౭. అరూపధమ్మవవత్తనవగ్గో

౧. సతిఉప్పజ్జనపఞ్హో

౧. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, కతిహాకారేహి సతి ఉప్పజ్జతీ’’తి? ‘‘సత్తరసహాకారేహి, మహారాజ, సతి ఉప్పజ్జతీ’’తి. ‘‘కతమేహి సత్తరసహాకారేహీ’’తి? ‘‘అభిజానతోపి, మహారాజ, సతి ఉప్పజ్జతి, కటుమికాయపి సతి ఉప్పజ్జతి, ఓళారికవిఞ్ఞాణతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, హితవిఞ్ఞాణతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, అహితవిఞ్ఞాణతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, సభాగనిమిత్తతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, విసభాగనిమిత్తతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, కథాభిఞ్ఞాణతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, లక్ఖణతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, సారణతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, ముద్దాతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, గణనాతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, ధారణతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, భావనతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, పోత్థకనిబన్ధనతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, ఉపనిక్ఖేపతోపి సతి ఉప్పజ్జతి, అనుభూతతోపి సతి ఉప్పజ్జతీతి.

‘‘కథం అభిజానతో సతి ఉప్పజ్జతి? యథా, మహారాజ, ఆయస్మా చ ఆనన్దో ఖుజ్జుత్తరా చ ఉపాసికా, యే వా పన అఞ్ఞేపి కేచి జాతిస్సరా జాతిం సరన్తి, ఏవం అభిజానతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం కటుమికాయ సతి ఉప్పజ్జతి? యో పకతియా ముట్ఠస్సతికో, పరే చ తం సరాపనత్థం నిబన్ధన్తి, ఏవం కటుమికాయ సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం ఓళారికవిఞ్ఞాణతో సతి ఉప్పజ్జతి? యదా రజ్జే వా అభిసిత్తో హోతి, సోతాపత్తిఫలం వా పత్తో హోతి, ఏవం ఓళారికవిఞ్ఞాణతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం హితవిఞ్ఞాణతో సతి ఉప్పజ్జతి? యమ్హి సుఖాపితో, ‘అముకస్మిం ఏవం సుఖాపితో’తి సరతి, ఏవం హితవిఞ్ఞాణతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం అహితవిఞ్ఞాణతో సతి ఉప్పజ్జతి? యమ్హి దుక్ఖాపితో, ‘అముకస్మిం ఏవం దుక్ఖాపితో’తి సరతి, ఏవం అహితవిఞ్ఞాణతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం సభాగనిమిత్తతో సతి ఉప్పజ్జతి? సదిసం పుగ్గలం దిస్వా మాతరం వా పితరం వా భాతరం వా భగినిం వా సరతి, ఓట్ఠం వా గోణం వా గద్రభం వా దిస్వా అఞ్ఞం తాదిసం ఓట్ఠం వా గోణం వా గద్రభం వా సరతి, ఏవం సభాగనిమిత్తతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం విసభాగనిమత్తతో సతి ఉప్పజ్జతి? అసుకస్స నామ వణ్ణో ఏదిసో, సద్దో ఏదిసో, గన్ధో ఏదిసో, రసో ఏదిసో, ఫోట్ఠబ్బో ఏదిసోతి సరతి, ఏవమ్పి విసభాగనిమిత్తతోపి సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం కథాభిఞ్ఞాణతో సతి ఉప్పజ్జతి? యో పకతియా ముట్ఠస్సతికో హోతి, తం పరే సరాపేన్తి, తేన సో సరతి, ఏవం కథాభిఞ్ఞాణతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం లక్ఖణతో సతి ఉప్పజ్జతి? యో పకతియా బలీబద్దానం అఙ్గేన జానాతి, లక్ఖణేన జానాతి, ఏవం లక్ఖణతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం సారణతో సతి ఉప్పజ్జతి? యో పకతియా ముట్ఠస్సతికో హోతి, యో తం ‘సరాహి భో, సరాహి భో’తి పునప్పునం సరాపేతి, ఏవం సారణతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం ముద్దాతో సతి ఉప్పజ్జతి? లిపియా సిక్ఖితత్తా జానాతి ‘ఇమస్స అక్ఖరస్స అనన్తరం ఇమం అక్ఖరం కాతబ్బ’న్తి ఏవం ముద్దాతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం గణనాతో సతి ఉప్పజ్జతి? గణనాయ సిక్ఖితత్తా గణకా బహుమ్పి గణేన్తి, ఏవం గణనాతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం ధారణతో సతి ఉప్పజ్జతి? ధారణాయ సిక్ఖితత్తా ధారణకా బహుమ్పి ధారేన్తి, ఏవం ధారణతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం భావనాతో సతి ఉప్పజ్జతి? ఇధ భిక్ఖు అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథీదం, ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, ఏవం భావనాతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం పోత్థకనిబన్ధనతో సతి ఉప్పజ్జతి? రాజానో అనుసాసనియం అస్సరన్తా [అనుస్సరన్తా (సబ్బత్థ)] ఏతం పోత్థకం ఆహరథాతి, తేన పోత్థకేన అనుస్సరన్తి, ఏవం పోత్థకనిబన్ధనతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం ఉపనిక్ఖేపతో సతి ఉప్పజ్జతి? ఉపనిక్ఖిత్తం భణ్డం దిస్వా సరతి, ఏవం ఉపనిక్ఖేపతో సతి ఉప్పజ్జతి.

‘‘కథం అనుభూతతో సతి ఉప్పజ్జతి? దిట్ఠత్తా రూపం సరతి, సుతత్తా సద్దం సరతి, ఘాయితత్తా గన్ధం సరతి, సాయితత్తా రసం సరతి, ఫుట్ఠత్తా ఫోట్ఠబ్బం సరతి, విఞ్ఞాతత్తా ధమ్మం సరతి, ఏవం అనుభూతతో సతి ఉప్పజ్జతి. ఇమేహి ఖో, మహారాజ, సత్తరసహాకారేహి సతి ఉప్పజ్జతీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

సతిఉప్పజ్జనపఞ్హో పఠమో.

