౨. అభేజ్జవగ్గో

౧. ఖుద్దానుఖుద్దకపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘అభిఞ్ఞాయాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమి నో అనభిఞ్ఞాయా’తి. పున చ వినయపఞ్ఞత్తియా ఏవం భణితం ‘ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, సఙ్ఘో మమచ్చయేన ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని సమూహనతూ’తి. కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని దుప్పఞ్ఞత్తాని, ఉదాహు అవత్థుస్మిం అజానిత్వా పఞ్ఞత్తాని, యం భగవా అత్తనో అచ్చయేన ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని సమూహనాపేతి? యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘అభిఞ్ఞాయాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమి నో అనభిఞ్ఞాయా’తి, తేన హి ‘ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, సఙ్ఘో మమచ్చయేన ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని సమూహనతూ’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతే వినయపఞ్ఞత్తియా ఏవం భణితం ‘ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, సఙ్ఘో మమచ్చయేన ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని సమూహనతూ’తి తేన హి ‘అభిఞ్ఞాయాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమి నో అనభిఞ్ఞాయా’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో సుఖుమో నిపుణో గమ్భీరో సుగమ్భీరో దున్నిజ్ఝాపయో, సో తవానుప్పత్తో, తత్థ తే ఞాణబలవిప్ఫారం దస్సేహీ’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘అభిఞ్ఞాయాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమి నో అనభిఞ్ఞాయా’తి, వినయపఞ్ఞత్తియాపి ఏవం భణితం ‘ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, సఙ్ఘో మమచ్చయేన ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని సమూహనతూ’తి, తం పన, మహారాజ, తథాగతో భిక్ఖూ వీమంసమానో ఆహ ‘ఉక్కలేస్సన్తి [ఉక్కడ్ఢిస్సన్తి (సీ.), ఉస్సక్కిస్సన్తి (స్యా.)] ను ఖో మమ సావకా మయా విస్సజ్జాపీయమానా మమచ్చయేన ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని, ఉదాహు ఆదియిస్సన్తీ’తి.

‘‘యథా, మహారాజ, చక్కవత్తీ రాజా పుత్తే ఏవం వదేయ్య ‘అయం ఖో, తాతా, మహాజనపదో సబ్బదిసాసు సాగరపరియన్తో, దుక్కరో, తాతా, తావతకేన బలేన ధారేతుం, ఏథ తుమ్హే, తాతా, మమచ్చయేన పచ్చన్తే పచ్చన్తే దేసే పజహథా’తి. అపి ను ఖో తే, మహారాజ, కుమారా పితుఅచ్చయేన హత్థగతే జనపదే సబ్బే తే పచ్చన్తే పచ్చన్తే దేసే ముఞ్చేయ్యు’’న్తి? ‘‘న హి భన్తే, రాజతో [రాజానో (సీ. పీ.)], భన్తే, లుద్ధతరా [లద్ధతరా (క.)] కుమారా రజ్జలోభేన తదుత్తరిం దిగుణతిగుణం జనపదం పరిగ్గణ్హేయ్యుం [పరికడ్ఢేయ్యుం (సీ. పీ.)], కిం పన తే హత్థగతం జనపదం ముఞ్చేయ్యు’’న్తి? ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో భిక్ఖూ వీమంసమానో ఏవమాహ ‘ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, సఙ్ఘో మమచ్చయేన ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని సమూహనతూ’తి. దుక్ఖపరిముత్తియా, మహారాజ, బుద్ధపుత్తా ధమ్మలోభేన అఞ్ఞమ్పి ఉత్తరిం దియడ్ఢసిక్ఖాపదసతం గోపేయ్యుం, కిం పన పకతిపఞ్ఞత్తం సిక్ఖాపదం ముఞ్చేయ్యు’’న్తి?

‘‘భన్తే నాగసేన, యం భగవా ఆహ ‘ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’తి, ఏత్థాయం జనో సమ్మూళ్హో విమతిజాతో అధికతో సంసయపక్ఖన్దో. కతమాని తాని ఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని, కతమాని అనుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీతి? దుక్కటం, మహారాజ, ఖుద్దకం సిక్ఖాపదం, దుబ్భాసితం అనుఖుద్దకం సిక్ఖాపదం, ఇమాని ద్వే ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని, పుబ్బకేహిపి, మహారాజ, మహాథేరేహి ఏత్థ విమతి ఉప్పాదితా, తేహిపి ఏకజ్ఝం న కతో ధమ్మసణ్ఠితిపరియాయే భగవతా ఏసో పఞ్హో ఉపదిట్ఠోతి. చిరనిక్ఖిత్తం, భన్తే నాగసేన, జినరహస్సం అజ్జేతరహి లోకే వివటం పాకటం కత’’న్తి.

ఖుద్దానుఖుద్దకపఞ్హో పఠమో.

౨. అబ్యాకరణీయపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘నత్థానన్ద తథాగతస్స ధమ్మేసు ఆచరియముట్ఠీ’తి, పున చ థేరేన మాలుక్యపుత్తేన [మాలుఙ్క్యపుత్తేన (సీ. స్యా. పీ.) సం. ని. ౪.౯౫; అ. ని. ౧.౪.౨౫౭ పస్సితబ్బం] పఞ్హం పుట్ఠో న బ్యాకాసి. ఏసో ఖో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో ద్వయన్తో [ద్వయతో (సీ.)] ఏకన్తనిస్సితో భవిస్సతి అజాననేన వా గుయ్హకరణేన వా. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘నత్థానన్ద తథాగతస్స ధమ్మేసు ఆచరియముట్ఠీ’తి, తేన హి థేరస్స మాలుక్యపుత్తస్స అజానన్తేన న బ్యాకతం. యది జానన్తేన న బ్యాకతం, తేన హి అత్థి తథాగతస్స ధమ్మేసు ఆచరియముట్ఠి. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘నత్థానన్ద తథాగతస్స ధమ్మేసు ఆచరియముట్ఠీ’తి, అబ్యాకతో చ థేరేన మాలుక్యపుత్తేన పుచ్ఛితో పఞ్హో, తఞ్చ పన న అజానన్తేన న గుయ్హకరణేన. చత్తారిమాని, మహారాజ, పఞ్హబ్యాకరణాని. కతమాని చత్తారి? ఏకంసబ్యాకరణీయో పఞ్హో విభజ్జబ్యాకరణీయో పఞ్హో పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణీయో పఞ్హో ఠపనీయో పఞ్హోతి.

‘‘కతమో చ, మహారాజ, ఏకంసబ్యాకరణీయో పఞ్హో? ‘రూపం అనిచ్చ’న్తి ఏకంసబ్యాకరణీయో పఞ్హో, ‘వేదనా అనిచ్చా’తి…పే… ‘సఞ్ఞా అనిచ్చా’తి…పే… ‘సఙ్ఖారా అనిచ్చా’తి…పే… ‘విఞ్ఞాణం అనిచ్చ’’న్తి ఏకంసబ్యాకరణీయో పఞ్హో, అయం ఏకంసబ్యాకరణీయో పఞ్హో.

