౪. సబ్బఞ్ఞుతఞాణవగ్గో

౧. ఇద్ధికమ్మవిపాకపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇద్ధిమన్తానం యదిదం మహామోగ్గల్లానో’తి. పున చ కిర సో లగుళేహి పరిపోథితో భిన్నసీసో సఞ్చుణ్ణితట్ఠిమంసధమనిఛిన్నపరిగత్తో పరినిబ్బుతో [ధమనిమజ్జపరికత్తో (సీ. పీ.), ధమ్మనిమిఞ్జపరిగత్తో (స్యా.)]. యది, భన్తే నాగసేన, థేరో మహామోగ్గల్లానో ఇద్ధియా కోటిం గతో, తేన హి లగుళేహి పోథితో పరినిబ్బుతోతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది లగుళేహి పరిపోథితో పరినిబ్బుతో, తేన హి ఇద్ధియా కోటిం గతోతి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. కిం న సమత్థో ఇద్ధియా అత్తనో ఉపఘాతం అపనయితుం, సదేవకస్సపి లోకస్స పటిసరణం భవితుం అరహోతి? అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇద్ధిమన్తానం యదిదం మహామోగ్గల్లానో’తి. ఆయస్మా చ మహామోగ్గల్లానో లగుళహతో పరినిబ్బుతో, తఞ్చ పన కమ్మాధిగ్గహితేనా’’తి.

‘‘నను, భన్తే నాగసేన, ఇద్ధిమతో ఇద్ధివిసయోపి కమ్మవిపాకోపి ద్వే అచిన్తియా, అచిన్తియేన అచిన్తియం అపనయితబ్బం. యథా నామ, భన్తే, కేచి ఫలకామా కపిత్థేన కపిత్థం పోథేన్తి, అమ్బేన అమ్బం పోథేన్తి, ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, అచిన్తియేన అచిన్తియం పోథయిత్వా అపనేతబ్బ’’న్తి? ‘‘అచిన్తియానమ్పి, మహారాజ, ఏకం అధిమత్తం బలవతరం, యథా, మహారాజ, మహియా రాజానో హోన్తి సమజచ్చా, సమజచ్చానమ్పి తేసం ఏకో సబ్బే అభిభవిత్వా ఆణం పవత్తేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తేసం అచిన్తియానం కమ్మవిపాకం యేవ అధిమత్తం బలవతరం, కమ్మవిపాకం యేవ సబ్బే అభిభవియ ఆణం పవత్తేతి, కమ్మాధిగ్గహితస్స అవసేసా కిరియా ఓకాసం న లభన్తి.

‘‘ఇధ పన, మహారాజ, కోచి పురిసో కిస్మిఞ్చిదేవ పకరణే అపరజ్ఝతి, న తస్స మాతా వా పితా వా భగినీ వా భాతరో వా సఖీ వా సహాయకా వా [భగినిభాతరో వా సఖిసహాయకా వా (సీ. పీ. క.)] తాయన్తి, అథ ఖో రాజా యేవ తత్థ అభిభవియ ఆణం పవత్తేతి. కిం తత్థ కారణం? అపరాధికతా. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తేసం అచిన్తియానం కమ్మవిపాకం యేవ అధిమత్తం బలవతరం, కమ్మవిపాకం యేవ సబ్బే అభిభవియ ఆణం పవత్తేతి, కమ్మాధిగ్గహితస్స అవసేసా కిరియా ఓకాసం న లభన్తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, మహియా దవడాహే సముట్ఠితే ఘటసహస్సమ్పి ఉదకం న సక్కోతి నిబ్బాపేతుం, అథ ఖో అగ్గి యేవ తత్థ అభిభవియ ఆణం పవత్తేతి. కిం తత్థ కారణం? బలవతా తేజస్స. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తేసం అచిన్తియానం కమ్మవిపాకం యేవ అధిమత్తం బలవతరం, కమ్మవిపాకం యేవ సబ్బే అభిభవియ ఆణం పవత్తేతి, కమ్మాధిగ్గహితస్స అవసేసా కిరియా ఓకాసం న లభన్తి, తస్మా, మహారాజ, ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స కమ్మాధిగ్గహితస్స లగుళేహి పోథియమానస్స ఇద్ధియా సమన్నాహారో నాహోసీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ఇద్ధికమ్మవిపాకపఞ్హో పఠమో.

౨. ధమ్మవినయపటిచ్ఛన్నాపటిచ్ఛన్నపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘తథాగతప్పవేదితో, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయో వివటో విరోచతి నో పటిచ్ఛన్నో’తి. పున చ పాతిమోక్ఖుద్దేసో కేవలఞ్చ వినయపిటకం పిహితం పటిచ్ఛన్నం. యది, భన్తే నాగసేన, జినసాసనే యుత్తం వా పత్తం వా సమయం లభేథ, వినయపణ్ణత్తి వివటా సోభేయ్య. కేన కారణేన? కేవలం తత్థ సిక్ఖా సంయమో నియమో సీలగుణఆచారపణ్ణత్తి అత్థరసో ధమ్మరసో విముత్తిరసో. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘తథాగతప్పవేదితో, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయో వివటో విరోచతి నో పటిచ్ఛన్నో’తి, తేన హి ‘పాతిమోక్ఖుద్దేసో కేవలఞ్చ వినయపిటకం పిహితం పటిచ్ఛన్న’న్తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది పాతిమోక్ఖుద్దేసో కేవలఞ్చ వినయపిటకం పిహితం పటిచ్ఛన్నం, తేన హి ‘తథాగతప్పవేదితో, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయో వివటో విరోచతి నో పటిచ్ఛన్నో’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘తథాగతప్పవేదితో, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయో వివటో విరోచతి నో పటిచ్ఛన్నో’తి. పున చ పాతిమోక్ఖుద్దేసో కేవలఞ్చ వినయపిటకం పిహితం పటిచ్ఛన్నం, తఞ్చ పన న సబ్బేసం, సీమం కత్వా పిహితం.

‘‘తివిధేన, మహారాజ, భగవతా పాతిమోక్ఖుద్దేసో సీమం కత్వా పిహితో, పుబ్బకానం తథాగతానం వంసవసేన పాతిమోక్ఖుద్దేసో సీమం కత్వా పిహితో, ధమ్మస్స గరుకత్తా పిహితో, భిక్ఖుభూమియా గరుకత్తా పిహితో.

‘‘కథం పుబ్బకానం తథాగతానం వంసవసేన పాతిమోక్ఖుద్దేసో సీమం కత్వా పిహితో, ఏసో వంసో, మహారాజ, సబ్బేసం పుబ్బకానం తథాగతానం యదిదం భిక్ఖుమజ్ఝే పాతిమోక్ఖుద్దేసో అవసేసానం పిహితో. యథా, మహారాజ, ఖత్తియానం ఖత్తియమాయా ఖత్తియేసు యేవ చరతి, ఏవమేతం ఖత్తియానం లోకస్స పవేణీ అవసేసానం పిహితా. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఏసో వంసో సబ్బేసం పుబ్బకానం తథాగతానం యదిదం భిక్ఖుమజ్ఝే పాతిమోక్ఖుద్దేసో అవసేసానం పిహితో.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, మహియా గణా వత్తన్తి, సేయ్యథిదం, మల్లా అతోణా పబ్బతా ధమ్మగిరియా బ్రహ్మగిరియా నటకా నచ్చకా లఙ్ఘకా పిసాచా మణిభద్దా పుణ్ణబద్ధా చన్దిమసూరియా సిరిదేవతా కాలిదేవతా, సివా వసుదేవా ఘనికా అసిపాసా భద్దిపుత్తాతి, తేసం తేసం రహస్సం తేసు తేసు గణేసు యేవ చరతి, అవసేసానం పిహితం. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఏసో వంసో సబ్బేసం పుబ్బకానం తథాగతానం యదిదం భిక్ఖుమజ్ఝే పాతిమోక్ఖుద్దేసో అవసేసానం పిహితో. ఏవం పుబ్బకానం తథాగతానం వంసవసేన పాతిమోక్ఖుద్దేసో సీమం కత్వా పిహితో.

