మేణ్డకపఞ్హారమ్భకథా

అట్ఠమన్తపరివజ్జనీయట్ఠానాని

భస్సప్పవాదో [భస్సప్పవేదీ (సీ. పీ.)] వేతణ్డీ, అతిబుద్ధి విచక్ఖణో;

మిలిన్దో ఞాణభేదాయ, నాగసేనముపాగమి.

వసన్తో తస్స ఛాయాయ, పరిపుచ్ఛం పునప్పునం;

పభిన్నబుద్ధి హుత్వాన, సోపి ఆసి తిపేటకో.

నవఙ్గం అనుమజ్జన్తో, రత్తిభాగే రహోగతో;

అద్దక్ఖి మేణ్డకే పఞ్హే, దున్నివేఠే సనిగ్గహే.

‘‘పరియాయభాసితం అత్థి, అత్థి సన్ధాయభాసితం;

సభావభాసితం అత్థి, ధమ్మరాజస్స సాసనే.

‘‘తేసమత్థం అవిఞ్ఞాయ, మేణ్డకే జినభాసితే;

అనాగతమ్హి అద్ధానే, విగ్గహో తత్థ హేస్సతి.

‘‘హన్ద కథిం పసాదేత్వా, ఛేజ్జాపేస్సామి మేణ్డకే;

తస్స నిద్దిట్ఠమగ్గేన, నిద్దిసిస్సన్త్యనాగతే’’తి.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా పభాతాయ రత్తియా ఉద్ధస్తే [ఉట్ఠితే (స్యా.), ఉగ్గతే (సీ. పీ.)] అరుణే సీసం న్హత్వా సిరసి అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే సమ్మాసమ్బుద్ధే అనుస్సరిత్వా అట్ఠ వత్తపదాని సమాదియి ‘‘ఇతో మే అనాగతాని సత్త దివసాని అట్ఠ గుణే సమాదియిత్వా తపో చరితబ్బో భవిస్సతి, సోహం చిణ్ణతపో సమానో ఆచరియం ఆరాధేత్వా మేణ్డకే పఞ్హే పుచ్ఛిస్సామీ’’తి. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా పకతిదుస్సయుగం అపనేత్వా ఆభరణాని చ ఓముఞ్చిత్వా కాసావం నివాసేత్వా ముణ్డకపటిసీసకం సీసే పటిముఞ్చిత్వా మునిభావముపగన్త్వా అట్ఠ గుణే సమాదియి ‘‘ఇమం సత్తాహం మయా న రాజత్థో అనుసాసితబ్బో, న రాగూపసఞ్హితం చిత్తం ఉప్పాదేతబ్బం, న దోసూపసఞ్హితం చిత్తం ఉప్పాదేతబ్బం, న మోహూపసఞ్హితం చిత్తం ఉప్పాదేతబ్బం, దాసకమ్మకరపోరిసే జనేపి నివాతవుత్తినా భవితబ్బం, కాయికం వాచసికం అనురక్ఖితబ్బం, ఛపి ఆయతనాని నిరవసేసతో అనురక్ఖితబ్బాని, మేత్తాభావనాయ మానసం పక్ఖిపితబ్బ’’న్తి. ఇమే అట్ఠ గుణే సమాదియిత్వా తేస్వేవ అట్ఠసు గుణేసు మానసం పతిట్ఠపేత్వా బహి అనిక్ఖమిత్వా సత్తాహం వీతినామేత్వా అట్ఠమే దివసే పభాతాయ రత్తియా పగేవ పాతరాసం కత్వా ఓక్ఖిత్తచక్ఖు మితభాణీ సుసణ్ఠితేన ఇరియాపథేన అవిక్ఖిత్తేన చిత్తేన హట్ఠేన ఉదగ్గేన విప్పసన్నేన థేరం నాగసేనం ఉపసఙ్కమిత్వా థేరస్స పాదే సిరసా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితో ఇదమవోచ –