‘‘కతమో విభజ్జబ్యాకరణీయో పఞ్హో? ‘అనిచ్చం పన రూప’న్తి విభజ్జబ్యాకరణీయో పఞ్హో, ‘అనిచ్చా పన వేదనా’తి…పే… ‘అనిచ్చా పన సఞ్ఞా’తి…పే… ‘అనిచ్చా పన సఙ్ఖారా’తి…పే… ‘అనిచ్చం పన విఞ్ఞాణ’న్తి విభజ్జబ్యాకరణీయో పఞ్హో, అయం విభజ్జబ్యాకరణీయో పఞ్హో.

‘‘కతమో పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణీయో పఞ్హో? ‘కిం ను ఖో చక్ఖునా సబ్బం విజానాతీ’తి అయం పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణీయో పఞ్హో.

‘‘కతమో ఠపనీయో పఞ్హో? ‘సస్సతో లోకో’తి ఠపనీయో పఞ్హో, ‘అసస్సతో లోకో’తి. ‘అన్తవా లోకో’తి. ‘అనన్తవా లోకో’తి. ‘అన్తవా చ అనన్తవా చ లోకో’తి. ‘నేవన్తవా నానన్తవా లోకో’తి. ‘తం జీవం తం సరీర’న్తి. ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’న్తి. ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి. ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి. ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి. ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి ఠపనీయో పఞ్హో, అయం ఠపనీయో పఞ్హో.

‘‘భగవా, మహారాజ, థేరస్స మాలుక్యపుత్తస్స తం ఠపనీయం పఞ్హం న బ్యాకాసి. సో పన పఞ్హో కిం కారణా ఠపనీయో? న తస్స దీపనాయ హేతు వా కారణం వా అత్థి, తస్మా సో పఞ్హో ఠపనీయో. నత్థి బుద్ధానం భగవన్తానం అకారణమహేతుకం గిరముదీరణ’’న్తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

అబ్యాకరణీయపఞ్హో దుతియో.

౩. మచ్చుభాయనాభాయనపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి, పున భణితం ‘అరహా సబ్బభయమతిక్కన్తో’తి. కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, అరహా దణ్డభయా తసతి, నిరయే వా నేరయికా సత్తా జలితా కుథితా తత్తా సన్తత్తా తమ్హా జలితగ్గిజాలకా మహానిరయా చవమానా మచ్చునో భాయన్తి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి, తేన హి ‘అరహా సబ్బభయమతిక్కన్తో’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది భగవతా భణితం ‘అరహా సబ్బభయమతిక్కన్తో’తి, తేన హి ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయం ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘నేతం, మహారాజ, వచనం భగవతా అరహన్తే ఉపాదాయ భణితం ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి. ఠపితో అరహా తస్మిం వత్థుస్మిం, సమూహతో భయహేతు అరహతో. యే తే, మహారాజ, సత్తా సకిలేసా, యేసఞ్చ అధిమత్తా అత్తానుదిట్ఠి, యే చ సుఖదుక్ఖేసు ఉన్నతావనతా, తే ఉపాదాయ భగవతా భణితం ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి. అరహతో, మహారాజ, సబ్బగతి ఉపచ్ఛిన్నా, యోని విద్ధంసితా, పటిసన్ధి ఉపహతా, భగ్గా ఫాసుకా, సమూహతా సబ్బభవాలయా, సముచ్ఛిన్నా సబ్బసఙ్ఖారా, హతం కుసలాకుసలం, విహతా అవిజ్జా, అబీజం విఞ్ఞాణం కతం, దడ్ఢా సబ్బకిలేసా, అతివత్తా లోకధమ్మా, తస్మా అరహా న తసతి సబ్బభయేహి.

‘‘ఇధ, మహారాజ, రఞ్ఞో చత్తారో మహామత్తా భవేయ్యుం అనురక్ఖా లద్ధయసా విస్సాసికా ఠపితా మహతి ఇస్సరియే ఠానే. అథ రాజా కిస్మిఞ్చి దేవ కరణీయే సముప్పన్నే యావతా సకవిజితే సబ్బజనస్స ఆణాపేయ్య ‘సబ్బేవ మే బలిం కరోన్తు, సాధేథ తుమ్హే చత్తారో మహామత్తా తం కరణీయ’న్తి. అపి ను ఖో, మహారాజ, తేసం చతున్నం మహామత్తానం బలిభయా సన్తాసో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేన మహారాజా’’తి. ‘‘ఠపితా తే, భన్తే, రఞ్ఞా ఉత్తమట్ఠానే, నత్థి తేసం బలి, సమతిక్కన్తబలినో తే, అవసేసే ఉపాదాయ రఞ్ఞా ఆణాపితం ‘సబ్బేవ మే బలిం కరోన్తూ’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నేతం వచనం భగవతా అరహన్తే ఉపాదాయ భణితం, ఠపితో అరహా తస్మిం వత్థుస్మిం, సమూహతో భయహేతు అరహతో, యే తే, మహారాజ, సత్తా సకిలేసా, యేసఞ్చ అధిమత్తా అత్తానుదిట్ఠి, యే చ సుఖదుక్ఖేసు ఉన్నతావనతా, తే ఉపాదాయ భగవతా భణితం ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి. తస్మా అరహా న తసతి సబ్బభయేహీ’’తి.

‘‘నేతం, భన్తే నాగసేన, వచనం సావసేసం, నిరవసేసవచనమేతం ‘సబ్బే’తి. తత్థ మే ఉత్తరిం కారణం బ్రూహి తం వచనం పతిట్ఠాపేతు’’న్తి.

