౩. పణామితవగ్గో

౧. సేట్ఠధమ్మపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘ధమ్మో హి, వాసేట్ఠ, సేట్ఠో జనేతస్మిం దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయే చా’తి. పున చ ‘ఉపాసకో గిహీ సోతాపన్నో పిహితాపాయో దిట్ఠిప్పత్తో విఞ్ఞాతసాసనో భిక్ఖుం వా సామణేరం వా పుథుజ్జనం అభివాదేతి పచ్చుట్ఠేతీ’తి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘ధమ్మో హి, వాసేట్ఠ, సేట్ఠో జనేతస్మిం దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయే చా’తి, తేన హి ‘ఉపాసకో గిహీ సోతాపన్నో పిహితాపాయో దిట్ఠిప్పత్తో విఞ్ఞాతసాసనో భిక్ఖుం వా సామణేరం వా పుథుజ్జనం అభివాదేతి పచ్చుట్ఠేతీ’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది ‘ఉపాసకో గిహీ సోతాపన్నో పిహితాపాయో దిట్ఠిప్పత్తో విఞ్ఞాతసాసనో భిక్ఖుం వా సామణేరం వా పుథుజ్జనం అభివాదేతి పచ్చుట్ఠేతి’, తేన హి ‘ధమ్మో హి, వాసేట్ఠ, సేట్ఠో జనేతస్మిం దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయే చాతి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘ధమ్మో హి, వాసేట్ఠ, సేట్ఠో జనేతస్మిం దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయే చా’తి, ‘ఉపాసకో చ గిహీ సోతాపన్నో పిహితాపాయో దిట్ఠిప్పత్తో విఞ్ఞాతసాసనో భిక్ఖుం వా సామణేరం వా పుథుజ్జనం అభివాదేతి పచ్చుట్ఠేతి’. తత్థ పన కారణం అత్థి. కతమం తం కారణం?

‘‘వీసతి ఖో పనిమే, మహారాజ, సమణస్స సమణకరణా ధమ్మా ద్వే చ లిఙ్గాని, యేహి సమణో అభివాదనపచ్చుట్ఠానసమాననపూజనారహో హోతి. కతమే వీసతి సమణస్స సమణకరణా ధమ్మా ద్వే చ లిఙ్గాని? సేట్ఠో [సేట్ఠభూమిసయో (సీ. స్యా.), సేట్ఠో యమో (పీ.)] ధమ్మారామో, అగ్గో నియమో, చారో విహారో సంయమో సంవరో ఖన్తి సోరచ్చం ఏకత్తచరియా ఏకత్తాభిరతి పటిసల్లానం హిరిఓత్తప్పం వీరియం అప్పమాదో సిక్ఖాసమాదానం [సిక్ఖాపధానం (సీ. స్యా.), సుక్కావదానం (క.)] ఉద్దేసో పరిపుచ్ఛా సీలాదిఅభిరతి నిరాలయతా సిక్ఖాపదపారిపూరితా, కాసావధారణం, భణ్డుభావో. ఇమే ఖో, మహారాజ, వీసతి సమణస్స సమణకరణా ధమ్మా ద్వే చ లిఙ్గాని. ఏతే గుణే భిక్ఖు సమాదాయ వత్తతి, సో తేసం ధమ్మానం అనూనత్తా పరిపుణ్ణత్తా సమ్పన్నత్తా సమన్నాగతత్తా అసేక్ఖభూమిం అరహన్తభూమిం ఓక్కమతి, సేట్ఠం భూమన్తరం ఓక్కమతి, అరహత్తాసన్నగతోతి అరహతి ఉపాసకో సోతాపన్నో భిక్ఖుం పుథుజ్జనం అభివాదేతుం పచ్చుట్ఠాతుం.

‘‘‘ఖీణాసవేహి సో సామఞ్ఞం ఉపగతో, నత్థి మే సో సమయో’తి [తం సామఞ్ఞ’’న్తి (?)] అరహతి ఉపాసకో సోతాపన్నో భిక్ఖుం పుథుజ్జనం అభివాదేతుం పచ్చుట్ఠాతుం.

‘‘‘అగ్గపరిసం సో ఉపగతో, నాహం తం ఠానం ఉపగతో’తి అరహతి ఉపాసకో సోతాపన్నో భిక్ఖుం పుథుజ్జనం అభివాదేతుం పచ్చుట్ఠాతుం.

‘‘‘లభతి సో పాతిమోక్ఖుద్దేసం సోతుం, నాహం తం లభామి సోతు’న్తి అరహతి ఉపాసకో సోతాపన్నో భిక్ఖుం పుథుజ్జనం అభివాదేతుం పచ్చుట్ఠాతుం.

‘‘‘సో అఞ్ఞే పబ్బాజేతి ఉపసమ్పాదేతి జినసాసనం వడ్ఢేతి, అహమేతం న లభామి కాతు’న్తి అరహతి ఉపాసకో సోతాపన్నో భిక్ఖుం పుథుజ్జనం అభివాదేతుం పచ్చుట్ఠాతుం.

‘‘‘అప్పమాణేసు సో సిక్ఖాపదేసు సమత్తకారీ, నాహం తేసు వత్తామీ’తి అరహతి ఉపాసకో సోతాపన్నో భిక్ఖుం పుథుజ్జనం అభివాదేతుం పచ్చుట్ఠాతుం.

‘‘‘ఉపగతో సో సమణలిఙ్గం, బుద్ధాధిప్పాయే ఠితో, తేనాహం లిఙ్గేన దూరమపగతో’తి అరహతి ఉపాసకో సోతాపన్నో భిక్ఖుం పుథుజ్జనం అభివాదేతుం పచ్చుట్ఠాతుం.

‘‘‘పరూళ్హకచ్ఛలోమో సో అనఞ్జితఅమణ్డితో అనులిత్తసీలగన్ధో, అహం పన మణ్డనవిభూసనాభిరతో’తి అరహతి ఉపాసకో సోతాపన్నో భిక్ఖుం పుథుజ్జనం అభివాదేతుం పచ్చుట్ఠాతుం.

‘‘అపి చ, మహారాజ, ‘యే తే వీసతి సమణకరణా ధమ్మా ద్వే చ లిఙ్గాని, సబ్బేపేతే ధమ్మా భిక్ఖుస్స సంవిజ్జన్తి, సో యేవ తే ధమ్మే ధారేతి, అఞ్ఞేపి తత్థ సిక్ఖాపేతి, సో మే ఆగమో సిక్ఖాపనఞ్చ నత్థీ’తి అరహతి ఉపాసకో సోతాపన్నో భిక్ఖుం పుథుజ్జనం అభివాదేతుం పచ్చుట్ఠాతుం.

‘‘యథా, మహారాజ, రాజకుమారో పురోహితస్స సన్తికే విజ్జం అధీయతి, ఖత్తియధమ్మం సిక్ఖతి, సో అపరేన సమయేన అభిసిత్తో ఆచరియం అభివాదేతి పచ్చుట్ఠేతి ‘సిక్ఖాపకో మే అయ’న్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ‘భిక్ఖు సిక్ఖాపకో వంసధరో’తి అరహతి ఉపాసకో సోతాపన్నో భిక్ఖుం పుథుజ్జనం అభివాదేతుం పచ్చుట్ఠాతుం.

‘‘అపి చ, మహారాజ, ఇమినాపేతం పరియాయేన జానాహి భిక్ఖుభూమియా మహన్తతం అసమవిపులభావం. యది, మహారాజ, ఉపాసకో సోతాపన్నో అరహత్తం సచ్ఛికరోతి, ద్వేవ తస్స గతియో భవన్తి అనఞ్ఞా తస్మిం యేవ దివసే పరినిబ్బాయేయ్య వా, భిక్ఖుభావం వా ఉపగచ్ఛేయ్య. అచలా హి సా, మహారాజ, పబ్బజ్జా, మహతీ అచ్చుగ్గతా, యదిదం భిక్ఖుభూమీ’’తి. ‘‘ఞాణగతో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో సునిబ్బేఠితో బలవతా అతిబుద్ధినా తయా, న యిమం పఞ్హం సమత్థో అఞ్ఞో ఏవం వినివేఠేతుం అఞ్ఞత్ర తవాదిసేన బుద్ధిమతా’’తి.

సేట్ఠధమ్మపఞ్హో పఠమో.