‘‘అత్థి మే, భన్తే నాగసేన, కోచి అత్థో తుమ్హేహి సద్ధిం మన్తయితబ్బో, న తత్థ అఞ్ఞో కోచి తతియో ఇచ్ఛితబ్బో, సుఞ్ఞే ఓకాసే పవివిత్తే అరఞ్ఞే అట్ఠఙ్గుపాగతే సమణసారుప్పే. తత్థ సో పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో భవిస్సతి, తత్థ మే గుయ్హం న కాతబ్బం న రహస్సకం, అరహామహం రహస్సకం సుణితుం సుమన్తనే ఉపగతే, ఉపమాయపి సో అత్థో ఉపపరిక్ఖితబ్బో, యథా కిం వియ, యథా నామ, భన్తే నాగసేన, మహాపథవీ నిక్ఖేపం అరహతి నిక్ఖేపే ఉపగతే. ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, అరహామహం రహస్సకం సుణితుం సుమన్తనే ఉపగతే’’తి. గరునా సహ పవివిత్తపవనం పవిసిత్వా ఇదమవోచ – ‘‘భన్తే నాగసేన, ఇధ పురిసేన మన్తయితుకామేన అట్ఠ ఠానాని పరివజ్జయితబ్బాని భవన్తి, న తేసు ఠానేసు విఞ్ఞూ పురిసో అత్థం మన్తేతి, మన్తితోపి అత్థో పరిపతతి న సమ్భవతి. కతమాని అట్ఠ ఠానాని? విసమట్ఠానం పరివజ్జనీయం, సభయం పరివజ్జనీయం, అతివాతట్ఠానం పరివజ్జనీయం, పటిచ్ఛన్నట్ఠానం పరివజ్జనీయం, దేవట్ఠానం పరివజ్జనీయం, పన్థో పరివజ్జనీయో, సఙ్గామో [సఙ్కమో (సీ. పీ.)] పరివజ్జనీయో, ఉదకతిత్థం పరివజ్జనీయం. ఇమాని అట్ఠ ఠానాని పరివజ్జనీయానీ’’తి.

థేరో ఆహ ‘‘కో దోసో విసమట్ఠానే, సభయే, అతివాతే, పటిచ్ఛన్నే, దేవట్ఠానే, పన్థే, సఙ్గామే, ఉదకతిత్థే’’తి? ‘‘విసమే, భన్తే నాగసేన, మన్తితో అత్థో వికిరతి విధమతి పగ్ఘరతి న సమ్భవతి, సభయే మనో సన్తస్సతి, సన్తస్సితో న సమ్మా అత్థం సమనుపస్సతి, అతివాతే సద్దో అవిభూతో హోతి, పటిచ్ఛన్నే ఉపస్సుతిం తిట్ఠన్తి, దేవట్ఠానే మన్తితో అత్థో గరుకం పరిణమతి, పన్థే మన్తితో అత్థో తుచ్ఛో భవతి, సఙ్గామే చఞ్చలో భవతి, ఉదకతిత్థే పాకటో భవతి. భవతీహ –

‘‘‘విసమం సభయం అతివాతో, పటిచ్ఛన్నం దేవనిస్సితం;

పన్థో చ సఙ్గామో తిత్థం, అట్ఠేతే పరివజ్జియా’’’తి.

అట్ఠ మన్తనస్స పరివజ్జనీయట్ఠానాని.

అట్ఠమన్తవినాసకపుగ్గలా

‘‘భన్తే నాగసేన, అట్ఠిమే పుగ్గలా మన్తియమానా మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేన్తి. కతమే అట్ఠ? రాగచరితో దోసచరితో మోహచరితో మానచరితో లుద్ధో అలసో ఏకచిన్తీ బాలోతి. ఇమే అట్ఠ పుగ్గలా మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేన్తీ’’తి.

థేరో ఆహ ‘‘తేసం కో దోసో’’తి? ‘‘రాగచరితో, భన్తే నాగసేన, రాగవసేన మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, దోసచరితో దోసవసేన మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, మోహచరితో మోహవసేన మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, మానచరితో మానవసేన మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, లుద్ధో లోభవసేన మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, అలసో అలసతాయ మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, ఏకచిన్తీ ఏకచిన్తితాయ మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, బాలో బాలతాయ మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి. భవతీహ –

‘‘‘రత్తో దుట్ఠో చ మూళ్హో చ, మానీ లుద్ధో తథాలసో;

ఏకచిన్తీ చ బాలో చ, ఏతే అత్థవినాసకా’’’తి.