‘‘ఇధ, మహారాజ, గామే గామస్సామికో ఆణాపకం ఆణాపేయ్య ‘ఏహి, భో ఆణాపక, యావతా గామే గామికా, తే సబ్బే సీఘం మమ సన్తికే సన్నిపాతేహీ’తి. సో ‘సాధు సామీ’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా గామమజ్ఝే ఠత్వా తిక్ఖత్తుం సద్దమనుస్సావేయ్య ‘యావతా గామే గామికా, తే సబ్బే సీఘసీఘం సామినో సన్తికే సన్నిపతన్తూ’తి. తతో తే గామికా ఆణాపకస్స వచనేన తురితతురితా సన్నిపతిత్వా గామస్సామికస్స ఆరోచేన్తి ‘సన్నిపతితా, సామి, సబ్బే గామికా, యం తే కరణీయం తం కరోహీ’తి. ఇతి సో, మహారాజ, గామస్సామికో కుటిపురిసే సన్నిపాతేన్తో సబ్బే గామికే ఆణాపేతి, తే చ ఆణత్తా న సబ్బే సన్నిపతన్తి, కుటిపురిసా యేవ సన్నిపతన్తి, ‘ఏత్తకా యేవ మే గామికా’తి గామస్సామికో చ తథా సమ్పటిచ్ఛతి, అఞ్ఞే బహుతరా అనాగతా ఇత్థిపురిసా దాసిదాసా భతకా కమ్మకరా గామికా గిలానా గోమహింసా అజేళకా సువానా, యే అనాగతా, సబ్బే తే అగణితా, కుటిపురిసే యేవ ఉపాదాయ ఆణాపితత్తా ‘సబ్బే సన్నిపతన్తూ’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నేతం వచనం భగవతా అరహన్తే ఉపాదాయ భణితం, ఠపితో అరహా తస్మిం వత్థుస్మిం, సమూహతో భయహేతు అరహతో, యే తే, మహారాజ, సత్తా సకిలేసా, యేసఞ్చ అధిమత్తా అత్తానుదిట్ఠి, యే చ సుఖదుక్ఖేసు ఉన్నతావనతా, తే ఉపాదాయ భగవతా భణితం ‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’తి. తస్మా అరహా న తసతి సబ్బభయేహి.

‘‘అత్థి, మహారాజ, సావసేసం వచనం సావసేసో అత్థో, అత్థి సావసేసం వచనం నిరవసేసో అత్థో, అత్థి నిరవసేసం వచనం సావసేసో అత్థో, అత్థి నిరవసేసం వచనం నిరవసేసో అత్థో. తేన తేన అత్థో సమ్పటిచ్ఛితబ్బో.

‘‘పఞ్చవిధేహి, మహారాజ, కారణేహి అత్థో సమ్పటిచ్ఛితబ్బో ఆహచ్చపదేన రసేన ఆచరియవంసేన [ఆచరియవంసతాయ (పీ. క.)] అధిప్పాయా కారణుత్తరియతాయ. ఏత్థ హి ఆహచ్చపదన్తి సుత్తం అధిప్పేతం. రసోతి సుత్తానులోమం. ఆచరియవంసోతి ఆచరియవాదో. అధిప్పాయోతి అత్తనో మతి. కారణుత్తరియతాతి ఇమేహి చతూహి సమేన్తం [సమేతం (సీ.)] కారణం. ఇమేహి ఖో, మహారాజ, పఞ్చహి కారణేహి అత్థో సమ్పటిచ్ఛితబ్బో. ఏవమేసో పఞ్హో సువినిచ్ఛితో హోతీ’’తి.

‘‘హోతు, భన్తే నాగసేన, తథా తం సమ్పటిచ్ఛామి. ఠపితో హోతు అరహా తస్మిం వత్థుస్మిం, తసన్తు అవసేసా సత్తా, నిరయే పన నేరయికా సత్తా దుక్ఖా తిబ్బా కటుకా వేదనా వేదయమానా జలితపజ్జలితసబ్బఙ్గపచ్చఙ్గా రుణ్ణకారుఞ్ఞకన్దితపరిదేవితలాలప్పితముఖా అసయ్హతిబ్బదుక్ఖాభిభూతా అతాణా అసరణా అసరణీభూతా అనప్పసోకాతురా అన్తిమపచ్ఛిమగతికా ఏకన్తసోకపరాయణా ఉణ్హతిఖిణచణ్డఖరతపనతేజవన్తో భీమభయజనకనినాదమహాసద్దా సంసిబ్బితఛబ్బిధజాలామాలాకులా సమన్తా సతయోజనానుఫరణచ్చివేగా కదరియా తపనా మహానిరయా చవమానా మచ్చునో భాయన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి.

‘‘నను, భన్తే నాగసేన, నిరయో ఏకన్తదుక్ఖవేదనీయో, కిస్స పన తే నేరయికా సత్తా ఏకన్తదుక్ఖవేదనీయా నిరయా చవమానా మచ్చునో భాయన్తి, కిస్స నిరయే రమన్తీ’’తి? ‘‘న తే, మహారాజ, నేరయికా సత్తా నిరయే రమన్తి, ముఞ్చితుకామావ తే నిరయా. మరణస్సేవ సో [మరణస్సేసో (సీ. పీ.)], మహారాజ, ఆనుభావో, యేన తేసం సన్తాసో ఉప్పజ్జతీ’’తి. ‘‘ఏతం ఖో, భన్తే నాగసేన, న సద్దహామి, యం ముచ్చితుకామానం చుతియా సన్తాసో ఉప్పజ్జతీతి, హాసనీయం, భన్తే నాగసేన, తం ఠానం, యం తే పత్థితం లభన్తి, కారణేన మం సఞ్ఞాపేహీ’’తి.

‘‘మరణన్తి ఖో, మహారాజ, ఏతం అదిట్ఠసచ్చానం తాసనీయట్ఠానం, ఏత్థాయం జనో తసతి చ ఉబ్బిజ్జతి చ. యో చ, మహారాజ, కణ్హసప్పస్స భాయతి, సో మరణస్స భాయన్తో కణ్హసప్పస్స భాయతి. యో చ హత్థిస్స భాయతి…పే… సీహస్స…పే… బ్యగ్ఘస్స…పే… దీపిస్స…పే… అచ్ఛస్స…పే… తరచ్ఛస్స…పే… మహింసస్స…పే… గవయస్స…పే… అగ్గిస్స…పే… ఉదకస్స…పే… ఖాణుకస్స…పే… కణ్టకస్స భాయతి. యో చ సత్తియా భాయతి, సో మరణస్స భాయన్తో సత్తియా భాయతి. మరణస్సేవ సో [మరణస్సేసో (సీ. పీ.)], మహారాజ, సరససభావతేజో [సరసభావతేజో (సీ. పీ.)], తస్స సరససభావతేజేన సకిలేసా సత్తా మరణస్స తసన్తి భాయన్తి, ముచ్చితుకామాపి, మహారాజ, నేరయికా సత్తా మరణస్స తసన్తి భాయన్తి.

‘‘ఇధ, మహారాజ, పురిసస్స కాయే మేదో గణ్ఠి ఉప్పజ్జేయ్య. సో తేన రోగేన దుక్ఖితో ఉపద్దవా పరిముచ్చితుకామో భిసక్కం సల్లకత్తం ఆమన్తాపేయ్య. తస్స వచనం సో భిసక్కో సల్లకత్తో సమ్పటిచ్ఛిత్వా తస్స రోగస్స ఉద్ధరణాయ ఉపకరణం ఉపట్ఠాపేయ్య, సత్థకం తిఖిణం కరేయ్య, యమకసలాకా [దహనసలాకం (క.)] అగ్గిమ్హి పక్ఖిపేయ్య, ఖారలవణం నిసదాయ పిసాపేయ్య, అపి ను ఖో, మహారాజ, తస్స ఆతురస్స తిఖిణసత్థకచ్ఛేదనేన యమకసలాకాదహనేన ఖారలోణప్పవేసనేన తాసో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ భన్తే’’తి. ‘‘ఇతి, మహారాజ, తస్స ఆతురస్స రోగా ముచ్చితుకామస్సాపి వేదనాభయా సన్తాసో ఉప్పజ్జతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిరయా ముచ్చితుకామానమ్పి నేరయికానం సత్తానం మరణభయా సన్తాసో ఉప్పజ్జతి.