౨. బుద్ధగుణసతిపటిలాభపఞ్హో

౨. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే ఏతం భణథ ‘యో వస్ససతం అకుసలం కరేయ్య, మరణకాలే చ ఏకం బుద్ధగుణం సతిం పటిలభేయ్య, సో దేవేసు ఉప్పజ్జేయ్యా’తి ఏతం న సద్దహామి, ఏవఞ్చ పన వదేథ ‘ఏతేన పాణాతిపాతేన నిరయే ఉప్పజ్జేయ్యా’తి ఏతమ్పి న సద్దహామీ’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఖుద్దకోపి పాసాణో వినా నావాయ ఉదకే ఉప్పిలవేయ్యా’’తి. ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, వాహసతమ్పి పాసాణానం నావాయ ఆరోపితం ఉదకే ఉప్పిలవేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, నావా, ఏవం కుసలాని కమ్మాని దట్ఠబ్బానీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

బుద్ధగుణసతిపటిలాభపఞ్హో దుతియో.

౩. దుక్ఖప్పహానవాయమపఞ్హో

౩. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, కిం తుమ్హే అతీతస్స దుక్ఖస్స పహానాయ వాయమథా’’తి? ‘‘న హి, మహారాజా’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, అనాగతస్స దుక్ఖస్స పహానాయ వాయమథా’’తి? ‘‘న హి, మహారాజా’’తి. ‘‘కిం పన పచ్చుప్పన్నస్స దుక్ఖస్స పహానాయ వాయమథా’’తి? ‘‘న హి, మహారాజా’’తి. ‘‘యది తుమ్హే న అతీతస్స దుక్ఖస్స పహానాయ వాయమథ, న అనాగతస్స దుక్ఖస్స పహానాయ వాయమథ, న పచ్చుప్పన్నస్స దుక్ఖస్స పహానాయ వాయమథ, అథ కిమత్థాయ వాయమథా’’తి. థేరో ఆహ ‘కిన్తి, మహారాజ, ఇదఞ్చ దుక్ఖం నిరుజ్ఝేయ్య, అఞ్ఞఞ్చ దుక్ఖం నుప్పజ్జేయ్యా’తి ఏతదత్థాయ వాయమామా’’తి.

‘‘అత్థి పన తే, భన్తే నాగసేన, అనాగతం దుక్ఖ’’న్తి? ‘‘నత్థి [కథా. ౮౨౮, ౮౨౯ పస్సితబ్బం], మహారాజా’’తి ‘‘తుమ్హే ఖో, భన్తే నాగసేన, అతిపణ్డితా, యే తుమ్హే అసన్తానం అనాగతానం దుక్ఖానం పహానాయ వాయమథా’’తి? ‘‘అత్థి పన తే, మహారాజ, కేచి పటిరాజానో పచ్చత్థికా పచ్చామిత్తా పచ్చుపట్ఠితా హోన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అత్థీ’’తి. ‘‘కింను ఖో, మహారాజ, తదా తుమ్హే పరిఖం ఖణాపేయ్యాథ, పాకారం చినాపేయ్యాథ గోపురం కారాపేయ్యాథ, అట్టాలకం కారాపేయ్యాథ, ధఞ్ఞం అతిహరాపేయ్యాథా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, పటికచ్చేవ తం పటియత్తం హోతీ’’తి. ‘‘కిం తుమ్హే, మహారాజ, తదా హత్థిస్మిం సిక్ఖేయ్యాథ, అస్సస్మిం సిక్ఖేయ్యాథ, రథస్మిం సిక్ఖేయ్యాథ, ధనుస్మిం సిక్ఖేయ్యాథ, థరుస్మిం సిక్ఖేయ్యాథా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, పటికచ్చేవ తం సిక్ఖితం హోతీ’’తి. ‘‘కిస్సత్థాయా’’తి? ‘‘అనాగతానం, భన్తే, భయానం పటిబాహనత్థాయా’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, అత్థి అనాగతం భయ’’న్తి? ‘‘నత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘తుమ్హే చ ఖో, మహారాజ, అతిపణ్డితా, యే తుమ్హే అసన్తానం అనాగతానం భయానం పటిబాహనత్థాయ పటియాదేథా’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీతి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యదా త్వం పిపాసితో భవేయ్యాసి, తదా త్వం ఉదపానం ఖణాపేయ్యాసి, పోక్ఖరణిం ఖణాపేయ్యాసి, తళాకం ఖణాపేయ్యాసి ‘పానీయం పివిస్సామీ’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, పటికచ్చేవ తం పటియత్తం హోతీ’’తి. ‘‘కిస్సత్థాయా’’తి? ‘‘అనాగతానం, భన్తే, పిపాసానం పటిబాహనత్థాయ పటియత్తం హోతీ’’తి. ‘‘అత్థి పన, మహారాజ, అనాగతా పిపాసా’’తి? ‘‘నత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘తుమ్హే ఖో, మహారాజ, అతిపణ్డితా, యే తుమ్హే అసన్తానం అనాగతానం పిపాసానం పటిబాహనత్థాయ తం పటియాదేథా’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యదా త్వం బుభుక్ఖితో భవేయ్యాసి, తదా త్వం ఖేత్తం కసాపేయ్యాసి, సాలిం వపాపేయ్యాసి ‘భత్తం భుఞ్జిస్సామీ’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, పటికచ్చేవ తం పటియత్తం హోతీ’’తి. ‘‘కిస్సత్థాయా’’తి. ‘‘అనాగతానం, భన్తే, బుభుక్ఖానం పటిబాహనత్థాయా’’తి. ‘‘అత్థి పన, మహారాజ, అనాగతా బుభుక్ఖా’’తి? ‘‘నత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘తుమ్హే ఖో, మహారాజ, అతిపణ్డితా, యే తుమ్హే అసన్తానం అనాగతానం బుభుక్ఖానం పటిబాహనత్థాయ పటియాదేథా’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

దుక్ఖప్పహానవాయమపఞ్హో తతియో.

౪. బ్రహ్మలోకపఞ్హో

౪. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, కీవదూరో ఇతో బ్రహ్మలోకో’’తి? ‘‘దూరో ఖో, మహారాజ, ఇతో బ్రహ్మలోకో కూటాగారమత్తా సిలా తమ్హా పతితా అహోరత్తేన అట్ఠచత్తాలీసయోజనసహస్సాని భస్సమానా చతూహి మాసేహి పథవియం పతిట్ఠహేయ్యా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే ఏవం భణథ ‘సేయ్యథాపి బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య, ఏవమేవ ఇద్ధిమా భిక్ఖు చేతోవసిప్పత్తో జమ్బుదీపే అన్తరహితో బ్రహ్మలోకే పాతుభవేయ్యా’తి ఏతం వచనం న సద్దహామి, ఏవం అతిసీఘం తావ బహూని యోజనసతాని గచ్ఛిస్సతీ’’తి.