అట్ఠ మన్తవినాసకపుగ్గలా.

నవగుయ్హమన్తవిధంసకం

‘‘భన్తే నాగసేన, నవిమే పుగ్గలా మన్తితం గుయ్హం వివరన్తి న ధారేన్తి. కతమే నవ? రాగచరితో దోసచరితో మోహచరితో భీరుకో ఆమిసగరుకో ఇత్థీ సోణ్డో పణ్డకో దారకో’’తి.

థేరో ఆహ ‘‘తేసం కో దోసో’’తి? ‘‘రాగచరితో, భన్తే నాగసేన, రాగవసేన మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, దోసచరితో, భన్తే, దోసవసేన మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, మూళ్హో మోహవసేన మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, భీరుకో భయవసేన మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, ఆమిసగరుకో ఆమిసహేతు మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, ఇత్థీ పఞ్ఞాయ ఇత్తరతాయ మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, సోణ్డికో సురాలోలతాయ మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, పణ్డకో అనేకంసికతాయ మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, దారకో చపలతాయ మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి. భవతీహ –

‘‘‘రత్తో దుట్ఠో చ మూళ్హో చ, భీరు ఆమిసగరుకో [ఆమిసచక్ఖుకో (సీ. పీ.)];

ఇత్థీ సోణ్డో పణ్డకో చ, నవమో భవతి దారకో.

‘‘నవేతే పుగ్గలా లోకే, ఇత్తరా చలితా చలా;

ఏతేహి మన్తితం గుయ్హం, ఖిప్పం భవతి పాకట’’’న్తి.

నవ గుయ్హమన్తవిధంసకా పుగ్గలా.

అట్ఠ పఞ్ఞాపటిలాభకారణం

‘‘భన్తే నాగసేన, అట్ఠహి కారణేహి బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి. కతమేహి అట్ఠహి? వయపరిణామేన బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, యసపరిణామేన బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, పరిపుచ్ఛాయ బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, తిత్థసంవాసేన బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, యోనిసో మనసికారేన బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, సాకచ్ఛాయ బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, స్నేహూపసేవనేన బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, పతిరూపదేసవాసేన బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి. భవతీహ –

‘‘‘వయేన యసపుచ్ఛాహి, తిత్థవాసేన యోనిసో;

సాకచ్ఛా స్నేహసంసేవా, పతిరూపవసేన చ.

‘‘ఏతాని అట్ఠ ఠానాని, బుద్ధివిసదకారణా;

యేసం ఏతాని సమ్భోన్తి, తేసం బుద్ధి పభిజ్జతీ’’’తి.

అట్ఠ పఞ్ఞాపటిలాభకారణాని.

ఆచరియగుణం

‘‘భన్తే నాగసేన, అయం భూమిభాగో అట్ఠ మన్తదోసవివజ్జితో, అహఞ్చ లోకే పరమో మన్తిసహాయో [మన్తసహాయో (సీ.)], గుయ్హమనురక్ఖీ చాహం యావాహం జీవిస్సామి తావ గుయ్హమనురక్ఖిస్సామి, అట్ఠహి చ మే కారణేహి బుద్ధి పరిణామం గతా, దుల్లభో ఏతరహి మాదిసో అన్తేవాసీ, సమ్మా పటిపన్నే అన్తేవాసికే యే ఆచరియానం పఞ్చవీసతి ఆచరియగుణా, తేహి గుణేహి ఆచరియేన సమ్మా పటిపజ్జితబ్బం. కతమే పఞ్చవీసతి గుణా?

