౩. మచ్చుభాయనాభాయనపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి, పున భణితం ‘అరహా సబ్బభయమతిక్కన్తో’తి. కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, అరహా దణ్డభయా తసతి, నిరయే వా నేరయికా సత్తా జలితా కుథితా తత్తా సన్తత్తా తమ్హా జలితగ్గిజాలకా మహానిరయా చవమానా మచ్చునో భాయన్తి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి, తేన హి ‘అరహా సబ్బభయమతిక్కన్తో’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది భగవతా భణితం ‘అరహా సబ్బభయమతిక్కన్తో’తి, తేన హి ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయం ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘నేతం, మహారాజ, వచనం భగవతా అరహన్తే ఉపాదాయ భణితం ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి. ఠపితో అరహా తస్మిం వత్థుస్మిం, సమూహతో భయహేతు అరహతో. యే తే, మహారాజ, సత్తా సకిలేసా, యేసఞ్చ అధిమత్తా అత్తానుదిట్ఠి, యే చ సుఖదుక్ఖేసు ఉన్నతావనతా, తే ఉపాదాయ భగవతా భణితం ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి. అరహతో, మహారాజ, సబ్బగతి ఉపచ్ఛిన్నా, యోని విద్ధంసితా, పటిసన్ధి ఉపహతా, భగ్గా ఫాసుకా, సమూహతా సబ్బభవాలయా, సముచ్ఛిన్నా సబ్బసఙ్ఖారా, హతం కుసలాకుసలం, విహతా అవిజ్జా, అబీజం విఞ్ఞాణం కతం, దడ్ఢా సబ్బకిలేసా, అతివత్తా లోకధమ్మా, తస్మా అరహా న తసతి సబ్బభయేహి.

‘‘ఇధ, మహారాజ, రఞ్ఞో చత్తారో మహామత్తా భవేయ్యుం అనురక్ఖా లద్ధయసా విస్సాసికా ఠపితా మహతి ఇస్సరియే ఠానే. అథ రాజా కిస్మిఞ్చి దేవ కరణీయే సముప్పన్నే యావతా సకవిజితే సబ్బజనస్స ఆణాపేయ్య ‘సబ్బేవ మే బలిం కరోన్తు, సాధేథ తుమ్హే చత్తారో మహామత్తా తం కరణీయ’న్తి. అపి ను ఖో, మహారాజ, తేసం చతున్నం మహామత్తానం బలిభయా సన్తాసో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేన మహారాజా’’తి. ‘‘ఠపితా తే, భన్తే, రఞ్ఞా ఉత్తమట్ఠానే, నత్థి తేసం బలి, సమతిక్కన్తబలినో తే, అవసేసే ఉపాదాయ రఞ్ఞా ఆణాపితం ‘సబ్బేవ మే బలిం కరోన్తూ’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నేతం వచనం భగవతా అరహన్తే ఉపాదాయ భణితం, ఠపితో అరహా తస్మిం వత్థుస్మిం, సమూహతో భయహేతు అరహతో, యే తే, మహారాజ, సత్తా సకిలేసా, యేసఞ్చ అధిమత్తా అత్తానుదిట్ఠి, యే చ సుఖదుక్ఖేసు ఉన్నతావనతా, తే ఉపాదాయ భగవతా భణితం ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి. తస్మా అరహా న తసతి సబ్బభయేహీ’’తి.

‘‘నేతం, భన్తే నాగసేన, వచనం సావసేసం, నిరవసేసవచనమేతం ‘సబ్బే’తి. తత్థ మే ఉత్తరిం కారణం బ్రూహి తం వచనం పతిట్ఠాపేతు’’న్తి.

‘‘ఇధ, మహారాజ, గామే గామస్సామికో ఆణాపకం ఆణాపేయ్య ‘ఏహి, భో ఆణాపక, యావతా గామే గామికా, తే సబ్బే సీఘం మమ సన్తికే సన్నిపాతేహీ’తి. సో ‘సాధు సామీ’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా గామమజ్ఝే ఠత్వా తిక్ఖత్తుం సద్దమనుస్సావేయ్య ‘యావతా గామే గామికా, తే సబ్బే సీఘసీఘం సామినో సన్తికే సన్నిపతన్తూ’తి. తతో తే గామికా ఆణాపకస్స వచనేన తురితతురితా సన్నిపతిత్వా గామస్సామికస్స ఆరోచేన్తి ‘సన్నిపతితా, సామి, సబ్బే గామికా, యం తే కరణీయం తం కరోహీ’తి. ఇతి సో, మహారాజ, గామస్సామికో కుటిపురిసే సన్నిపాతేన్తో సబ్బే గామికే ఆణాపేతి, తే చ ఆణత్తా న సబ్బే సన్నిపతన్తి, కుటిపురిసా యేవ సన్నిపతన్తి, ‘ఏత్తకా యేవ మే గామికా’తి గామస్సామికో చ తథా సమ్పటిచ్ఛతి, అఞ్ఞే బహుతరా అనాగతా ఇత్థిపురిసా దాసిదాసా భతకా కమ్మకరా గామికా గిలానా గోమహింసా అజేళకా సువానా, యే అనాగతా, సబ్బే తే అగణితా, కుటిపురిసే యేవ ఉపాదాయ ఆణాపితత్తా ‘సబ్బే సన్నిపతన్తూ’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నేతం వచనం భగవతా అరహన్తే ఉపాదాయ భణితం, ఠపితో అరహా తస్మిం వత్థుస్మిం, సమూహతో భయహేతు అరహతో, యే తే, మహారాజ, సత్తా సకిలేసా, యేసఞ్చ అధిమత్తా అత్తానుదిట్ఠి, యే చ సుఖదుక్ఖేసు ఉన్నతావనతా, తే ఉపాదాయ భగవతా భణితం ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి. తస్మా అరహా న తసతి సబ్బభయేహి.

