౫. సన్థవవగ్గో

౧. సన్థవపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా –

‘‘‘సన్థవతో భయం జాతం, నికేతా జాయతే రజో;

అనికేతమసన్థవం, ఏతం వే మునిదస్సన’న్తి.

‘‘పున చ భగవతా భణితం ‘విహారే కారయే రమ్మే, వాసయేత్థ బహుస్సుతే’తి. యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతేన భణితం ‘సన్థవతో భయం జాతం, నికేతా జాయతే రజో. అనికేతమసన్థవం, ఏతం వే మునిదస్సన’న్తి, తేన హి ‘విహారే కారయే రమ్మే, వాసయేత్థ బహుస్సుతే’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతేన భణితం ‘విహారే కారయే రమ్మే, వాసయేత్థ బహుస్సుతే’తి, తేన హి ‘సన్థవతో భయం జాతం, నికేతా జాయతే రజో. అనికేతమసన్థవం, ఏతం వే మునిదస్సన’న్తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘సన్థవతో భయం జాతం, నికేతా జాయతే రజో. అనికేతమసన్థవం, ఏతం వే మునిదస్సన’న్తి. భణితఞ్చ ‘విహారే కారయే రమ్మే, వాసయేత్థ బహుస్సుతే’తి. యం, మహారాజ, భగవతా భణితం ‘సన్థవతో భయం జాతం, నికేతా జాయతే రజో. అనికేతమసన్థవం, ఏతం వే మునిదస్సన’న్తి, తం సభావవచనం అసేసవచనం నిస్సేసవచనం నిప్పరియాయవచనం సమణానుచ్ఛవం సమణసారుప్పం సమణప్పతిరూపం సమణారహం సమణగోచరం సమణప్పటిపదా సమణప్పటిపత్తి. యథా, మహారాజ, ఆరఞ్ఞకో మిగో అరఞ్ఞే పవనే చరమానో నిరాలయో అనికేతో యథిచ్ఛకం సయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖునా ‘సన్థవతో భయం జాతం, నికేతా జాయతే రజో. అనికేతమసన్థవం, ఏతం వే మునిదస్సన’న్తి చిన్తేతబ్బం.

‘‘యం పన, మహారాజ, భగవతా భణితం ‘విహారే కారయే రమ్మే, వాసయేత్థ బహుస్సుతే’తి, తం ద్వే అత్థవసే సమ్పస్సమానేన భగవతా భణితం. కతమే ద్వే? విహారదానం నామ సబ్బబుద్ధేహి వణ్ణితం అనుమతం థోమితం పసత్థం, తం తే విహారదానం దత్వా జాతిజరామరణా పరిముచ్చిస్సన్తీతి. అయం తావ పఠమో ఆనిసంసో విహారదానే.

‘‘పున చపరం విహారే విజ్జమానే భిక్ఖునియో బ్యత్తసఙ్కేతా భవిస్సన్తి, సులభం దస్సనం దస్సనకామానం, అనికేతే దుద్దస్సనా భవిస్సన్తీతి. అయం దుతియో ఆనిసంసో విహారదానే. ఇమే ద్వే అత్థవసే సమ్పస్సమానేన భగవతా భణితం ‘విహారే కారయే రమ్మే, వాసయేత్థ బహుస్సుతే’తి, న తత్థ బుద్ధపుత్తేన ఆలయో కరణీయో నికేతే’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

సన్థవపఞ్హో పఠమో.

౨. ఉదరసంయతపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా –

‘‘‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్య, ఉదరే సంయతో సియా’తి.

‘‘పున చ భగవతా భణితం ‘అహం ఖో పనుదాయి, అప్పేకదా ఇమినా పత్తేన సమతిత్తికమ్పి భుఞ్జామి, భియ్యోపి భుఞ్జామీ’తి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్య, ఉదరే సంయతో సియా’తి, తేన హి ‘అహం ఖో పనుదాయి, అప్పేకదా ఇమినా పత్తేన సమతిత్థికమ్పి భుఞ్జామి, భియ్యోపి భుఞ్జామీ’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతేన భణితం ‘అహం ఖో పనుదాయి, అప్పేకదా ఇమినా పత్తేన సమతిత్థికమ్పి భుఞ్జామి, భియ్యోపి భుఞ్జామీ’తి, తేన హి ‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్య, ఉదరే సంయతో సియా’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్య, ఉదరే సంయతో సియా’తి, భణితఞ్చ ‘అహం ఖో పనుదాయి, అప్పేకదా ఇమినా పత్తేన సమతిత్తికమ్పి భుఞ్జామి, భియ్యోపి భుఞ్జామీ’తి. యం, మహారాజ, భగవతా భణితం ‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్య, ఉదరే సంయతో సియా’తి, తం సభావవచనం అసేసవచనం నిస్సేసవచనం నిప్పరియాయవచనం భూతవచనం తచ్ఛవచనం యాథావవచనం అవిపరీతవచనం ఇసివచనం మునివచనం భగవన్తవచనం అరహన్తవచనం పచ్చేకబుద్ధవచనం జినవచనం సబ్బఞ్ఞువచనం తథాగతస్స అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వచనం.

‘‘ఉదరే అసంయతో, మహారాజ, పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి, మజ్జమ్పి పివతి, మాతరమ్పి జీవితా వోరోపేతి, పితరమ్పి జీవితా వోరోపేతి, అరహన్తమ్పి జీవితా వోరోపేతి, సఙ్ఘమ్పి భిన్దతి, దుట్ఠేన చిత్తేన తథాగతస్స లోహితమ్పి ఉప్పాదేతి. నను, మహారాజ, దేవదత్తో ఉదరే అసంయతో సఙ్ఘం భిన్దిత్వా కప్పట్ఠియం కమ్మం ఆయూహి [ఆయూహతి (క.)]. ఏవరూపాని, మహారాజ, అఞ్ఞానిపి బహువిధాని కారణాని దిస్వా భగవతా భణితం ‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్య, ఉదరే సంయతో సియా’తి.

‘‘ఉదరే సంయతో, మహారాజ, చతుసచ్చాభిసమయం అభిసమేతి, చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని సచ్ఛికరోతి, చతూసు పటిసమ్భిదాసు అట్ఠసు సమాపత్తీసు ఛసు అభిఞ్ఞాసు వసీభావం పాపుణాతి, కేవలఞ్చ సమణధమ్మం పూరేతి. నను, మహారాజ, సుకపోతకో ఉదరే సంయతో హుత్వా యావ తావతింసభవనం కమ్పేత్వా సక్కం దేవానమిన్దం ఉపట్ఠానముపనేసి, ఏవరూపాని, మహారాజ, అఞ్ఞానిపి బహువిధాని కారణాని దిస్వా భగవతా భణితం ‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్య, ఉదరే సంయతో సియా’తి.

‘‘యం పన, మహారాజ, భగవతా భణితం ‘అహం ఖో పనుదాయి అప్పేకదా ఇమినా పత్తేన సమతిత్తికమ్పి భుఞ్జామి, భియ్యోపి భుఞ్జామీ’తి, తం కతకిచ్చేన నిట్ఠితకిరియేన సిద్ధత్థేన వుసితవోసానేన నిరావరణేన సబ్బఞ్ఞునా సయమ్భునా తథాగతేన అత్తానం ఉపాదాయ భణితం.

‘‘యథా, మహారాజ, వన్తస్స విరిత్తస్స అనువాసితస్స ఆతురస్స సప్పాయకిరియా ఇచ్ఛితబ్బా హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సకిలేసస్స అదిట్ఠసచ్చస్స ఉదరే సంయమో కరణీయో హోతి. యథా, మహారాజ, మణిరతనస్స సప్పభాసస్స జాతిమన్తస్స అభిజాతిపరిసుద్ధస్స మజ్జననిఘంసనపరిసోధనేన కరణీయం న హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతస్స బుద్ధవిసయే పారమిం గతస్స కిరియాకరణేసు ఆవరణం న హోతీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ఉదరసంయతపఞ్హో దుతియో.