‘‘కథం ధమ్మస్స గరుకత్తా పాతిమోక్ఖుద్దేసో సీమం కత్వా పిహితో? ధమ్మో, మహారాజ, గరుకో భారియో, తత్థ సమ్మత్తకారీ అఞ్ఞం ఆరాధేతి, తం తత్థ పరమ్పరాసమ్మత్తకారితాయ పాపుణాతి, న తం తత్థ పరమ్పరాసమ్మత్తకారితాయ పాపుణాతి, మా చాయం సారధమ్మో వరధమ్మో అసమ్మత్తకారీనం హత్థగతో ఓఞ్ఞాతో అవఞ్ఞాతో హీళితో ఖీళితో గరహితో భవతు, మా చాయం సారధమ్మో వరధమ్మో దుజ్జనగతో ఓఞ్ఞాతో అవఞ్ఞాతో హీళితో ఖీళితో గరహితో భవతూతి. ఏవం ధమ్మస్స గరుకత్తా పాతిమోక్ఖుద్దేసో సీమం కత్వా పిహితో.

‘‘యథా, మహారాజ, సారవరపవరఅభిజాతజాతిమన్తరత్తలోహితచన్దనం నామ సవరపురమనుగతం ఓఞ్ఞాతం అవఞ్ఞాతం హీళితం ఖీళితం గరహితం భవతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, మా చాయం సారధమ్మో వరధమ్మో పరమ్పరాఅసమ్మత్తకారీనం హత్థగతో ఓఞ్ఞాతో అవఞ్ఞాతో హీళితో ఖీళితో గరహితో భవతు, మా చాయం సారధమ్మో వరధమ్మో దుజ్జనగతో ఓఞ్ఞాతో అవఞ్ఞాతో హీళితో ఖీళితో గరహితో భవతూతి. ఏవం ధమ్మస్స గరుకత్తా పాతిమోక్ఖుద్దేసో సీమం కత్వా పిహితో.

‘‘కథం భిక్ఖుభూమియా గరుకత్తా పాతిమోక్ఖుద్దేసో సీమం కత్వా పిహితో, భిక్ఖుభావో ఖో, మహారాజ, లోకే అతులియో అప్పమాణో అనగ్ఘియో, న సక్కా కేనచి అగ్ఘాపేతుం తులేతుం పరిమేతుం, మాయం ఏవరూపే భిక్ఖుభావే ఠితో లోకేన సమసమో భవతూతి భిక్ఖూనం యేవ అన్తరే పాతిమోక్ఖుద్దేసో చరతి. యథా, మహారాజ, లోకే వరపవరభణ్డం వత్థం వా అత్థరణం వా గజతురఙ్గరథసువణ్ణరజతమణిముత్తాఇత్థిరతనాదీని వా విజితకమ్మసూరా వా [నిజ్జితకమ్మసూరా వా (సీ. పీ.)] సబ్బే తే రాజానముపగచ్ఛన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యావతా లోకే [లోకే సిక్ఖా (సీ. పీ.)] సుగతాగమపరియత్తిఆచారసంయమసీలసంవరగుణా, సబ్బే తే భిక్ఖుసఙ్ఘముపగతా భవన్తి. ఏవం భిక్ఖుభూమియా గరుకత్తా పాతిమోక్ఖుద్దేసో సీమం కత్వా పిహితో’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పిటిచ్ఛామీ’’తి.

ధమ్మవినయపటిచ్ఛన్నాపటిచ్ఛన్నపఞ్హో దుతియో.

౩. ముసావాదగరులహుభావపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘సమ్పజానముసావాదే పారాజికో హోతీ’తి. పున చ భణితం ‘సమ్పజానముసావాదే లహుకం ఆపత్తిం ఆపజ్జతి ఏకస్స సన్తికే దేసనావత్థుక’న్తి. భన్తే నాగసేన, కో పనేత్థ విసేసో, కిం కారణం, యఞ్చేకేన ముసావాదేన ఉచ్ఛిజ్జతి, యఞ్చేకేన ముసావాదేన సతేకిచ్ఛో హోతి? యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘సమ్పజానముసావాదే పారాజికో హోతీ’తి, తేన హి ‘సమ్పజానముసావాదే లహుకం ఆపత్తిం ఆపజ్జతి ఏకస్స సన్తికే దేసనావత్థుక’న్తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతేన భణితం ‘సమ్పజానముసావాదే లహుకం ఆపత్తిం ఆపజ్జతి ఏకస్స సన్తికే దేసనావత్థుక’న్తి, తేన హి ‘సమ్పజానముసావాదే పారాజికో హోతీ’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘సమ్పజానముసావాదే పారాజికో హోతీ’తి. భణితఞ్చ ‘సమ్పజానముసావాదే లహుకం ఆపత్తిం ఆపజ్జతి ఏకస్స సన్తికే దేసనావత్థుక’న్తి, తఞ్చ పన వత్థువసేన గరుకలహుకం హోతి. తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ కోచి పురిసో పరస్స పాణినా పహారం దదేయ్య, తస్స తుమ్హే కిం దణ్డం ధారేథా’’తి? ‘‘యది సో, భన్తే, ఆహ ‘నక్ఖమామీ’తి, తస్స మయం అక్ఖమమానే కహాపణం హరాపేమా’’తి ‘‘ఇధ పన, మహారాజ, సో యేవ పురిసో తవ పాణినా పహారం దదేయ్య, తస్స పన కో దణ్డో’’తి? ‘‘హత్థమ్పిస్స, భన్తే, ఛేదాపేయ్యామ, పాదమ్పి ఛేదాపేయ్యామ, యావ సీసం కళీరచ్ఛేజ్జం ఛేదాపేయ్యామ, సబ్బమ్పి తం గేహం విలుమ్పాపేయ్యామ, ఉభతోపక్ఖే [ఉభతోపస్సే (సీ. పీ. క.)] యావ సత్తమం కులం సముగ్ఘాతాపేయ్యామా’’తి. ‘‘కో పనేత్థ, మహారాజ, విసేసో, కిం కారణం, యం ఏకస్స పాణిప్పహారే సుఖుమో కహాపణో దణ్డో, యం తవ పాణిప్పహారే హత్థచ్ఛేజ్జం పాదచ్ఛేజ్జం యావ కళీరచ్ఛేజ్జం సబ్బగేహాదానం ఉభతోపక్ఖే యావ సత్తమకులా సముగ్ఘాతో’’తి? ‘‘మనుస్సన్తరేన, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సమ్పజానముసావాదో వత్థువసేన గరుకలహుకో హోతీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ముసావాదగరులహుభావపఞ్హో తతియో.