‘‘ఇధ, మహారాజ, పురిసో ఇస్సరాపరాధికో బద్ధో సఙ్ఖలికబన్ధనేన గబ్భే పక్ఖిత్తో పరిముచ్చితుకామో అస్స, తమేనం సో ఇస్సరో మోచేతుకామో పక్కోసాపేయ్య. అపి ను ఖో, మహారాజ, తస్స ఇస్సరాపరాధికస్స పురిసస్స ‘కతదోసో అహ’న్తి జానన్తస్స ఇస్సరదస్సనేన సన్తాసో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ భన్తే’’తి. ‘‘ఇతి, మహారాజ, తస్స ఇస్సరాపరాధికస్స పురిసస్స పరిముచ్చితుకామాస్సాపి ఇస్సరభయా సన్తాసో ఉప్పజ్జతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిరయా ముచ్చితుకామానమ్పి నేరయికానం సత్తానం మరణభయా సన్తాసో ఉప్పజ్జతీ’’తి.

‘‘అపరమ్పి, భన్తే, ఉత్తరిం కారణం బ్రూహి, యేనాహం కారణేన ఓకప్పేయ్య’’న్తి. ‘‘ఇధ, మహారాజ, పురిసో దట్ఠవిసేన ఆసీవిసేన దట్ఠో భవేయ్య, సో తేన విసవికారేన పతేయ్య ఉప్పతేయ్య వట్టేయ్య పవట్టేయ్య, అథఞ్ఞతరో పురిసో బలవన్తేన మన్తపదేన తం దట్ఠవిసం ఆసీవిసం ఆనేత్వా తం దట్ఠవిసం పచ్చాచమాపేయ్య, అపి ను ఖో, మహారాజ, తస్స విసగతస్స పురిసస్స తస్మిం దట్ఠవిసే సప్పే సోత్థిహేతు ఉపగచ్ఛన్తే సన్తాసో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ భన్తే’’తి. ఇతి, మహారాజ, తథారూపే అహిమ్హి సోత్థిహేతుపి ఉపగచ్ఛన్తే తస్స సన్తాసో ఉప్పజ్జతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిరయా ముచ్చితుకామానమ్పి నేరయికానం సన్తానం మరణభయా సన్తాసో ఉప్పజ్జతి. అనిట్ఠం, మహారాజ, సబ్బసత్తానం మరణం, తస్మా నేరయికా సత్తా నిరయా పరిముచ్చితుకామాపి మచ్చునో భాయన్తీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

మచ్చుభాయనాభాయనపఞ్హో తతియో.

౪. మచ్చుపాసముత్తిపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా –

‘‘‘న అన్తలిక్ఖే న సముద్దమజ్ఝే, న పబ్బతానం వివరం పవిస్స;

న విజ్జతీ సో జగతిప్పదేసో, యత్థట్ఠితో ముచ్చేయ్య మచ్చుపాసా’తి.

‘‘పున భగవతా పరిత్తా చ ఉద్దిట్ఠా. సేయ్యథిదం, రతనసుత్తం మేత్తసుత్తం ఖన్ధపరిత్తం మోరపరిత్తం ధజగ్గపరిత్తం ఆటానాటియపరిత్తం అఙ్గులిమాలపరిత్తం. యది, భన్తే నాగసేన, ఆకాసగతోపి సముద్దమజ్ఝగతోపి పాసాదకుటిలేణగుహాపబ్భారదరిబిలగిరి వివరపబ్బతన్తరగతోపి న ముచ్చతి మచ్చుపాసా, తేన హి పరిత్తకమ్మం మిచ్ఛా. యది పరిత్తకరణేన మచ్చుపాసా పరిముత్తి భవతి, తేన హి ‘న అన్తలిక్ఖే…పే… మచ్చుపాసా’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో గణ్ఠితోపి గణ్ఠితరో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘న అన్తలిక్ఖే…పే… మచ్చుపాసా’తి, పరిత్తా చ భగవతా ఉద్దిట్ఠా, తఞ్చ పన సావసేసాయుకస్స వయసమ్పన్నస్స అపేతకమ్మావరణస్స, నత్థి, మహారాజ, ఖీణాయుకస్స ఠితియా కిరియా వా ఉపక్కమో వా.

‘‘యథా మహారాజ మతస్స రుక్ఖస్స సుక్ఖస్స కోళాపస్స నిస్నేహస్స ఉపరుద్ధజీవితస్స గతాయుసఙ్ఖారస్స కుమ్భసహస్సేనపి ఉదకే ఆకిరన్తే అల్లత్తం వా పల్లవితహరితభావో వా న భవేయ్య. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భేసజ్జపరిత్తకమ్మేన నత్థి ఖీణాయుకస్స ఠితియా కిరియా వా ఉపక్కమో వా, యాని తాని, మహారాజ, మహియా ఓసధాని భేసజ్జాని, తానిపి ఖీణాయుకస్స అకిచ్చకరాని భవన్తి. సావసేసాయుకం, మహారాజ, వయసమ్పన్నం అపేతకమ్మావరణం పరిత్తం రక్ఖతి గోపేతి, తస్సత్థాయ భగవతా పరిత్తా ఉద్దిట్ఠా.

‘‘యథా, మహారాజ, కస్సకో పరిపక్కే ధఞ్ఞే మతే సస్సనాళే ఉదకప్పవేసనం వారేయ్య, యం పన సస్సం తరుణం మేఘసన్నిభం వయసమ్పన్నం, తం ఉదకవడ్ఢియా వడ్ఢతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఖీణాయుకస్స భేసజ్జపరిత్తకిరియా ఠపితా పటిక్ఖిత్తా, యే పన తే మనుస్సా సావసేసాయుకా వయసమ్పన్నా, తేసం అత్థాయ పరిత్తభేసజ్జాని భణితాని, తే పరిత్తభేసజ్జేహి వడ్ఢన్తీ’’తి.

‘‘యది, భన్తే నాగసేన, ఖీణాయుకో మరతి, సావసేసాయుకో జీవతి, తేన హి పరిత్తభేసజ్జాని నిరత్థకాని హోన్తీ’’తి? ‘‘దిట్ఠపుబ్బో పన తయా, మహారాజ, కోచి రోగో భేసజ్జేహి పటినివత్తితో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అనేకసతాని దిట్ఠానీ’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, ‘పరిత్తభేసజ్జకిరియా నిరత్థకా’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవతీ’’తి.