౩. బుద్ధఅప్పాబాధపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘అహమస్మి, భిక్ఖవే, బ్రాహ్మణో యాచయోగో సదా పయతపాణి అన్తిమదేహధరో అనుత్తరో భిసక్కో సల్లకత్తో’తి. పున చ భణితం భగవతా ‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం అప్పాబాధానం యదిదం బాకులో’తి. భగవతో చ సరీరే బహుక్ఖత్తుం ఆబాధో ఉప్పన్నో దిస్సతి. యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతో అనుత్తరో, తేన హి ‘ఏతదగ్గం…పే… బాకులో’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది థేరో బాకులో అప్పాబాధానం అగ్గో, తేన హి ‘అహమస్మి…పే… సల్లకత్తో’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘అహమస్మి…పే… సల్లకత్తో’తి, భణితఞ్చ ‘ఏతదగ్గం…పే… బాకులో’తి, తఞ్చ పన బాహిరానం ఆగమానం అధిగమానం పరియత్తీనం అత్తని విజ్జమానతం సన్ధాయ భాసితం.

‘‘సన్తి ఖో పన, మహారాజ, భగవతో సావకా ఠానచఙ్కమికా, తే ఠానేన చఙ్కమేన దివారత్తిం వీతినామేన్తి, భగవా పన, మహారాజ, ఠానేన చఙ్కమేన నిసజ్జాయ సయనేన దివారత్తిం వీతినామేతి, యే తే, మహారాజ, భిక్ఖూ ఠానచఙ్కమికా, తే తేన అఙ్గేన అతిరేకా.

‘‘సన్తి ఖో పన, మహారాజ, భగవతో సావకా ఏకాసనికా, తే జీవితహేతుపి దుతియం భోజనం న భుఞ్జన్తి, భగవా పన, మహారాజ, దుతియమ్పి యావ తతియమ్పి భోజనం భుఞ్జతి, యే తే, మహారాజ, భిక్ఖూ ఏకాసనికా, తే తేన అఙ్గేన అతిరేకా, అనేకవిధాని, మహారాజ, తాని కారణాని తేసం తేసం తం తం సన్ధాయ భణితాని. భగవా పన, మహారాజ, అనుత్తరో సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ విముత్తియా విముత్తిఞాణదస్సనేన దసహి చ బలేహి చతూహి వేసారజ్జేహి అట్ఠారసహి బుద్ధధమ్మేహి ఛహి అసాధారణేహి ఞాణేహి, కేవలే చ బుద్ధవిసయే తం సన్ధాయ భణితం ‘అహమస్మి…పే… సల్లకత్తో’తి.

‘‘ఇధ, మహారాజ, మనుస్సేసు ఏకో జాతిమా హోతి, ఏకో ధనవా, ఏకో విజ్జవా, ఏకో సిప్పవా, ఏకో సూరో, ఏకో విచక్ఖణో, సబ్బేపేతే అభిభవియ రాజా యేవ తేసం ఉత్తమో హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భగవా సబ్బసత్తానం అగ్గో జేట్ఠో సేట్ఠో.

‘‘యం పన ఆయస్మా బాకులో అప్పాబాధో అహోసి, తం అభినీహారవసేన, సో హి, మహారాజ, అనోమదస్సిస్స భగవతో ఉదరవాతాబాధే ఉప్పన్నే విపస్సిస్స చ భగవతో అట్ఠసట్ఠియా చ భిక్ఖుసతసహస్సానం తిణపుప్ఫకరోగే ఉప్పన్నే సయం తాపసో సమానో నానాభేసజ్జేహి తం బ్యాధిం అపనేత్వా అప్పాబాధతం పత్తో, భణితో చ ‘ఏతదగ్గం…పే… బాకులో’తి.

‘‘భగవతో, మహారాజ, బ్యాధిమ్హి ఉప్పజ్జన్తేపి అనుప్పజ్జన్తేపి ధుతఙ్గం ఆదియన్తేపి అనాదియన్తేపి నత్థి భగవతా సదిసో కోచి సత్తో. భాసితమ్పేతం మహారాజ భగవతా దేవాతిదేవేన సంయుత్తనికాయవరలఞ్ఛకే –

‘‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా ద్విపదా వా చతుప్పదా వా బహుప్పదా వా రూపినో వా అరూపినో వా సఞ్ఞినో వా అసఞ్ఞినో వా నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞినో వా, తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’తి. ‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’’తి.

బుద్ధఅప్పాబాధపఞ్హో తతియో.

౪. మగ్గుప్పాదనపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘తథాగతో భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా’తి. పున చ భణితం ‘అద్దసం ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, పురాణం మగ్గం పురాణం అఞ్జసం పుబ్బకేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి అనుయాత’న్తి. యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతో అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా, తేన హి ‘అద్దసం ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, పురాణం మగ్గం పురాణం అఞ్జసం పుబ్బకేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి అనుయాత’న్తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతేన భణితం ‘అద్దసం ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, పురాణం మగ్గం పురాణం అఞ్జసం పుబ్బకేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి అనుయాత’న్తి, తేన హి ‘తథాగతో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘తథాగతో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా’తి. భణితఞ్చ ‘అద్దసం ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, పురాణం మగ్గం పురాణం అఞ్జసం పుబ్బకేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి అనుయాత’న్తి, తం ద్వయమ్పి సభావవచనమేవ, పుబ్బకానం, మహారాజ, తథాగతానం అన్తరధానేన అసతి అనుసాసకే మగ్గో అన్తరధాయి, తం [సో తం (సీ. పీ. క.)] తథాగతో మగ్గం లుగ్గం పలుగ్గం గూళ్హం పిహితం పటిచ్ఛన్నం అసఞ్చరణం పఞ్ఞాచక్ఖునా సమ్పస్సమానో [సమ్మసమానో (సీ. పీ.)] అద్దస పుబ్బకేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి అనుయాతం, తంకారణా ఆహ ‘అద్దసం ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, పురాణం మగ్గం పురాణం అఞ్జసం పుబ్బకేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి అనుయాత’న్తి.

‘‘పుబ్బకానం, మహారాజ, తథాగతానం అన్తరధానేన అసతి అనుసాసకే లుగ్గం పలుగ్గం గూళ్హం పిహితం పటిచ్ఛన్నం అసఞ్చరణం మగ్గం యం దాని తథాగతో సఞ్చరణం అకాసి, తంకారణా ఆహ ‘తథాగతో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా’తి.

‘‘ఇధ, మహారాజ, రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స అన్తరధానేన మణిరతనం గిరిసిఖన్తరే నిలీయతి, అపరస్స చక్కవత్తిస్స సమ్మాపటిపత్తియా ఉపగచ్ఛతి, అపి ను ఖో తం, మహారాజ, మణిరతనం తస్స పకత’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే, పాకతికం యేవ తం మణిరతనం, తేన పన నిబ్బత్తిత’’న్తి [నిబ్బత్తన్తి (సీ. పీ.)]. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పాకతికం పుబ్బకేహి తథాగతేహి అనుచిణ్ణం అట్ఠఙ్గికం సివం మగ్గం అసతి అనుసాసకే లుగ్గం పలుగ్గం గూళ్హం పిహితం పటిచ్ఛన్నం అసఞ్చరణం భగవా పఞ్ఞాచక్ఖునా సమ్పస్సమానో ఉప్పాదేసి, సఞ్చరణం అకాసి, తంకారణా ఆహ ‘తథాగతో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా’తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, సన్తం యేవ పుత్తం యోనియా జనయిత్వా మాతా ‘జనికా’తి వుచ్చతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో సన్తం యేవ మగ్గం లుగ్గం పలుగ్గం గూళ్హం పిహితం పటిచ్ఛన్నం అసఞ్చరణం పఞ్ఞాచక్ఖునా సమ్పస్సమానో ఉప్పాదేసి, సఞ్చరణం అకాసి, తంకారణా ఆహ ‘తథాగతో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా’తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, కోచి పురిసో యం కిఞ్చి నట్ఠం పస్సతి, ‘తేన తం భణ్డం నిబ్బత్తిత’న్తి జనో వోహరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో సన్తం యేవ మగ్గం లుగ్గం పలుగ్గం గూళ్హం పిహితం పటిచ్ఛన్నం అసఞ్చరణం పఞ్ఞాచక్ఖునా సమ్పస్సమానో ఉప్పాదేసి, సఞ్చరణం అకాసి, తంకారణా ఆహ ‘తథాగతో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా’తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, కోచి పురిసో వనం సోధేత్వా భూమిం నీహరతి, ‘తస్స సా భూమీ’తి జనో వోహరతి, న చేసా భూమి తేన పవత్తితా, తం భూమిం కారణం కత్వా భూమిసామికో నామ హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో సన్తం యేవ మగ్గం లుగ్గం పలుగ్గం గూళ్హం పిహితం పటిచ్ఛన్నం అసఞ్చరణం పఞ్ఞాయ సమ్పస్సమానో ఉప్పాదేసి, సఞ్చరణం అకాసి, తంకారణా ఆహ ‘తథాగతో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా’’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

మగ్గుప్పాదనపఞ్హో చతుత్థో.