౪. బోధిసత్తధమ్మతాపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ధమ్మతాధమ్మపరియాయే ‘పుబ్బేవ బోధిసత్తానం మాతాపితరో నియతా హోన్తి, బోధి నియతా హోతి, అగ్గసావకా నియతా హోన్తి, పుత్తో నియతో హోతి, ఉపట్ఠాకో నియతో హోతీ’తి. పున చ తుమ్హే భణథ ‘తుసితే కాయే ఠితో బోధిసత్తో అట్ఠ మహావిలోకనాని విలోకేతి, కాలం విలోకేతి, దీపం విలోకేతి, దేసం విలోకేతి, కులం విలోకేతి, జనేత్తిం విలోకేతి, ఆయుం విలోకేతి, మాసం విలోకేతి, నేక్ఖమ్మం విలోకేతీ’తి. భన్తే నాగసేన, అపరిపక్కే ఞాణే బుజ్ఝనం నత్థి, పరిపక్కే ఞాణే న సక్కా నిమేసన్తరమ్పి ఆగమేతుం, అనతిక్కమనీయం పరిపక్కమానసం. కస్మా బోధిసత్తో కాలం విలోకేహి ‘కమ్హి కాలే ఉప్పజ్జామీ’తి. అపరిపక్కే ఞాణే బుజ్ఝనం నత్థి, పరిపక్కే ఞాణే న సక్కా నిమేసన్తరమ్పి ఆగమేతుం, కస్మా బోధిసత్తో కులం విలోకేతి ‘కుమ్హి కులే ఉప్పజ్జామీ’తి. యది, భన్తే నాగసేన, పుబ్బేవ బోధిసత్తస్స మాతాపితరో నియతా, తేన హి ‘కులం విలోకేతీ’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది కులం విలోకేతి, తేన హి ‘పుబ్బేవ బోధిసత్తస్స మాతాపితరో నియతా’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘నియతా, మహారాజ, పుబ్బేవ బోధిసత్తస్స మాతాపితరో, కులఞ్చ బోధిసత్తో విలోకేతి. కిన్తి పన కులం విలోకేతి ‘యే మే మాతాపితరో, తే ఖత్తియా ఉదాహు బ్రాహ్మణా’తి. ఏవం కులం విలోకేతి.

‘‘అట్ఠన్నం, మహారాజ, పుబ్బేవ అనాగతం ఓలోకేతబ్బం హోతి. కతమేసం అట్ఠన్నం? వాణిజస్స, మహారాజ, పుబ్బేవ విక్కయభణ్డం ఓలోకేతబ్బం హోతి, హత్థినాగస్స పుబ్బేవ సోణ్డాయ అనాగతో మగ్గో ఓలోకేతబ్బో హోతి, సాకటికస్స పుబ్బేవ అనాగతం తిత్థం ఓలోకేతబ్బం హోతి, నియామకస్స పుబ్బేవ అనాగతం తీరం ఓలోకేత్వా నావా పేసేతబ్బా హోతి, భిసక్కస్స పుబ్బేవ ఆయుం ఓలోకేత్వా ఆతురో ఉపసఙ్కమితబ్బో హోతి, ఉత్తరసేతుస్స పుబ్బేవ థిరాథిరభావం జానిత్వా అభిరుహితబ్బం హోతి, భిక్ఖుస్స పుబ్బేవ అనాగతం కాలం పచ్చవేక్ఖిత్వా భోజనం భుఞ్జితబ్బం హోతి, బోధిసత్తానం పుబ్బేవ కులం ఓలోకేతబ్బం హోతి ‘ఖత్తియకులం వా బ్రాహ్మణకులం వా’తి. ఇమేసం ఖో, మహారాజ, అట్ఠన్నం పుబ్బేవ అనాగతం ఓలోకేతబ్బం హోతీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

బోధిసత్తధమ్మతాపఞ్హో చతుత్థో.

౫. అత్తనిపాతనపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘న, భిక్ఖవే, అత్తానం పాతేతబ్బం, యో పాతేయ్య, యథాధమ్మో కారేతబ్బో’తి. పున చ తుమ్హే భణథ ‘యత్థ కత్థచి భగవా సావకానం ధమ్మం దేసయమానో అనేకపరియాయేన జాతియా జరాయ బ్యాధినో మరణస్స సముచ్ఛేదాయ ధమ్మం దేసేతి, యో హి కోచి జాతిజరాబ్యాధిమరణం సమతిక్కమతి, తం పరమాయ పసంసాయ పసంసతీ’తి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘న, భిక్ఖవే, అత్తానం పాతేతబ్బం, యో పాతేయ్య, యథాధమ్మో కారేతబ్బో’తి, తేన హి ‘జాతియా జరాయ బ్యాధినో మరణస్స సముచ్ఛేదాయ ధమ్మం దేసేతీ’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది జాతియా జరాయ బ్యాధినో మరణస్స సముచ్ఛేదాయ ధమ్మం దేసేతి, తేన హి ‘న, భిక్ఖవే, అత్తానం పాతేతబ్బం, యో పాతేయ్య, యథాధమ్మో కారేతబ్బో’’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘న, భిక్ఖవే, అత్తానం పాతేతబ్బం, యో పాతేయ్య, యథాధమ్మో కారేతబ్బో’తి. యత్థ కత్థచి భగవతా సావకానం ధమ్మం దేసయామానేన చ అనేకపరియాయేన జాతియా జరాయ బ్యాధినో మరణస్స సముచ్ఛేదాయ ధమ్మో దేసితో, తత్థ పన కారణం అత్థి, యేన భగవా కారణేన పటిక్ఖిపి సమాదపేసి చా’’తి.

‘‘కిం పనేత్థ, భన్తే నాగసేన, కారణం, యేన భగవా కారణేన పటిక్ఖిపి సమాదపేసి చా’’తి? ‘‘సీలవా, మహారాజ, సీలసమ్పన్నో అగదసమో సత్తానం కిలేసవిసవినాసనే, ఓసధసమో సత్తానం కిలేసబ్యాధివూపసమే, ఉదకసమో సత్తానం కిలేసరజోజల్లాపహరణే, మణిరతనసమో సత్తానం సబ్బసమ్పత్తిదానే, నావాసమో సత్తానం చతురోఘపారగమనే, సత్థవాహసమో సత్తానం జాతికన్తారతారణే, వాతసమో సత్తానం తివిధగ్గిసన్తాపనిబ్బాపనే, మహామేఘసమో సత్తానం మానసపరిపూరణే, ఆచరియసమో సత్తానం కుసలసిక్ఖాపనే, సుదేసకసమో సత్తానం ఖేమపథమాచిక్ఖణే. ఏవరూపో, మహారాజ, బహుగుణో అనేకగుణో అప్పమాణగుణో గుణరాసి గుణపుఞ్జో సత్తానం వడ్ఢికరో సీలవా ‘మా వినస్సీ’తి సత్తానం అనుకమ్పాయ భగవా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసి ‘న, భిక్ఖవే, అత్తానం పాతేతబ్బం, యో పాతేయ్య, యథాధమ్మో కారేతబ్బో’తి. ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన భగవా పటిక్ఖిపి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన కుమారకస్సపేన విచిత్రకథికేన పాయాసిరాజఞ్ఞస్స పరలోకం దీపయమానేన ‘యథా యథా ఖో రాజఞ్ఞ సమణబ్రాహ్మణా సీలవన్తో కల్యాణధమ్మా చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠన్తి, తథా తథా బహుం పుఞ్ఞం పసవన్తి, బహుజనహితాయ చ పటిపజ్జన్తి బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సాన’న్తి.

