ఏవం సువవత్థాపితం ఏవం సురక్ఖితం ఏవం సుగోపితం ఏవం దుప్పసయ్హం పచ్చత్థికేహి పచ్చామిత్తేహి, ఇమినా, మహారాజ, కారణేన ఇమినా హేతునా ఇమినా నయేన ఇమినా అనుమానేన ఞాతబ్బం అత్థి సో భగవాతి.

‘‘‘యథాపి నగరం దిస్వా, సువిభత్తం మనోరమం;

అనుమానేన జానన్తి, వడ్ఢకిస్స మహత్తనం.

‘‘‘తథేవ లోకనాథస్స, దిస్వా ధమ్మపురం వరం;

అనుమానేన జానన్తి, అత్థి సో భగవా ఇతి.

‘‘‘అనుమానేన జానన్తి, ఊమిం దిస్వాన సాగరే;

యథాయం దిస్సతే ఊమి, మహన్తో సో భవిస్సతి.

‘‘‘తథా బుద్ధం సోకనుదం, సబ్బత్థమపరాజితం;

తణ్హక్ఖయమనుప్పత్తం, భవసంసారమోచనం.

‘‘‘అనుమానేన ఞాతబ్బం, ఊమిం దిస్వా సదేవకే;

యథా ధమ్మూమివిప్ఫారో, అగ్గో బుద్ధో భవిస్సతి.

‘‘‘అనుమానేన జానన్తి, దిస్వా అచ్చుగ్గతం గిరిం;

యథా అచ్చుగ్గతో ఏసో, హిమవా సో భవిస్సతి.

‘‘‘తథా దిస్వా ధమ్మగిరిం, సీతీభూతం నిరూపధిం;

అచ్చుగ్గతం భగవతో, అచలం సుప్పతిట్ఠితం.

‘‘‘అనుమానేన ఞాతబ్బం, దిస్వాన ధమ్మపబ్బతం;

తథా హి సో మహావీరో, అగ్గో బుద్ధో భవిస్సతి.

‘‘‘యథాపి గజరాజస్స, పదం దిస్వాన మానుసా;

అనుమానేన జానన్తి, మహా ఏసో గజో ఇతి.

‘‘‘తథేవ బుద్ధనాగస్స, పదం దిస్వా విభావినో;

అనుమానేన జానన్తి, ఉళారో సో భవిస్సతి.

‘‘‘అనుమానేన జానన్తి, భీతే దిస్వాన కుమ్మిగే;

మిగరాజస్స సద్దేన, భీతామే కుమ్మిగా ఇతి.

‘‘‘తథేవ తిత్థియే దిస్వా, విత్థతే భీతమానసే;

అనుమానేన ఞాతబ్బం, ధమ్మరాజేన గజ్జితం.

‘‘‘నిబ్బుతం పథవిం దిస్వా, హరితపత్తం మహోదికం;

అనుమానేన జానన్తి, మహామేఘేన నిబ్బుతం.

‘‘‘తథేవిమం జనం దిస్వా, ఆమోదితపమోదితం;

అనుమానేన ఞాతబ్బం, ధమ్మమేఘేన తప్పితం.

‘‘‘లగ్గం దిస్వా భుసం పఙ్కం, కలలద్దగతం మహిం;

అనుమానేన జానన్తి, వారిక్ఖన్ధో మహా గతో.

‘‘‘తథేవిమం జనం దిస్వా, రజపఙ్కసమోహితం;

వహితం ధమ్మనదియా, విసట్ఠం ధమ్మసాగరే.

‘‘‘ధమ్మామతగతం దిస్వా, సదేవకమిమం మహిం;

అనుమానేన ఞాతబ్బం, ధమ్మక్ఖన్ధో మహా గతో.

‘‘‘అనుమానేన జానన్తి, ఘాయిత్వా గన్ధముత్తమం;

యథాయం వాయతే గన్ధో, హేస్సన్తి పుప్ఫితా దుమా.

‘‘‘తథేవాయం సీలగన్ధో, పవాయతి సదేవకే;

అనుమానేన ఞాతబ్బం, అత్థి బుద్ధో అనుత్తరో’తి.

‘‘ఏవరూపేన ఖో, మహారాజ, కారణసతేన కారణసహస్సేన హేతుసతేన హేతుసహస్సేన నయసతేన నయసహస్సేన ఓపమ్మసతేన ఓపమ్మసహస్సేన సక్కా బుద్ధబలం ఉపదస్సయితుం. యథా, మహారాజ, దక్ఖో మాలాకారో నానాపుప్ఫరాసిమ్హా ఆచరియానుసిట్ఠియా పచ్చత్తపురిసకారేన విచిత్తం మాలాగుణరాసిం కరేయ్య, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సో భగవా విచిత్తపుప్ఫరాసి వియ అనన్తగుణో అప్పమేయ్యగుణో, అహమేతరహి జినసాసనే మాలాకారో వియ పుప్ఫగన్థకో పుబ్బకానం ఆచరియానం మగ్గేనపి మయ్హం బుద్ధిబలేనపి అసఙ్ఖ్యేయ్యేనపి కారణేన అనుమానేన బుద్ధబలం దీపయిస్సామి, త్వం పనేత్థ ఛన్దం జనేహి సవనాయా’’తి.

‘‘దుక్కరం, భన్తే నాగసేన, అఞ్ఞేసం ఏవరూపేన కారణేన అనుమానేన బుద్ధబలం ఉపదస్సయితుం, నిబ్బుతోస్మి, భన్తే నాగసేన, తుమ్హాకం పరమవిచిత్తేన పఞ్హవేయ్యాకరణేనా’’తి.

అనుమానపఞ్హో పఠమో.

౨. ధుతఙ్గపఞ్హో

‘‘పస్సతారఞ్ఞకే భిక్ఖూ, అజ్ఝోగాళ్హే ధుతే గుణే;

పున పస్సతి గిహీ రాజా, అనాగామిఫలే ఠితే.