౫. బుద్ధఅవిహేఠకపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘పుబ్బే వాహం మనుస్సభూతో సమానో సత్తానం అవిహేఠకజాతికో అహోసి’న్తి. పున చ భణితం ‘లోమసకస్సపో నామ ఇసి సమానో అనేకసతే పాణే ఘాతయిత్వా వాజపేయ్యం మహాయఞ్ఞం యజీ’తి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘పుబ్బే వాహం మనుస్సభూతో సమానో సత్తానం అవిహేఠకజాతికో అహోసి’న్తి, తేన హి ‘లోమసకస్సపేన ఇసినా అనేకసతే పాణే ఘాతయిత్వా వాజపేయ్యం మహాయఞ్ఞం యజిత’న్తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది ‘లోమసకస్సపేన ఇసినా అనేకసతే పాణే ఘాతయిత్వా వాజపేయ్యం మహాయఞ్ఞం యజితం’, తేన హి ‘పుబ్బే వాహం మనుస్సభూతో సమానో సత్తానం అవిహేఠకజాతికో అహోసి’న్తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘పుబ్బే వాహం మనుస్సభూతో సమానో సత్తానం అవిహేఠకజాతికో అహోసి’న్తి, ‘లోమసకస్సపేన ఇసినా అనేకసతే పాణే ఘాతయిత్వా వాజపేయ్యం మహాయఞ్ఞం యజితం’, తఞ్చ పన రాగవసేన విసఞ్ఞినా, నో సచేతనేనా’’తి.

‘‘అట్ఠిమే, భన్తే నాగసేన, పుగ్గలా పాణం హనన్తి. కతమే అట్ఠ? రత్తో రాగవసేన పాణం హనతి, దుట్ఠో దోసవసేన పాణం హనతి, మూళ్హో మోహవసేన పాణం హనతి, మానీ మానవసేన పాణం హనతి, లుద్ధో లోభవసేన పాణం హనతి, అకిఞ్చనో జీవికత్థాయ పాణం హనతి, బాలో హస్సవసేన [అఞ్ఞాణవసేన (క. సీ.)] పాణం హనతి, రాజా వినయనవసేన పాణం హనతి. ఇమే ఖో, భన్తే నాగసేన, అట్ఠ పుగ్గలా పాణం హనన్తి. పాకతికం యేవ, భన్తే నాగసేన, బోధిసత్తేన కత’’న్తి. ‘‘న, మహారాజ, పాకతికం బోధిసత్తేన కతం, యది, మహారాజ, బోధిసత్తో పకతిభావేన ఓనమేయ్య మహాయఞ్ఞం యజితుం, న యిమం గాథం భణేయ్య –

‘‘‘ససముద్దపరియాయం, మహిం సాగరకుణ్డలం;

న ఇచ్ఛే సహ నిన్దాయ, ఏవం సేయ్హ [సయ్హ (సీ. పీ.)] విజానహీ’తి.

‘‘ఏవంవాదీ, మహారాజ, బోధిసత్తో సహ దస్సనేన చన్దవతియా రాజకఞ్ఞాయ విసఞ్ఞీ అహోసి ఖిత్తచిత్తో రత్తో విసఞ్ఞిభూతో ఆకులాకులో తురితతురితో తేన విక్ఖిత్తభన్తలుళితచిత్తేన మహతిమహాపసుఘాతగలరుహిరసఞ్చయం వాజపేయ్యం మహాయఞ్ఞం యజి.

‘‘యథా, మహారాజ, ఉమ్మత్తకో ఖిత్తచిత్తో జలితమ్పి జాతవేదం అక్కమతి, కుపితమ్పి ఆసీవిసం గణ్హాతి, మత్తమ్పి హత్థిం ఉపేతి, సముద్దమ్పి అతీరదస్సిం పక్ఖన్దతి, చన్దనికమ్పి ఓళిగల్లమ్పి ఓమద్దతి, కణ్టకాధానమ్పి అభిరుహతి, పపాతేపి పతతి, అసుచిమ్పి భక్ఖేతి, నగ్గోపి రథియా చరతి, అఞ్ఞమ్పి బహువిధం అకిరియం కరోతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తో సహ దస్సనేన చన్దవతియా రాజకఞ్ఞాయ విసఞ్ఞీ అహోసి ఖిత్తచిత్తో రత్తో విసఞ్ఞిభూతో ఆకులాకులో తురితతురితో, తేన విక్ఖిత్తభన్తలుళితచిత్తేన మహతిమహాపసుఘాతగలరుహిరసఞ్చయం వాజపేయ్యం మహాయఞ్ఞం యజి.

‘‘ఖిత్తచిత్తేన, మహారాజ, కతం పాపం దిట్ఠధమ్మేపి న మహాసావజ్జం హోతి, సమ్పరాయే విపాకేనపి నో తథా. ఇధ, మహారాజ, కోచి ఉమ్మత్తకో వజ్ఝమాపజ్జేయ్య, తస్స తుమ్హే కిం దణ్డం ధారేథా’’తి? ‘‘కో, భన్తే, ఉమ్మత్తకస్స దణ్డో భవిస్సతి, తం మయం పోథాపేత్వా నీహరాపేమ, ఏసోవ తస్స దణ్డో’’తి. ‘‘ఇతి ఖో, మహారాజ, ఉమ్మత్తకస్స అపరాధే దణ్డోపి న భవతి, తస్మా ఉమ్మత్తకస్స కతేపి న దోసో భవతి సతేకిచ్ఛో. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, లోమసకస్సపో ఇసి సహ దస్సనేన చన్దవతియా రాజకఞ్ఞాయ విసఞ్ఞీ అహోసి ఖిత్తచిత్తో రత్తో విసఞ్ఞిభూతో విసటపయాతో ఆకులాకులో తురితతురితో, తేన విక్ఖిత్తభన్తలుళితచిత్తేన మహతిమహాపసుఘాతగలరుహిరసఞ్చయం వాజపేయ్యం మహాయఞ్ఞం యజి. యదా చ పన పకతిచిత్తో అహోసి పటిలద్ధస్సతి, తదా పునదేవ పబ్బజిత్వా పఞ్చాభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకూపగో అహోసీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

బుద్ధఅవిహేఠకపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. ఛద్దన్తజోతిపాలారబ్భపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ఛద్దన్తో నాగరాజా –

‘‘‘వధిస్సమేతన్తి పరామసన్తో, కాసావమద్దక్ఖి ధజం ఇసీనం;

దుక్ఖేన ఫుట్ఠస్సుదపాది సఞ్ఞా, అరహద్ధజో సబ్భి అవజ్ఝరూపో’తి.