‘‘కేన పన కారణేన భగవా సమాదపేసి? జాతిపి, మహారాజ, దుక్ఖా, జరాపి దుక్ఖా, బ్యాధిపి దుక్ఖో, మరణమ్పి దుక్ఖం, సోకోపి దుక్ఖో, పరిదేవోపి దుక్ఖో, దుక్ఖమ్పి దుక్ఖం, దోమనస్సమ్పి దుక్ఖం, ఉపాయాసోపి దుక్ఖో, అప్పియేహి సమ్పయోగోపి దుక్ఖో, పియేహి విప్పయోగోపి దుక్ఖో, మాతుమరణమ్పి దుక్ఖం, పితుమరణమ్పి దుక్ఖం, భాతుమరణమ్పి దుక్ఖం, భగినిమరణమ్పి దుక్ఖం, పుత్తమరణమ్పి దుక్ఖం, దారమరణమ్పి దుక్ఖం, దాసమరణమ్పి దుక్ఖం [ఇదం వాక్యం సీ. పీ. పోత్థకేసు నత్థి], ఞాతిమరణమ్పి దుక్ఖం, ఞాతిబ్యసనమ్పి దుక్ఖం, రోగబ్యసనమ్పి దుక్ఖం, భోగబ్యసనమ్పి దుక్ఖం, సీలబ్యసనమ్పి దుక్ఖం, దిట్ఠిబ్యసనమ్పి దుక్ఖం, రాజభయమ్పి దుక్ఖం, చోరభయమ్పి దుక్ఖం, వేరిభయమ్పి దుక్ఖం, దుబ్భిక్ఖభయమ్పి దుక్ఖం, అగ్గిభయమ్పి దుక్ఖం, ఉదకభయమ్పి దుక్ఖం, ఊమిభయమ్పి దుక్ఖం, ఆవట్టభయమ్పి దుక్ఖం, కుమ్భీలభయమ్పి దుక్ఖం, సుసుకాభయమ్పి దుక్ఖం, అత్తానువాదభయమ్పి దుక్ఖం, పరానువాదభయమ్పి దుక్ఖం, దణ్డభయమ్పి దుక్ఖం, దుగ్గతిభయమ్పి దుక్ఖం, పరిసాసారజ్జభయమ్పి దుక్ఖం, ఆజీవకభయమ్పి దుక్ఖం, మరణభయమ్పి దుక్ఖం, వేత్తేహి తాళనమ్పి దుక్ఖం, కసాహి తాళనమ్పి దుక్ఖం, అద్ధదణ్డకేహి తాళనమ్పి దుక్ఖం, హత్థచ్ఛేదనమ్పి దుక్ఖం, పాదచ్ఛేదనమ్పి దుక్ఖం, హత్థపాదచ్ఛేదనమ్పి దుక్ఖం, కణ్ణచ్ఛేదనమ్పి దుక్ఖం, నాసచ్ఛేదనమ్పి దుక్ఖం, కణ్ణనాసచ్ఛేదనమ్పి దుక్ఖం, బిలఙ్గథాలికమ్పి దుక్ఖం, సఙ్ఖముణ్డికమ్పి దుక్ఖం, రాహుముఖమ్పి దుక్ఖం, జోతిమాలికమ్పి దుక్ఖం, హత్థపజ్జోతికమ్పి దుక్ఖం, ఏరకవత్తికమ్పి దుక్ఖం, చీరకవాసికమ్పి దుక్ఖం, ఏణేయ్యకమ్పి దుక్ఖం, బళిసమంసికమ్పి దుక్ఖం, కహాపణికమ్పి దుక్ఖం, ఖారాపతచ్ఛికమ్పి దుక్ఖం, పలిఘపరివత్తికమ్పి దుక్ఖం, పలాలపీఠకమ్పి దుక్ఖం, తత్తేన తేలేన ఓసిఞ్చనమ్పి దుక్ఖం, సునఖేహి ఖాదాపనమ్పి దుక్ఖం, జీవసూలారోపనమ్పి దుక్ఖం, అసినా సీసచ్ఛేదనమ్పి దుక్ఖం, ఏవరూపాని, మహారాజ, బహువిధాని అనేకవిధాని దుక్ఖాని సంసారగతో అనుభవతి.

‘‘యథా, మహారాజ, హిమవన్తపబ్బతే అభివుట్ఠం ఉదకం గఙ్గాయ నదియా పాసాణ సక్ఖర ఖర మరుమ్బ ఆవట్ట గగ్గలక ఊమికవఙ్కచదిక ఆవరణనీవరణమూలకసాఖాసు పరియోత్థరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఏవరూపాని బహువిధాని అనేకవిధాని దుక్ఖాని సంసారగతో అనుభవతి. పవత్తం, మహారాజ, దుక్ఖం, అప్పవత్తం సుఖం. అప్పవత్తస్స గుణం పవత్తస్స [పవత్తే (సీ. పీ. క.)] చ భయం దీపయమానో, మహారాజ, భగవా అప్పవత్తస్స సచ్ఛికిరియాయ జాతిజరాబ్యాధిమరణసమతిక్కమాయ సమాదపేసి, ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన భగవా సమాదపేసీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, సునిబ్బేఠితో పఞ్హో, సుకథితం కారణం, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

అత్తనిపాతనపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. మేత్తాభావనానిసంసపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘మేత్తాయ, భిక్ఖవే, చేతోవిముత్తియా ఆసేవితాయ భావితాయ బహులీకతాయ యానీకతాయ వత్థుకతాయ అనుట్ఠితాయ పరిచితాయ సుసమారద్ధాయ ఏకాదసానిసంసా పాటికఙ్ఖా. కతమే ఏకాదస? సుఖం సుపతి, సుఖం పటిబుజ్ఝతి, న పాపకం సుపినం పస్సతి, మనుస్సానం పియో హోతి, అమనుస్సానం పియో హోతి, దేవతా రక్ఖన్తి, నాస్స అగ్గి వా విసం వా సత్థం వా కమతి [సత్థం కమతి (స్యా.) అ. ని. ౧౧.౧౫ పస్సితబ్బం], తువటం చిత్తం సమాధియతి, ముఖవణ్ణో విప్పసీదతి, అసమ్మూళ్హో కాలం కరోతి, ఉత్తరిం అప్పటివిజ్ఝన్తో బ్రహ్మలోకూపగో హోతీ’తి. పున చ తుమ్హే భణథ ‘సామో కుమారో మేత్తావిహారీ మిగసఙ్ఘేన పరివుతో పవనే విచరన్తో పీళియక్ఖేన రఞ్ఞా విద్ధో విసపీతేన సల్లేన తత్థేవ ముచ్ఛితో పతితో’తి.

‘‘యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘మేత్తాయ భిక్ఖవే…పే… బ్రహ్మలోకూపగో హోతీ’తి, తేన హి ‘‘సామో కుమారో మేత్తావిహారీ మిగసఙ్ఘేన పరివుతో పవనే విచరన్తో పీళియక్ఖేన రఞ్ఞా విద్ధో విసపీతేన సల్లేన తత్థేవ ముచ్ఛితో పతితో’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది సామో కుమారో మేత్తావిహారీ మిగసఙ్ఘేన పరివుతో పవనే విచరన్తో పీళియక్ఖేన రఞ్ఞా విద్ధో విసపీతేన సల్లేన తత్థేవ ముచ్ఛితో పతితో, తేన హి ‘మేత్తాయ, భిక్ఖవే…పే… సత్థం వా కమతీ’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో సునిపుణో పరిసణ్హో సుఖుమో గమ్భీరో, అపి సునిపుణానం మనుజానం గత్తే సేదం మోచేయ్య, సో తవానుప్పత్తో, విజటేహి తం మహాజటాజటితం, అనాగతానం జినపుత్తానం చక్ఖుం దేహి నిబ్బాహనాయా’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘మేత్తాయ భిక్ఖవే…పే... సత్థం వా కమతీ’తి. సామో చ కుమారో మేత్తావిహారీ మిగసఙ్ఘేన పరివుతో పవనే విచరన్తో పీళియక్ఖేన రఞ్ఞా విద్ధో విసపీతేన సల్లేన తత్థేవ ముచ్ఛితో పతితో, తత్థ పన, మహారాజ, కారణం అత్థి. కతమం తత్థ కారణం? నేతే, మహారాజ, గుణా పుగ్గలస్స, మేత్తాభావనాయేతే గుణా, సామో, మహారాజ, కుమారో ఘటం ఉక్ఖిపన్తో తస్మిం ఖణే మేత్తాభావనాయ పమత్తో అహోసి.