థేరో ఆహ ‘‘కుహిం పన, మహారాజ, తవ జాతభూమీ’’తి? ‘‘అత్థి, భన్తే, అలసన్దో నామ దీపో, తత్థాహం జాతో’’తి. ‘‘కీవ దూరో, మహారాజ, ఇతో అలసన్దో హోతీ’’తి? ‘‘ద్విమత్తాని, భన్తే, యోజనసతానీ’’తి. ‘‘అభిజానాసి ను త్వం, మహారాజ, తత్థ కిఞ్చిదేవ కరణీయం కరిత్వా సరితా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సరామీ’’తి. ‘‘లహుం ఖో త్వం, మహారాజ, గతోసి ద్విమత్తాని యోజనసతానీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

బ్రహ్మలోకపఞ్హో చతుత్థో.

౫. ద్విన్నం లోకుప్పన్నానం సమకభావపఞ్హో

౫. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యో ఇధ కాలఙ్కతో బ్రహ్మలోకే ఉప్పజ్జేయ్య, యో చ ఇధ కాలఙ్కతో కస్మీరే ఉప్పజ్జేయ్య, కో చిరతరం కో సీఘతర’’న్తి? ‘‘సమకం, మహారాజా’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘కుహిం పన, మహారాజ, తవ జాతనగర’’న్తి? ‘‘అత్థి, భన్తే, కలసిగామో నామ, తత్థాహం జాతో’’తి. ‘‘కీవ దూరో, మహారాజ, ఇతో కలసిగామో హోతీ’’తి. ‘‘ద్విమత్తాని, భన్తే, యోజనసతానీ’’తి. ‘‘కీవ దూరం, మహారాజ, ఇతో కస్మీరం హోతీ’’తి? ‘‘ద్వాదస, భన్తే, యోజనానీ’’తి. ‘‘ఇఙ్ఘ, త్వం మహారాజ, కలసిగామం చిన్తేహీ’’తి. ‘‘చిన్తితో, భన్తే’’తి. ‘‘ఇఙ్ఘ, త్వం మహారాజ, కస్మీరం చిన్తేహీ’’తి. ‘‘చిన్తితం భన్తే’’తి. ‘‘కతమం ను ఖో, మహారాజ, చిరేన చిన్తితం, కతమం సీఘతర’’న్తి? ‘‘సమకం భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో ఇధ కాలఙ్కతో బ్రహ్మలోకే ఉప్పజ్జేయ్య, యో చ ఇధ కాలఙ్కతో కస్మీరే ఉప్పజ్జేయ్య, సమకం యేవ ఉప్పజ్జన్తీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ద్వే సకుణా ఆకాసేన గచ్ఛేయ్యుం, తేసు ఏకో ఉచ్చే రుక్ఖే నిసీదేయ్య, ఏకో నీచే రుక్ఖే నిసీదేయ్య, తేసం సమకం పతిట్ఠితానం కతమస్స ఛాయా పఠమతరం పథవియం పతిట్ఠహేయ్య, కతమస్స ఛాయా చిరేన పథవియం పతిట్ఠహేయ్యా’’తి? ‘‘సమకం, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో ఇధ కాలఙ్కతో బ్రహ్మలోకే ఉప్పజ్జేయ్య, యో చ ఇధ కాలఙ్కతో కస్మీరే ఉప్పజ్జేయ్య, సమకం యేవ ఉప్పజ్జన్తీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

ద్విన్నం లోకుప్పన్నానం సమకభావపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. బోజ్ఝఙ్గపఞ్హో

౬. రాజా ఆహ ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే నాగసేన, బోజ్ఝఙ్గా’’తి? ‘‘సత్త ఖో, మహారాజ, బోజ్ఝఙ్గా’’తి. ‘‘కతిహి పన, భన్తే, బోజ్ఝఙ్గేహి బుజ్ఝతీ’’తి? ‘‘ఏకేన ఖో, మహారాజ, బోజ్ఝఙ్గేన బుజ్ఝతి ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గేనా’’తి. ‘‘అథ కిస్స ను ఖో, భన్తే, వుచ్చన్తి ‘సత్త బోజ్ఝఙ్గా’’’తి? ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, అసి కోసియా పక్ఖిత్తో అగ్గహితో హత్థేన ఉస్సహతి ఛేజ్జం ఛిన్దితు’’న్తి. ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గేన వినా ఛహి బోజ్ఝఙ్గేహి న బుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

బోజ్ఝఙ్గపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. పాపపుఞ్ఞానం అప్పానప్పభావపఞ్హో

౭. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, కతరం ను ఖో బహుతరం పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞం వా’’తి? ‘‘పుఞ్ఞం ఖో, మహారాజ, బహుతరం, అపుఞ్ఞం థోక’’న్తి. ‘‘కేన కారణేనా’’తి? ‘‘అపుఞ్ఞం ఖో, మహారాజ, కరోన్తో విప్పటిసారీ హోతి ‘పాపకమ్మం మయా కత’న్తి, తేన పాపం న వడ్ఢతి. పుఞ్ఞం ఖో, మహారాజ, కరోన్తో అవిప్పటిసారీ హోతి, అవిప్పటిసారినో పామోజ్జం జాయతి, పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి, సమాహితో యథాభూతం పజానాతి, తేన కారణేన పుఞ్ఞం వడ్ఢతి. పురిసో ఖో, మహారాజ, ఛిన్నహత్థపాదో భగవతో ఏకం ఉప్పలహత్థం దత్వా ఏకనవుతికప్పాని వినిపాతం న గచ్ఛిస్సతి. ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన భణామి ‘పుఞ్ఞం బహుతరం, అపుఞ్ఞం థోక’’’న్తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

పాపపుఞ్ఞానం అప్పానప్పభావపఞ్హో సత్తమో.

