౨-౩. మిలిన్దపఞ్హో

౧. మహావగ్గో

౧. పఞ్ఞత్తిపఞ్హో

౧. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా యేనాయస్మా నాగసేనో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా నాగసేనేన సద్ధిం సమ్మోది, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఆయస్మాపి ఖో నాగసేనో పటిసమ్మోదనీయేనేవ [పటిసమ్మోది, తేనేవ (సీ.)] మిలిన్దస్స రఞ్ఞో చిత్తం ఆరాధేసి. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘కథం భదన్తో ఞాయతి, కిన్నామోసి భన్తే’’తి? ‘‘నాగసేనో’’తి ఖో అహం, మహారాజ, ఞాయామి, ‘‘నాగసేనో’’తి ఖో మం, మహారాజ, సబ్రహ్మచారీ సముదాచరన్తి, అపి చ మాతాపితరో నామం కరోన్తి ‘‘నాగసేనో’’తి వా ‘‘సూరసేనో’’తి వా ‘‘వీరసేనో’’తి వా ‘‘సీహసేనో’’తి వా, అపి చ ఖో, మహారాజ, సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామమత్తం యదిదం నాగసేనోతి, న హేత్థ పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఏవమాహ ‘‘సుణన్తు మే భోన్తో పఞ్చసతా యోనకా అసీతిసహస్సా చ భిక్ఖూ, అయం నాగసేనో ఏవమాహ ‘న హేత్థ పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’తి, కల్లం ను ఖో తదభినన్దితు’’న్తి. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘సచే, భన్తే నాగసేన, పుగ్గలో నూపలబ్భతి, కో చరహి తుమ్హాకం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం దేతి, కో తం పరిభుఞ్జతి, కో సీలం రక్ఖతి, కో భావనమనుయుఞ్జతి, కో మగ్గఫలనిబ్బానాని సచ్ఛికరోతి, కో పాణం హనతి, కో అదిన్నం ఆదియతి, కో కామేసుమిచ్ఛాచారం చరతి, కో ముసా భణతి, కో మజ్జం పివతి, కో పఞ్చానన్తరియకమ్మం కరోతి, తస్మా నత్థి కుసలం, నత్థి అకుసలం, నత్థి కుసలాకుసలానం కమ్మానం కత్తా వా కారేతా వా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, సచే, భన్తే నాగసేన, యో తుమ్హే మారేతి, నత్థి తస్సాపి పాణాతిపాతో, తుమ్హాకమ్పి, భన్తే నాగసేన, నత్థి ఆచరియో, నత్థి ఉపజ్ఝాయో, నత్థి ఉపసమ్పదా. ‘నాగసేనోతి మం, మహారాజ, సబ్రహ్మచారీ సముదాచరన్తీ’తి యం వదేసి, ‘కతమో ఏత్థ నాగసేనో? కిన్ను ఖో, భన్తే, కేసా నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘లోమా నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘నఖా…పే… దన్తా…పే… తచో…పే… మంసం…పే… న్హారు…పే… అట్ఠి…పే… అట్ఠిమిఞ్జం…పే… వక్కం…పే… హదయం…పే… యకనం…పే… కిలోమకం…పే… పిహకం…పే… పప్ఫాసం…పే… అన్తం…పే… అన్తగుణం…పే… ఉదరియం…పే… కరీసం…పే… పిత్తం…పే… సేమ్హం…పే… పుబ్బో…పే… లోహితం…పే… సేదో…పే… మేదో…పే… అస్సు…పే… వసా…పే… ఖేళో…పే… సిఙ్ఘాణికా…పే… లసికా…పే… ముత్తం…పే… మత్థకే మత్థలుఙ్గం నాగసేనో’’తి? ‘‘న హిమహారాజా’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, రూపం నాగసేనో’’తి? ‘‘నహి మహారాజా’’తి. ‘‘వేదనా నాగసేనో’’తి?‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘సఞ్ఞా నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘సఙ్ఖారా నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘విఞ్ఞాణం నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, అఞ్ఞత్ర రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘తమహం భన్తే, పుచ్ఛన్తో పుచ్ఛన్తో న పస్సామి నాగసేనం. నాగసేనసద్దో యేవ ను ఖో, భన్తే, నాగసేనో’’తి? ‘‘న హి మహారాజా’’తి. ‘‘కో పనేత్థ నాగసేనో, అలికం త్వం, భన్తే, భాససి ముసావాదం, నత్థి నాగసేనో’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో మిలిన్దం రాజానం ఏతదవోచ ‘‘త్వం ఖోసి, మహారాజ, ఖత్తియసుఖుమాలో అచ్చన్తసుఖుమాలో, తస్స తే, మహారాజ, మజ్ఝన్హికసమయం తత్తాయ భూమియా ఉణ్హాయ వాలికాయ ఖరాయ సక్ఖరకథలికాయ [ఖరా సక్ఖరకఠలవాలికా (సీ. పీ.)] మద్దిత్వా పాదేనాగచ్ఛన్తస్స పాదా రుజ్జన్తి, కాయో కిలమతి, చిత్తం ఉపహఞ్ఞతి, దుక్ఖసహగతం కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, కిం ను ఖో త్వం పాదేనాగతోసి, ఉదాహు వాహనేనా’’తి? ‘‘నాహం, భన్తే, పాదేనాగచ్ఛామి, రథేనాహం ఆగతోస్మీ’’తి. ‘‘సచే, త్వం మహారాజ, రథేనాగతోసి, రథం మే ఆరోచేహి, కిం ను ఖో, మహారాజ, ఈసా రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘అక్ఖో రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘చక్కాని రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘రథపఞ్జరం రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘రథదణ్డకో రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యుగం రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘రస్మియో రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘పతోదలట్ఠి రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, ఈసాఅక్ఖచక్కరథపఞ్జరరథదణ్డయుగరస్మిపతోదా రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కిం పన, మహారాజ, అఞ్ఞత్ర ఈసాఅక్ఖచక్కరథపఞ్జరరథదణ్డయుగరస్మిపతోదా రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘తమహం, మహారాజ, పుచ్ఛన్తో పుచ్ఛన్తో న పస్సామి రథం. రథసద్దోయేవ ను ఖో, మహారాజ, రథో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కో పనేత్థ రథో, అలికం, త్వం మహారాజ, భాససి ముసావాదం, నత్థి రథో, త్వంసి, మహారాజ, సకలజమ్బుదీపే అగ్గరాజా, కస్స పన త్వం భాయిత్వా ముసావాదం భాససి, సుణన్తు మే భోన్తో పఞ్చసతా యోనకా అసీతిసహస్సా చ భిక్ఖూ, అయం మిలిన్దో రాజా ఏవమాహ ‘రథేనాహం ఆగతోస్మీ’తి, సచే త్వం, మహారాజ, రథేనాగతో‘సి, రథం మే ఆరోచేహీ’తి వుత్తో సమానో రథం న సమ్పాదేతి, కల్లం ను ఖో తదభినన్దితు’’న్తి. ఏవం వుత్తే పఞ్చసతా యోనకా ఆయస్మతో నాగసేనస్స సాధుకారం దత్వా మిలిన్దం రాజానం ఏతదవోచుం ‘‘ఇదాని ఖో త్వం, మహారాజ, సక్కోన్తో భాసస్సూ’’తి.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘నాహం, భన్తే నాగసేన, ముసా భణామి, ఈసఞ్చ పటిచ్చ అక్ఖఞ్చ పటిచ్చ చక్కాని చ పటిచ్చ రథపఞ్జరఞ్చ పటిచ్చ రథదణ్డకఞ్చ పటిచ్చ ‘రథో’తి సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామమత్తం పవత్తతీ’’తి.