‘‘యస్మిం, మహారాజ, ఖణే పుగ్గలో మేత్తం సమాపన్నో హోతి, న తస్స పుగ్గలస్స తస్మిం ఖణే అగ్గి వా విసం వా సత్థం వా కమతి. తస్స యే కేచి అహితకామా ఉపగన్త్వా తం న పస్సన్తి, న తస్మిం ఓకాసం లభన్తి. నేతే, మహారాజ, గుణా పుగ్గలస్స, మేత్తాభావనాయేతే గుణా. ఇధ, మహారాజ, పురిసో సఙ్గామసూరో అభేజ్జకవచజాలికం సన్నయ్హిత్వా సఙ్గామం ఓతరేయ్య, తస్స సరా ఖిత్తా ఉపగన్త్వా పతన్తి వికిరన్తి, న తస్మిం ఓకాసం లభన్తి, నేసో, మహారాజ, గుణో సఙ్గామసూరస్స, అభేజ్జకవచజాలికాయేసో గుణో, యస్స సరా ఖిత్తా ఉపగన్త్వా పతన్తి వికిరన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నేతే గుణా పుగ్గలస్స, మేత్తాభావనాయేతే గుణా.

‘‘యస్మిం, మహారాజ, ఖణే పుగ్గలో మేత్తం సమాపన్నో హోతి, న తస్స పుగ్గలస్స తస్మిం ఖణే అగ్గి వా విసం వా సత్థం వా కమతి. తస్స యే కేచి అహితకామా ఉపగన్త్వా తం న పస్సన్తి, తస్మిం ఓకాసం న లభన్తి, నేతే, మహారాజ, గుణా పుగ్గలస్స, మేత్తాభావనాయేతే గుణా. ఇధ పన, మహారాజ, పురిసో దిబ్బం అన్తరధానం మూలం హత్థే కరేయ్య, యావ తం మూలం తస్స హత్థగతం హోతి, తావ న అఞ్ఞో కోచి పకతిమనుస్సో తం పురిసం పస్సతి. నేసో, మహారాజ, గుణో పురిసస్స, మూలస్సేసో గుణో అన్తరధానస్స, యం సో పకతిమనుస్సానం చక్ఖుపథే న దిస్సతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నేతే గుణా పుగ్గలస్స, మేత్తాభావనాయేతే గుణా.

‘‘యస్మిం, మహారాజ, ఖణే పుగ్గలో మేత్తం సమాపన్నో హోతి, న తస్స పుగ్గలస్స తస్మిం ఖణే అగ్గి వా విసం వా సత్థం వా కమతి. తస్స యే కేచి అహితకామా ఉపగన్త్వా తం న పస్సన్తి, న తస్మిం ఓకాసం లభన్తి. నేతే, మహారాజ, గుణా పుగ్గలస్స, మేత్తాభావనాయేతే గుణా. యథా వా పన, మహారాజ, పురిసం సుకతం మహాలేణమనుప్పవిట్ఠం మహతిమహామేఘో అభివస్సన్తో న సక్కోతి తేమయితుం, నేసో, మహారాజ, గుణో పురిసస్స, మహాలేణస్సేసో గుణో, యం మహామేఘో అభివస్సమానో న తం తేమేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నేతే గుణా పుగ్గలస్స, మేత్తాభావనాయేతే గుణా.

‘‘యస్మిం, మహారాజ, ఖణే పుగ్గలో మేత్తం సమాపన్నో హోతి, న తస్స పుగ్గలస్స తస్మిం ఖణే అగ్గి వా విసం వా సత్థం వా కమతి. తస్స యే కేచి అహితకామా ఉపగన్త్వా తం న పస్సన్తి, న తస్స సక్కోన్తి అహితం కాతుం నేతే, మహారాజ, గుణా పుగ్గలస్స, మేత్తాభావనాయేతే గుణా’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, అబ్భుతం భన్తే నాగసేన, సబ్బపాపనివారణా మేత్తాభావనా’’తి. ‘‘సబ్బకుసలగుణావహా, మహారాజ, మేత్తాభావనా హితానమ్పి అహితానమ్పి, యే తే సత్తా విఞ్ఞాణబద్ధా, సబ్బేసం మహానిసంసా మేత్తాభావనా సంవిభజితబ్బా’’తి.