౮. జానన్తాజానన్తపాపకరణపఞ్హో

౮. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యో జానన్తో పాపకమ్మం కరోతి, యో అజానన్తో పాపకమ్మం కరోతి, కస్స బహుతరం అపుఞ్ఞ’’న్తి? థేరో ఆహ ‘‘యో ఖో, మహారాజ, అజానన్తో పాపకమ్మం కరోతి, తస్స బహుతరం అపుఞ్ఞ’’న్తి. ‘‘తేన హి, భన్తే నాగసేన, యో అమ్హాకం రాజపుత్తో వా రాజమహామత్తో వా అజానన్తో పాపకమ్మం కరోతి, తం మయం దిగుణం దణ్డేమా’’తి? ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, తత్తం అయోగుళం ఆదిత్తం సమ్పజ్జలితం సజోతిభూతం ఏకో జానన్తో గణ్హేయ్య, ఏకో అజానన్తో గణ్హేయ్య, కతమో [కస్స (క.)] బలవతరం డయ్హేయ్యా’’తి. ‘‘యో ఖో, భన్తే, అజానన్తో గణ్హేయ్య, సో [తస్స (పీ. క.)] బలవతరం డయ్హేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో అజానన్తో పాపకమ్మం కరోతి, తస్స బహుతరం అపుఞ్ఞ’’న్తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

జానన్తాజానన్తపాపకరణపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. ఉత్తరకురుకాదిగమనపఞ్హో

౯. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, అత్థి కోచి, యో ఇమినా సరీరేన ఉత్తరకురుం వా గచ్ఛేయ్య, బ్రహ్మలోకం వా, అఞ్ఞం వా పన దీప’’న్తి? ‘‘అత్థి, మహారాజ, యో ఇమినా చాతుమ్మహాభూతికేన కాయేన ఉత్తరకురుం వా గచ్ఛేయ్య, బ్రహ్మలోకం వా, అఞ్ఞం వా పన దీప’’న్తి.

‘‘కథం, భన్తే నాగసేన, ఇమినా చాతుమ్మహాభూతికేన కాయేన ఉత్తరకురుం వా గచ్ఛేయ్య, బ్రహ్మలోకం వా, అఞ్ఞం వా పన దీప’’న్తి? ‘‘అభిజానాసి ను, త్వం మహారాజ, ఇమిస్సా పథవియా విదత్థిం వా రతనం వా లఙ్ఘితా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అభిజానామి ‘అహం, భన్తే నాగసేన, అట్ఠపి రతనియో లఙ్ఘేమీ’’’తి. ‘‘కథం, త్వం మహారాజ, అట్ఠపి రతనియో లఙ్ఘేసీ’’తి? ‘‘అహఞ్హి, భన్తే, చిత్తం ఉప్పాదేమి ‘ఏత్థ నిపతిస్సామీ’తి సహ చిత్తుప్పాదేన కాయో మే లహుకో హోతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఇద్ధిమా భిక్ఖు చేతోవసిప్పత్తో కాయం చిత్తే సమారోపేత్వా చిత్తవసేన వేహాసం గచ్ఛతీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

ఉత్తరకురుకాదిగమనపఞ్హో నవమో.

౧౦. దీఘట్ఠిపఞ్హో

౧౦. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే ఏవం భణథ ‘అట్ఠికాని దీఘాని యోజనసతికానిపీ’తి, రుక్ఖోపి తావ నత్థి యోజనసతికో, కుతో పన అట్ఠికాని దీఘాని యోజనసతికాని భవిస్సన్తీ’’తి?

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, సుతం తే ‘మహాసముద్దే పఞ్చయోజనసతికాపి మచ్ఛా అత్థీ’’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుత’’న్తి. ‘‘నను మహారాజ, పఞ్చయోజనసతికస్స మచ్ఛస్స అట్ఠికాని దీఘాని భవిస్సన్తి యోజనసతికానిపీ’’తి?

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

దీఘట్ఠిపఞ్హో దసమో.

౧౧. అస్సాసపస్సాసనిరోధపఞ్హో

౧౧. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే ఏవం భణథ ‘సక్కా అస్సాసపస్సాసే నిరోధేతు’’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, సక్కా అస్సాసపస్సాసే నిరోధేతు’’న్తి. ‘‘కథం, భన్తే నాగసేన, సక్కా అస్సాసపస్సాసే నిరోధేతు’’న్తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, సుతపుబ్బో తే కోచి కాకచ్ఛమానో’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే, సుతపుబ్బో’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, సో సద్దో కాయే నమితే విరమేయ్యా’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే, విరమేయ్యా’’తి. ‘‘సో హి నామ, మహారాజ, సద్దో అభావితకాయస్స అభావితసీలస్స అభావితచిత్తస్స అభావితపఞ్ఞస్స కాయే నమితే విరమిస్సతి, కిం పన భావితకాయస్స భావితసీలస్స భావితచిత్తస్స భావితపఞ్ఞస్స చతుత్థజ్ఝానం సమాపన్నస్స అస్సాసపస్సాసా న నిరుజ్ఝిస్సన్తీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

అస్సాసపస్సాసనిరోధపఞ్హో ఏకాదసమో.

౧౨. సముద్దపఞ్హో

౧౨. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘సముద్దో సముద్దో’తి వుచ్చతి, కేన కారణేన ఉదకం ‘సముద్దో’తి వుచ్చతీ’’తి? థేరో ఆహ ‘‘యత్తకం, మహారాజ, ఉదకం, తత్తకం లోణం. యత్తకం లోణం, తత్తకం ఉదకం. తస్మా ‘సముద్దో’తి వుచ్చతీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

సముద్దపఞ్హో ద్వాదసమో.

౧౩. సముద్దఏకరసపఞ్హో

౧౩. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, కేన కారణేన సముద్దో ఏకరసో లోణరసో’’తి? ‘‘చిరసణ్ఠితత్తా ఖో, మహారాజ, ఉదకస్స సముద్దో ఏకరసో లోణరసో’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

సముద్దఏకరసపఞ్హో తేరసమో.

౧౪. సుఖుమపఞ్హో

౧౪. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, సక్కా సబ్బం సుఖుమం ఛిన్దితు’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, సక్కా సబ్బం సుఖుమం ఛిన్దితు’’న్తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, సబ్బం సుఖుమ’’న్తి? ‘‘ధమ్మో ఖో, మహారాజ, సబ్బసుఖుమో, న ఖో, మహారాజ, ధమ్మా సబ్బే సుఖుమా, ‘సుఖుమ’న్తి వా ‘థూల’న్తి వా ధమ్మానమేతమధివచనం. యం కిఞ్చి ఛిన్దితబ్బం, సబ్బం తం పఞ్ఞాయ ఛిన్దతి, నత్థి దుతియం పఞ్ఞాయ ఛేదన’’న్తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

సుఖుమపఞ్హో చుద్దసమో.