‘‘అత్థి, మహారాజ, సావసేసం వచనం సావసేసో అత్థో, అత్థి సావసేసం వచనం నిరవసేసో అత్థో, అత్థి నిరవసేసం వచనం సావసేసో అత్థో, అత్థి నిరవసేసం వచనం నిరవసేసో అత్థో. తేన తేన అత్థో సమ్పటిచ్ఛితబ్బో.

‘‘పఞ్చవిధేహి, మహారాజ, కారణేహి అత్థో సమ్పటిచ్ఛితబ్బో ఆహచ్చపదేన రసేన ఆచరియవంసేన [ఆచరియవంసతాయ (పీ. క.)] అధిప్పాయా కారణుత్తరియతాయ. ఏత్థ హి ఆహచ్చపదన్తి సుత్తం అధిప్పేతం. రసోతి సుత్తానులోమం. ఆచరియవంసోతి ఆచరియవాదో. అధిప్పాయోతి అత్తనో మతి. కారణుత్తరియతాతి ఇమేహి చతూహి సమేన్తం [సమేతం (సీ.)] కారణం. ఇమేహి ఖో, మహారాజ, పఞ్చహి కారణేహి అత్థో సమ్పటిచ్ఛితబ్బో. ఏవమేసో పఞ్హో సువినిచ్ఛితో హోతీ’’తి.

‘‘హోతు, భన్తే నాగసేన, తథా తం సమ్పటిచ్ఛామి. ఠపితో హోతు అరహా తస్మిం వత్థుస్మిం, తసన్తు అవసేసా సత్తా, నిరయే పన నేరయికా సత్తా దుక్ఖా తిబ్బా కటుకా వేదనా వేదయమానా జలితపజ్జలితసబ్బఙ్గపచ్చఙ్గా రుణ్ణకారుఞ్ఞకన్దితపరిదేవితలాలప్పితముఖా అసయ్హతిబ్బదుక్ఖాభిభూతా అతాణా అసరణా అసరణీభూతా అనప్పసోకాతురా అన్తిమపచ్ఛిమగతికా ఏకన్తసోకపరాయణా ఉణ్హతిఖిణచణ్డఖరతపనతేజవన్తో భీమభయజనకనినాదమహాసద్దా సంసిబ్బితఛబ్బిధజాలామాలాకులా సమన్తా సతయోజనానుఫరణచ్చివేగా కదరియా తపనా మహానిరయా చవమానా మచ్చునో భాయన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి.

‘‘నను, భన్తే నాగసేన, నిరయో ఏకన్తదుక్ఖవేదనీయో, కిస్స పన తే నేరయికా సత్తా ఏకన్తదుక్ఖవేదనీయా నిరయా చవమానా మచ్చునో భాయన్తి, కిస్స నిరయే రమన్తీ’’తి? ‘‘న తే, మహారాజ, నేరయికా సత్తా నిరయే రమన్తి, ముఞ్చితుకామావ తే నిరయా. మరణస్సేవ సో [మరణస్సేసో (సీ. పీ.)], మహారాజ, ఆనుభావో, యేన తేసం సన్తాసో ఉప్పజ్జతీ’’తి. ‘‘ఏతం ఖో, భన్తే నాగసేన, న సద్దహామి, యం ముచ్చితుకామానం చుతియా సన్తాసో ఉప్పజ్జతీతి, హాసనీయం, భన్తే నాగసేన, తం ఠానం, యం తే పత్థితం లభన్తి, కారణేన మం సఞ్ఞాపేహీ’’తి.