మేత్తాభావనానిసంసపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. కుసలాకుసలసమవిసమపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన ‘కుసలకారిస్సపి అకుసలకారిస్సపి విపాకో సమసమో, ఉదాహు కోచి విసేసో అత్థీ’తి? ‘‘అత్థి, మహారాజ, కుసలస్స చ అకుసలస్స చ విసేసో, కుసలం, మహారాజ, సుఖవిపాకం సగ్గసంవత్తనికం, అకుసలం దుక్ఖవిపాకం నిరయసంవత్తనిక’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘దేవదత్తో ఏకన్తకణ్హో, ఏకన్తకణ్హేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో, బోధిసత్తో ఏకన్తసుక్కో, ఏకన్తసుక్కేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో’తి. పున చ దేవదత్తో భవే భవే యసేన చ పక్ఖేన చ బోధిసత్తేన సమసమో హోతి, కదాచి అధికతరో వా. యదా దేవదత్తో నగరే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తస్స రఞ్ఞో పురోహితపుత్తో అహోసి, తదా బోధిసత్తో ఛవకచణ్డాలో అహోసి విజ్జాధరో, విజ్జం పరిజప్పిత్వా అకాలే అమ్బఫలాని నిబ్బత్తేసి, ఏత్థ తావ బోధిసత్తో దేవదత్తతో జాతియా నిహీనో యసేన చ నిహీనో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో రాజా అహోసి మహా మహీపతి సబ్బకామసమఙ్గీ, తదా బోధిసత్తో తస్సూపభోగో అహోసి హత్థినాగో సబ్బలక్ఖణసమ్పన్నో, తస్స చారుగతివిలాసం అసహమానో రాజా వధమిచ్ఛన్తో హత్థాచరియం ఏవమవోచ ‘అసిక్ఖితో తే, ఆచరియ, హత్థినాగో, తస్స ఆకాసగమనం నామ కారణం కరోహీ’తి, తత్థపి తావ బోధిసత్తో దేవదత్తతో జాతియా నిహీనో లామకో తిరచ్ఛానగతో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి పవనే నట్ఠాయికో, తదా బోధిసత్తో మహాపథవీ నామ మక్కటో అహోసి, ఏత్థపి తావ దిస్సతి విసేసో మనుస్సస్స చ తిరచ్ఛానగతస్స చ, తత్థపి తావ బోధిసత్తో దేవదత్తతో జాతియా నిహీనో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి సోణుత్తరో నామ నేసాదో బలవా బలవతరో నాగబలో, తదా బోధిసత్తో ఛద్దన్తో నామ నాగరాజా అహోసి. తదా సో లుద్దకో తం హత్థినాగం ఘాతేసి, తత్థపి తావ దేవదత్తోవ అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి వనచరకో అనికేతవాసీ, తదా బోధిసత్తో సకుణో అహోసి తిత్తిరో మన్తజ్ఝాయీ, తదాపి సో వనచరకో తం సకుణం ఘాతేసి, తత్థపి తావ దేవదత్తోవ జాతియా అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో కలాబు నామ కాసిరాజా [కాసికరాజా (క.)] అహోసి, తదా బోధిసత్తో తాపసో అహోసి ఖన్తివాదీ. తదా సో రాజా తస్స తాపసస్స కుద్ధో హత్థపాదే వంసకళీరే వియ ఛేదాపేసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ అధికతరో జాతియా చ యసేన చ.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి వనచరో, తదా బోధిసత్తో నన్దియో నామ వానరిన్దో అహోసి, తదాపి సో వనచరో తం వానరిన్దం ఘాతేసి సద్ధిం మాతరా కనిట్ఠభాతికేన చ, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ అధికతరో జాతియా.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి అచేలకో కారమ్భియో నామ, తదా బోధిసత్తో పణ్డరకో నామ నాగరాజా అహోసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ అధికతరో జాతియా.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి పవనే జటిలకో, తదా బోధిసత్తో తచ్ఛకో నామ మహాసూకరో అహోసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ జాతియా అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో చేతీసు సూరపరిచరో నామ రాజా అహోసి ఉపరి పురిసమత్తే గగనే వేహాసఙ్గమో, తదా బోధిసత్తో కపిలో నామ బ్రాహ్మణో అహోసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ అధికతరో జాతియా చ యసేన చ.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి సామో నామ, తదా బోధిసత్తో రురు నామ మిగరాజా అహోసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ జాతియా అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి లుద్దకో పవనచరో, తదా బోధిసత్తో హత్థినాగో అహోసి, సో లుద్దకో తస్స హత్థినాగస్స సత్తక్ఖత్తుం దన్తే ఛిన్దిత్వా హరి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ యోనియా అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో సిఙ్గాలో అహోసి ఖత్తియధమ్మో, సో యావతా జమ్బుదీపే పదేసరాజానో తే సబ్బే అనుయుత్తే అకాసి, తదా బోధిసత్తో విధురో నామ పణ్డితో అహోసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ యసేన అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో హత్థినాగో హుత్వా లటుకికాయ సకుణికాయ పుత్తకే ఘాతేసి, తదా బోధిసత్తోపి హత్థినాగో అహోసి యూథపతి, తత్థ తావ ఉభోపి తే సమసమా అహేసుం.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో యక్ఖో అహోసి అధమ్మో నామ, తదా బోధిసత్తోపి యక్ఖో అహోసి ధమ్మో నామ, తత్థపి తావ ఉభోపి సమసమా అహేసుం.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో నావికో అహోసి పఞ్చన్నం కులసతానం ఇస్సరో, తదా బోధిసత్తోపి నావికో అహోసి పఞ్చన్నం కులసతానం ఇస్సరో, తత్థపి తావ ఉభోపి సమసమా అహేసుం.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో సత్థవాహో అహోసి పఞ్చన్నం సకటసతానం ఇస్సరో, తదా బోధిసత్తోపి సత్థవాహో అహోసి పఞ్చన్నం సకటసతానం ఇస్సరో, తత్థపి తావ ఉభోపి సమసమా అహేసుం.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో సాఖో నామ మిగరాజా అహోసి, తదా బోధిసత్తోపి నిగ్రోధో నామ మిగరాజా అహోసి, తత్థపి తావ ఉభోపి సమసమా అహేసుం.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో సాఖో నామ సేనాపతి అహోసి, తదా బోధిసత్తోపి నిగ్రోధో నామ రాజా అహోసి, తత్థపి తావ ఉభోపి సమసమా అహేసుం.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో ఖణ్డహాలో నామ బ్రాహ్మణో అహోసి, తదా బోధిసత్తో చన్దో నామ రాజకుమారో అహోసి, తదా సో ఖణ్డహాలో యేవ అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో బ్రహ్మదత్తో నామ రాజా అహోసి, తదా బోధిసత్తో తస్స పుత్తో మహాపదుమో నామ కుమారో అహోసి, తదా సో రాజా సకపుత్తం చోరపపాతే ఖిపాపేసి, యతో కుతోచి పితావ పుత్తానం అధికతరో హోతి విసిట్ఠోతి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మహాపతాపో నామ రాజా అహోసి, తదా బోధిసత్తో తస్స పుత్తో ధమ్మపాలో నామ కుమారో అహోసి, తదా సో రాజా సకపుత్తస్స హత్థపాదే సీసఞ్చ ఛేదాపేసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ ఉత్తరో అధికతరో.

అజ్జేతరహి ఉభోపి సక్యకులే జాయింసు. బోధిసత్తో బుద్ధో అహోసి సబ్బఞ్ఞూ లోకనాయకో, దేవదత్తో తస్స దేవాతిదేవస్స సాసనే పబ్బజిత్వా ఇద్ధిం నిబ్బత్తేత్వా బుద్ధాలయం అకాసి. కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, యం మయా భణితం, తం సబ్బం తథం ఉదాహు వితథ’’న్తి?

‘‘యం త్వం, మహారాజ, బహువిధం కారణం ఓసారేసి, సబ్బం తం తథేవ, నో అఞ్ఞథా’’తి. ‘‘యది, భన్తే నాగసేన, కణ్హోపి సుక్కోపి సమసమగతికా హోన్తి, తేన హి కుసలమ్పి అకుసలమ్పి సమసమవిపాకం హోతీ’’తి? ‘‘న హి, మహారాజ, కుసలమ్పి అకుసలమ్పి సమసమవిపాకం హోతి, న హి, మహారాజ, దేవదత్తో సబ్బజనేహి పటివిరుద్ధో, బోధిసత్తేనేవ పటివిరుద్ధో. యో తస్స బోధిసత్తేన పటివిరుద్ధో, సో తస్మిం తస్మిం యేవ భవే పచ్చతి ఫలం దేతి. దేవదత్తోపి, మహారాజ, ఇస్సరియే ఠితో జనపదేసు ఆరక్ఖం దేతి, సేతుం సభం పుఞ్ఞసాలం కారేతి, సమణబ్రాహ్మణానం కపణద్ధికవణిబ్బకానం నాథానాథానం యథాపణిహితం దానం దేతి. తస్స సో విపాకేన భవే భవే సమ్పత్తియో పటిలభతి. కస్సేతం, మహారాజ, సక్కా వత్తుం వినా దానేన దమేన సంయమేన ఉపోసథకమ్మేన సమ్పత్తిం అనుభవిస్సతీతి?

‘‘యం పన త్వం, మహారాజ, ఏవం వదేసి ‘దేవదత్తో చ బోధిసత్తో చ ఏకతో అనుపరివత్తన్తీ’తి, సో న జాతిసతస్స అచ్చయేన సమాగమో అహోసి, న జాతిసహస్సస్స అచ్చయేన, న జాతిసతసహస్సస్స అచ్చయేన, కదాచి కరహచి బహూనం అహోరత్తానం అచ్చయేన సమాగమో అహోసి. యం పనేతం, మహారాజ, భగవతా కాణకచ్ఛపోపమం ఉపదస్సితం మనుస్సత్తప్పటిలాభాయ, తథూపమం, మహారాజ, ఇమేసం సమాగమం ధారేహి.

‘‘న, మహారాజ, బోధిసత్తస్స దేవదత్తేనేవ సద్ధిం సమాగమో అహోసి, థేరోపి, మహారాజ, సారిపుత్తో అనేకేసు జాతిసతసహస్సేసు బోధిసత్తస్స పితా అహోసి, మహాపితా అహోసి, చూళపితా అహోసి, భాతా అహోసి, పుత్తో అహోసి, భాగినేయ్యో అహోసి, మిత్తో అహోసి.