౨. సబ్బసత్తహితఫరణపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘తథాగతో సబ్బసత్తానం అహితమపనేత్వా హితముపదహతీ’తి. పున చ భణథ అగ్గిక్ఖన్ధూపమే ధమ్మపరియాయే భఞ్ఞమానే ‘సట్ఠిమత్తానం భిక్ఖూనం ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గత’న్తి. అగ్గిక్ఖన్ధూపమం, భన్తే, ధమ్మపరియాయం దేసేన్తేన తథాగతేన సట్ఠిమత్తానం భిక్ఖూనం హితమపనేత్వా అహితముపదహితం. యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతో సబ్బసత్తానం అహితమపనేత్వా హితముపదహతి, తేన హి అగ్గిక్ఖన్ధూపమే ధమ్మపరియాయే భఞ్ఞమానే సట్ఠిమత్తానం భిక్ఖూనం ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గతన్తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది అగ్గిక్ఖన్ధూపమే ధమ్మపరియాయే భఞ్ఞమానే సట్ఠిమత్తానం భిక్ఖూనం ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గతం, తేన హి తథాగతో సబ్బసత్తానం అహితమపనేత్వా హితముపదహతీతి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘తథాగతో, మహారాజ, సబ్బసత్తానం అహితమపనేత్వా హితముపదహతి, అగ్గిక్ఖన్ధూపమే ధమ్మపరియాయే భఞ్ఞమానే సట్ఠిమత్తానం భిక్ఖూనం ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గతం, తఞ్చ పన న తథాగతస్స కతేన, తేసం యేవ అత్తనో కతేనా’’తి.

‘‘యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతో అగ్గిక్ఖన్ధూపమం ధమ్మపరియాయం న భాసేయ్య, అపి ను తేసం ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గచ్ఛేయ్యాతి, న హి, మహారాజ, మిచ్ఛాపటిపన్నానం తేసం భగవతో ధమ్మపరియాయం సుత్వా పరిళాహో కాయే ఉప్పజ్జి, తేన తేసం పరిళాహేన ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గత’’న్తి. ‘‘తేన హి, భన్తే నాగసేన, తథాగతస్సేవ కతేన తేసం ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గతం, తథాగతో యేవ తత్థ అధికారో తేసం నాసనాయ, యథా నామ, భన్తే నాగసేన, అహి వమ్మికం పవిసేయ్య, అథఞ్ఞతరో పంసుకామో పురిసో వమ్మికం భిన్దిత్వా పంసుం హరేయ్య, తస్స పంసుహరణేన వమ్మికస్స సుసిరం పిదహేయ్య, అథ తత్థేవ సో అస్సాసం అలభమానో మరేయ్య, నను సో, భన్తే, అహి తస్స పురిసస్స కతేన మరణప్పత్తో’’తి. ‘‘ఆమ మహారాజా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, తథాగతో యేవ తత్థ అధికారో తేసం నాసనాయా’’తి.

‘‘తథాగతో, మహారాజ, ధమ్మం దేసయమానో అనునయప్పటిఘం న కరోతి, అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తో ధమ్మం దేసేతి, ఏవం ధమ్మే దేసీయమానే యే తత్థ సమ్మాపటిపన్నా, తే బుజ్ఝన్తి. యే పన మిచ్ఛాపటిపన్నా, తే పతన్తి. యథా, మహారాజ, పురిసస్స అమ్బం వా జమ్బుం వా మధుకం వా చాలయమానస్స యాని తత్థ ఫలాని సారాని దళ్హబన్ధనాని, తాని తత్థేవ అచ్చుతాని తిట్ఠన్తి, యాని తత్థ ఫలాని పూతివణ్టమూలాని దుబ్బలబన్ధనాని, తాని పతన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో ధమ్మం దేసయమానో అనునయప్పటిఘం న కరోతి, అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తో ధమ్మం దేసేతి, ఏవం ధమ్మే దేసీయమానే యే తత్థ సమ్మాపటిపన్నా, తే బుజ్ఝన్తి. యే పన మిచ్ఛాపటిపన్నా, తే పతన్తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, కస్సకో ధఞ్ఞం రోపేతుకామో ఖేత్తం కసతి, తస్స కసన్తస్స అనేకసతసహస్సాని తిణాని మరన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో పరిపక్కమానసే సత్తే బోధేన్తో [బోధేతుం (సీ.)] అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తో ధమ్మం దేసేతి, ఏవం ధమ్మే దేసీయమానే యే తత్థ సమ్మాపటిపన్నా, తే బుజ్ఝన్తి. యే పన మిచ్ఛాపటిపన్నా, తే తిణాని వియ మరన్తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, మనుస్సా రసహేతు యన్తేన ఉచ్ఛుం పీళయన్తి, తేసం ఉచ్ఛుం పీళయమానానం యే తత్థ యన్తముఖగతా కిమయో, తే పీళియన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో పరిపక్కమానసే సత్తే బోధేన్తో ధమ్మయన్తమభిపీళయతి [ధమ్మయన్తమతిపీళయతి (క.)], యే తత్థ మిచ్ఛాపటిపన్నా, తే కిమీ వియ మరన్తీ’’తి.

‘‘నను, భన్తే నాగసేన, తే భిక్ఖూ తాయ ధమ్మదేసనాయ పతితా’’తి? ‘‘అపి ను ఖో, మహారాజ, తచ్ఛకో రుక్ఖం తచ్ఛన్తో [రక్ఖన్తో (సీ. పీ.] ఉజుకం పరిసుద్ధం కరోతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, వజ్జనీయం అపనేత్వా తచ్ఛకో రుక్ఖం ఉజుకం పరిసుద్ధం కరోతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో పరిసం రక్ఖన్తో న సక్కోతి బోధనేయ్యే [అబోధనీయే (స్యా.)] సత్తే బోధేతుం, మిచ్ఛాపటిపన్నే పన సత్తే అపనేత్వా బోధనేయ్యే సత్తే బోధేతి, అత్తకతేన పన తే, మహారాజ, మిచ్ఛాపటిపన్నా పతన్తి.

‘‘యథా, మహారాజ, కదలీ వేళు అస్సతరీ అత్తజేన [అత్తజేన ఫలేన (సీ.)] హఞ్ఞతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే మిచ్ఛాపటిపన్నా, తే అత్తకతేన హఞ్ఞన్తి పతన్తి.

‘‘యథా, మహారాజ, చోరా అత్తకతేన చక్ఖుప్పాటనం సూలారోపనం సీసచ్ఛేదనం పాపుణన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే మిచ్ఛాపటిపన్నా, తే అత్తకతేన హఞ్ఞన్తి పతన్తి [జినసాసనా పతన్తి (సీ. పీ.)]. యేసం, మహారాజ, సట్ఠిమత్తానం భిక్ఖూనం ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గతం, తేసం తం నేవ భగవతో కతేన, న పరేసం కతేన, అథ ఖో అత్తనో యేవ కతేన.

‘‘యథా, మహారాజ, పురిసో సబ్బజనస్స అమతం దదేయ్య, తే తం అమతం అసిత్వా అరోగా దీఘాయుకా సబ్బీతితో [సబ్బీతియా (సీ.)] పరిముచ్చేయ్యుం, అథఞ్ఞతరో పురిసో దురుపచారేన తం అసిత్వా మరణం పాపుణేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, అమతదాయకో పురిసో తతోనిదానం కిఞ్చి అపుఞ్ఞం ఆపజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో దససహస్సియా లోకధాతుయా దేవమనుస్సానం అమతం ధమ్మదానం దేతి, యే తే సత్తా భబ్బా, తే ధమ్మామతేన బుజ్ఝన్తి. యే పన తే సత్తా అభబ్బా, తే ధమ్మామతేన హఞ్ఞన్తి పతన్తి. భోజనం, మహారాజ, సబ్బసత్తానం జీవితం రక్ఖతి, తమేకచ్చే భుఞ్జిత్వా విసూచికాయ మరన్తి, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, భోజనదాయకో పురిసో తతోనిదానం కిఞ్చి అపుఞ్ఞం ఆపజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో దససహస్సియా లోకధాతుయా దేవమనుస్సానం అమతం ధమ్మదానం దేతి, యే తే సత్తా భబ్బా, తే ధమ్మామతేన బుజ్ఝన్తి. యే పన తే సత్తా అభబ్బా, తే ధమ్మామతేన హఞ్ఞన్తి పతన్తీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

సబ్బసత్తహితఫరణపఞ్హో దుతియో.

౩. వత్థగుయ్హనిదస్సనపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం తథాగతేన –

‘‘‘కాయేన సంవరో సాధు [ధ. ప. ౩౬౧], సాధు వాచాయ సంవరో;

మనసా సంవరో సాధు, సాధు సబ్బత్థ సంవరో’తి.