‘‘పున చ భణితం ‘జోతిపాలమాణవో సమానో కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం ముణ్డకవాదేన సమణకవాదేన అసబ్భాహి ఫరుసాహి వాచాహి అక్కోసి పరిభాసీ’తి. యది, భన్తే నాగసేన, బోధిసత్తో తిరచ్ఛానగతో సమానో కాసావం అభిపూజయి, తేన హి ‘జోతిపాలేన మాణవేన కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ముణ్డకవాదేన సమణకవాదేన అసబ్భాహి ఫరుసాహి వాచాహి అక్కుట్ఠో పరిభాసితో’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది జోతిపాలేన మాణవేన కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ముణ్డకవాదేన సమణకవాదేన అసబ్భాహి ఫరుసాహి వాచాహి అక్కుట్ఠో పరిభాసితో, తేన హి ‘ఛద్దన్తేన నాగరాజేన కాసావం పూజిత’న్తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. యది తిరచ్ఛానగతేన బోధిసత్తేన కక్ఖళఖరకటుకవేదనం వేదయమానేన లుద్దకేన నివత్థం కాసావం పూజితం, కిం మనుస్సభూతో సమానో పరిపక్కఞాణో పరిపక్కాయ బోధియా కస్సపం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం దసబలం లోకనాయకం ఉదితోదితం జలితబ్యామోభాసం పవరుత్తమం పవరరుచిరకాసికకాసావమభిపారుతం దిస్వా న పూజయి? అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బోతి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ఛద్దన్తో నాగరాజా ‘వధిస్సమేతన్తి…పే… అవజ్ఝరూపో’తి. జోతిపాలేన చ మాణవేన కస్సపో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ముణ్డకవాదేన సమణకవాదేన అసబ్భాహి ఫరుసాహి వాచాహి అక్కుట్ఠో పరిభాసితో, తఞ్చ పన జాతివసేన కులవసేన. జోతిపాలో, మహారాజ, మాణవో అస్సద్ధే అప్పసన్నే కులే పచ్చాజాతో, తస్స మాతాపితరో భగినిభాతరో దాసిదాసచేటకపరివారకమనుస్సా బ్రహ్మదేవతా బ్రహ్మగరుకా, తే ‘బ్రాహ్మణా ఏవ ఉత్తమా పవరా’తి అవసేసే పబ్బజితే గరహన్తి జిగుచ్ఛన్తి, తేసం తం వచనం సుత్వా జోతిపాలో మాణవో ఘటికారేన కుమ్భకారేన సత్థారం దస్సనాయ పక్కోసితో ఏవమాహ ‘కిం పన తేన ముణ్డకేన సమణకేన దిట్ఠేనా’తి.

‘‘యథా, మహారాజ, అమతం విసమాసజ్జ తిత్తకం హోతి, యథా చ సీతోదకం అగ్గిమాసజ్జ ఉణ్హం హోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, జోతిపాలో మాణవో అస్సద్ధే అప్పసన్నే కులే పచ్చాజాతో, సో కులవసేన అన్ధో హుత్వా [సో కులజాతివసేన అన్ధో భవిత్వా (స్యా.)] తథాగతం అక్కోసి పరిభాసి.

‘‘యథా, మహారాజ, జలితపజ్జలితో మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో సప్పభాసో ఉదకమాసజ్జ ఉపహతప్పభాతేజో సీతలో కాళకో భవతి పరిపక్కనిగ్గుణ్డిఫలసదిసో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, జోతిపాలో మాణవో పుఞ్ఞవా సద్ధో ఞాణవిపులసప్పభాసో అస్సద్ధే అప్పసన్నే కులే పచ్చాజాతో, సో కులవసేన అన్ధో హుత్వా తథాగతం అక్కోసి పరిభాసి, ఉపగన్త్వా చ బుద్ధగుణమఞ్ఞాయ చేటకభూతో వియ అహోసి, జినసాసనే పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకూపగో అహోసీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ఛద్దన్తజోతిపాలారబ్భపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. ఘటికారపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స ఆవేసనం సబ్బం తేమాసం ఆకాసచ్ఛదనం అట్ఠాసి, న దేవోతివస్సీ’తి. పున చ భణితం ‘కస్సపస్స తథాగతస్స [భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స (మ. ని. ౨.౨౮౯)] కుటి ఓవస్సతీ’తి. కిస్స పన, భన్తే నాగసేన, తథాగతస్స ఏవముస్సన్నకుసలమూలస్స [ఏవరూపస్స ఉస్సన్నకుసలమూలస్స (క.)] కుటి ఓవస్సతి, తథాగతస్స నామ సో ఆనుభావో ఇచ్ఛితబ్బో? యది, భన్తే నాగసేన, ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స ఆవేసనం అనోవస్సం ఆకాసచ్ఛదనం అహోసి, తేన హి ‘తథాగతస్స కుటి ఓవస్సతీ’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతస్స కుటి ఓవస్సతి, తేన హి ‘ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స ఆవేసనం అనోవస్సకం అహోసి ఆకాసచ్ఛదన’న్తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స ఆవేసనం సబ్బం తేమాసం ఆకాసచ్ఛదనం అట్ఠాసి, న దేవోతివస్సీ’తి. భణితఞ్చ ‘కస్సపస్స తథాగతస్స కుటి ఓవస్సతీ’తి. ఘటికారో, మహారాజ, కుమ్భకారో సీలవా కల్యాణధమ్మో ఉస్సన్నకుసలమూలో అన్ధే జిణ్ణే మాతాపితరో పోసేతి, తస్స అసమ్ముఖా అనాపుచ్ఛాయేవస్స ఘరే తిణం హరిత్వా భగవతో కుటిం ఛాదేసుం, సో తేన తిణహరణేన అకమ్పితం అసఞ్చలితం సుసణ్ఠితం విపులమసమం పీతిం పటిలభతి, భియ్యో సోమనస్సఞ్చ అతులం ఉప్పాదేసి ‘అహో వత మే భగవా లోకుత్తమో సువిస్సత్థో’తి, తేన తస్స దిట్ఠధమ్మికో విపాకో నిబ్బత్తో. న హి, మహారాజ, తథాగతో తావతకేన వికారేన చలతి.

‘‘యథా, మహారాజ, సినేరు గిరిరాజా అనేకసతసహస్సవాతసమ్పహారేనపి న కమ్పతి న చలతి, మహోదధి వరప్పవరసాగరో అనేకసతనహుతమహాగఙ్గాసతసహస్సేహిపి న పూరతి న వికారమాపజ్జతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో న తావతకేన వికారేన చలతి.

‘‘యం పన, మహారాజ, తథాగతస్స కుటి ఓవస్సతి, తం మహతో జనకాయస్స అనుకమ్పాయ. ద్వేమే, మహారాజ, అత్థవసే సమ్పస్సమానా తథాగతా సయం నిమ్మితం పచ్చయం నప్పటిసేవన్తి, ‘అయం అగ్గదక్ఖిణేయ్యో సత్థా’తి భగవతో పచ్చయం దత్వా దేవమనుస్సా సబ్బదుగ్గతితో పరిముచ్చిస్సన్తీతి, దస్సేత్వా వుత్తిం పరియేసన్తీతి ‘మా అఞ్ఞే ఉపవదేయ్యు’న్తి. ఇమే ద్వే అత్థవసే సమ్పస్సమానా తథాగతా సయం నిమ్మితం పచ్చయం నప్పటిసేవన్తి. యది, మహారాజ, సక్కో వా తం కుటిం అనోవస్సం కరేయ్య బ్రహ్మా వా సయం వా, సావజ్జం భవేయ్య తం యేవ కరణం [కారణం (సీ. పీ.)] సదోసం సనిగ్గహం, ఇమే విభూతం [విభూసం (సీ. పీ.)] కత్వా లోకం సమ్మోహేన్తి అధికతం కరోన్తీతి, తస్మా తం కరణం వజ్జనీయం. న, మహారాజ, తథాగతా వత్థుం యాచన్తి, తాయ అవత్థుయాచనాయ అపరిభాసియా భవన్తీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ఘటికారపఞ్హో సత్తమో.

౮. బ్రాహ్మణరాజవాదపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం తథాగతేన ‘అహమస్మి, భిక్ఖవే, బ్రాహ్మణో యాచయోగో’తి. పున చ భణితం ‘రాజాహమస్మి సేలా’తి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘అహమస్మి, భిక్ఖవే, బ్రాహ్మణో యాచయోగో’తి, తేన హి ‘రాజాహమస్మి సేలా’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతేన భణితం ‘రాజాహమస్మి సేలా’తి, తేన హి ‘అహమస్మి, భిక్ఖవే, బ్రాహ్మణో యాచయోగో’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. ఖత్తియో వా హి భవేయ్య బ్రాహ్మణో వా, నత్థి ఏకాయ జాతియా ద్వే వణ్ణా నామ, అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘అహమస్మి, భిక్ఖవే, బ్రాహ్మణో యాచయోగో’తి, పున చ భణితం ‘రాజాహమస్మి సేలా’తి, తత్థ కారణం అత్థి, యేన కారణేన తథాగతో బ్రాహ్మణో చ రాజా చ హోతీ’’తి.