‘‘బోధిసత్తోపి, మహారాజ, అనేకేసు జాతిసతసహస్సేసు థేరస్స సారిపుత్తస్స పితా అహోసి, మహాపితా అహోసి, చూళపితా అహోసి, భాతా అహోసి, పుత్తో అహోసి, భాగినేయ్యో అహోసి, మిత్తో అహోసి, సబ్బేపి, మహారాజ, సత్తనికాయపరియాపన్నా సంసారసోతమనుగతా సంసారసోతేన వుయ్హన్తా అప్పియేహిపి పియేహిపి సమాగచ్ఛన్తి. యథా, మహారాజ, ఉదకం సోతేన వుయ్హమానం సుచిఅసుచికల్యాణపాపకేన సమాగచ్ఛతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సబ్బేపి సత్తనికాయపరియాపన్నా సంసారసోతమనుగతా సంసారసోతేన వుయ్హన్తా అప్పియేహిపి పియేహిపి సమాగచ్ఛన్తి. దేవదత్తో, మహారాజ, యక్ఖో సమానో అత్తనా అధమ్మో పరే అధమ్మే నియోజేత్వా సత్తపఞ్ఞాసవస్సకోటియో సట్ఠి చ వస్ససతసహస్సాని మహానిరయే పచ్చి, బోధిసత్తోపి, మహారాజ, యక్ఖో సమానో అత్తనా ధమ్మో పరే ధమ్మే నియోజేత్వా సత్తపఞ్ఞాసవస్సకోటియో సట్ఠి చ వస్ససతసహస్సాని సగ్గే మోది సబ్బకామసమఙ్గీ, అపి చ, మహారాజ, దేవదత్తో ఇమస్మిం భవే బుద్ధం అనాసాదనీయమాసాదయిత్వా సమగ్గఞ్చ సఙ్ఘం భిన్దిత్వా పథవిం పావిసి, తథాగతో బుజ్ఝిత్వా సబ్బధమ్మే పరినిబ్బుతో ఉపధిసఙ్ఖయే’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

కుసలాకుసలసమవిసమపఞ్హో సత్తమో.

౮. అమరాదేవీపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా –

‘‘‘సచే లభేథ ఖణం వా రహో వా, నిమన్తకం [నివాతకం (కుణాలజాతకే)] వాపి లభేథ తాదిసం;

సబ్బావ [సబ్బాపి (సీ. పీ.)] ఇత్థీ కయిరుం [కరేయ్యుం (సీ. పీ. క.)] ను పాపం, అఞ్ఞం అలద్ధా పీఠసప్పినా సద్ధి’న్తి.

‘‘పున చ కథీయతి ‘మహోసధస్స భరియా అమరా నామ ఇత్థీ గామకే ఠపితా పవుత్థపతికా రహో నిసిన్నా వివిత్తా రాజప్పటిసమం సామికం కరిత్వా సహస్సేన నిమన్తీయమానా పాపం నాకాసీ’తి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘సచే…పే… సద్ధి’న్తి తేన హి ‘మహోసధస్స భరియా…పే… నాకాసీ’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది మహోసధస్స భరియా…పే… నాకాసి, తేన హి ‘సచే…పే… సద్ధి’న్తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘సచే…పే… సద్ధి’న్తి. కథీయతి చ ‘మహోసధస్స భరియా …పే… నాకాసీ’తి. కరేయ్య సా, మహారాజ, ఇత్థీ సహస్సం లభమానా తాదిసేన పురిసేన సద్ధిం పాపకమ్మం, న సా కరేయ్య సచే ఖణం వా రహో వా నిమన్తకం వాపి తాదిసం లభేయ్య, విచినన్తీ సా, మహారాజ, అమరా ఇత్థీ న అద్దస ఖణం వా రహో వా నిమన్తకం వాపి తాదిసం.

‘‘ఇధ లోకే గరహభయా ఖణం న పస్సి, పరలోకే నిరయభయా ఖణం న పస్సి, కటుకవిపాకం పాపన్తి ఖణం న పస్సి, పియం అముఞ్చితుకామా ఖణం న పస్సి, సామికస్స గరుకతాయ ఖణం న పస్సి, ధమ్మం అపచాయన్తీ ఖణం న పస్సి, అనరియం గరహన్తీ ఖణం న పస్సి, కిరియం అభిన్దితుకామా ఖణం న పస్సి. ఏవరూపేహి బహూహి కారణేహి ఖణం న పస్సి.

‘‘రహోపి సా లోకే విచినిత్వా అపస్సన్తీ పాపం నాకాసి. సచే సా మనుస్సేహి రహో లభేయ్య, అథ అమనుస్సేహి రహో న లభేయ్య. సచే అమనుస్సేహి రహో లభేయ్య, అథ పరచిత్తవిదూహి పబ్బజితేహి రహో న లభేయ్య. సచే పరచిత్తవిదూహి పబ్బజితేహి రహో లభేయ్య, అథ పరచిత్తవిదూనీహి దేవతాహి రహో న లభేయ్య. సచే పరచిత్తవిదూనీహి దేవతాహి రహో లభేయ్య, అత్తనావ పాపేహి రహో న లభేయ్య. సచే అత్తనావ పాపేహి రహో లభేయ్య, అథ అధమ్మేన రహో న లభేయ్య. ఏవరూపేహి బహువిధేహి కారణేహి రహో అలభిత్వా పాపం నాకాసి.

‘‘నిమన్తకమ్పి సా లోకే విచినిత్వా తాదిసం అలభన్తీ పాపం నాకాసి. మహోసధో, మహారాజ, పణ్డితో అట్ఠవీసతియా అఙ్గేహి సమన్నాగతో. కతమేహి అట్ఠవీసతియా అఙ్గేహి సమన్నాగతో? మహోసధో, మహారాజ, సూరో హిరిమా ఓత్తప్పీ సపక్ఖో మిత్తసమ్పన్నో ఖమో సీలవా సచ్చవాదీ సోచేయ్యసమ్పన్నో అక్కోధనో అనతిమానీ అనుసూయకో వీరియవా ఆయూహకో సఙ్గాహకో సంవిభాగీ సఖిలో నివాతవుత్తి సణ్హో అసఠో అమాయావీ అతిబుద్ధిసమ్పన్నో కిత్తిమా విజ్జాసమ్పన్నో హితేసీ ఉపనిస్సితానం పత్థితో సబ్బజనస్స ధనవా యసవా. మహోసధో, మహారాజ, పణ్డితో ఇమేహి అట్ఠవీసతియా అఙ్గేహి సమన్నాగతో. సా అఞ్ఞం తాదిసం నిమన్తకం అలభిత్వా పాపం నాకాసీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

అమరాదేవీపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. అరహన్తఅభాయనపఞ్హో

౯. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘విగతభయసన్తాసా అరహన్తో’తి. పున చ నగరే రాజగహే ధనపాలకం హత్థిం భగవతి ఓపతన్తం దిస్వా పఞ్చ ఖీణాసవసతాని పరిచ్చజిత్వా జినవరం పక్కన్తాని దిసావిదిసం ఏకం ఠపేత్వా థేరం ఆనన్దం. కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, తే అరహన్తో భయా పక్కన్తా, పఞ్ఞాయిస్సతి సకేన కమ్మేనాతి దసబలం పాతేతుకామా పక్కన్తా, ఉదాహు తథాగతస్స అతులం విపులమసమం పాటిహారియం దట్ఠుకామా పక్కన్తా? యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘విగతభయసన్తాసా అరహన్తో’తి, తేన హి ‘నగరే…పే… ఆనన్ద’న్తి యం వచనం తం మిచ్ఛా. యది నగరే రాజగహే ధనపాలకం హత్థిం భగవతి ఓపతన్తం దిస్వా పఞ్చ ఖీణాసవసతాని పరిచ్చజిత్వా జినవరం పక్కన్తాని దిసావిదిసం ఏకం ఠపేత్వా థేరం ఆనన్దం, తేన హి ‘విగతభయసన్తాసా అరహన్తో’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘విగతభయసన్తాసా అరహన్తో’తి, నగరే రాజగహే ధనపాలకం హత్థిం భగవతి ఓపతన్తం దిస్వా పఞ్చ ఖీణాసవసతాని పరిచ్చజిత్వా జినవరం పక్కన్తాని దిసావిదిసం ఏకం ఠపేత్వా థేరం ఆనన్దం, తఞ్చ పన న భయా, నాపి భగవన్తం పాతేతుకామతాయ.