‘‘పున చ తథాగతో చతున్నం పరిసానం మజ్ఝే నిసీదిత్వా పురతో దేవమనుస్సానం సేలస్స బ్రాహ్మణస్స కోసోహితం వత్థగుయ్హం దస్సేసి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘కాయేన సంవరో సాధూ’తి, తేన హి సేలస్స బ్రాహ్మణస్స కోసోహితం వత్థగుయ్హం దస్సేసీతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది సేలస్స బ్రాహ్మణస్స కోసోహితం వత్థగుయ్హం దస్సేతి, తేన హి ‘కాయేన సంవరో సాధూ’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘కాయేన సంవరో సాధూ’తి, సేలస్స చ బ్రాహ్మణస్స కోసోహితం వత్థగుయ్హం దస్సితం. యస్స ఖో, మహారాజ, తథాగతే కఙ్ఖా ఉప్పన్నా, తస్స బోధనత్థాయ భగవా ఇద్ధియా తప్పటిభాగం కాయం దస్సేతి, సో యేవ తం పాటిహారియం పస్సతీ’’తి.

‘‘కో పనేతం, భన్తే నాగసేన, సద్దహిస్సతి, యం పరిసగతో ఏకో యేవ తం గుయ్హం పస్సతి, అవసేసా తత్థేవ వసన్తా న పస్సన్తీతి. ఇఙ్ఘ మే త్వం తత్థ కారణం ఉపదిస, కారణేన మం సఞ్ఞాపేహీ’’తి. ‘‘దిట్ఠపుబ్బో పన తయా, మహారాజ, కోచి బ్యాధితో పురిసో పరికిణ్ణో ఞాతిమిత్తేహీ’’తి. ‘‘ఆమ భన్తే’’తి. ‘‘అపి ను ఖో సా, మహారాజ, పరిసా పస్సతేతం వేదనం, యాయ సో పురిసో వేదనాయ వేదయతీ’’తి. ‘‘న హి భన్తే, అత్తనా యేవ సో, భన్తే, పురిసో వేదయతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యస్సేవ తథాగతే కఙ్ఖా ఉప్పన్నా, తస్సేవ తథాగతో బోధనత్థాయ ఇద్ధియా తప్పటిభాగం కాయం దస్సేతి, సో యేవ తం పాటిహారియం పస్సతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, కఞ్చిదేవ పురిసం భూతో ఆవిసేయ్య, అపి ను ఖో సా, మహారాజ, పరిసా పస్సతి తం భూతాగమన’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే, సో యేవ ఆతురో తస్స భూతస్స ఆగమనం పస్సతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యస్సేవ తథాగతే కఙ్ఖా ఉప్పన్నా, తస్సేవ తథాగతో బోధనత్థాయ ఇద్ధియా తప్పటిభాగం కాయం దస్సేతి, సో యేవ తం పాటిహారియం పస్సతీ’’తి.

‘‘దుక్కరం, భన్తే నాగసేన, భగవతా కతం, యం ఏకస్సపి అదస్సనీయం, తం దస్సేన్తేనా’’తి. ‘‘న, మహారాజ, భగవా గుయ్హం దస్సేసి, ఇద్ధియా పన ఛాయం దస్సేసీ’’తి. ‘‘ఛాయాయపి, భన్తే, దిట్ఠాయ దిట్ఠం యేవ హోతి గుయ్హం, యం దిస్వా నిట్ఠం గతో’’తి. ‘‘దుక్కరఞ్చాపి, మహారాజ, తథాగతో కరోతి బోధనేయ్యే సత్తే బోధేతుం. యది, మహారాజ, తథాగతో కిరియం హాపేయ్య, బోధనేయ్యా సత్తా న బుజ్ఝేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, మహారాజ, యోగఞ్ఞూ తథాగతో బోధనేయ్యే సత్తే బోధేతుం, తస్మా తథాగతో యేన యేన యోగేన బోధనేయ్యా బుజ్ఝన్తి, తేన తేన యోగేన బోధనేయ్యే బోధేతి.

‘‘యథా, మహారాజ, భిసక్కో సల్లకత్తో యేన యేన భేసజ్జేన ఆతురో అరోగో హోతి, తేన తేన భేసజ్జేన ఆతురం ఉపసఙ్కమతి, వమనీయం వమేతి, విరేచనీయం విరేచేతి, అనులేపనీయం అనులిమ్పేతి, అనువాసనీయం అనువాసేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో యేన యేన యోగేన బోధనేయ్యా సత్తా బుజ్ఝన్తి, తేన తేన యోగేన బోధేతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, ఇత్థీ మూళ్హగబ్భా భిసక్కస్స అదస్సనీయం గుయ్హం దస్సేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో బోధనేయ్యే సత్తే బోధేతుం అదస్సనీయం గుయ్హం ఇద్ధియా ఛాయం దస్సేసి. నత్థి, మహారాజ, అదస్సనీయో నామ ఓకాసో పుగ్గలం ఉపాదాయ. యది, మహారాజ, కోచి భగవతో హదయం దిస్వా బుజ్ఝేయ్య, తస్సపి భగవా యోగేన హదయం దస్సేయ్య, యోగఞ్ఞూ, మహారాజ, తథాగతో దేసనాకుసలో.

‘‘నను, మహారాజ, తథాగతో థేరస్స నన్దస్స అధిముత్తిం జానిత్వా తం దేవభవనం నేత్వా దేవకఞ్ఞాయో దస్సేసి ‘ఇమినాయం కులపుత్తో బుజ్ఝిస్సతీ’తి, తేన చ సో కులపుత్తో బుజ్ఝి. ఇతి ఖో, మహారాజ, తథాగతో అనేకపరియాయేన సుభనిమిత్తం హీళేన్తో గరహన్తో జిగుచ్ఛన్తో తస్స బోధనహేతు కకుటపాదినియో అచ్ఛరాయో దస్సేసి. ఏవమ్పి తథాగతో యోగఞ్ఞూ దేసనాకుసలో.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, తథాగతో థేరస్స చూళపన్థకస్స భాతరా నిక్కడ్ఢితస్స దుక్ఖితస్స దుమ్మనస్స ఉపగన్త్వా సుఖుమం చోళఖణ్డం అదాసి ‘ఇమినాయం కులపుత్తో బుజ్ఝిస్సతీ’తి, సో చ కులపుత్తో తేన కారణేన జినసాసనే వసీభావం పాపుణి. ఏవమ్పి, మహారాజ, తథాగతో యోగఞ్ఞూ దేసనాకుసలో.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, తథాగతో బ్రాహ్మణస్స మోఘరాజస్స యావ తతియం పఞ్హం పుట్ఠో న బ్యాకాసి ‘ఏవమిమస్స కులపుత్తస్స మానో ఉపసమిస్సతి, మానూపసమా అభిసమయో భవిస్సతీ’తి, తేన చ తస్స కులపుత్తస్స మానో ఉపసమి, మానూపసమా సో బ్రాహ్మణో ఛసు అభిఞ్ఞాసు వసీభావం పాపుణి. ఏవమ్పి, మహారాజ, తథాగతో యోగఞ్ఞూ దేసనాకుసలో’’తి.

‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, సునిబ్బేఠితో పఞ్హో బహువిధేహి కారణేహి, గహనం అగహనం కతం, అన్ధకారో ఆలోకో కతో, గణ్ఠి భిన్నో, భగ్గా పరవాదా, జినపుత్తానం చక్ఖుం తయా ఉప్పాదితం, నిప్పటిభానా తిత్థియా, త్వం గణివరపవరమాసజ్జా’’తి.

వత్థగుయ్హనిదస్సనపఞ్హో తతియో.

౪. ఫరుసవాచాభావపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా ‘పరిసుద్ధవచీసమాచారో ఆవుసో తథాగతో, నత్థి తథాగతస్స వచీదుచ్చరితం, యం తథాగతో రక్ఖేయ్య ‘మా మే ఇదం పరో అఞ్ఞాసీ’తి. పున చ తథాగతో థేరస్స సుదిన్నస్స కలన్దపుత్తస్స అపరాధే పారాజికం పఞ్ఞపేన్తో ఫరుసాహి వాచాహి మోఘపురిసవాదేన సముదాచరి, తేన చ సో థేరో మోఘపురిసవాదేన మఙ్కుచిత్తవసేన రున్ధితత్తా విప్పటిసారీ నాసక్ఖి అరియమగ్గం పటివిజ్ఝితుం. యది, భన్తే నాగసేన, పరిసుద్ధవచీసమాచారో తథాగతో, నత్థి తథాగతస్స వచీదుచ్చరితం, తేన హి తథాగతేన థేరస్స సుదిన్నస్స కలన్దపుత్తస్స అపరాధే మోఘపురిసవాదేన సముదాచిణ్ణన్తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది భగవతా థేరస్స సుదిన్నస్స కలన్దపుత్తస్స అపరాధే మోఘపురిసవాదేన సముదాచిణ్ణం, తేన హి పరిసుద్ధవచీసమాచారో తథాగతో, నత్థి తథాగతస్స వచీదుచ్చరితన్తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా ‘పరిసుద్ధవచీసమాచారో ఆవుసో తథాగతో, నత్థి తథాగతస్స వచీదుచ్చరితం, యం తథాగతో రక్ఖేయ్య ‘మా మే ఇదం పరో అఞ్ఞాసీ’తి. ఆయస్మతో చ సుదిన్నస్స కలన్దపుత్తస్స అపరాధే పారాజికం పఞ్ఞపేన్తేన భగవతా మోఘపురిసవాదేన సముదాచిణ్ణం, తఞ్చ పన అదుట్ఠచిత్తేన అసారమ్భేన యాథావలక్ఖణేన. కిఞ్చ తత్థ యాథావలక్ఖణం, యస్స, మహారాజ, పుగ్గలస్స ఇమస్మిం అత్తభావే చతుసచ్చాభిసమయో న హోతి, తస్స పురిసత్తనం మోఘం అఞ్ఞం కయిరమానం అఞ్ఞేన సమ్భవతి, తేన వుచ్చతి ‘మోఘపురిసో’తి. ఇతి, మహారాజ, భగవతా ఆయస్మతో సుదిన్నస్స కలన్దపుత్తస్స సతావవచనేన సముదాచిణ్ణం, నో అభూతవాదేనా’’తి.

‘‘సభావమ్పి, భన్తే నాగసేన, యో అక్కోసన్తో భణతి, తస్స మయం కహాపణం దణ్డం ధారేమ, అపరాధో యేవ సో వత్థుం నిస్సాయ విసుం వోహారం ఆచరన్తో అక్కోసతీ’’తి. ‘‘అత్థి పన, మహారాజ, సుతపుబ్బం తయా ఖలితస్స అభివాదనం వా పచ్చుట్ఠానం వా సక్కారం వా ఉపాయనానుప్పదానం వా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, యతో కుతోచి యత్థ కత్థచి ఖలితో, సో పరిభాసనారహో హోతి తజ్జనారహో, ఉత్తమఙ్గమ్పిస్స ఛిన్దన్తి హనన్తిపి బన్ధన్తిపి ఘాతేన్తిపి ఝాపేన్తిపీ’’తి [జాపేన్తిపీతి (సీ. పీ.)]. ‘‘తేన హి, మహారాజ, భగవతా కిరియా యేవ కతా, నో అకిరియా’’తి.

‘‘కిరియమ్పి, భన్తే నాగసేన, కురుమానేన పతిరూపేన కాతబ్బం అనుచ్ఛవికేన, సవనేనపి, భన్తే నాగసేన, తథాగతస్స సదేవకో లోకో ఓత్తప్పతి హిరియతి భియ్యో దస్సనేన తతుత్తరిం ఉపసఙ్కమనేన పయిరుపాసనేనా’’తి. ‘‘అపి ను ఖో, మహారాజ, తికిచ్ఛకో అభిసన్నే కాయే కుపితే దోసే సినేహనీయాని భేసజ్జాని దేతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, తిణ్హాని లేఖనీయాని భేసజ్జాని దేతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో సబ్బకిలేసబ్యాధివూపసమాయ అనుసిట్ఠిం దేతి, ఫరుసాపి, మహారాజ, తథాగతస్స వాచా సత్తే సినేహయతి, ముదుకే కరోతి. యథా, మహారాజ, ఉణ్హమ్పి ఉదకం యం కిఞ్చి సినేహనీయం సినేహయతి, ముదుకం కరోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఫరుసాపి తథాగతస్స వాచా అత్థవతీ హోతి కరుణాసహగతా. యథా, మహారాజ, పితువచనం పుత్తానం అత్థవన్తం హోతి కరుణాసహగతం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఫరుసాపి తథాగతస్స వాచా అత్థవతీ హోతి కరుణాసహగతా. ఫరుసాపి, మహారాజ, తథాగతస్స వాచా సత్తానం కిలేసప్పహానా [కిలేసప్పహానాయ (సీ.)] హోతి. యథా, మహారాజ, దుగ్గన్ధమ్పి గోముత్తం పీతం విరసమ్పి అగదం ఖాయితం సత్తానం బ్యాధిం హనతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఫరుసాపి తథాగతస్స వాచా అత్థవతీ కరుణాసహగతా. యథా, మహారాజ, మహన్తోపి తూలపుఞ్జో [తూలపిచు (సీ. స్యా.)] పరస్స కాయే నిపతిత్వా రుజం న కరోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఫరుసాపి తథాగతస్స వాచా న కస్సచి దుక్ఖం ఉప్పాదేతీ’’తి. ‘‘సువినిచ్ఛితో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో బహూహి కారణేహి, సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ఫరుసవాచాభావపఞ్హో చతుత్థో.

౫. రుక్ఖఅచేతనాభావపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం తథాగతేన –

‘‘‘అచేతనం బ్రాహ్మణ అస్సుణన్తం, జానో అజానన్తమిమం పలాసం;

ఆరద్ధవీరియో ధువం అప్పమత్తో, సుఖసేయ్యం పుచ్ఛసి కిస్స హేతూ’తి [జా. ౧.౪.౨౫].

పున చ భణితం –

‘‘‘ఇతి ఫన్దనరుక్ఖోపి, తావదే అజ్ఝభాసథ;

మయ్హమ్పి వచనం అత్థి, భారద్వాజ సుణోహి మే’తి [జా. ౧.౧౩.౨౦].

‘‘యది, భన్తే నాగసేన, రుక్ఖో అచేతనో, తేన హి ఫన్దనేన రుక్ఖేన భారద్వాజేన సహ సల్లపితన్తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది ఫన్దనేన రుక్ఖేన భారద్వాజేన సద్ధిం సల్లపితం, తేన హి రుక్ఖో అచేతనోతి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పతో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘రుక్ఖో అచేతనో’తి, ఫన్దనేన చ రుక్ఖేన భారద్వాజేన సద్ధిం సల్లపితం, తఞ్చ పన వచనం లోకసమఞ్ఞాయ భణితం. నత్థి, మహారాజ, అచేతనస్స రుక్ఖస్స సల్లాపో నామ, అపి చ, మహారాజ, తస్మిం రుక్ఖే అధివత్థాయ దేవతాయేతం అధివచనం రుక్ఖోతి, రుక్ఖో సల్లపతీతి చేసా లోకపణ్ణత్తి, యథా, మహారాజ, సకటం ధఞ్ఞస్స పరిపూరితం ధఞ్ఞసకటన్తి జనో వోహరతి, న చ తం ధఞ్ఞమయం సకటం, రుక్ఖమయం సకటం, తస్మిం సకటే ధఞ్ఞస్స పన ఆకిరితత్తా ధఞ్ఞసకటన్తి జనో వోహరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, న రుక్ఖో సల్లపతి, రుక్ఖో అచేతనో, యా పన తస్మిం రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా, తస్సా యేవ తం అధివచనం రుక్ఖోతి, రుక్ఖో సల్లపతీతి చేసా లోకపణ్ణత్తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, దధిం మన్థయమానో తక్కం మన్థేమీతి వోహరతి, న తం తక్కం, యం సో మన్థేతి, దధిం యేవ సో మన్థేన్తో తక్కం మన్థేమీతి వోహరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, న రుక్ఖో సల్లపతి, రుక్ఖో అచేతనో. యా పన తస్మిం రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా, తస్సాయేవ తం అధివచనం రుక్ఖోతి, రుక్ఖో సల్లపతీతి చేసా లోకపణ్ణత్తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, అసన్తం సాధేతుకామో సన్తం సాధేమీతి వోహరతి, అసిద్ధం సిద్ధన్తి వోహరతి, ఏవమేసా లోకసమఞ్ఞా, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, న రుక్ఖో సల్లపతి, రుక్ఖో అచేతనో. యా పన తస్మిం రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా, తస్సాయేవ తం అధివచనం రుక్ఖోతి, రుక్ఖో సల్లపతీతి చేసా లోకపణ్ణత్తి, యాయ, మహారాజ, లోకసమఞ్ఞాయ జనో వోహరతి, తథాగతోపి తాయేవ లోకసమఞ్ఞాయ సత్తానం ధమ్మం దేసేతీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

రుక్ఖఅచేతనాభావపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. పిణ్డపాతమహప్ఫలపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం ధమ్మసఙ్గీతికారకేహి థేరేహి –

‘‘‘చున్దస్స భత్తం భుఞ్జిత్వా, కమ్మారస్సాతి మే సుతం;

ఆబాధం సమ్ఫుసీ ధీరో, పబాళ్హం మారణన్తిక’న్తి [దీ. ని. ౨.౧౯౦].