‘‘దిస్సన్తి, భన్తే నాగసేన, వేజ్జానం ఉపక్కమా భేసజ్జపానానులేపా, తేన తేసం ఉపక్కమేన రోగో పటినివత్తతీ’’తి. ‘‘పరిత్తానమ్పి, మహారాజ, పవత్తీయమానానం సద్దో సుయ్యతి, జివ్హా సుక్ఖతి, హదయం బ్యావట్టతి, కణ్ఠో ఆతురతి. తేన తేసం పవత్తేన సబ్బే బ్యాధయో వూపసమన్తి, సబ్బా ఈతియో అపగచ్ఛన్తీతి.

‘‘దిట్ఠపుబ్బో పన తయా, మహారాజ, కోచి అహినా దట్ఠో మన్తపదేన విసం పాతీయమానో విసం చిక్ఖస్సన్తో ఉద్ధమధో ఆచమయమానో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అజ్జేతరహిపి తం లోకే వత్తతీ’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, ‘పరిత్తభేసజ్జకిరియా నిరత్థకా’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవతి. కతపరిత్తఞ్హి, మహారాజ, పురిసం డంసితుకామో అహి న డంసతి, వివటం ముఖం పిదహతి, చోరానం ఉక్ఖిత్తలగుళమ్పి న సమ్భవతి, తే లగుళం ముఞ్చిత్వా పేమం కరోన్తి, కుపితోపి హత్థినాగో సమాగన్త్వా ఉపరమతి, పజ్జలితమహాఅగ్గిక్ఖన్ధోపి ఉపగన్త్వా నిబ్బాయతి, విసం హలాహలమ్పి ఖాయితం అగదం సమ్పజ్జతి, ఆహారత్థం వా ఫరతి, వధకా హన్తుకామా ఉపగన్త్వా దాసభూతా సమ్పజ్జన్తి, అక్కన్తోపి పాసో న సంవరతి [న సంచరతి (సీ.)].

‘‘సుతపుబ్బం పన తయా, మహారాజ, ‘మోరస్స కతపరిత్తస్స సత్తవస్ససతాని లుద్దకో నాసక్ఖి పాసం ఉపనేతుం, అకతపరిత్తస్స తం యేవ దివసం పాసం ఉపనేసీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యతి, అబ్భుగ్గతో సో సద్దో సదేవకే లోకే’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ ‘పరిత్తభేసజ్జకిరియా నిరత్థకా’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవతి.

‘‘సుతపుబ్బం పన తయా, మహారాజ, ‘దానవో భరియం పరిరక్ఖన్తో సముగ్గే పక్ఖిపిత్వా గిలిత్వా కుచ్ఛినా పరిహరతి, అథేకో విజ్జాధరో తస్స దానవస్స ముఖేన పవిసిత్వా తాయ సద్ధిం అభిరమతి, యదా సో దానవో అఞ్ఞాసి, అథ సముగ్గం వమిత్వా వివరి, సహ సముగ్గే వివటే విజ్జాధరో యథాకామం [యేన కామం (క.)] పక్కామీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యతి, అబ్భుగ్గతో సోపి సద్దో సదేవకే లోకే’’తి. ‘‘నను సో, మహారాజ, విజ్జాధరో పరిత్తబలేన [మన్తబలేన (?)] గహణా ముత్తో’’తి. ‘‘ఆమ భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, అత్థి పరిత్తబలం.

‘‘సుతపుబ్బం పన తయా, మహారాజ, ‘అపరోపి విజ్జాధరో బారాణసిరఞ్ఞో అన్తేపురే మహేసియా సద్ధిం సమ్పదుట్ఠో [సంసట్ఠో (సీ.)] గహణప్పత్తో సమానో ఖణేన అదస్సనం గతో మన్తబలేనా’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యతీ’’తి. ‘‘నను సో, మహారాజ, విజ్జాధరో పరిత్తబలేన గహణా ముత్తో’’తి? ‘‘ఆమ భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, అత్థి పరిత్తబల’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ‘కిం సబ్బే యేవ పరిత్తం రక్ఖతీ’తి? ‘‘ఏకచ్చే, మహారాజ, రక్ఖతి, ఏకచ్చే న రక్ఖతీ’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే నాగసేన, పరిత్తం న సబ్బత్థిక’’న్తి? ‘‘అపి ను ఖో, మహారాజ, భోజనం సబ్బేసం జీవితం రక్ఖతీ’’తి? ‘‘ఏకచ్చే, భన్తే, రక్ఖతి, ఏకచ్చే న రక్ఖతీ’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి. ‘‘యతో, భన్తే, ఏకచ్చే తం యేవ భోజనం అతిభుఞ్జిత్వా విసూచికాయ మరన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, భోజనం న సబ్బేసం జీవితం రక్ఖతీ’’తి? ‘‘ద్వీహి, భన్తే నాగసేన, కారణేహి భోజనం జీవితం హరతి అతిభుత్తేన వా ఉస్మాదుబ్బలతాయ వా, ఆయుదదం, భన్తే నాగసేన, భోజనం దురుపచారేన జీవితం హరతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పరిత్తం ఏకచ్చే రక్ఖతి, ఏకచ్చే న రక్ఖతి.

‘‘తీహి, మహారాజ, కారణేహి పరిత్తం న రక్ఖతి కమ్మావరణేన, కిలేసావరణేన, అసద్దహనతాయ. సత్తానురక్ఖణం, మహారాజ, పరిత్తం అత్తనా కతేన ఆరక్ఖం జహతి, యథా, మహారాజ, మాతా పుత్తం కుచ్ఛిగతం పోసేతి, హితేన ఉపచారేన జనేతి, జనయిత్వా అసుచిమలసిఙ్ఘాణికమపనేత్వా ఉత్తమవరసుగన్ధం ఉపలిమ్పతి, సో అపరేన సమయేన పరేసం పుత్తే అక్కోసన్తే వా పహరన్తే వా పహారం దేతి. తే తస్స కుజ్ఝిత్వా పరిసాయ ఆకడ్ఢిత్వా తం గహేత్వా సామినో ఉపనేన్తి, యది పన తస్సా పుత్తో అపరద్ధో హోతి వేలాతివత్తో. అథ నం సామినో మనుస్సా ఆకడ్ఢయమానా దణ్డముగ్గరజాణుముట్ఠీహి తాళేన్తి పోథేన్తి, అపి ను ఖో, మహారాజ, తస్స మాతా లభతి ఆకడ్ఢనపరికడ్ఢనం గాహం సామినో ఉపనయనం కాతు’’న్తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేన, మహారాజా’’తి. ‘‘అత్తనో, భన్తే, అపరాధేనా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సత్తానం ఆరక్ఖం పరిత్తం అత్తనో అపరాధేన వఞ్ఝం కరోతీ’’తి [కారేతీతి (సీ.)]. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, సువినిచ్ఛితో పఞ్హో, గహనం అగహనం కతం, అన్ధకారో ఆలోకో కతో, వినివేఠితం దిట్ఠిజాలం, త్వం గణివరపవరమాసజ్జా’’తి.