‘‘ఇధ, భన్తే నాగసేన, ఆచరియేన అన్తేవాసిమ్హి సతతం సమితం ఆరక్ఖా ఉపట్ఠపేతబ్బా, అసేవనసేవనా జానితబ్బా, పమత్తాప్పమత్తా జానితబ్బా, సేయ్యవకాసో జానితబ్బో, గేలఞ్ఞం జానితబ్బం, భోజనస్స [భోజనీయం (స్యా.)] లద్ధాలద్ధం జానితబ్బం, విసేసో జానితబ్బో, పత్తగతం సంవిభజితబ్బం, అస్సాసితబ్బో ‘మా భాయి, అత్థో తే అభిక్కమతీ’తి, ‘ఇమినా పుగ్గలేన పటిచరతీ’తి [పటిచరాహీతి (క.)] పటిచారో జానితబ్బో, గామే పటిచారో జానితబ్బో, విహారే పటిచారో జానితబ్బో, న తేన హాసో దవో కాతబ్బో [న తేన సహ సల్లాపో కాతబ్బో (సీ. పీ.)], తేన సహ ఆలాపో కాతబ్బో, ఛిద్దం దిస్వా అధివాసేతబ్బం, సక్కచ్చకారినా భవితబ్బం, అఖణ్డకారినా భవితబ్బం, అరహస్సకారినా భవితబ్బం, నిరవసేసకారినా భవితబ్బం, ‘జనేమిమం [జానేమిమం (స్యా.)] సిప్పేసూ’తి జనకచిత్తం ఉపట్ఠపేతబ్బం, ‘కథం అయం న పరిహాయేయ్యా’తి వడ్ఢిచిత్తం ఉపట్ఠపేతబ్బం, ‘బలవం ఇమం కరోమి సిక్ఖాబలేనా’తి చిత్తం ఉపట్ఠపేతబ్బం, మేత్తచిత్తం ఉపట్ఠపేతబ్బం, ఆపదాసు న విజహితబ్బం, కరణీయే నప్పమజ్జితబ్బం, ఖలితే ధమ్మేన పగ్గహేతబ్బోతి. ఇమే ఖో, భన్తే, పఞ్చవీసతి ఆచరియస్స ఆచరియగుణా, తేహి గుణేహి మయి సమ్మా పటిపజ్జస్సు, సంసయో మే, భన్తే, ఉప్పన్నో, అత్థి మేణ్డకపఞ్హా జినభాసితా, అనాగతే అద్ధానే తత్థ విగ్గహో ఉప్పజ్జిస్సతి, అనాగతే చ అద్ధానే దుల్లభా భవిస్సన్తి తుమ్హాదిసా బుద్ధిమన్తో, తేసు మే పఞ్హేసు చక్ఖుం దేహి పరవాదానం నిగ్గహాయా’’తి.

ఉపాసకగుణం

థేరో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా దస ఉపాసకస్స ఉపాసకగుణే పరిదీపేసి. ‘‘దస ఇమే, మహారాజ, ఉపాసకస్స ఉపాసకగుణా. కతమే దస, ఇధ, మహారాజ, ఉపాసకో సఙ్ఘేన సమానసుఖదుక్ఖో హోతి, ధమ్మాధిపతేయ్యో హోతి, యథాబలం సంవిభాగరతో హోతి, జినసాసనపరిహానిం దిస్వా అభివడ్ఢియా వాయమతి. సమ్మాదిట్ఠికో హోతి, అపగతకోతూహలమఙ్గలికో జీవితహేతుపి న అఞ్ఞం సత్థారం ఉద్దిసతి, కాయికవాచసికఞ్చస్స రక్ఖితం హోతి, సమగ్గారామో హోతి సమగ్గరతో, అనుసూయకో హోతి, న చ కుహనవసేన సాసనే చరతి, బుద్ధం సరణం గతో హోతి, ధమ్మం సరణం గతో హోతి, సఙ్ఘం సరణం గతో హోతి. ఇమే ఖో, మహారాజ, దస ఉపాసకస్స ఉపాసకగుణా, తే సబ్బే గుణా తయి సంవిజ్జన్తి, తం తే యుత్తం పత్తం అనుచ్ఛవికం పతిరూపం యం త్వం జినసాసనపరిహానిం దిస్వా అభివడ్ఢిం ఇచ్ఛసి, కరోమి తే ఓకాసం, పుచ్ఛ మం త్వం యథాసుఖ’’న్తి.

మేణ్డకపఞ్హారమ్భకథా నిట్ఠితా.