‘‘పున చ భగవతా భణితం ‘ద్వేమే, ఆనన్ద, పిణ్డపాతా సమసమఫలా సమవిపాకా అతివియ అఞ్ఞేహి పిణ్డపాతేహి మహప్ఫలతరా చ మహానిసంసతరా చ. కతమే ద్వే? యఞ్చ పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝి, యఞ్చ పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా తథాగతో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి. ఇమే ద్వే పిణ్డపాతా సమసమఫలా సమవిపాకా, అతివియ అఞ్ఞేహి పిణ్డపాతేహి మహప్ఫలతరా చ మహానిసంసతరా చా’తి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతో చున్దస్స భత్తం భుత్తావిస్స [భుఞ్జిత్వా (సీ.)] ఖరో ఆబాధో ఉప్పన్నో, పబాళ్హా చ వేదనా పవత్తా మారణన్తికా, తేన హి ‘ద్వేమే, ఆనన్ద, పిణ్డపాతా సమసమఫలా సమవిపాకా అతివియ అఞ్ఞేహి పిణ్డపాతేహి మహప్ఫలతరా చ మహానిసంసతరా చా’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది ద్వేమే పిణ్డపాతా సమసమఫలా సమవిపాకా అతివియ అఞ్ఞేహి పిణ్డపాతేహి మహప్ఫలతరా చ మహానిసంసతరా చ, తేన హి భగవతో చున్దస్స భత్తం భుత్తావిస్స [భుఞ్జిత్వా (సీ.)] ఖరో ఆబాధో ఉప్పన్నో, పబాళ్హా చ వేదనా పవత్తా మారణన్తికాతి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. కింను ఖో, భన్తే నాగసేన, సో పిణ్డపాతో విసగతతాయ మహప్ఫలో, రోగుప్పాదకతాయ మహప్ఫలో, ఆయువినాసకతాయ మహప్ఫలో, భగవతో జీవితహరణతాయ మహప్ఫలో? తత్థ మే కారణం బ్రూహి పరవాదానం నిగ్గహాయ, ఏత్థాయం జనో సమ్మూళ్హో లోభవసేన అతిబహుం ఖాయితేన లోహితపక్ఖన్దికా ఉప్పన్నాతి. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, ధమ్మసఙ్గీతికారకేహి థేరేహి –

‘‘‘చున్దస్స భత్తం భుఞ్జిత్వా, కమ్మారస్సాతి మే సుతం;

ఆబాధం సమ్ఫుసీ ధీరో, పబాళ్హం మారణన్తిక’న్తి.

‘‘భగవతా చ భణితం ‘ద్వేమే, ఆనన్ద, పిణ్డపాతా సమసమఫలా సమవిపాకా అతివియ అఞ్ఞేహి పిణ్డపాతేహి మహప్ఫలతరా చ మహానిసంసతరా చ. కతమే ద్వే? యఞ్చ పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝి, యఞ్చ పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా తథాగతో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి [పరినిబ్బాయి (సీ.)], ఇమే ద్వే పిణ్డపాతా సమసమఫలా సమవిపాకా, అతివియ అఞ్ఞేహి పిణ్డపాతేహి మహప్ఫలతరా చ మహానిసంసతరా చా’తి.

‘‘సో పన పిణ్డపాతో బహుగుణో అనేకానిసంసో. దేవతా, మహారాజ, హట్ఠా పసన్నమానసా ‘అయం భగవతో పచ్ఛిమో పిణ్డపాతో’తి దిబ్బం ఓజం సూకరమద్దవే ఆకిరింసు. తఞ్చ పన సమ్మాపాకం లహుపాకం [బహుపాకం (సీ.)] మనుఞ్ఞం బహురసం జట్ఠరగ్గితేజస్స హితం. న, మహారాజ, తతోనిదానం భగవతో కోచి అనుప్పన్నో రోగో ఉప్పన్నో, అపి చ, మహారాజ, భగవతో పకతిదుబ్బలే సరీరే ఖీణే ఆయుసఙ్ఖారే ఉప్పన్నో రోగో భియ్యో అభివడ్ఢి.

‘‘యథా, మహారాజ, పకతియా జలమానో అగ్గి అఞ్ఞస్మిం ఉపాదానే దిన్నే భియ్యో పజ్జలతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భగవతో పకతిదుబ్బలే సరీరే ఖీణే ఆయుసఙ్ఖారే ఉప్పన్నో రోగో భియ్యో అభివడ్ఢి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, సోతో పకతియా సన్దమానో అభివుట్ఠే మహామేఘే భియ్యో మహోఘో ఉదకవాహకో హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భగవతో పకతిదుబ్బలే సరీరే ఖీణే ఆయుసఙ్ఖారే ఉప్పన్నో రోగో భియ్యో అభివడ్ఢి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, పకతియా అభిసన్నధాతు కుచ్ఛి అఞ్ఞస్మిం అజ్ఝోహరితే భియ్యో ఆయమేయ్య [ఆమయేయ్య (సీ.)], ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భగవతో పకతిదుబ్బలే సరీరే ఖీణే ఆయుసఙ్ఖారే ఉప్పన్నో రోగో భియ్యో అభివడ్ఢి, నత్థి, మహారాజ, తస్మిం పిణ్డపాతే దోసో, న చ తస్స సక్కా దోసం ఆరోపేతు’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కేన కారణేన తే ద్వే పిణ్డపాతా సమసమఫలా సమవిపాకా అతివియ అఞ్ఞేహి పిణ్డపాతేహి మహప్ఫలతరా చ మహానిసంసతరా చా’’తి? ‘‘ధమ్మానుమజ్జనసమాపత్తివసేన, మహారాజ, తే ద్వే పిణ్డపాతా సమసమఫలా సమవిపాకా అతివియ అఞ్ఞేహి పిణ్డపాతేహి మహప్ఫలతరా చ మహానిసంసతరా చా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కతమేసం ధమ్మానం అనుమజ్జనసమాపత్తివసేన తే ద్వే పిణ్డపాతా సమసమఫలా సమవిపాకా అతివియ అఞ్ఞేహి పిణ్డపాతేహి మహప్ఫలతరా చ మహానిసంసతరా చా’’తి? ‘‘నవన్నం, మహారాజ, అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తీనం అనులోమప్పటిలోమసమాపజ్జనవసేన తే ద్వే పిణ్డపాతా సమసమఫలా సమవిపాకా అతివియ అఞ్ఞేహి పిణ్డపాతేహి మహప్ఫలతరా చ మహానిసంసతరా చా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ద్వీసు యేవ దివసేసు అధిమత్తం తథాగతో నవానుపుబ్బవిహారసమాపత్తియో అనులోమప్పటిలోమం సమాపజ్జీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, అబ్భుతం భన్తే నాగసేన. యం ఇమస్మిం బుద్ధక్ఖేత్తే అసదిసం పరమదానం, తమ్పి ఇమేహి ద్వీహి పిణ్డపాతేహి అగణితం. అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, అబ్భుతం, భన్తే నాగసేన. యావ మహన్తా నవానుపుబ్బవిహారసమాపత్తియో, యత్ర హి నామ నవానుపుబ్బవిహారసమాపత్తివసేన దానం మహప్ఫలతరం హోతి మహానిసంసతరఞ్చ. సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

పిణ్డపాతమహప్ఫలపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. బుద్ధపూజనపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం తథాగతేన ‘అబ్యావటా తుమ్హే, ఆనన్ద, హోథ తథాగతస్స సరీరపూజాయా’తి. పున చ భణితం –

‘‘‘పూజేథ నం పూజనియస్స ధాతుం;

ఏవం కిర సగ్గమితో గమిస్సథా’తి.