మచ్చుపాసముత్తిపఞ్హో చతుత్థో.

౫. బుద్ధలాభన్తరాయపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘లాభీ తథాగతో చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’న్తి. పున చ తథాగతో పఞ్చసాలం బ్రాహ్మణగామం పిణ్డాయ పవిసిత్వా కిఞ్చిదేవ అలభిత్వా యథాధోతేన పత్తేన నిక్ఖన్తోతి. యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతో లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం, తేన హి పఞ్చసాలం బ్రాహ్మణగామం పిణ్డాయ పవిసిత్వా కిఞ్చిదేవ అలభిత్వా యథాధోతేన పత్తేన నిక్ఖన్తోతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది పఞ్చసాలం బ్రాహ్మణగామం పిణ్డాయ పవిసిత్వా కిఞ్చిదేవ అలభిత్వా యథాధోతేన పత్తేన నిక్ఖన్తో, తేన హి లాభీ తథాగతో చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానన్తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో సుమహన్తో దున్నిబ్బేఠో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘లాభీ, మహారాజ, తథాగతో చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం, పఞ్చసాలఞ్చ బ్రాహ్మణగామం పిణ్డాయ పవిసిత్వా కిఞ్చిదేవ అలభిత్వా యథాధోతేన పత్తేన నిక్ఖన్తో, తఞ్చ పన మారస్స పాపిమతో కారణా’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే నాగసేన, భగవతో గణనపథం వీతివత్తకప్పే [గణనపథవీతివత్తే కప్పే (సీ.)] అభిసఙ్ఖతం కుసలం కిన్తి నిట్ఠితం, అధునుట్ఠితేన మారేన పాపిమతా తస్స కుసలస్స బలవేగం [తం కుసలబలవేగవిప్ఫారం (సీ.)] కిన్తి పిహితం, తేన హి, భన్తే నాగసేన, తస్మిం వత్థుస్మిం ద్వీసు ఠానేసు ఉపవాదో ఆగచ్ఛతి, కుసలతోపి అకుసలం బలవతరం హోతి, బుద్ధబలతోపి మారబలం బలవతరం హోతీతి, తేన హి రుక్ఖస్స మూలతోపి అగ్గం భారతరం హోతి, గుణసమ్పరికిణ్ణతోపి పాపియం బలవతరం హోతీ’’తి. ‘‘న, మహారాజ, తావతకేన కుసలతోపి అకుసలం బలవతరం నామ హోతి, న బుద్ధబలతోపి మారబలం బలవతరం నామ హోతి. అపి చేత్థ కారణం ఇచ్ఛితబ్బం.

‘‘యథా, మహారాజ, పురిసో రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స మధుం వా మధుపిణ్డికం వా అఞ్ఞం వా ఉపాయనం అభిహరేయ్య, తమేనం రఞ్ఞో ద్వారపాలో ఏవం వదేయ్య ‘అకాలో, భో, అయం రఞ్ఞో దస్సనాయ, తేన హి, భో, తవ ఉపాయనం గహేత్వా సీఘసీఘం పటినివత్త, పురే తవ రాజా దణ్డం ధారేస్సతీ’తి [మా తే రాజా దణ్డం పాపేయ్యాతి (సీ.)]. తతో సో పురిసో దణ్డభయా తసితో ఉబ్బిగ్గో తం ఉపాయనం ఆదాయ సీఘసీఘం పటినివత్తేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, రాజా చక్కవత్తీ తావతకేన ఉపాయనవికలమత్తకేన ద్వారపాలతో దుబ్బలతరో నామ హోతి, అఞ్ఞం వా పన కిఞ్చి ఉపాయనం న లభేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, ఇస్సాపకతో సో, భన్తే, ద్వారపాలో ఉపాయనం నివారేసి, అఞ్ఞేన పన ద్వారేన సతసహస్సగుణమ్పి రఞ్ఞో ఉపాయనం ఉపేతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఇస్సాపకతో మారో పాపిమా పఞ్చసాలకే బ్రాహ్మణగహపతికే అన్వావిసి, అఞ్ఞాని పన అనేకాని దేవతాసతసహస్సాని అమతం దిబ్బం ఓజం గహేత్వా ఉపగతాని ‘భగవతో కాయే ఓజం ఓదహిస్సామా’తి భగవన్తం నమస్సమానాని పఞ్జలికాని ఠితానీ’’తి.

‘‘హోతు, భన్తే నాగసేన, సులభా భగవతో చత్తారో పచ్చయా లోకే ఉత్తమపురిసస్స, యాచితోవ భగవా దేవమనుస్సోహి చత్తారో పచ్చయే పరిభుఞ్జతి, అపి చ ఖో పన మారస్స యో అధిప్పాయో, సో తావతకేన సిద్ధో, యం సో భగవతో భోజనస్స అన్తరాయమకాసి. ఏత్థ మే, భన్తే, కఙ్ఖా న ఛిజ్జతి, విమతిజాతోహం తత్థ సంసయపక్ఖన్దో. న మే తత్థ మానసం పక్ఖన్దతి, యం తథాగతస్స అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలవరస్స కుసలవరపుఞ్ఞసమ్భవస్స అసమసమస్స అనుపమస్స అప్పటిసమస్స ఛవకం లామకం పరిత్తం పాపం అనరియం విపన్నం మారో లాభన్తరాయమకాసీ’’తి.

‘‘చత్తారో ఖో, మహారాజ, అన్తరాయా అదిట్ఠన్తరాయో ఉద్దిస్స కతన్తరాయో ఉపక్ఖటన్తరాయో పరిభోగన్తరాయోతి. తత్థ కతమో అదిట్ఠన్తరాయో? అనోదిస్స అదస్సనేన అనభిసఙ్ఖతం కోచి అన్తరాయం కరోతి ‘కిం పరస్స దిన్నేనా’తి, అయం అదిట్ఠన్తరాయో నామ.

‘‘కతమో ఉద్దిస్స కతన్తరాయో? ఇధేకచ్చం పుగ్గలం ఉపదిసిత్వా ఉద్దిస్స భోజనం పటియత్తం హోతి, తం కోచి అన్తరాయం కరోతి, అయం ఉద్దిస్స కతన్తరాయో నామ.

‘‘కతమో ఉపక్ఖటన్తరాయో? ఇధ యం కిఞ్చి ఉపక్ఖటం హోతి అప్పటిగ్గహితం, తత్థ కోచి అన్తరాయం కరోతి, అయం ఉపక్ఖటన్తరాయో నామ.

‘‘కతమో పరిభోగన్తరాయో? ఇధ యం కిఞ్చి పరిభోగం, తత్థ కోచి అన్తరాయం కరోతి, అయం పరిభోగన్తరాయో నామ. ఇమే ఖో, మహారాజ, చత్తారో అన్తరాయా.