౧౫. విఞ్ఞాణనానత్థపఞ్హో

౧౫. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘విఞ్ఞాణ’న్తి వా ‘పఞ్ఞా’తి వా ‘భూతస్మిం జీవో’తి వా ఇమే ధమ్మా నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చ, ఉదాహు ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి? ‘‘విజాననలక్ఖణం, మహారాజ, విఞ్ఞాణం, పజాననలక్ఖణా పఞ్ఞా, భూతస్మిం జీవో నుపలబ్భతీ’’తి. ‘‘యది జీవో నుపలబ్భతి, అథ కో చరహి చక్ఖునా రూపం పస్సతి, సోతేన సద్దం సుణాతి, ఘానేన గన్ధం ఘాయతి, జివ్హాయ రసం సాయతి, కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసతి, మనసా ధమ్మం విజానాతీ’’తి? థేరో ఆహ ‘‘యది జీవో చక్ఖునా రూపం పస్సతి…పే… మనసా ధమ్మం విజానాతి, సో జీవో చక్ఖుద్వారేసు ఉప్పాటితేసు మహన్తేన ఆకాసేన బహిముఖో సుట్ఠుతరం రూపం పస్సేయ్య, సోతేసు ఉప్పాటితేసు, ఘానే ఉప్పాటితే, జివ్హాయ ఉప్పాటితాయ, కాయే ఉప్పాటితే మహన్తేన ఆకాసేన సుట్ఠుతరం సద్దం సుణేయ్య, గన్ధం ఘాయేయ్య, రసం సాయేయ్య, ఫోట్ఠబ్బం ఫుసేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, భూతస్మిం జీవో నుపలబ్భతీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

విఞ్ఞాణనానత్థపఞ్హో పన్నరసమో.

౧౬. అరూపధమ్మవవత్థానదుక్కరపఞ్హో

౧౬. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, దుక్కరం ను ఖో భగవతా కత’’న్తి? థేరో ఆహ ‘‘దుక్కరం, మహారాజ, భగవతా కత’’న్తి. ‘‘కిం పన, భన్తే నాగసేన, భగవతా దుక్కరం కత’’న్తి. ‘‘దుక్కరం, మహారాజ, భగవతా కతం ఇమేసం అరూపీనం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం ఏకారమ్మణే వత్తమానానం వవత్థానం అక్ఖాతం ‘అయం ఫస్సో, అయం వేదనా, అయం సఞ్ఞా, అయం చేతనా, ఇదం చిత్త’’’న్తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో నావాయ మహాసముద్దం అజ్ఝోగాహేత్వా హత్థపుటేన ఉదకం గహేత్వా జివ్హాయ సాయిత్వా జానేయ్య ను ఖో, మహారాజ, సో పురిసో ‘‘ఇదం గఙ్గాయ ఉదకం, ఇదం యమునాయ ఉదకం, ఇదం అచిరవతియా ఉదకం, ఇదం సరభుయా ఉదకం, ఇదం మహియా ఉదక’’’న్తి? ‘‘దుక్కరం, భన్తే, జానితు’’న్తి. ‘‘ఇతో దుక్కరతరం ఖో, మహారాజ, భగవతా కతం ఇమేసం అరూపీనం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం ఏకారమ్మణే వత్తమానానం వవత్థానం అక్ఖాతం ‘అయం ఫస్సో, అయం వేదనా, అయం సఞ్ఞా, అయం చేతనా, ఇదం చిత్త’’’న్తి. ‘‘సుట్ఠు, భన్తే’’తి రాజా అబ్భానుమోదీతి.

అరూపధమ్మవవత్థానదుక్కరపఞ్హో సోళసమో.

అరూపధమ్మవవత్థానవగ్గో సత్తమో.

ఇమస్మిం వగ్గే సోళస పఞ్హా.

మిలిన్దపఞ్హపుచ్ఛావిసజ్జనా

థేరో ఆహ ‘‘జానాసి ఖో, మహారాజ, సమ్పతి కా వేలా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, జానామి ‘సమ్పతి పఠమో యామో అతిక్కన్తో, మజ్ఝిమో యామో పవత్తతి, ఉక్కా పదీపీయన్తి, చత్తారి పటాకాని ఆణత్తాని గమిస్సన్తి భణ్డతో రాజదేయ్యానీ’’’తి.

యోనకా ఏవమాహంసు ‘‘కల్లోసి, మహారాజ, పణ్డితో థేరో’’తి. ‘‘ఆమ, భణే, పణ్డితో థేరో, ఏదిసో ఆచరియో భవేయ్య మాదిసో చ అన్తేవాసీ, నచిరస్సేవ పణ్డితో ధమ్మం ఆజానేయ్యా’’తి. తస్స పఞ్హవేయ్యాకరణేన తుట్ఠో రాజా థేరం నాగసేనం సతసహస్సగ్ఘనకేన కమ్బలేన అచ్ఛాదేత్వా ‘‘భన్తే నాగసేన, అజ్జతగ్గే తే అట్ఠసతం భత్తం పఞ్ఞపేమి, యం కిఞ్చి అన్తేపురే కప్పియం, తేన చ పవారేమీ’’తి ఆహ. అలం మహారాజ జీవామీ’’తి. ‘‘జానామి, భన్తే నాగసేన, జీవసి, అపి చ అత్తానఞ్చ రక్ఖ, మమఞ్చ రక్ఖాహీ’’తి. ‘‘కథం అత్తానం రక్ఖసి, ‘నాగసేనో మిలిన్దం రాజానం పసాదేతి, న చ కిఞ్చి అలభీ’తి పరాపవాదో [పరప్పవాదో (క.)] ఆగచ్ఛేయ్యాతి, ఏవం అత్తానం రక్ఖ. కథం మమం రక్ఖసి, ‘మిలిన్దో రాజా పసన్నో పసన్నాకారం న కరోతీ’తి పరాపవాదో ఆగచ్ఛేయ్యాతి, ఏవం మమం రక్ఖాహీ’’తి. ‘‘తథా హోతు, మహారాజా’’తి. ‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, సీహో మిగరాజా సువణ్ణపఞ్జరే పక్ఖిత్తోపి బహిముఖో యేవ హోతి, ఏవమేవ ఖో అహం, భన్తే, కిఞ్చాపి అగారం అజ్ఝావసామి బహిముఖో యేవ పన అచ్ఛామి. సచే అహం, భన్తే, అగారస్మా అనాగారియం పబ్బజేయ్యం, న చిరం జీవేయ్యం, బహూ మే పచ్చత్థికా’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో మిలిన్దస్స రఞ్ఞో పఞ్హం విసజ్జేత్వా ఉట్ఠాయాసనా సఙ్ఘారామం అగమాసి. అచిరపక్కన్తే చ ఆయస్మన్తే నాగసేనే మిలిన్దస్స రఞ్ఞో ఏతదహోసి ‘‘కిం మయా పుచ్ఛితం, కిం భదన్తేన నాగసేనేన విసజ్జిత’’న్తి? అథ ఖో మిలిన్దస్స రఞ్ఞో ఏతదహోసి ‘‘సబ్బం మయా సుపుచ్ఛితం, సబ్బం భదన్తేన నాగసేనేన సువిసజ్జిత’’న్తి. ఆయస్మతోపి నాగసేనస్స సఙ్ఘారామగతస్స ఏతదహోసి ‘‘కిం మిలిన్దేన రఞ్ఞా పుచ్ఛితం, కిం మయా విసజ్జిత’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మతో నాగసేనస్స ఏతదహోసి ‘‘సబ్బం మిలిన్దేన రఞ్ఞా సుపుచ్ఛితం, సబ్బం మయా సువిసజ్జిత’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన మిలిన్దస్స రఞ్ఞో నివేసనం తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ –

‘‘మా ఖో భదన్తస్స ఏవం అహోసి ‘నాగసేనో మయా పఞ్హం పుచ్ఛితో’తి తేనేవ సోమనస్సేన తం రత్తావసేసం వీతినామేసీతి న తే ఏవం దట్ఠబ్బం. తస్స మయ్హం, భన్తే, తం రత్తావసేసం ఏతదహోసి ‘కిం మయా పుచ్ఛితం, కిం భదన్తేన విసజ్జిత’న్తి, ‘సబ్బం మయా సుపుచ్ఛితం, సబ్బం భదన్తేన సువిసజ్జిత’’’న్తి.

థేరోపి ఏవమాహ – ‘‘మా ఖో మహారాజస్స ఏవం అహోసి ‘మిలిన్దస్స రఞ్ఞో మయా పఞ్హో విసజ్జితో’తి తేనేవ సోమనస్సేన తం రత్తావసేసం వీతినామేసీతి న తే ఏవం దట్ఠబ్బం. తస్స మయ్హం, మహారాజ, తం రత్తావసేసం ఏతదహోసి ‘కిం మిలిన్దేన రఞ్ఞా పుచ్ఛితం, కిం మయా విసజ్జిత’న్తి, ‘సబ్బం మిలిన్దేన రఞ్ఞా సుపుచ్ఛితం, సబ్బం మయా సువిసజ్జిత’’’న్తి ఇతిహ తే మహానాగా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుభాసితం సమనుమోదింసూతి.

మిలిన్దపఞ్హపుచ్ఛావిసజ్జనా నిట్ఠితా.

మేణ్డకపఞ్హారమ్భకథా

అట్ఠమన్తపరివజ్జనీయట్ఠానాని

భస్సప్పవాదో [భస్సప్పవేదీ (సీ. పీ.)] వేతణ్డీ, అతిబుద్ధి విచక్ఖణో;

మిలిన్దో ఞాణభేదాయ, నాగసేనముపాగమి.

వసన్తో తస్స ఛాయాయ, పరిపుచ్ఛం పునప్పునం;

పభిన్నబుద్ధి హుత్వాన, సోపి ఆసి తిపేటకో.

నవఙ్గం అనుమజ్జన్తో, రత్తిభాగే రహోగతో;

అద్దక్ఖి మేణ్డకే పఞ్హే, దున్నివేఠే సనిగ్గహే.

‘‘పరియాయభాసితం అత్థి, అత్థి సన్ధాయభాసితం;

సభావభాసితం అత్థి, ధమ్మరాజస్స సాసనే.

‘‘తేసమత్థం అవిఞ్ఞాయ, మేణ్డకే జినభాసితే;

అనాగతమ్హి అద్ధానే, విగ్గహో తత్థ హేస్సతి.

‘‘హన్ద కథిం పసాదేత్వా, ఛేజ్జాపేస్సామి మేణ్డకే;

తస్స నిద్దిట్ఠమగ్గేన, నిద్దిసిస్సన్త్యనాగతే’’తి.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా పభాతాయ రత్తియా ఉద్ధస్తే [ఉట్ఠితే (స్యా.), ఉగ్గతే (సీ. పీ.)] అరుణే సీసం న్హత్వా సిరసి అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే సమ్మాసమ్బుద్ధే అనుస్సరిత్వా అట్ఠ వత్తపదాని సమాదియి ‘‘ఇతో మే అనాగతాని సత్త దివసాని అట్ఠ గుణే సమాదియిత్వా తపో చరితబ్బో భవిస్సతి, సోహం చిణ్ణతపో సమానో ఆచరియం ఆరాధేత్వా మేణ్డకే పఞ్హే పుచ్ఛిస్సామీ’’తి. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా పకతిదుస్సయుగం అపనేత్వా ఆభరణాని చ ఓముఞ్చిత్వా కాసావం నివాసేత్వా ముణ్డకపటిసీసకం సీసే పటిముఞ్చిత్వా మునిభావముపగన్త్వా అట్ఠ గుణే సమాదియి ‘‘ఇమం సత్తాహం మయా న రాజత్థో అనుసాసితబ్బో, న రాగూపసఞ్హితం చిత్తం ఉప్పాదేతబ్బం, న దోసూపసఞ్హితం చిత్తం ఉప్పాదేతబ్బం, న మోహూపసఞ్హితం చిత్తం ఉప్పాదేతబ్బం, దాసకమ్మకరపోరిసే జనేపి నివాతవుత్తినా భవితబ్బం, కాయికం వాచసికం అనురక్ఖితబ్బం, ఛపి ఆయతనాని నిరవసేసతో అనురక్ఖితబ్బాని, మేత్తాభావనాయ మానసం పక్ఖిపితబ్బ’’న్తి. ఇమే అట్ఠ గుణే సమాదియిత్వా తేస్వేవ అట్ఠసు గుణేసు మానసం పతిట్ఠపేత్వా బహి అనిక్ఖమిత్వా సత్తాహం వీతినామేత్వా అట్ఠమే దివసే పభాతాయ రత్తియా పగేవ పాతరాసం కత్వా ఓక్ఖిత్తచక్ఖు మితభాణీ సుసణ్ఠితేన ఇరియాపథేన అవిక్ఖిత్తేన చిత్తేన హట్ఠేన ఉదగ్గేన విప్పసన్నేన థేరం నాగసేనం ఉపసఙ్కమిత్వా థేరస్స పాదే సిరసా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితో ఇదమవోచ –