‘‘యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతేన భణితం ‘అబ్యావటా తుమ్హే, ఆనన్ద, హోథ తథాగతస్స సరీరపూజాయా’తి, తేన హి ‘పూజేథ నం పూజనియస్స ధాతుం, ఏవం కరా సగ్గమితో గమిస్సథా’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతేన భణితం ‘పూజేథ నం పూజనియస్స ధాతుం, ఏవం కరా సగ్గమితో గమిస్సథా’తి, తేన హి ‘అబ్యావటా తుమ్హే ఆనన్ద, హోథ తథాగతస్స సరీరపూజాయా’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘అబ్యావటా తుమ్హే, ఆనన్ద, హోథ తథాగతస్స సరీరపూజాయా’తి, పున చ భణితం ‘పూజేథ నం పూజనియస్స ధాతుం, ఏవం కరా సగ్గమితో గమిస్సథా’తి, తఞ్చ పన న సబ్బేసం జినపుత్తానం యేవ ఆరబ్భ భణితం ‘అబ్యావటా తుమ్హే, ఆనన్ద, హోథ తథాగతస్స సరీరపూజాయా’తి. అకమ్మం హేతం, మహారాజ, జినపుత్తానం యదిదం పూజా, సమ్మసనం సఙ్ఖారానం, యోనిసో మనసికారో, సతిపట్ఠానానుపస్సనా, ఆరమ్మణసారగ్గాహో, కిలేసయుద్ధం, సదత్థమనుయుఞ్జనా, ఏతం జినపుత్తానం కరణీయం, అవసేసానం దేవమనుస్సానం పూజా కరణీయా.

‘‘యథా, మహారాజ, మహియా రాజపుత్తానం హత్థిఅస్సరథధనుథరులేఖముద్దాసిక్ఖాఖగ్గమన్తసుతి- సమ్ముతియుద్ధయుజ్ఝాపనకిరియా కరణీయా, అవసేసానం పుథువేస్ససుద్దానం కసి వణిజ్జా గోరక్ఖా కరణీయా, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అకమ్మం హేతం జినపుత్తానం యదిదం పూజా, సమ్మసనం సఙ్ఖారానం, యోనిసో మనసికారో, సతిపట్ఠానానుపస్సనా, ఆరమ్మణసారగ్గాహో, కిలేసయుద్ధం, సదత్థమనుయుఞ్జనా, ఏతం జినపుత్తానం కరణీయం, అవసేసానం దేవమనుస్సానం పూజా కరణీయా.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, బ్రాహ్మణమాణవకానం ఇరువేదం యజువేదం సామవేదం అథబ్బణవేదం లక్ఖణం ఇతిహాసం పురాణం నిఘణ్డు కేటుభం అక్ఖరప్పభేదం పదం వేయ్యాకరణం భాసమగ్గం ఉప్పాతం సుపినం నిమిత్తం ఛళఙ్గం చన్దగ్గాహం సూరియగ్గాహం సుక్కరాహుచరితం ఉళుగ్గహయుద్ధం [ఓళుగ్గహయుద్ధం (క.)] దేవదున్దుభిస్సరం ఓక్కన్తి ఉక్కాపాతం భూమికమ్మం [భూమికమ్పం (సీ. పీ.)] దిసాదాహం భుమ్మన్తలిక్ఖం జోతిసం లోకాయతికం సాచక్కం మిగచక్కం అన్తరచక్కం మిస్సకుప్పాదం సకుణరుతరవితం [సకుణరుతం (సీ.)] సిక్ఖా కరణీయా, అవసేసానం పుథువేస్ససుద్దానం కసి వణిజ్జా గోరక్ఖా కరణీయా, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అకమ్మం హేతం జినపుత్తానం యదిదం పూజా, సమ్మసనం సఙ్ఖారానం, యోనిసో మనసికారో, సతిపట్ఠానానుపస్సనా, ఆరమ్మణసారగ్గాహో, కిలేసయుద్ధం, సదత్థమనుయుఞ్జనా, ఏతం జినపుత్తానం కరణీయం, అవసేసానం దేవమనుస్సానం పూజా కరణీయా, తస్మా, మహారాజ, తథాగతో ‘మా ఇమే అకమ్మే యుఞ్జన్తు, కమ్మే ఇమే యుఞ్జన్తూ’తి ఆహ ‘అబ్యావటా తుమ్హే, ఆనన్ద, హోథ తథాగతస్స సరీరపూజాయా’తి. యదేతం, మహారాజ, తథాగతో న భణేయ్య, పత్తచీవరమ్పి అత్తనో పరియాదాపేత్వా భిక్ఖూ బుద్ధపూజం యేవ కరేయ్యు’’న్తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

బుద్ధపూజనపఞ్హో సత్తమో.

౮. పాదసకలికాహతపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘భగవతో గచ్ఛన్తస్స అయం అచేతనా మహాపథవీ నిన్నం ఉన్నమతి, ఉన్నతం ఓనమతీ’తి, పున చ భణథ ‘భగవతో పాదో సకలికాయ ఖతో’తి. యా సా సకలికా భగవతో పాదే పతితా, కిస్స పన సా సకలికా భగవతో పాదా న నివత్తా. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతో గచ్ఛన్తస్స అయం అచేతనా మహాపథవీ నిన్నం ఉన్నమతి, ఉన్నతం ఓనమతి, తేన హి ‘భగవతో పాదో సకలికాయ ఖతో’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది భగవతో పాదో సకలికాయ ఖతో, తేన హి ‘భగవతో గచ్ఛన్తస్స అయం అచేతనా మహాపథవీ నిన్నం ఉన్నమతి ఉన్నతం ఓనమతీ’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘సచ్చం, మహారాజ, అత్థేతం భగవతో గచ్ఛన్తస్స అయం అచేతనా మహాపథవీ నిన్నం ఉన్నమతి ఉన్నతం ఓనమతి, భగవతో చ పాదో సకలికాయ ఖతో, న చ పన సా సకలికా అత్తనో ధమ్మతాయ పతితా, దేవదత్తస్స ఉపక్కమేన పతితా. దేవదత్తో, మహారాజ, బహూని జాతిసతసహస్సాని భగవతి ఆఘాతం బన్ధి, సో తేన ఆఘాతేన ‘మహన్తం కూటాగారప్పమాణం పాసాణం భగవతో ఉపరి పాతేస్సామీ’తి ముఞ్చి. అథ ద్వే సేలా పథవితో ఉట్ఠహిత్వా తం పాసాణం సమ్పటిచ్ఛింసు, అథ నేసం సమ్పహారేన పాసాణతో పపటికా భిజ్జిత్వా యేన వా తేన వా పతన్తీ భగవతో పాదే పతితా’’తి.

‘‘యథా చ, భన్తే నాగసేన, ద్వే సేలా పాసాణం సమ్పటిచ్ఛింసు, తథేవ పపటికాపి సమ్పటిచ్ఛితబ్బా’’తి? ‘‘సమ్పటిచ్ఛితమ్పి, మహారాజ, ఇధేకచ్చం పగ్ఘరతి పసవతి న ఠానముపగచ్ఛతి, యథా, మహారాజ, ఉదకం పాణినా గహితం అఙ్గులన్తరికాహి పగ్ఘరతి పసవతి న ఠానముపగచ్ఛతి, ఖీరం తక్కం మధుం సప్పి తేసం మచ్ఛరసం మంసరసం పాణినా గహితం అఙ్గులన్తరికాహి పగ్ఘరతి పసవతి న ఠానముపగచ్ఛతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సమ్పటిచ్ఛనత్థం ఉపగతానం ద్విన్నం సేలానం సమ్పహారేన పాసాణతో పపటికా భిజ్జిత్వా యేన వా తేన వా పతన్తీ భగవతో పాదే పతితా.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, సణ్హసుఖుమఅణురజసమం పుళినం ముట్ఠినా గహితం అఙ్గులన్తరికాహి పగ్ఘరతి పసవతి న ఠానముపగచ్ఛతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సమ్పటిచ్ఛనత్థం ఉపగతానం ద్విన్నం సేలానం సమ్పహారేన పాసాణతో పపటికా భిజ్జిత్వా యేన వా తేన వా పతన్తీ భగవతో పాదే పతితా.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, కబళో ముఖేన గహితో ఇధేకచ్చస్స ముఖతో ముచ్చిత్వా పగ్ఘరతి పసవతి న ఠానముపగచ్ఛతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సమ్పటిచ్ఛనత్థం ఉపగతానం ద్విన్నం సేలానం సమ్పహారేన పాసాణతో పపటికా భిజ్జిత్వా యేన వా తేన వా పతన్తీ భగవతో పాదే పతితా’’తి.