‘‘యేన పన, మహారాజ, హేతునా అరహన్తో భాయేయ్యుం వా తాసేయ్యుం వా, సో హేతు అరహన్తానం సముచ్ఛిన్నో, తస్మా విగతభయసన్తాసా అరహన్తో, భాయతి ను, మహారాజ, మహాపథవీ ఖణన్తేపి భిన్దన్తేపి ధారేన్తేపి సముద్దపబ్బతగిరిసిఖరేతి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేన మహారాజా’’తి? ‘‘నత్థి, భన్తే, మహాపథవియా సో హేతు, యేన హేతునా మహాపథవీ భాయేయ్య వా తాసేయ్య వా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నత్థి అరహన్తానం సో హేతు, యేన హేతునా అరహన్తో భాయేయ్యుం వా తాసేయ్యుం వా.

‘‘భాయతి ను, మహారాజ, గిరిసిఖరం ఛిన్దన్తే వా భిన్దన్తే వా పతన్తే వా అగ్గినా దహన్తే వా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేన మహారాజా’’తి? ‘‘నత్థి, భన్తే, గిరిసిఖరస్స సో హేతు, యేన హేతునా గిరిసిఖరం భాయేయ్య వా తాసేయ్య వా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నత్థి అరహన్తానం సో హేతు, యేన హేతునా అరహన్తో భాయేయ్యుం వా తాసేయ్యుం వా.

‘‘యదిపి, మహారాజ, లోకధాతుసతసహస్సేసు యే కేచి సత్తనికాయపరియాపన్నా సబ్బేపి తే సత్తిహత్థా ఏకం అరహన్తం ఉపధావిత్వా తాసేయ్యుం, న భవేయ్య అరహతో చిత్తస్స కిఞ్చి అఞ్ఞథత్తం. కిం కారణం? అట్ఠానమనవకాసతాయ.

‘‘అపి చ, మహారాజ, తేసం ఖీణాసవానం ఏవం చేతోపరివితక్కో అహోసి ‘అజ్జ నరవరపవరే జినవరవసభే నగరవరమనుప్పవిట్ఠే వీథియా ధనపాలకో హత్థీ ఆపతిస్సతి, అసంసయమతిదేవదేవం ఉపట్ఠాకో న పరిచ్చజిస్సతి, యది మయం సబ్బేపి భగవన్తం న పరిచ్చజిస్సామ, ఆనన్దస్స గుణో పాకటో న భవిస్సతి, న హేవ చ తథాగతం సముపగమిస్సతి హత్థినాగో, హన్ద మయం అపగచ్ఛామ, ఏవమిదం మహతో జనకాయస్స కిలేసబన్ధనమోక్ఖో భవిస్సతి, ఆనన్దస్స చ గుణో పాకటో భవిస్సతీ’తి. ఏవం తే అరహన్తో ఆనిసంసం దిస్వా దిసావిదిసం పక్కన్తా’’తి. ‘‘సువిభత్తో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో, ఏవమేతం నత్థి అరహన్తానం భయం వా సన్తాసో వా, ఆనిసంసం దిస్వా అరహన్తో పక్కన్తా దిసావిదిస’’న్తి.

అరహన్తఅభాయనపఞ్హో నవమో.

౧౦. బుద్ధసబ్బఞ్ఞుభావపఞ్హో

౧౦. ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘తథాగతో సబ్బఞ్ఞూ’తి. పున చ భణథ ‘తథాగతేన సారిపుత్తమోగ్గల్లానప్పముఖే భిక్ఖుసఙ్ఘే పణామితే చాతుమేయ్యకా చ సక్యా బ్రహ్మా చ సహమ్పతి బీజూపమఞ్చ వచ్ఛతరుణూపమఞ్చ ఉపదస్సేత్వా భగవన్తం పసాదేసుం ఖమాపేసుం నిజ్ఝత్తం అకంసూ’తి. కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, అఞ్ఞాతా తా ఉపమా తథాగతస్స, యాహి తథాగతో ఉపమాహి ఓరతో ఖమితో ఉపసన్తో నిజ్ఝత్తం గతో? యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతస్స తా ఉపమా అఞ్ఞాతా, తేన హి బుద్ధో అసబ్బఞ్ఞూ, యది ఞాతా, తేన హి ఓకస్స పసయ్హ వీమంసాపేక్ఖో పణామేసి, తేన హి తస్స అకారుఞ్ఞతా సమ్భవతి. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘సబ్బఞ్ఞూ, మహారాజ, తథాగతో, తాహి చ ఉపమాహి భగవా పసన్నో ఓరతో ఖమితో ఉపసన్తో నిజ్ఝత్తం గతో. ధమ్మస్సామీ, మహారాజ, తథాగతో, తథాగతప్పవేదితేహేవ తే ఓపమ్మేహి తథాగతం ఆరాధేసుం తోసేసుం పసాదేసుం, తేసఞ్చ తథాగతో పసన్నో ‘సాధూ’తి అబ్భానుమోది.

‘‘యథా, మహారాజ, ఇత్థీ సామికస్స సన్తకేనేవ ధనేన సామికం ఆరాధేతి తోసేతి పసాదేతి, తఞ్చ సామికో ‘సాధూ’తి అబ్భానుమోదతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, చాతుమేయ్యకా చ సక్యా బ్రహ్మా చ సహమ్పతి తథాగతప్పవేదితేహేవ ఓపమ్మేహి తథాగతం ఆరాధేసుం తోసేసుం పసాదేసుం, తేసఞ్చ తథాగతో పసన్నో ‘సాధూ’తి అబ్భానుమోది.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, కప్పకో రఞ్ఞో సన్తకేనేవ సువణ్ణఫణకేన రఞ్ఞో ఉత్తమఙ్గం పసాధయమానో రాజానం ఆరాధేతి తోసేతి పసాదేతి, తస్స చ రాజా పసన్నో ‘సాధూ’తి అబ్భానుమోదతి, యథిచ్ఛితమనుప్పదేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, చాతుమేయ్యకా చ సక్యా బ్రహ్మా చ సహమ్పతి తథాగతప్పవేదితేహేవ ఓపమ్మేహి తథాగతం ఆరాధేసుం తోసేసుం పసాదేసుం, తేసఞ్చ తథాగతో పసన్నో ‘సాధూ’తి అబ్భానుమోది.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, సద్ధివిహారికో ఉపజ్ఝాయాభతం పిణ్డపాతం గహేత్వా ఉపజ్ఝాయస్స ఉపనామేన్తో ఉపజ్ఝాయం ఆరాధేతి తోసేతి పసాదేతి, తఞ్చ ఉపజ్ఝాయో పసన్నో ‘సాధూ’తి అబ్భానుమోదతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, చాతుమేయ్యకా చ సక్యా బ్రహ్మా చ సహమ్పతి తథాగతప్పవేదితేహేవ ఓపమ్మేహి తథాగతం ఆరాధేసుం తోసేసుం పసాదేసుం, తేసఞ్చ తథాగతో పసన్నో ‘సాధూ’తి అబ్భానుమోదిత్వా సబ్బదుక్ఖపరిముత్తియా ధమ్మం దేసేసీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీతి.

బుద్ధసబ్బఞ్ఞుభావపఞ్హో దసమో.

సబ్బఞ్ఞుతఞాణవగ్గో చతుత్థో.

ఇమస్మిం వగ్గే దస పఞ్హా.