‘‘కిం పన తం, భన్తే నాగసేన, కారణం, యేన కారణేన తథాగతో బ్రాహ్మణో చ రాజా చ హోతి’’? ‘‘సబ్బే, మహారాజ, పాపకా అకుసలా ధమ్మా తథాగతస్స బాహితా పహీనా అపగతా బ్యపగతా ఉచ్ఛిన్నా ఖీణా ఖయం పత్తా నిబ్బుతా ఉపసన్తా, తస్మా తథాగతో ‘బ్రాహ్మణో’తి వుచ్చతి.

‘‘బ్రాహ్మణో నామ సంసయమనేకంసం విమతిపథం వీతివత్తో, భగవాపి, మహారాజ, సంసయమనేకంసం విమతిపథం వీతివత్తో, తేన కారణేన తథాగతో ‘బ్రాహ్మణో’తి వుచ్చతి.

‘‘బ్రాహ్మణో నామ సబ్బభవగతియోనినిస్సటో మలరజగతవిప్పముత్తో అసహాయో, భగవాపి, మహారాజ, సబ్బభవగతియోనినిస్సటో మలరజగతవిప్పముత్తో అసహాయో, తేన కారణేన తథాగతో ‘బ్రాహ్మణో’తి వుచ్చతి.

‘‘బ్రాహ్మణా నామ అగ్గసేట్ఠవరపవరదిబ్బవిహారబహులో, భగవాపి, మహారాజ, అగ్గసేట్ఠవరపవరదిబ్బవిహారబహులో, తేనాపి కపరణేన తథాగతో ‘‘బ్రాహ్మణో’’తి వుచ్చతి.

‘‘బ్రాహ్మణో నామ అజ్ఝయన అజ్ఝాపన దానప్పటిగ్గహణ దమ సంయమనియమపుబ్బమనుసిట్ఠి పవేణి వంస ధరణో, భగవాపి, మహారాజ, అజ్ఝయన అజ్ఝాపన దానప్పటిగ్గహణ దమ సంయమ నియమ పుబ్బజినాచిణ్ణ అనుసిట్ఠి పవేణి వంస ధరణో తేనాపి కారణేన తథాగతో ‘బ్రాహ్మణో’తి వుచ్చతి.

‘‘బ్రాహ్మణో నామ బ్రహాసుఖవిహారజ్ఝానఝాయీ; భగవాపి, మహారాజ, బ్రహాసుఖవిహారజ్ఝానఝాయీ, తేనాపి కారణేన తథాగతో ‘బ్రాహ్మణో’తి వుచ్చతి.

‘‘బ్రాహ్మణో నామ సబ్బభవాభవగతీసు అభిజాతివత్తితమనుచరితం జానాతి, భగవాపి, మహారాజ, సబ్బభవాభవగతీసు అభిజాతివత్తితమనుచరితం జానాతి, తేనాపి కారణేన తథాగతో ‘బ్రాహ్మణో’తి వుచ్చతి.

‘‘బ్రాహ్మణోతి, మహారాజ, భగవతో నేతం నామం మాతరా కతం, న పితరా కతం, న భాతరా కతం, న భగినియా కతం, న మిత్తామచ్చేహి కతం, న ఞాతిసాలోహితేహి కతం, న సమణబ్రాహ్మణేహి కతం, న దేవతాహి కతం, విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం నామం బోధియా యేవ మూలే మారసేనం విధమిత్వా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే బాహేత్వా సహ సబ్బఞ్ఞుతఞాణస్స పటిలాభా పటిలద్ధపాతుభూతసముప్పన్నమత్తే సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం బ్రాహ్మణోతి, తేన కారణేన తథాగతో వుచ్చతి ‘బ్రాహ్మణో’’’తి.

‘‘కేన పన, భన్తే నాగసేన, కారణేన తథాగతో వుచ్చతి ‘రాజా’’’తి? ‘‘రాజా నామ, మహారాజ, యో కోచి రజ్జం కారేతి లోకమనుసాసతి, భగవాపి, మహారాజ, దససహస్సియా లోకధాతుయా ధమ్మేన రజ్జం కారేతి, సదేవకం లోకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం అనుసాసతి, తేనాపి కారణేన తథాగతో వుచ్చతి ‘రాజా’తి.

‘‘రాజా నామ, మహారాజ, సబ్బజనమనుస్సే అభిభవిత్వా నన్దయన్తో ఞాతిసఙ్ఘం, సోచయన్తో అమిత్తసఙ్ఘం, మహతిమహాయససిరిహరం థిరసారదణ్డం అనూనసతసలాకాలఙ్కతం ఉస్సాపేతి పణ్డరవిమలసేతచ్ఛత్తం, భగవాపి, మహారాజ, సోచయన్తో మారసేనం మిచ్ఛాపటిపన్నం, నన్దయన్తో దేవమనుస్సే సమ్మాపటిపన్నే దససహస్సియా లోకధాతుయా మహతిమహాయససిరిహరం ఖన్తిథిరసారదణ్డం ఞాణవరసతసలాకాలఙ్కతం ఉస్సాపేతి అగ్గవరవిముత్తిపణ్డరవిమలసేతచ్ఛత్తం, తేనాపి కారణేన తథాగతో వుచ్చతి ‘రాజా’తి.

‘‘రాజా నామ ఉపగతసమ్పత్తజనానం బహూనమభివన్దనీయో భవతి, భగవాపి, మహారాజ, ఉపగతసమ్పత్తదేవమనుస్సానం బహూనమభివన్దనీయో, తేనాపి కారణేన తథాగతో వుచ్చతి ‘రాజా’తి.

‘‘రాజా నామ యస్స కస్సచి ఆరాధకస్స పసీదిత్వా వరితం వరం దత్వా కామేన తప్పయతి, భగవాపి, మహారాజ, యస్స కస్సచి కాయేన వాచాయ మనసా ఆరాధకస్స పసీదిత్వా వరితం వరమనుత్తరం సబ్బదుక్ఖపరిముత్తిం దత్వా అసేసకామవరేన చ తప్పయతి, తేనాపి కారణేన తథాగతో వుచ్చతి ‘రాజా’తి.

‘‘రాజా నామ ఆణం వీతిక్కమన్తం విగరహతి ఝాపేతి [జాపేతి (సీ. పీ.)] ధంసేతి, భగవతోపి, మహారాజ, సాసనవరే ఆణం అతిక్కమన్తో అలజ్జీ మఙ్కుభావేన ఓఞ్ఞాతో హీళితో గరహితో భవిత్వా వజ్జతి జినసాసనవరమ్హా, తేనాపి కారణేన తథాగతో వుచ్చతి ‘రాజా’తి.

‘‘రాజా నామ పుబ్బకానం ధమ్మికానం రాజూనం పవేణిమనుసిట్ఠియా ధమ్మాధమ్మమనుదీపయిత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారయమానో పిహయితో పియో పత్థితో భవతి జనమనుస్సానం, చిరం రాజకులవంసం ఠపయతి ధమ్మగుణబలేన, భగవాపి, మహారాజ, పుబ్బకానం సయమ్భూనం పవేణిమనుసిట్ఠియా ధమ్మాధమ్మమనుదీపయిత్వా ధమ్మేన లోకమనుసాసమానో పిహయితో పియో పత్థితో దేవమనుస్సానం చిరం సాసనం పవత్తేతి ధమ్మగుణబలేన, తేనాపి కారణేన తథాగతో వుచ్చతి ‘రాజా’తి. ఏవమనేకవిధం, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన తథాగతో బ్రాహ్మణోపి భవేయ్య రాజాపి భవేయ్య, సునిపుణో భిక్ఖు కప్పమ్పి నో నం సమ్పాదేయ్య, కిం అతిబహుం భణితేన, సంఖిత్తం సమ్పటిచ్ఛితబ్బ’’న్తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

బ్రాహ్మణరాజవాదపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. గాథాభిగీతభోజనకథాపఞ్హో

౯. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా –

‘‘‘గాథాభిగీతం మే అభోజనేయ్యం [అభోజనీయం (క.) సు. ని. ౮౧ పస్సితబ్బం], సమ్పస్సతం బ్రాహ్మణ నేస ధమ్మా;

గాథాభిగీతం పనుదన్తి బుద్ధా, ధమ్మే సతీ బ్రాహ్మణ వుత్తిరేసా’తి.