‘‘అత్థి మే, భన్తే నాగసేన, కోచి అత్థో తుమ్హేహి సద్ధిం మన్తయితబ్బో, న తత్థ అఞ్ఞో కోచి తతియో ఇచ్ఛితబ్బో, సుఞ్ఞే ఓకాసే పవివిత్తే అరఞ్ఞే అట్ఠఙ్గుపాగతే సమణసారుప్పే. తత్థ సో పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో భవిస్సతి, తత్థ మే గుయ్హం న కాతబ్బం న రహస్సకం, అరహామహం రహస్సకం సుణితుం సుమన్తనే ఉపగతే, ఉపమాయపి సో అత్థో ఉపపరిక్ఖితబ్బో, యథా కిం వియ, యథా నామ, భన్తే నాగసేన, మహాపథవీ నిక్ఖేపం అరహతి నిక్ఖేపే ఉపగతే. ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, అరహామహం రహస్సకం సుణితుం సుమన్తనే ఉపగతే’’తి. గరునా సహ పవివిత్తపవనం పవిసిత్వా ఇదమవోచ – ‘‘భన్తే నాగసేన, ఇధ పురిసేన మన్తయితుకామేన అట్ఠ ఠానాని పరివజ్జయితబ్బాని భవన్తి, న తేసు ఠానేసు విఞ్ఞూ పురిసో అత్థం మన్తేతి, మన్తితోపి అత్థో పరిపతతి న సమ్భవతి. కతమాని అట్ఠ ఠానాని? విసమట్ఠానం పరివజ్జనీయం, సభయం పరివజ్జనీయం, అతివాతట్ఠానం పరివజ్జనీయం, పటిచ్ఛన్నట్ఠానం పరివజ్జనీయం, దేవట్ఠానం పరివజ్జనీయం, పన్థో పరివజ్జనీయో, సఙ్గామో [సఙ్కమో (సీ. పీ.)] పరివజ్జనీయో, ఉదకతిత్థం పరివజ్జనీయం. ఇమాని అట్ఠ ఠానాని పరివజ్జనీయానీ’’తి.

థేరో ఆహ ‘‘కో దోసో విసమట్ఠానే, సభయే, అతివాతే, పటిచ్ఛన్నే, దేవట్ఠానే, పన్థే, సఙ్గామే, ఉదకతిత్థే’’తి? ‘‘విసమే, భన్తే నాగసేన, మన్తితో అత్థో వికిరతి విధమతి పగ్ఘరతి న సమ్భవతి, సభయే మనో సన్తస్సతి, సన్తస్సితో న సమ్మా అత్థం సమనుపస్సతి, అతివాతే సద్దో అవిభూతో హోతి, పటిచ్ఛన్నే ఉపస్సుతిం తిట్ఠన్తి, దేవట్ఠానే మన్తితో అత్థో గరుకం పరిణమతి, పన్థే మన్తితో అత్థో తుచ్ఛో భవతి, సఙ్గామే చఞ్చలో భవతి, ఉదకతిత్థే పాకటో భవతి. భవతీహ –

‘‘‘విసమం సభయం అతివాతో, పటిచ్ఛన్నం దేవనిస్సితం;

పన్థో చ సఙ్గామో తిత్థం, అట్ఠేతే పరివజ్జియా’’’తి.

అట్ఠ మన్తనస్స పరివజ్జనీయట్ఠానాని.

అట్ఠమన్తవినాసకపుగ్గలా

‘‘భన్తే నాగసేన, అట్ఠిమే పుగ్గలా మన్తియమానా మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేన్తి. కతమే అట్ఠ? రాగచరితో దోసచరితో మోహచరితో మానచరితో లుద్ధో అలసో ఏకచిన్తీ బాలోతి. ఇమే అట్ఠ పుగ్గలా మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేన్తీ’’తి.

థేరో ఆహ ‘‘తేసం కో దోసో’’తి? ‘‘రాగచరితో, భన్తే నాగసేన, రాగవసేన మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, దోసచరితో దోసవసేన మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, మోహచరితో మోహవసేన మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, మానచరితో మానవసేన మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, లుద్ధో లోభవసేన మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, అలసో అలసతాయ మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, ఏకచిన్తీ ఏకచిన్తితాయ మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి, బాలో బాలతాయ మన్తితం అత్థం బ్యాపాదేతి. భవతీహ –

‘‘‘రత్తో దుట్ఠో చ మూళ్హో చ, మానీ లుద్ధో తథాలసో;

ఏకచిన్తీ చ బాలో చ, ఏతే అత్థవినాసకా’’’తి.

అట్ఠ మన్తవినాసకపుగ్గలా.

నవగుయ్హమన్తవిధంసకం

‘‘భన్తే నాగసేన, నవిమే పుగ్గలా మన్తితం గుయ్హం వివరన్తి న ధారేన్తి. కతమే నవ? రాగచరితో దోసచరితో మోహచరితో భీరుకో ఆమిసగరుకో ఇత్థీ సోణ్డో పణ్డకో దారకో’’తి.

థేరో ఆహ ‘‘తేసం కో దోసో’’తి? ‘‘రాగచరితో, భన్తే నాగసేన, రాగవసేన మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, దోసచరితో, భన్తే, దోసవసేన మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, మూళ్హో మోహవసేన మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, భీరుకో భయవసేన మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, ఆమిసగరుకో ఆమిసహేతు మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, ఇత్థీ పఞ్ఞాయ ఇత్తరతాయ మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, సోణ్డికో సురాలోలతాయ మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, పణ్డకో అనేకంసికతాయ మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి, దారకో చపలతాయ మన్తితం గుయ్హం వివరతి న ధారేతి. భవతీహ –

‘‘‘రత్తో దుట్ఠో చ మూళ్హో చ, భీరు ఆమిసగరుకో [ఆమిసచక్ఖుకో (సీ. పీ.)];

ఇత్థీ సోణ్డో పణ్డకో చ, నవమో భవతి దారకో.

‘‘నవేతే పుగ్గలా లోకే, ఇత్తరా చలితా చలా;

ఏతేహి మన్తితం గుయ్హం, ఖిప్పం భవతి పాకట’’’న్తి.

నవ గుయ్హమన్తవిధంసకా పుగ్గలా.