‘‘హోతు, భన్తే నాగసేన, సేలేహి పాసాణో సమ్పటిచ్ఛితో, అథ పపటికాయపి అపచితి కాతబ్బా యథేవ మహాపథవియా’’తి? ‘‘ద్వాదసిమే, మహారాజ, అపచితిం న కరోన్తి. కతమే ద్వాదస? రత్తో రాగవసేన అపచితిం న కరోతి, దుట్ఠో దోసవసేన, మూళ్హో మోహవసేన, ఉన్నతో మానవసేన, నిగ్గుణో అవిసేసతాయ, అతిథద్ధో అనిసేధనతాయ, హీనో హీనసభావతాయ, వచనకరో అనిస్సరతాయ, పాపో కదరియతాయ, దుక్ఖాపితో పటిదుక్ఖాపనతాయ, లుద్ధో లోభాభిభూతతాయ, ఆయూహితో అత్థసాధనతాయ [అత్థసాధనేన (స్యా. పీ. క.)] అపచితిం న కరోతి. ఇమే ఖో మహారాజ ద్వాదస అపచితిం న కరోన్తి. సా చ పన పపటికా పాసాణసమ్పహారేన భిజ్జిత్వా అనిమిత్తకతదిసా యేన వా తేన వా పతమానా భగవతో పాదే పతితా.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, సణ్హసుఖుమఅణురజో అనిలబలసమాహతో అనిమిత్తకతదిసో యేన వా తేన వా అభికిరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సా పపటికా పాసాణసమ్పహారేన భిజ్జిత్వా అనిమిత్తకతదిసా యేన వా తేన వా పతమానా భగవతో పాదే పతితా. యది పన, మహారాజ, సా పపటికా పాసాణతో విసుం న భవేయ్య, తమ్పి తే సేలా పాసాణపపటికం ఉప్పతిత్వా గణ్హేయ్యుం. ఏసా పన, మహారాజ, పపటికా న భూమట్ఠా న ఆకాసట్ఠా, పాసాణసమ్పహారవేగేన భిజ్జిత్వా అనిమిత్తకతదిసా యేన వా తేన వా పతమానా భగవతో పాదే పతితా.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, వాతమణ్డలికాయ ఉక్ఖిత్తం పురాణపణ్ణం అనిమిత్తకతదిసం యేన వా తేన వా పతతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఏసా పపటికా పాసాణసమ్పహారవేగేన అనిమిత్తకతదిసా యేన వా తేన వా పతమానా భగవతో పాదే పతితా. అపి చ, మహారాజ, అకతఞ్ఞుస్స కదరియస్స దేవదత్తస్స దుక్ఖానుభవనాయ పపటికా భగవతో పాదే పతితా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

పాదసకలికాహతపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. అగ్గగ్గసమణపఞ్హో

౯. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’తి. పున చ భణితం –

‘‘‘చతుబ్భి ధమ్మేహి సమఙ్గిభూతం, తం వే నరం సమణం ఆహు లోకే’తి.

తత్రిమే చత్తారో ధమ్మా ఖన్తి అప్పాహారతా రతివిప్పహానం ఆకిఞ్చఞ్ఞం. సబ్బాని పనేతాని అపరిక్ఖీణాసవస్స సకిలేసస్సేవ హోన్తి. యది, భన్తే నాగసేన, ఆసవానం ఖయా సమణో హోతి, తేన హి ‘చతుబ్భి ధమ్మేహి సమఙ్గిభూతం, తం వే నరం సమణం ఆహు లోకే’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది చతుబ్భి ధమ్మేహి సమఙ్గిభూతో సమణో హోతి, తేన హి ‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా, అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’తి. పున చ భణితం ‘చతుబ్భి ధమ్మేహి సమఙ్గిభూతం, తం వే నరం సమణం ఆహు లోకే’తి. తదిదం, మహారాజ, వచనం తేసం తేసం పుగ్గలానం గుణవసేన భణితం ‘చతుబ్భి ధమ్మేహి సమఙ్గిభూతం, తం వే నరం సమణం ఆహు లోకే’తి, ఇదం పన నిరవసేసవచనం ‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’తి.

‘‘అపి చ, మహారాజ, యే కేచి కిలేసూపసమాయ పటిపన్నా, తే సబ్బే ఉపాదాయుపాదాయ సమణో ఖీణాసవో అగ్గమక్ఖాయతి. యథా, మహారాజ, యాని కానిచి జలజథలజపుప్ఫాని, వస్సికం తేసం అగ్గమక్ఖాయతి, అవసేసాని యాని కానిచి వివిధాని పుప్ఫజాతాని, సబ్బాని తాని పుప్ఫాని యేవ, ఉపాదాయుపాదాయ పన వస్సికం యేవ పుప్ఫం జనస్స పత్థితం పిహయితం. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే కేచి కిలేసూపసమాయ పటిపన్నా, తే సబ్బే ఉపాదాయుపాదాయ సమణో ఖీణాసవో అగ్గమక్ఖాయతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, సబ్బధఞ్ఞానం సాలి అగ్గమక్ఖాయతి, యా కాచి అవసేసా వివిధా ధఞ్ఞజాతియో, తా సబ్బా ఉపాదాయుపాదాయ భోజనాని సరీరయాపనాయ, సాలి యేవ తేసం అగ్గమక్ఖాయతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే కేచి కిలేసూపసమాయ పటిపన్నా, తే సబ్బే ఉపాదాయుపాదాయ సమణో ఖీణాసవో అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

అగ్గగ్గసమణపఞ్హో నవమో.

౧౦. వణ్ణభణనపఞ్హో

౧౦. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘మమం వా, భిక్ఖవే, పరే వణ్ణం భాసేయ్యుం, ధమ్మస్స వా, సఙ్ఘస్స వా వణ్ణం భాసేయ్యుం, తత్ర తుమ్హేహి న ఆనన్దో, న సోమనస్సం, న చేతసో ఉప్పిలావితత్తం కరణీయ’న్తి పున చ తథాగతో సేలస్స బ్రాహ్మణస్స యథాభుచ్చే వణ్ణే భఞ్ఞమానే ఆనన్దితో సుమనో ఉప్పిలావితో భియ్యో ఉత్తరిం సకగుణం పకిత్తేసి –

‘‘‘రాజాహమస్మి సేలాతి, ధమ్మరాజా అనుత్తరో;

ధమ్మేన చక్కం వత్తేమి, చక్కం అప్పటివత్తియ’న్తి [మ. ని. ౨.౩౯౯].

‘‘యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘మమం వా, భిక్ఖవే, పరే వణ్ణం భాసేయ్యుం, ధమ్మస్స వా సఙ్ఘస్స వా వణ్ణం భాసేయ్యుం, తత్ర తుమ్హేహి న ఆనన్దో, న సోమనస్సం, న చేతసో ఉప్పిలావితత్తం కరణీయ’న్తి, తేన హి సేలస్స బ్రాహ్మణస్స యథాభుచ్చే వణ్ణే భఞ్ఞమానే ఆనన్దితో సుమనో ఉప్పిలావితో భియ్యో ఉత్తరిం సకగుణం పకిత్తేసీతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది సేలస్స బ్రాహ్మణస్స యథాభుచ్చే వణ్ణే భఞ్ఞమానే ఆనన్దితో సుమనో ఉప్పిలావితో భియ్యో ఉత్తరిం సకగుణం పకిత్తేసి, తేన హి ‘మమం వా, భిక్ఖవే, పరే వణ్ణం భాసేయ్యుం, ధమ్మస్స వా సఙ్ఘస్స వా వణ్ణం భాసేయ్యుం, తత్ర తుమ్హేహి న ఆనన్దో, న సోమనస్సం, న చేతసో ఉప్పిలావితత్తం కరణీయ’న్తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘మమం వా, భిక్ఖవే, పరే వణ్ణం భాసేయ్యుం, ధమ్మస్స వా సఙ్ఘస్స వా వణ్ణం భాసేయ్యుం, తత్ర తుమ్హేహి న ఆనన్దో, న సోమనస్సం, న చేతసో ఉప్పిలావితత్తం కరణీయ’న్తి. సేలస్స చ బ్రాహ్మణస్స యథాభుచ్చే వణ్ణే భఞ్ఞమానే భియ్యో ఉత్తరిం సకగుణం పకిత్తితం –

‘‘‘రాజాహమస్మి సేలాతి, ధమ్మరాజా అనుత్తరో;

ధమ్మేన చక్కం వత్తేమి, చక్కం అప్పటివత్తియ’న్తి.