‘‘మరణన్తి ఖో, మహారాజ, ఏతం అదిట్ఠసచ్చానం తాసనీయట్ఠానం, ఏత్థాయం జనో తసతి చ ఉబ్బిజ్జతి చ. యో చ, మహారాజ, కణ్హసప్పస్స భాయతి, సో మరణస్స భాయన్తో కణ్హసప్పస్స భాయతి. యో చ హత్థిస్స భాయతి…పే… సీహస్స…పే… బ్యగ్ఘస్స…పే… దీపిస్స…పే… అచ్ఛస్స…పే… తరచ్ఛస్స…పే… మహింసస్స…పే… గవయస్స…పే… అగ్గిస్స…పే… ఉదకస్స…పే… ఖాణుకస్స…పే… కణ్టకస్స భాయతి. యో చ సత్తియా భాయతి, సో మరణస్స భాయన్తో సత్తియా భాయతి. మరణస్సేవ సో [మరణస్సేసో (సీ. పీ.)], మహారాజ, సరససభావతేజో [సరసభావతేజో (సీ. పీ.)], తస్స సరససభావతేజేన సకిలేసా సత్తా మరణస్స తసన్తి భాయన్తి, ముచ్చితుకామాపి, మహారాజ, నేరయికా సత్తా మరణస్స తసన్తి భాయన్తి.

‘‘ఇధ, మహారాజ, పురిసస్స కాయే మేదో గణ్ఠి ఉప్పజ్జేయ్య. సో తేన రోగేన దుక్ఖితో ఉపద్దవా పరిముచ్చితుకామో భిసక్కం సల్లకత్తం ఆమన్తాపేయ్య. తస్స వచనం సో భిసక్కో సల్లకత్తో సమ్పటిచ్ఛిత్వా తస్స రోగస్స ఉద్ధరణాయ ఉపకరణం ఉపట్ఠాపేయ్య, సత్థకం తిఖిణం కరేయ్య, యమకసలాకా [దహనసలాకం (క.)] అగ్గిమ్హి పక్ఖిపేయ్య, ఖారలవణం నిసదాయ పిసాపేయ్య, అపి ను ఖో, మహారాజ, తస్స ఆతురస్స తిఖిణసత్థకచ్ఛేదనేన యమకసలాకాదహనేన ఖారలోణప్పవేసనేన తాసో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ భన్తే’’తి. ‘‘ఇతి, మహారాజ, తస్స ఆతురస్స రోగా ముచ్చితుకామస్సాపి వేదనాభయా సన్తాసో ఉప్పజ్జతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిరయా ముచ్చితుకామానమ్పి నేరయికానం సత్తానం మరణభయా సన్తాసో ఉప్పజ్జతి.

‘‘ఇధ, మహారాజ, పురిసో ఇస్సరాపరాధికో బద్ధో సఙ్ఖలికబన్ధనేన గబ్భే పక్ఖిత్తో పరిముచ్చితుకామో అస్స, తమేనం సో ఇస్సరో మోచేతుకామో పక్కోసాపేయ్య. అపి ను ఖో, మహారాజ, తస్స ఇస్సరాపరాధికస్స పురిసస్స ‘కతదోసో అహ’న్తి జానన్తస్స ఇస్సరదస్సనేన సన్తాసో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ భన్తే’’తి. ‘‘ఇతి, మహారాజ, తస్స ఇస్సరాపరాధికస్స పురిసస్స పరిముచ్చితుకామాస్సాపి ఇస్సరభయా సన్తాసో ఉప్పజ్జతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిరయా ముచ్చితుకామానమ్పి నేరయికానం సత్తానం మరణభయా సన్తాసో ఉప్పజ్జతీ’’తి.

‘‘అపరమ్పి, భన్తే, ఉత్తరిం కారణం బ్రూహి, యేనాహం కారణేన ఓకప్పేయ్య’’న్తి. ‘‘ఇధ, మహారాజ, పురిసో దట్ఠవిసేన ఆసీవిసేన దట్ఠో భవేయ్య, సో తేన విసవికారేన పతేయ్య ఉప్పతేయ్య వట్టేయ్య పవట్టేయ్య, అథఞ్ఞతరో పురిసో బలవన్తేన మన్తపదేన తం దట్ఠవిసం ఆసీవిసం ఆనేత్వా తం దట్ఠవిసం పచ్చాచమాపేయ్య, అపి ను ఖో, మహారాజ, తస్స విసగతస్స పురిసస్స తస్మిం దట్ఠవిసే సప్పే సోత్థిహేతు ఉపగచ్ఛన్తే సన్తాసో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ భన్తే’’తి. ఇతి, మహారాజ, తథారూపే అహిమ్హి సోత్థిహేతుపి ఉపగచ్ఛన్తే తస్స సన్తాసో ఉప్పజ్జతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిరయా ముచ్చితుకామానమ్పి నేరయికానం సన్తానం మరణభయా సన్తాసో ఉప్పజ్జతి. అనిట్ఠం, మహారాజ, సబ్బసత్తానం మరణం, తస్మా నేరయికా సత్తా నిరయా పరిముచ్చితుకామాపి మచ్చునో భాయన్తీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

మచ్చుభాయనాభాయనపఞ్హో తతియో.