‘‘సాధు ఖో, త్వం మహారాజ, రథం జానాసి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, మయ్హమ్పి కేసే చ పటిచ్చ లోమే చ పటిచ్చ…పే… మత్థకే మత్థలుఙ్గఞ్చ పటిచ్చ రూపఞ్చ పటిచ్చ వేదనఞ్చ పటిచ్చ సఞ్ఞఞ్చ పటిచ్చ సఙ్ఖారే చ పటిచ్చ విఞ్ఞాణఞ్చ పటిచ్చ ‘నాగసేనో’తి సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామమత్తం పవత్తతి, పరమత్థతో పనేత్థ పుగ్గలో నూపలబ్భతి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, వజిరాయ భిక్ఖునియా భగవతో సమ్ముఖా –

‘‘‘యథా హి అఙ్గసమ్భారా, హోతి సద్దో రథో ఇతి;

ఏవం ఖన్ధేసు సన్తేసు, హోతి ‘‘సత్తో’’తి సమ్ముతీ’’’తి [పస్స సం. ని. ౧.౧౭౧].

‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, అబ్భుతం, భన్తే నాగసేన, అతిచిత్రాని పఞ్హపటిభానాని విసజ్జితాని, యది బుద్ధో తిట్ఠేయ్య సాధుకారం దదేయ్య, సాధు సాధు నాగసేన, అతిచిత్రాని పఞ్హపటిభానాని విసజ్జితానీ’’తి.

పఞ్ఞత్తిపఞ్హో పఠమో.

౨. వస్సగణనపఞ్హో

౨. ‘‘కతివస్సోసి త్వం, భన్తే నాగసేనా’’తి? ‘‘సత్తవస్సోహం, మహారాజా’’తి. ‘‘కే తే, భన్తే, సత్త, త్వం వా సత్త, గణనా వా సత్తా’’తి?

తేన ఖో పన సమయేన మిలిన్దస్స రఞ్ఞో సబ్బాభరణపటిమణ్డితస్స అలఙ్కతపటియత్తస్స పథవియం ఛాయా దిస్సతి, ఉదకమణికే చ ఛాయా దిస్సతి. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో మిలిన్దం రాజానం ఏతదవోచ ‘‘అయం తే, మహారాజ, ఛాయా పథవియం ఉదకమణికే చ దిస్సతి, కిం పన, మహారాజ, త్వం వా రాజా, ఛాయా వా రాజా’’తి? ‘‘అహం, భన్తే నాగసేన, రాజా, నాయం ఛాయా రాజా, మం పన నిస్సాయ ఛాయా పవత్తతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వస్సానం గణనా సత్త, న పనాహం సత్త, మం పన నిస్సాయ సత్త పవత్తతి, ఛాయూపమం మహారాజా’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, అబ్భుతం, భన్తే నాగసేన, అతిచిత్రాని పఞ్హపటిభానాని విసజ్జితానీ’’తి.

వస్సగణనపఞ్హో దుతియో.

౩. వీమంసనపఞ్హో

౩. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, సల్లపిస్ససి మయా సద్ధి’’న్తి? ‘‘సచే, త్వం మహారాజ, పణ్డితవాదం [పణ్డితవాదా (సీ. పీ.)] సల్లపిస్ససి సల్లపిస్సామి, సచే పన రాజవాదం సల్లపిస్ససి న సల్లపిస్సామీ’’తి. ‘‘కథం, భన్తే నాగసేన, పణ్డితా సల్లపన్తీ’’తి? ‘‘పణ్డితానం ఖో, మహారాజ, సల్లాపే ఆవేఠనమ్పి కయిరతి, నిబ్బేఠనమ్పి కయిరతి, నిగ్గహోపి కయిరతి, పటికమ్మమ్పి కయిరతి, విస్సాసోపి [విసేసోపి (సీ. పీ.)] కయిరతి, పటివిస్సాసోపి కయిరతి, న చ తేన పణ్డితా కుప్పన్తి, ఏవం ఖో, మహారాజ, పణ్డితా సల్లపన్తీ’’తి. ‘‘కథం పన, భన్తే, రాజానో సల్లపన్తీ’’తి? ‘‘రాజానో ఖో, మహారాజ, సల్లాపే ఏకం వత్థుం పటిజానన్తి, యో తం వత్థుం విలోమేతి, తస్స దణ్డం ఆణాపేన్తి ‘ఇమస్స దణ్డం పణేథా’తి, ఏవం ఖో, మహారాజ, రాజానో సల్లపన్తీ’’తి. ‘‘పణ్డితవాదాహం, భన్తే, సల్లపిస్సామి, నో రాజవాదం, విస్సట్ఠో భదన్తో సల్లపతు యథా భిక్ఖునా వా సామణేరేన వా ఉపాసకేన వా ఆరామికేన వా సద్ధిం సల్లపతి, ఏవం విస్సట్ఠో భదన్తో సల్లపతు మా భాయతూ’’తి. ‘‘సుట్ఠు మహారాజా’’తి థేరో అబ్భానుమోది.

రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, పుచ్ఛిస్సామీ’’తి. ‘‘పుచ్ఛ మహారాజా’’తి. ‘‘పుచ్ఛితోసి మే భన్తే’’తి. ‘‘విసజ్జితం మహారాజా’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, తయా విసజ్జిత’’న్తి? ‘‘కిం పన, మహారాజ, తయా పుచ్ఛిత’’న్తి.

వీమంసనపఞ్హో తతియో.

౪. అనన్తకాయపఞ్హో

౪. అథ ఖో మిలిన్దస్స రఞ్ఞో ఏతదహోసి ‘‘పణ్డితో ఖో అయం భిక్ఖు పటిబలో మయా సద్ధిం సల్లపితుం, బహుకాని చ మే ఠానాని పుచ్ఛితబ్బాని భవిస్సన్తి, యావ అపుచ్ఛితాని యేవ తాని ఠానాని భవిస్సన్తి, అథ సూరియో అత్థం గమిస్సతి, యంనూనాహం స్వే అన్తేపురే సల్లపేయ్య’’న్తి. అథ ఖో రాజా దేవమన్తియం ఏతదవోచ ‘‘తేన హి, త్వం దేవమన్తియ, భదన్తస్స ఆరోచేయ్యాసి ‘స్వే అన్తేపురే రఞ్ఞా సద్ధిం సల్లాపో భవిస్సతీ’’’తి. ఇదం వత్వా మిలిన్దో రాజా ఉట్ఠాయాసనా థేరం నాగసేనం ఆపుచ్ఛిత్వా రథం అభిరూహిత్వా ‘‘నాగసేనో నాగసేనో’’తి సజ్ఝాయం కరోన్తో పక్కామి.

అథ ఖో దేవమన్తియో ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘రాజా, భన్తే, మిలిన్దో ఏవమాహ ‘స్వే అన్తేపురే రఞ్ఞా సద్ధిం సల్లాపో భవిస్సతీ’’’తి. ‘‘సుట్ఠూ’’తి థేరో అబ్భానుమోది. అథ ఖో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన దేవమన్తియో చ అనన్తకాయో చ మఙ్కురో చ సబ్బదిన్నో చ యేన మిలిన్దో రాజా తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా రాజానం మిలిన్దం ఏతదవోచుం ‘‘ఆగచ్ఛతు, మహారాజ, భదన్తో నాగసేనో’’తి? ‘‘ఆమ ఆగచ్ఛతూ’’తి. ‘‘కిత్తకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’’తి? ‘‘యత్తకే భిక్ఖూ ఇచ్ఛతి, తత్తకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’’తి.

అథ ఖో సబ్బదిన్నో ఆహ ‘‘ఆగచ్ఛతు, మహారాజ, దసహి భిక్ఖూహి సద్ధి’’న్తి, దుతియమ్పి ఖో రాజా ఆహ ‘‘యత్తకే భిక్ఖూ ఇచ్ఛతి, తత్తకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’’తి. దుతియమ్పి ఖో సబ్బదిన్నో ఆహ ‘‘ఆగచ్ఛతు, మహారాజ, దసహి భిక్ఖూహి సద్ధి’’న్తి. తతియమ్పి ఖో రాజా ఆహ ‘‘యత్తకే భిక్ఖూ ఇచ్ఛతి, తత్తకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’’తి. తతియమ్పి ఖో సబ్బదిన్నో ఆహ ‘‘ఆగచ్ఛతు, మహారాజ, దసహి భిక్ఖూహి సద్ధి’’న్తి. ‘‘సబ్బో పనాయం సక్కారో పటియాదితో, అహం భణామి ‘యత్తకే భిక్ఖూ ఇచ్ఛతి, తత్తకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’తి. అయం, భణే సబ్బదిన్నో, అఞ్ఞథా భణతి, కిం ను మయం నప్పటిబలా భిక్ఖూనం భోజనం దాతు’’న్తి? ఏవం వుత్తే సబ్బదిన్నో మఙ్కు అహోసి.