‘‘యం పన మారో పాపిమా పఞ్చసాలకే బ్రాహ్మణగహపతికే అన్వావిసి, తం నేవ భగవతో పరిభోగం న ఉపక్ఖటం న ఉద్దిస్సకతం, అనాగతం అసమ్పత్తం అదస్సనేన అన్తరాయం కతం, తం పన నేకస్స భగవతో యేవ, అథ ఖో యే తే తేన సమయేన నిక్ఖన్తా అబ్భాగతా, సబ్బేపి తే తం దివసం భోజనం న లభింసు, నాహం తం, మహారాజ, పస్సామి సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ, యో తస్స భగవతో ఉద్దిస్స కతం ఉపక్ఖటం పరిభోగం అన్తరాయం కరేయ్య. సచే కోచి ఇస్సాయ ఉద్దిస్స కతం ఉపక్ఖటం పరిభోగం అన్తరాయం కరేయ్య, ఫలేయ్య తస్స ముద్ధా సతధా వా సహస్సధా వా.

‘‘చత్తారోమే, మహారాజ, తథాగతస్స కేనచి అనావరణీయా గుణా. కతమే చత్తారో? లాభో, మహారాజ, భగవతో ఉద్దిస్స కతో ఉపక్ఖటో న సక్కా కేనచి అన్తరాయం కాతుం; సరీరానుగతా, మహారాజ, భగవతో బ్యామప్పభా న సక్కా కేనచి అన్తరాయం కాతుం; సబ్బఞ్ఞుతం, మహారాజ, భగవతో ఞాణరతనం న సక్కా కేనచి అన్తరాయం కాతుం; జీవితం, మహారాజ, భగవతో న సక్కా కేనచి అన్తరాయం కాతుం. ఇమే ఖో, మహారాజ, చత్తారో తథాగతస్స కేనచి అనావరణీయా గుణా, సబ్బేపేతే, మహారాజ, గుణా ఏకరసా అరోగా అకుప్పా అపరూపక్కమా అఫుసాని కిరియాని. అదస్సనేన, మహారాజ, మారో పాపిమా నిలీయిత్వా పఞ్చసాలకే బ్రాహ్మణగహపతికే అన్వావిసి.

‘‘యథా, మహారాజ, రఞ్ఞో పచ్చన్తే దేసే విసమే అదస్సనేన నిలీయిత్వా చోరా పన్థం దూసేన్తి. యది పన రాజా తే చోరే పస్సేయ్య, అపి ను ఖో తే చోరా సోత్థిం లభేయ్యు’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే, ఫరసునా ఫాలాపేయ్య సతధా వా సహస్సధా వా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అదస్సనేన మారో పాపిమా నిలీయిత్వా పఞ్చసాలకే బ్రాహ్మణగహపతికే అన్వావిసి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, ఇత్థీ సపతికా అదస్సనేన నిలీయిత్వా పరపురిసం సేవతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అదస్సనేన మారో పాపిమా నిలీయిత్వా పఞ్చసాలకే బ్రాహ్మణగహపతికే అన్వావిసి. యది, మహారాజ, ఇత్థీ సామికస్స సమ్ముఖా పరపురిసం సేవతి, అపి ను ఖో సా ఇత్థీ సోత్థిం లభేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, హనేయ్యాపి తం, భన్తే, సామికో వధేయ్యాపి బన్ధేయ్యాపి దాసిత్తం వా ఉపనేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అదస్సనేన మారో పాపిమా నిలీయిత్వా పఞ్చసాలకే బ్రాహ్మణగహపతికే అన్వావిసి. యది, మహారాజ, మారో పాపిమా భగవతో ఉద్దిస్స కతం ఉపక్ఖటం పరిభోగం అన్తరాయం కరేయ్య, ఫలేయ్య తస్స ముద్ధా సతధా వా సహస్సధా వా’’తి. ‘‘ఏవమేతం, భన్తే నాగసేన, చోరికాయ కతం మారేన పాపిమతా, నిలీయిత్వా మారో పాపిమా పఞ్చసాలకే బ్రాహ్మణగహపతికే అన్వావిసి. సచే సో, భన్తే, మారో పాపిమా భగవతో ఉద్దిస్స కతం ఉపక్ఖటం పరిభోగం అన్తరాయం కరేయ్య, ముద్ధా వాస్స ఫలేయ్య సతధా వా సహస్సధా వా, కాయో వాస్స భుసముట్ఠి వియ వికిరేయ్య, సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

బుద్ధలాభన్తరాయపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. అపుఞ్ఞపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘యో అజానన్తో పాణాతిపాతం కరోతి, సో బలవతరం అపుఞ్ఞం పసవతీ’తి. పున చ భగవతా వినయపఞ్ఞత్తియా భణితం ‘అనాపత్తి అజానన్తస్సా’తి. యది, భన్తే నాగసేన, అజానిత్వా పాణాతిపాతం కరోన్తో బలవతరం అపుఞ్ఞం పసవతి, తేన హి ‘అనాపత్తి అజానన్తస్సా’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది అనాపత్తి అజానన్తస్స, తేన హి ‘అజానిత్వా పాణాతిపాతం కరోన్తో బలవతరం అపుఞ్ఞం పసవతీ’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో దురుత్తరో దురతిక్కమో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘యో అజానన్తో పాణాతిపాతం కరోతి, సో బలవతరం అపుఞ్ఞం పసవతీ’తి. పున చ వినయపఞ్ఞత్తియా భగవతా భణితం ‘అనాపత్తి అజానన్తస్సా’తి. తత్థ అత్థన్తరం అత్థి. కతమం అత్థన్తరం? అత్థి, మహారాజ, ఆపత్తి సఞ్ఞావిమోక్ఖా, అత్థి ఆపత్తి నోసఞ్ఞావిమోక్ఖా. యాయం, మహారాజ, ఆపత్తి సఞ్ఞావిమోక్ఖా, తం ఆపత్తిం ఆరబ్భ భగవతా భణితం ‘అనాపత్తి అజానన్తస్సా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