‘‘పున చ భగవా పరిసాయ ధమ్మం దేసేన్తో కథేన్తో అనుపుబ్బికథం పఠమం తావ దానకథం కథేతి, పచ్ఛా సీలకథం, తస్స భగవతో సబ్బలోకిస్సరస్స భాసితం సుత్వా దేవమనుస్సా అభిసఙ్ఖరిత్వా దానం దేన్తి, తస్స తం ఉయ్యోజితం దానం సావకా పరిభుఞ్జన్తి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘గాథాభిగీతం మే అభోజనేయ్య’న్తి, తేన హి ‘భగవా దానకథం పఠమం కథేతీ’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది దానకథం పఠమం కథేతి, తేన హి ‘గాథాభిగీతం మే అభోజనేయ్య’న్తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. కిం కారణం? యో సో, భన్తే, దక్ఖిణేయ్యో గిహీనం పిణ్డపాతదానస్స విపాకం కథేతి, తస్స తే ధమ్మకథం సుత్వా పసన్నచిత్తా అపరాపరం దానం దేన్తి, యే తం దానం పరిభుఞ్జన్తి, సబ్బే తే గాథాభిగీతం పరిభుఞ్జన్తి. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో నిపుణో గమ్భీరో తపానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘గాథాభిగీతం మే అభోజనేయ్యం, సమ్పస్సతం బ్రాహ్మణ నేస ధమ్మో. గాథాభిగీతం పనుదన్తి బుద్ధా, ధమ్మే సతీ బ్రాహ్మణ వుత్తిరేసా’తి, కథేతి చ భగవా పఠమం దానకథం, తఞ్చ పన కిరియం సబ్బేసం తథాగతానం పఠమం దానకథాయ, తత్థ చిత్తం అభిరమాపేత్వా పచ్ఛా సీలే నియోజేన్తి. యథా, మహారాజ, మనుస్సా తరుణదారకానం పఠమం తావ కీళాభణ్డకాని దేన్తి. సేయ్యథిదం, వఙ్కకం ఘటికం చిఙ్గులకం పత్తాళ్హకం రథకం ధనుకం, పచ్ఛా తే సకే సకే కమ్మే నియోజేన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో పఠమం దానకథాయ చిత్తం అభిరమాపేత్వా పచ్ఛా సీలే నియోజేతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, భిసక్కో నామ ఆతురానం పఠమం తావ చతూహపఞ్చాహం తేలం పాయేతి బలకరణాయ సినేహనాయ, పచ్ఛా విరేచేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో పఠమం తావ దానకథాయ చిత్తం అభిరమాపేత్వా పచ్ఛా సీలే నియోజేతి. దాయకానం, మహారాజ, దానపతీనం చిత్తం ముదుకం హోతి మద్దవం సినిద్ధం, తేన తే దానసేతుసఙ్కమేన దాననావాయ సంసారసాగరపారమనుగచ్ఛన్తి, తస్మా తేసం పఠమం కమ్మభూమిమనుసాసతి, న చ కేనచి [తేన (సీ. పీ.)] విఞ్ఞత్తిమాపజ్జతీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ‘విఞ్ఞత్తి’న్తి యం వదేసి, కతి పన తా విఞ్ఞత్తియో’’తి? ‘‘ద్వేమా, మహారాజ, విఞ్ఞత్తియో కాయవిఞ్ఞత్తి వచీవిఞ్ఞత్తి చాతి. తత్థ అత్థి కాయవిఞ్ఞత్తి సావజ్జా, అత్థి అనవజ్జా. అత్థి వచీవిఞ్ఞత్తి సావజ్జా, అత్థి అనవజ్జా.

‘‘కతమా కాయవిఞ్ఞత్తి సావజ్జా? ఇధేకచ్చో భిక్ఖు కులాని ఉపగన్త్వా అనోకాసే ఠితో ఠానం భఞ్జతి, అయం కాయవిఞ్ఞత్తి సావజ్జా. తాయ చ విఞ్ఞాపితం అరియా న పరిభుఞ్జన్తి, సో చ పుగ్గలో అరియానం సమయే ఓఞ్ఞాతో హోతి హీళితో ఖీళితో గరహితో పరిభూతో అచిత్తీకతో, భిన్నాజీవోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఇధేకచ్చో భిక్ఖు కులాని ఉపగన్త్వా అనోకాసే ఠితో గలం పణామేత్వా మోరపేక్ఖితం పేక్ఖతి ‘ఏవం ఇమే పస్సన్తీ’తి, తేన చ తే పస్సన్తి. అయమ్పి కాయవిఞ్ఞత్తి సావజ్జా. తాయ చ విఞ్ఞాపితం అరియా న పరిభుఞ్జన్తి, సో చ పుగ్గలో అరియానం సమయే ఓఞ్ఞాతో హోతి హీళితో ఖీళితో గరహితో పరిభూతో అచిత్తీకతో, భిన్నాజీవోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఇధేకచ్చో భిక్ఖు హనుకాయ వా భముకాయ వా అఙ్గుట్ఠేన వా విఞ్ఞాపేతి, అయమ్పి కాయవిఞ్ఞత్తి సావజ్జా, తాయ చ విఞ్ఞాపితం అరియా న పరిభుఞ్జన్తి, సో చ పుగ్గలో అరియానం సమయే ఓఞ్ఞాతో హోతి హీళితో ఖీళితో గరహితో పరిభూతో అచిత్తీకతో, భిన్నాజీవోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘కతమా కాయవిఞ్ఞత్తి అనవజ్జా? ఇధ భిక్ఖు కులాని ఉపగన్త్వా సతో సమాహితో సమ్పజానో ఠానేపి అట్ఠానేపి యథానుసిట్ఠిం గన్త్వా ఠానే తిట్ఠతి, దాతుకామేసు తిట్ఠతి, అదాతుకామేసు పక్కమతి. అయం కాయవిఞ్ఞత్తి అనవజ్జా, తాయ చ విఞ్ఞాపితం అరియా పరిభుఞ్జన్తి, సో చ పుగ్గలో అరియానం సమయే వణ్ణితో హోతి థుతో పసత్థో సల్లేఖితాచారో, పరిసుద్ధాజీవోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన –

‘న వే యాచన్తి సప్పఞ్ఞా, ధీరో చ వేదితుమరహతి [అరియా గరహన్తి యాచనం (సీ. పీ.)];

ఉద్దిస్స అరియా తిట్ఠన్తి, ఏసా అరియాన యాచనా’తి.