‘‘పఠమం, మహారాజ, భగవతా ధమ్మస్స సభావసరసలక్ఖణం సభావం అవితథం భూతం తచ్ఛం తథత్థం పరిదీపయమానేన భణితం ‘మమం వా భిక్ఖవే, పరే వణ్ణం భాసేయ్యుం, ధమ్మస్స వా సఙ్ఘస్స వా వణ్ణం భాసేయ్యుం, తత్ర తుమ్హేహి న ఆనన్దో, న సోమనస్సం, న చేతసో ఉప్పిలావితత్తం కరణీయ’న్తి. యం పన భగవతా సేలస్స బ్రాహ్మణస్స యథాభుచ్చే వణ్ణే భఞ్ఞమానే భియ్యో ఉత్తరిం సకగుణం పకిత్తితం ‘రాజాహమస్మి సేలాతి, ధమ్మరాజా అనుత్తరో’తి తం న లాభహేతు, న యసహేతు, న అత్తహేతు, న పక్ఖహేతు, న అన్తేవాసికమ్యతాయ, అథ ఖో అనుకమ్పాయ కారుఞ్ఞేన హితవసేన ఏవం ఇమస్స ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతి తిణ్ణఞ్చ మాణవకసతానన్తి, ఏవం భియ్యో ఉత్తరిం సకగుణం భణితం ‘రాజాహమస్మి సేలాతి, ధమ్మరాజా అనుత్తరో’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

వణ్ణభణనపఞ్హో దసమో.

౧౧. అహింసానిగ్గహపఞ్హో

౧౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘అహింసయం పరం లోకే, పియో హోహిసి మామకో’తి. పున చ భణితం ‘నిగ్గణ్హే నిగ్గహారహం, పగ్గణ్హే పగ్గహారహ’న్తి. నిగ్గహో నామ, భన్తే నాగసేన, హత్థచ్ఛేదో పాదచ్ఛేదో వధో బన్ధనం కారణా మారణం సన్తతివికోపనం, న ఏతం వచనం భగవతో యుత్తం, న చ భగవా అరహతి ఏతం వచనం వత్తుం. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘అహింసయం పరం లోకే, పియో హోహిసి మామకో’’తి, తేన హి ‘‘నిగ్గణ్హే నిగ్గహారహం, పగ్గణ్హే పగ్గహారహ’’న్తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతేన భణితం ‘‘నిగ్గణ్హే నిగ్గహారహం, పగ్గణ్హే పగ్గహారహ’’న్తి, తేన హి ‘‘అహింసయం పరం లోకే, పియో హోహిసి మామకో’’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘అహింసయం పరం లోకే, పియో హోహిసి మామకో’తి, భణితఞ్చ ‘నిగ్గణ్హే నిగ్గహారహం, పగ్గణ్హే పగ్గహారహ’న్తి. ‘అహింసయం పరం లోకే, పియో హోహిసి మామకో’తి సబ్బేసం, మహారాజ, తథాగతానం అనుమతం ఏతం, ఏసా అనుసిట్ఠి, ఏసా ధమ్మదేసనా, ధమ్మో హి, మహారాజ, అహింసాలక్ఖణో, సభావవచనం ఏతం. యం పన, మహారాజ, తథాగతో ఆహ ‘నిగ్గణ్హే నిగ్గహారహం, పగ్గణ్హే పగ్గహారహ’న్తి, భాసా ఏసా, ఉద్ధతం, మహారాజ, చిత్తం నిగ్గహేతబ్బం, లీనం చిత్తం పగ్గహేతబ్బం. అకుసలం చిత్తం నిగ్గహేతబ్బం, కుసలం చిత్తం పగ్గహేతబ్బం. అయోనిసో మనసికారో నిగ్గహేతబ్బో, యోనిసో మనసికారో పగ్గహేతబ్బో. మిచ్ఛాపటిపన్నో నిగ్గహేతబ్బో, సమ్మాపటిపన్నో పగ్గహేతబ్బో. అనరియో నిగ్గహేతబ్బో అరియో పగ్గహేతబ్బో. చోరో నిగ్గహేతబ్బో, అచోరో పగ్గహేతబ్బో’’తి.

‘‘హోతు, భన్తే నాగసేన, ఇదాని త్వం పచ్చాగతోసి మమ విసయం, యమహం పుచ్ఛామి, సో మే అత్థో ఉపగతో. చోరో పన, భన్తే నాగసేన, నిగ్గణ్హన్తేన కథం నిగ్గహేతబ్బో’’తి? ‘‘చోరో, మహారాజ, నిగ్గణ్హన్తేన ఏవం నిగ్గహేతబ్బో, పరిభాసనీయో పరిభాసితబ్బో, దణ్డనీయో దణ్డేతబ్బో, పబ్బాజనీయో పబ్బాజేతబ్బో, బన్ధనీయో బన్ధితబ్బో, ఘాతనీయో ఘాతేతబ్బో’’తి. ‘‘యం పన, భన్తే నాగసేన, చోరానం ఘాతనం, తం తథాగతానం అనుమత’’న్తి? ‘‘న హి, మహారాజా’’తి. ‘‘కిస్స పన చోరో అనుసాసనీయో అనుమతో తథాగతాన’’న్తి? ‘‘యో సో, మహారాజ, ఘాతీయతి, న సో తథాగతానం అనుమతియా ఘాతీయతి, సయంకతేన సో ఘాతీయతి, అపి చ ధమ్మానుసిట్ఠియా అనుసాసీయతి, సక్కా పన, మహారాజ, తయా పురిసం అకారకం అనపరాధం వీథియం చరన్తం గహేత్వా ఘాతయితు’’న్తి? ‘‘న సక్కా, భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేన, మహారాజా’’తి? ‘‘అకారకత్తా, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, న చోరో తథాగతానం అనుమతియా హఞ్ఞతి, సయంకతేన సో హఞ్ఞతి, కిం పనేత్థ అనుసాసకో కిఞ్చి దోసం ఆపజ్జతీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, తథాగతానం అనుసిట్ఠి సమ్మానుసిట్ఠి హోతీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

అహింసానిగ్గహపఞ్హో ఏకాదసమో.

౧౨. భిక్ఖుపణామితపఞ్హో

౧౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘అక్కోధనో విగతఖిలోహమస్మీ’తి, పున చ తథాగతో థేరే సారిపుత్తమోగ్గల్లానే సపరిసే పణామేసి, కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, తథాగతో కుపితో పరిసం పణామేసి, ఉదాహు తుట్ఠో పణామేసి, ఏతం తావ జానాహి ఇమం నామాతి? యది, భన్తే నాగసేన, కుపితో పరిసం పణామేసి, తేన హి తథాగతస్స కోధో అప్పటివత్తితో, యది తుట్ఠో పణామేసి, తేన హి అవత్థుస్మిం అజానన్తేన పణామితా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘అక్కోధనో విగతఖిలోహమస్మీ’తి, పణామితా చ థేరా సారిపుత్తమోగ్గల్లానా సపరిసా, తఞ్చ పన న కోపేన, ఇధ, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో మహాపథవియా మూలే వా ఖాణుకే వా పాసాణే వా కఠలే వా విసమే వా భూమిభాగే ఖలిత్వా పతతి, అపి ను ఖో, మహారాజ, మహాపథవీ కుపితా తం పాతేతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, నత్థి మహాపథవియా కోపో వా పసాదో వా, అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తా మహాపథవీ, సయమేవ సో అలసో ఖలిత్వా పతితోతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నత్థి తథాగతానం కోపో వా పసాదో వా, అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తా తథాగతా అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, అథ ఖో సయం కతేనేవ తే అత్తనో అపరాధేన పణామితా.

‘‘ఇధ పన, మహారాజ, మహాసముద్దో న మతేన కుణపేన సంవసతి, యం హోతి మహాసముద్దే మతం కుణపం, తం ఖిప్పమేవ నిచ్ఛుభతి థలం ఉస్సారేతి. అపి ను ఖో, మహారాజ, మహాసముద్దో కుపితో తం కుణపం నిచ్ఛుభతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, నత్థి మహాసముద్దస్స కోపో వా పసాదో వా, అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తో మహాసముద్దో’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నత్థి తథాగతానం కోపో వా పసాదో వా, అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తా తథాగతా అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, అథ ఖో సయం కతేనేవ తే అత్తనో అపరాధేన పణామితా.

‘‘యథా, మహారాజ, పథవియా ఖలితో పతీయతి, ఏవం జినసాసనవరే ఖలితో పణామీయతి. యథా, మహారాజ, సముద్దే మతం కుణపం నిచ్ఛుభీయతి, ఏవం జినసాసనవరే ఖలితో పణామీయతి. యం పన తే, మహారాజ, తథాగతో పణామేసి, తేసం అత్థకామో హితకామో సుఖకామో విసుద్ధికామో ‘ఏవం ఇమే జాతిజరాబ్యాధిమరణేహి పరిముచ్చిస్సన్తీ’తి పణామేసీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

భిక్ఖుపణామితపఞ్హో ద్వాదసమో.

పణామితవగ్గో తతియో.

ఇమస్మిం వగ్గే ద్వాదస పఞ్హా.