అపుఞ్ఞపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. భిక్ఖుసఙ్ఘపరిహరణపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘తథాగతస్స ఖో, ఆనన్ద, న ఏవం హోతి ‘‘అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’’’తి వా, ‘‘మముద్దేసికో భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి వా’తి. పున చ మేత్తేయ్యస్స భగవతో సభావగుణం పరిదీపయమానేన భగవతా ఏవం భణితం ‘‘సో అనేకసహస్సం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సతి, సేయ్యథాపి అహం ఏతరహి అనేకసతం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరామీ’’తి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘తథాగతస్స ఖో, ఆనన్ద, న ఏవం హోతి ‘‘అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’’తి వా, ‘‘మముద్దేసికో భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి వా’తి, తేన హి అనేకసతం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరామీతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతేన భణితం ‘సో అనేకసహస్సం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సతి, సేయ్యథాపి అహం ఏతరహి అనేకసతం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరామీ’తి, తేన హి తథాగతస్స ఖో, ఆనన్ద, న ఏవం హోతి ‘అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’తి వా, ‘మముద్దేసికో భిక్ఖుసఙ్ఘో’తి వాతి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా, అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘తథాగతస్స ఖో, ఆనన్ద, న ఏవం హోతి ‘‘అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’’తి వా, ‘‘మముద్దేసికో భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి వా’తి. పున చ మేత్తేయ్యస్సాపి భగవతో సభావగుణం పరిదీపయమానేన భగవతా భణితం ‘సో అనేకసహస్సం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సతి, సేయ్యథాపి అహం ఏతరహి అనేకసతం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరామీ’తి. ఏతస్మిఞ్చ, మహారాజ, పఞ్హే ఏకో అత్థో సావసేసో, ఏకో అత్థో నిరవసేసో. న, మహారాజ, తథాగతో పరిసాయ అనుగామికో, పరిసా పన తథాగతస్స అనుగామికా. సమ్ముతి, మహారాజ, ఏసా ‘అహ’న్తి ‘మమా’తి, న పరమత్థో ఏసో, విగతం, మహారాజ, తథాగతస్స పేమం, విగతో సినేహో, ‘మయ్హ’న్తిపి తథాగతస్స గహణం నత్థి, ఉపాదాయ పన అవస్సయో హోతి.

‘‘యథా, మహారాజ, పథవీ భూమట్ఠానం సత్తానం పతిట్ఠా హోతి ఉపస్సయం, పథవిట్ఠా చేతే సత్తా, న చ మహాపథవియా ‘మయ్హేతే’తి అపేక్ఖా హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో సబ్బసత్తానం పతిట్ఠా హోతి ఉపస్సయం, తథాగతట్ఠా [తథాగతపతిట్ఠా ఏవ (సీ.)] చేతే సత్తా, న చ తథాగతస్స ‘మయ్హేతే’తి అపేక్ఖా హోతి. యథా వా పన, మహారాజ, మహతిమహామేఘో అభివస్సన్తో తిణరుక్ఖపసుమనుస్సానం వుడ్ఢిం దేతి సన్తతిం అనుపాలేతి. వుట్ఠూపజీవినో చేతే సత్తా సబ్బే, న చ మహామేఘస్స ‘మయ్హేతే’తి అపేక్ఖా హోతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో సబ్బసత్తానం కుసలధమ్మే జనేతి అనుపాలేతి, సత్థూపజీవినో చేతే సత్తా సబ్బే, న చ తథాగతస్స ‘మయ్హేతే’తి అపేక్ఖా హోతి. తం కిస్స హేతు? అత్తానుదిట్ఠియా పహీనత్తా’’తి.

‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, సునిబ్బేఠితో పఞ్హో బహువిధేహి కారణేహి, గమ్భీరో ఉత్తానీకతో, గణ్ఠి భిన్నో, గహనం అగహనం కతం, అన్ధకారో ఆలోకో కతో, భగ్గా పరవాదా, జినపుత్తానం చక్ఖుం ఉప్పాదిత’’న్తి.

భిక్ఖుసఙ్ఘపరిహరణపఞ్హో సత్తమో.

౮. అభేజ్జపరిసపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘తథాగతో అభేజ్జపరిసో’తి, పున చ భణథ ‘దేవదత్తేన ఏకప్పహారం పఞ్చ భిక్ఖుసతాని భిన్నానీ’తి. యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతో అభేజ్జపరిసో, తేన హి దేవదత్తేన ఏకప్పహారం పఞ్చ భిక్ఖుసతాని భిన్నానీతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది దేవదత్తేన ఏకప్పహారం పఞ్చ భిక్ఖుసతాని భిన్నాని, తేన హి ‘తథాగతో అభేజ్జపరిసో’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, గమ్భీరో దున్నివేఠియో, గణ్ఠితోపి గణ్ఠితరో, ఏత్థాయం జనో ఆవటో నివుతో ఓవుతో పిహితో పరియోనద్ధో, ఏత్థ తవ ఞాణబలం దస్సేహి పరవాదేసూ’’తి.

‘‘అభేజ్జపరిసో, మహారాజ, తథాగతో, దేవదత్తేన చ ఏకప్పహారం పఞ్చ భిక్ఖుసతాని భిన్నాని, తఞ్చ పన భేదకస్స బలేన, భేదకే విజ్జమానే నత్థి, మహారాజ, అభేజ్జం నామ. భేదకే సతి మాతాపి పుత్తేన భిజ్జతి, పుత్తోపి మాతరా భిజ్జతి, పితాపి పుత్తేన భిజ్జతి, పుత్తోపి పితరా భిజ్జతి, భాతాపి భగినియా భిజ్జతి, భగినీపి భాతరా భిజ్జతి, సహాయోపి సహాయేన భిజ్జతి, నావాపి నానాదారుసఙ్ఘటితా ఊమివేగసమ్పహారేన భిజ్జతి, రుక్ఖోపి మధుకప్పసమ్పన్నఫలో అనిలబలవేగాభిహతో భిజ్జతి, సువణ్ణమ్పి జాతిమన్తం [జాతరూపమ్పి (సీ.)] లోహేన భిజ్జతి. అపి చ, మహారాజ, నేసో అధిప్పాయో విఞ్ఞూనం, నేసా బుద్ధానం అధిముత్తి, నేసో పణ్డితానం ఛన్దో ‘తథాగతో భేజ్జపరిసో’తి. అపి చేత్థ కారణం అత్థి, యేన కారణేన తథాగతో వుచ్చతి ‘అభేజ్జపరిసో’తి. కతమం ఏత్థ కారణం? తథాగతస్స, మహారాజ, కతేన అదానేన వా అప్పియవచనేన వా అనత్థచరియాయ వా అసమానత్తతాయ వా యతో కుతోచి చరియం చరన్తస్సపి పరిసా భిన్నాతి న సుతపుబ్బం, తేన కారణేన తథాగతో వుచ్చతి ‘అభేజ్జపరిసో’తి. తయాపేతం, మహారాజ, ఞాతబ్బం ‘అత్థి కిఞ్చి నవఙ్గే బుద్ధవచనే సుత్తాగతం, ఇమినా నామ కారణేన బోధిసత్తస్స కతేన తథాగతస్స పరిసా భిన్నా’తి? ‘‘నత్థి భన్తే, నో చేతం లోకే దిస్సతి నోపి సుయ్యతి. సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

అభేజ్జపరిసపఞ్హో అట్ఠమో.

అభేజ్జవగ్గో దుతియో.

ఇమస్మిం వగ్గే అట్ఠ పఞ్హా.