‘‘కతమా వచీవిఞ్ఞత్తి సావజ్జా? ఇధ, మహారాజ, భిక్ఖు వాచాయ బహువిధం విఞ్ఞాపేతి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం, అయం వచీవిఞ్ఞత్తి సావజ్జా, తాయ చ విఞ్ఞాపితం అరియా న పరిభుఞ్జన్తి, సో చ పుగ్గలో అరియానం సమయే ఓఞ్ఞాతో హోతి హీళితో ఖీళితో గరహితో పరిభూతో అచిత్తీకతో, భిన్నాజీవోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఇధేకచ్చో భిక్ఖు పరేసం సావేన్తో ఏవం భణతి ‘ఇమినా మే అత్థో’తి, తాయ చ వాచాయ పరేసం సావితాయ తస్స లాభో ఉప్పజ్జతి, అయమ్పి వచీవిఞ్ఞత్తి సావజ్జా, తాయ చ విఞ్ఞాపితం అరియా న పరిభుఞ్జన్తి, సో చ పుగ్గలో అరియానం సమయే ఓఞ్ఞాతో హోతి హీళితో ఖీళితో గరహితో పరిభూతో అచిత్తీకతో, భిన్నాజీవోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఇధేకచ్చో భిక్ఖు వచీవిప్ఫారేన పరిసాయ సావేతి ‘ఏవఞ్చ ఏవఞ్చ భిక్ఖూనం దాతబ్బ’న్తి, తఞ్చ తే వచనం సుత్వా పరికిత్తితం అభిహరన్తి, అయమ్పి వచీవిఞ్ఞత్తి సావజ్జా, తాయ చ విఞ్ఞాపితం అరియా న పరిభుఞ్జన్తి, సో చ పుగ్గలో అరియానం సమయే ఓఞ్ఞాతో హోతి హీళితో ఖీళితో గరహితో పరిభూతో అచిత్తీకతో, భిన్నాజీవోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘నను, మహారాజ, థేరోపి సారిపుత్తో అత్థఙ్గతే సూరియే రత్తిభాగే గిలానో సమానో థేరేన మహామోగ్గల్లానేన భేసజ్జం పుచ్ఛీయమానో వాచం భిన్ది, తస్స తేన వచీభేదేన భేసజ్జం ఉప్పజ్జి. అథ థేరో సారిపుత్తో ‘వచీభేదేన మే ఇమం భేసజ్జం ఉప్పన్నం, మా మే ఆజీవో భిజ్జీ’తి ఆజీవభేదభయా తం భేసజ్జం పజహి న ఉపజీవి. ఏవమ్పి వచీవిఞ్ఞత్తి సావజ్జా, తాయ చ విఞ్ఞాపితం అరియా న పరిభుఞ్జన్తి. సో చ పుగ్గలో అరియానం సమయే ఓఞ్ఞాతో హోతి హీళితో ఖీళితో గరహితో పరిభూతో అచిత్తీకతో, భిన్నాజీవోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘కతమా వచీవిఞ్ఞత్తి అనవజ్జా? ఇధ, మహారాజ, భిక్ఖు సతి పచ్చయే భేసజ్జం విఞ్ఞాపేతి ఞాతిపవారితేసు కులేసు, అయం వచీవిఞ్ఞత్తి అనవజ్జా, తాయ చ విఞ్ఞాపితం అరియా పరిభుఞ్జన్తి, సో చ పుగ్గలో అరియానం సమయే వణ్ణితో హోతి థోమితో పసత్థో, పరిసుద్ధాజీవోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి, అనుమతో తథాగతేహి అరహన్తేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి.

‘‘యం పన, మహారాజ, తథాగతో కసిభారద్వాజస్స బ్రాహ్మణస్స భోజనం పజహి [పజహతి (క.)], తం ఆవేఠనవినివేఠనకడ్ఢననిగ్గహప్పటికమ్మేన నిబ్బత్తి, తస్మా తథాగతో తం పిణ్డపాతం పటిక్ఖిపి న ఉపజీవీ’’తి.

‘‘సబ్బకాలం, భన్తే నాగసేన, తథాగతే భుఞ్జమానే దేవతా దిబ్బం ఓజం పత్తే ఆకిరన్తి, ఉదాహు ‘సూకరమద్దవే చ మధుపాయాసే చా’తి ద్వీసు యేవ పిణ్డపాతేసు ఆకిరింసూ’’తి? ‘‘సబ్బకాలం, మహారాజ, తథాగతే భుఞ్జమానే దేవతా దిబ్బం ఓజం గహేత్వా ఉపతిట్ఠిత్వా ఉద్ధటుద్ధటే ఆలోపే ఆకిరన్తి.

‘‘యథా, మహారాజ, రఞ్ఞో సూదో రఞ్ఞో భుఞ్జన్తస్స సూపం గహేత్వా ఉపతిట్ఠిత్వా కబళే కబళే సూపం ఆకిరతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సబ్బకాలం తథాగతే భుఞ్జమానే దేవతా దిబ్బం ఓజం గహేత్వా ఉపతిట్ఠిత్వా ఉద్ధటుద్ధటే ఆలోపే దిబ్బం ఓజం ఆకిరన్తి. వేరఞ్జాయమ్పి, మహారాజ, తథాగతస్స సుక్ఖయవపులకే [సుక్ఖయవమూలకే (క.)] భుఞ్జమానస్స దేవతా దిబ్బేన ఓజేన తేమయిత్వా తేమయిత్వా ఉపసంహరింసు, తేన తథాగతస్స కాయో ఉపచితో అహోసీ’’తి. ‘‘లాభా వత, భన్తే నాగసేన, తాసం దేవతానం, యా తథాగతస్స సరీరప్పటిజగ్గనే సతతం సమితం ఉస్సుక్కమాపన్నా. సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

గాథాభిగీతభోజనకథాపఞ్హో నవమో.

౧౦. ధమ్మదేసనాయ అప్పోస్సుక్కపఞ్హో

౧౦. ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘తథాగతేన చతూహి చ అసఙ్ఖ్యేయ్యేహి కప్పానం సతసహస్సేన చ ఏత్థన్తరే సబ్బఞ్ఞుతఞాణం పరిపాచితం మహతో జనకాయస్స సముద్ధరణాయా’తి. పున చ ‘సబ్బఞ్ఞుతం పత్తస్స అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తం నమి, నో ధమ్మదేసనాయా’తి.

‘‘యథా నామ, భన్తే నాగసేన, ఇస్సాసో వా ఇస్సాసన్తేవాసీ వా బహుకే దివసే సఙ్గామత్థాయ ఉపాసనం సిక్ఖిత్వా సమ్పత్తే మహాయుద్ధే ఓసక్కేయ్య, ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, తథాగతేన చతూహి చ అసఙ్ఖ్యేయ్యేహి కప్పానం సతసహస్సేన చ ఏత్థన్తరే సబ్బఞ్ఞుతఞాణం పరిపాచేత్వా మహతో జనకాయస్స సముద్ధరణాయ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తేన ధమ్మదేసనాయ ఓసక్కితం.

‘‘యథా వా పన, భన్తే నాగసేన, మల్లో వా మల్లన్తేవాసీ వా బహుకే దివసే నిబ్బుద్ధం సిక్ఖిత్వా సమ్పత్తే మల్లయుద్ధే ఓసక్కేయ్య, ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, తథాగతేన చతూహి చ అసఙ్ఖ్యేయ్యేహి కప్పానం సతసహస్సేన చ ఏత్థన్తరే సబ్బఞ్ఞుతఞాణం పరిపాచేత్వా మహతో జనకాయస్స సముద్ధరణాయ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తేన ధమ్మదేసనాయ ఓసక్కితం.

‘‘కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, తథాగతేన భయా ఓసక్కితం, ఉదాహు అపాకటతాయ ఓసక్కితం, ఉదాహు దుబ్బలతాయ ఓసక్కితం, ఉదాహు అసబ్బఞ్ఞుతాయ ఓసక్కితం, కిం తత్థ కారణం, ఇఙ్ఘ మే త్వం కారణం బ్రూహి కఙ్ఖావితరణాయ. యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతేన చతూహి చ అసఙ్ఖ్యేయ్యేహి కప్పానం సతసహస్సేన చ ఏత్థన్తరే సబ్బఞ్ఞుతఞాణం పరిపాచితం మహతో జనకాయస్స సముద్ధరణాయ, తేన హి ‘సబ్బఞ్ఞుతం పత్తస్స అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తం నమి, నో ధమ్మదేసనాయా’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది సబ్బఞ్ఞుతం పత్తస్స అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తం నమి నో ధమ్మదేసనాయ, తేన హి ‘తథాగతేన చతూహి చ అసఙ్ఖ్యేయ్యేతి కప్పానం సతసహస్సేన చ ఏత్థన్తరే సబ్బఞ్ఞుతఞాణం పరిపాచితం మహతో జనకాయస్స సముద్ధరణాయా’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో గమ్భీరో దున్నిబ్బేఠో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘పరిపాచితఞ్చ, మహారాజ, తథాగతేన చతూహి చ అసఙ్ఖ్యేయ్యేహి కప్పానం సతసహస్సేన చ ఏత్థన్తరే సబ్బఞ్ఞుతఞాణం మహతో జనకాయస్స సముద్ధరణాయ, పత్తసబ్బఞ్ఞుతస్స చ అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తం నమి, నో ధమ్మదేసనాయ. తఞ్చ పన ధమ్మస్స గమ్భీరనిపుణదుద్దసదురనుబోధసుఖుమదుప్పటివేధతం సత్తానఞ్చ ఆలయారామతం సక్కాయదిట్ఠియా దళ్హసుగ్గహితతఞ్చ దిస్వా ‘కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’తి అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తం నమి, నో ధమ్మదేసనాయ, సత్తానం పటివేధచిన్తనమానసం యేవేతం.