అట్ఠ పఞ్ఞాపటిలాభకారణం

‘‘భన్తే నాగసేన, అట్ఠహి కారణేహి బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి. కతమేహి అట్ఠహి? వయపరిణామేన బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, యసపరిణామేన బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, పరిపుచ్ఛాయ బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, తిత్థసంవాసేన బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, యోనిసో మనసికారేన బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, సాకచ్ఛాయ బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, స్నేహూపసేవనేన బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి, పతిరూపదేసవాసేన బుద్ధి పరిణమతి పరిపాకం గచ్ఛతి. భవతీహ –

‘‘‘వయేన యసపుచ్ఛాహి, తిత్థవాసేన యోనిసో;

సాకచ్ఛా స్నేహసంసేవా, పతిరూపవసేన చ.

‘‘ఏతాని అట్ఠ ఠానాని, బుద్ధివిసదకారణా;

యేసం ఏతాని సమ్భోన్తి, తేసం బుద్ధి పభిజ్జతీ’’’తి.

అట్ఠ పఞ్ఞాపటిలాభకారణాని.

ఆచరియగుణం

‘‘భన్తే నాగసేన, అయం భూమిభాగో అట్ఠ మన్తదోసవివజ్జితో, అహఞ్చ లోకే పరమో మన్తిసహాయో [మన్తసహాయో (సీ.)], గుయ్హమనురక్ఖీ చాహం యావాహం జీవిస్సామి తావ గుయ్హమనురక్ఖిస్సామి, అట్ఠహి చ మే కారణేహి బుద్ధి పరిణామం గతా, దుల్లభో ఏతరహి మాదిసో అన్తేవాసీ, సమ్మా పటిపన్నే అన్తేవాసికే యే ఆచరియానం పఞ్చవీసతి ఆచరియగుణా, తేహి గుణేహి ఆచరియేన సమ్మా పటిపజ్జితబ్బం. కతమే పఞ్చవీసతి గుణా?

‘‘ఇధ, భన్తే నాగసేన, ఆచరియేన అన్తేవాసిమ్హి సతతం సమితం ఆరక్ఖా ఉపట్ఠపేతబ్బా, అసేవనసేవనా జానితబ్బా, పమత్తాప్పమత్తా జానితబ్బా, సేయ్యవకాసో జానితబ్బో, గేలఞ్ఞం జానితబ్బం, భోజనస్స [భోజనీయం (స్యా.)] లద్ధాలద్ధం జానితబ్బం, విసేసో జానితబ్బో, పత్తగతం సంవిభజితబ్బం, అస్సాసితబ్బో ‘మా భాయి, అత్థో తే అభిక్కమతీ’తి, ‘ఇమినా పుగ్గలేన పటిచరతీ’తి [పటిచరాహీతి (క.)] పటిచారో జానితబ్బో, గామే పటిచారో జానితబ్బో, విహారే పటిచారో జానితబ్బో, న తేన హాసో దవో కాతబ్బో [న తేన సహ సల్లాపో కాతబ్బో (సీ. పీ.)], తేన సహ ఆలాపో కాతబ్బో, ఛిద్దం దిస్వా అధివాసేతబ్బం, సక్కచ్చకారినా భవితబ్బం, అఖణ్డకారినా భవితబ్బం, అరహస్సకారినా భవితబ్బం, నిరవసేసకారినా భవితబ్బం, ‘జనేమిమం [జానేమిమం (స్యా.)] సిప్పేసూ’తి జనకచిత్తం ఉపట్ఠపేతబ్బం, ‘కథం అయం న పరిహాయేయ్యా’తి వడ్ఢిచిత్తం ఉపట్ఠపేతబ్బం, ‘బలవం ఇమం కరోమి సిక్ఖాబలేనా’తి చిత్తం ఉపట్ఠపేతబ్బం, మేత్తచిత్తం ఉపట్ఠపేతబ్బం, ఆపదాసు న విజహితబ్బం, కరణీయే నప్పమజ్జితబ్బం, ఖలితే ధమ్మేన పగ్గహేతబ్బోతి. ఇమే ఖో, భన్తే, పఞ్చవీసతి ఆచరియస్స ఆచరియగుణా, తేహి గుణేహి మయి సమ్మా పటిపజ్జస్సు, సంసయో మే, భన్తే, ఉప్పన్నో, అత్థి మేణ్డకపఞ్హా జినభాసితా, అనాగతే అద్ధానే తత్థ విగ్గహో ఉప్పజ్జిస్సతి, అనాగతే చ అద్ధానే దుల్లభా భవిస్సన్తి తుమ్హాదిసా బుద్ధిమన్తో, తేసు మే పఞ్హేసు చక్ఖుం దేహి పరవాదానం నిగ్గహాయా’’తి.

ఉపాసకగుణం

థేరో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా దస ఉపాసకస్స ఉపాసకగుణే పరిదీపేసి. ‘‘దస ఇమే, మహారాజ, ఉపాసకస్స ఉపాసకగుణా. కతమే దస, ఇధ, మహారాజ, ఉపాసకో సఙ్ఘేన సమానసుఖదుక్ఖో హోతి, ధమ్మాధిపతేయ్యో హోతి, యథాబలం సంవిభాగరతో హోతి, జినసాసనపరిహానిం దిస్వా అభివడ్ఢియా వాయమతి. సమ్మాదిట్ఠికో హోతి, అపగతకోతూహలమఙ్గలికో జీవితహేతుపి న అఞ్ఞం సత్థారం ఉద్దిసతి, కాయికవాచసికఞ్చస్స రక్ఖితం హోతి, సమగ్గారామో హోతి సమగ్గరతో, అనుసూయకో హోతి, న చ కుహనవసేన సాసనే చరతి, బుద్ధం సరణం గతో హోతి, ధమ్మం సరణం గతో హోతి, సఙ్ఘం సరణం గతో హోతి. ఇమే ఖో, మహారాజ, దస ఉపాసకస్స ఉపాసకగుణా, తే సబ్బే గుణా తయి సంవిజ్జన్తి, తం తే యుత్తం పత్తం అనుచ్ఛవికం పతిరూపం యం త్వం జినసాసనపరిహానిం దిస్వా అభివడ్ఢిం ఇచ్ఛసి, కరోమి తే ఓకాసం, పుచ్ఛ మం త్వం యథాసుఖ’’న్తి.

మేణ్డకపఞ్హారమ్భకథా నిట్ఠితా.