‘‘యథా, మహారాజ, భిసక్కో సల్లకత్తో అనేకబ్యాధిపరిపీళితం నరం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం చిన్తయతి ‘కేన ను ఖో ఉపక్కమేన కతమేన వా భేసజ్జేన ఇమస్స బ్యాధి వూపసమేయ్యా’తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతస్స సబ్బకిలేసబ్యాధిపరిపీళితం జనం ధమ్మస్స చ గమ్భీరనిపుణదుద్దసదురనుబోధసుఖుమదుప్పటివేధతం దిస్వా ‘కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’తి అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తం నమి, నో ధమ్మదేసనాయ, సత్తానం పటివేధచిన్తనమానసం యేవేతం.

‘‘యథా, మహారాజ, రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స దోవారికఅనీకట్ఠపారిసజ్జనేగమభటబల [బలత్థ (సీ. పీ.)] అమచ్చరాజఞ్ఞరాజూపజీవినే జనే దిస్వా ఏవం చిత్తముప్పజ్జేయ్య ‘కిం ను ఖో, కథం ను ఖో ఇమే సఙ్గణ్హిస్సామీ’తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతస్స ధమ్మస్స గమ్భీరనిపుణదుద్దసదురనుబోధసుఖుమదుప్పటివేధతం సత్తానఞ్చ ఆలయారామతం సక్కాయదిట్ఠియా దళ్హసుగ్గహితతఞ్చ దిస్వా ‘కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’తి అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తం నమి, నో ధమ్మదేసనాయ, సత్తానం పటివేధచిన్తనమానసం యేవేతం.

‘‘అపి చ, మహారాజ, సబ్బేసం తథాగతానం ధమ్మతా ఏసా, యం బ్రహ్మునా ఆయాచితా ధమ్మం దేసేన్తి. తత్థ పన కిం కారణం? యే తేన సమయేన మనుస్సా తాపసపరిబ్బాజకా సమణబ్రాహ్మణా, సబ్బేతే బ్రహ్మదేవతా హోన్తి బ్రహ్మగరుకా బ్రహ్మపరాయణా, తస్మా తస్స బలవతో యసవతో ఞాతస్స పఞ్ఞాతస్స ఉత్తరస్స అచ్చుగ్గతస్స ఓనమనేన సదేవకో లోకో ఓనమిస్సతి ఓకప్పేస్సతి అధిముచ్చిస్సతీతి ఇమినా చ, మహారాజ, కారణేన తథాగతా బ్రహ్మునా ఆయాచితా ధమ్మం దేసేన్తి.

‘‘యథా, మహారాజ, కోచి రాజా వా రాజమహామత్తో వా యస్స ఓనమతి అపచితిం కరోతి, బలవతరస్స తస్స ఓనమనేన అవసేసా జనతా ఓనమతి అపచితిం కరోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, బ్రహ్మే ఓనమితే తథాగతానం సదేవకో లోకో ఓనమిస్సతి, పూజితపూజకో మహారాజ, లోకో, తస్మా సో బ్రహ్మా సబ్బేసం తథాగతానం ఆయాచతి ధమ్మదేసనాయ, తేన చ కారణేన తథాగతా బ్రహ్మునా ఆయాచితా ధమ్మం దేసేన్తీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, సునిబ్బేఠితో పఞ్హో, అతిభద్రకం వేయ్యాకరణం, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ధమ్మదేసనాయ అప్పోస్సుక్కపఞ్హో దసమో.

౧౧. ఆచరియానాచరియపఞ్హో

౧౧. ‘‘భన్తే, నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా –

‘‘‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతి;

సదేవకస్మిం లోకస్మిం, నత్థి మే పటిపుగ్గలో’తి [మహావ. ౧౧].

‘‘పున చ భణితం ‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, ఆళారో కాలామో ఆచరియో మే సమానో అన్తేవాసిం మం సమానం అత్తనా సమసమం ఠపేసి, ఉళారాయ చ మం పూజాయ పూజేసీ’తి. యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతేన భణితం ‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతి. సదేవకస్మిం లోకస్మిం, నత్థి మే పటిపుగ్గలో’తి, తేన హి ‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, ఆళారో కాలామో ఆచరియో మే సమానో అన్తేవాసిం మం సమానం అత్తనా సమసమం ఠపేసీ’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతేన భణితం ‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, ఆళారో కాలామో ఆచరియో మే సమానో అన్తేవాసిం మం సమానం అత్తనా సమసమం ఠపేసీ’తి, తేన హి ‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతి. సదేవకస్మిం లోకస్మిం, నత్థి మే పటిపుగ్గలో’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, తథాగతేన ‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతి. సదేవకస్మిం లోకస్మిం, నత్థి మే పటిపుగ్గలో’తి, భణితఞ్చ ‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, ఆళారో కాలామో ఆచరియో మే సమానో అన్తేవాసిం మం సమానం అత్తనా సమసమం ఠపేసి, ఉళారాయ చ మం పూజాయ పూజేసీ’తి.

‘‘తఞ్చ పన వచనం పుబ్బేవ సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఆచరియభావం సన్ధాయ భాసితం.

‘పఞ్చిమే, మహారాజ, పుబ్బేవ సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్స సతో ఆచరియా, యేహి అనుసిట్ఠో బోధిసత్తో తత్థ తత్థ దివసం వీతినామేసి. కతమే పఞ్చ? యే తే, మహారాజ, అట్ఠ బ్రాహ్మణా జాతమత్తే బోధిసత్తే లక్ఖణాని పరిగ్గణ్హింసు, సేయ్యథీదం, రామో ధజో లక్ఖణో మన్తీ యఞ్ఞో సుయామో సుభోజో సుదత్తోతి. తే తస్స సోత్థిం పవేదయిత్వా రక్ఖాకమ్మం అకంసు, తే చ పఠమం ఆచరియా.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, బోధిసత్తస్స పితా సుద్ధోదనో రాజా యం తేన సమయేన అభిజాతం ఉదిచ్చజాతిమన్తం పదకం వేయ్యాకరణం ఛళఙ్గవన్తం సబ్బమిత్తం నామ బ్రాహ్మణం ఉపనేత్వా సోవణ్ణేన భిఙ్గారేన [భిఙ్కారేన (సీ. పీ.)] ఉదకం ఓణోజేత్వా ‘ఇమం కుమారం సిక్ఖాపేహీ’తి అదాసి, అయం దుతియో ఆచరియో.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, యా సా దేవతా బోధిసత్తం సంవేజేసీ, యస్సా వచనం సుత్వా బోధిసత్తో సంవిగ్గో ఉబ్బిగ్గో తస్మిం యేవ ఖణే నేక్ఖమ్మం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి, అయం తతియో ఆచరియో.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఆళారో కాలామో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స పరికమ్మం ఆచిక్ఖి, అయం చతుత్థో ఆచరియో.

‘‘పున చపరం, మహారాజ, ఉదకో రామపుత్తో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స పరికమ్మం ఆచిక్ఖి [ఆచిక్ఖతి (క.)], అయం పఞ్చమో ఆచరియో. ఇమే ఖో, మహారాజ, పుబ్బేవ సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్స సతో పఞ్చ ఆచరియా. తే చ పన ఆచరియా లోకియే ధమ్మే. ఇమస్మిఞ్చ పన, మహారాజ, లోకుత్తరే ధమ్మే సబ్బఞ్ఞుతఞాణప్పటివేధాయ నత్థి తథాగతస్స అనుత్తరో అనుసాసకో, సయమ్భూ, మహారాజ, తథాగతో అనాచరియకో, తస్మా కారణా తథాగతేన భణితం ‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతి. సదేవకస్మిం లోకస్మిం, నత్థి మే పటిపుగ్గలో’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ఆచరియానాచరియపఞ్హో ఏకాదసమో.

సన్థవవగ్గో పఞ్చమో.

ఇమస్మిం వగ్గే ఏకాదస పఞ్హో.

మేణ్డకపఞ్హో నిట్ఠితో.