అథ ఖో దేవమన్తియో చ అనన్తకాయో చ మఙ్కురో చ యేనాయస్మా నాగసేనో తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచుం ‘‘రాజా, భన్తే, మిలిన్దో ఏవమాహ ‘యత్తకే భిక్ఖూ ఇచ్ఛతి, తత్తకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ అసీతియా భిక్ఖుసహస్సేహి సద్ధిం సాగలం పావిసి.

అథ ఖో అనన్తకాయో ఆయస్మన్తం నాగసేనం నిస్సాయ గచ్ఛన్తో ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘భన్తే నాగసేన, యం పనేతం బ్రూసి ‘నాగసేనో’తి, కతమో ఏత్థ, నాగసేనో’’తి? థేరో ఆహ ‘‘కో పనేత్థ ‘నాగసేనో’తి మఞ్ఞసీ’’తి? ‘‘యో సో, భన్తే, అబ్భన్తరే వాతో జీవో పవిసతి చ నిక్ఖమతి చ, సో ‘నాగసేనో’తి మఞ్ఞామీ’’తి. ‘‘యది పనేసో వాతో నిక్ఖమిత్వా నప్పవిసేయ్య, పవిసిత్వా న నిక్ఖమేయ్య, జీవేయ్య ను ఖో సో పురిసో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యే పనిమే సఙ్ఖధమకా సఙ్ఖం ధమేన్తి, తేసం వాతో పున పవిసతీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యే పనిమే వంసధమకా వంసం ధమేన్తి, తేసం వాతో పున పవిసతీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యే పనిమే సిఙ్గధమకా సిఙ్గం ధమేన్తి, తేసం వాతో పున పవిసతీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘అథ కిస్స పన తేన న మరన్తీ’’తి. ‘‘నాహం పటిబలో తయా వాదినా సద్ధిం సల్లపితుం, సాధు, భన్తే, అత్థం జప్పేహీ’’తి. ‘‘నేసో జీవో, అస్సాసపస్సాసా నామేతే కాయసఙ్ఖారా’’తి థేరో అభిధమ్మకథం కథేసి. అథ అనన్తకాయో ఉపాసకత్తం పటివేదేసీతి.

అనన్తకాయపఞ్హో చతుత్థో.

౫. పబ్బజ్జపఞ్హో

౫. అథ ఖో ఆయస్మా నాగసేనో యేన మిలిన్దస్స రఞ్ఞో నివేసనం తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం సపరిసం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేత్వా సమ్పవారేత్వా ఏకమేకం భిక్ఖుం ఏకమేకేన దుస్సయుగేన అచ్ఛాదేత్వా ఆయస్మన్తం నాగసేనం తిచీవరేన అచ్ఛాదేత్వా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘భన్తే నాగసేన దసహి, భిక్ఖూహి సద్ధిం ఇధ నిసీదథ, అవసేసా గచ్ఛన్తూ’’తి.

అథ ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం విదిత్వా అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మిలిన్దో రాజా ఆయస్మన్తం నాగసేనం ఏతదవోచ ‘‘భన్తే నాగసేన, కిమ్హి హోతి కథాసల్లాపో’’తి? ‘‘అత్థేన మయం, మహారాజ, అత్థికా, అత్థే హోతు కథాసల్లాపో’’తి.

రాజా ఆహ ‘‘కిమత్థియా, భన్తే నాగసేన, తుమ్హాకం పబ్బజ్జా, కో చ తుమ్హాకం పరమత్థో’’తి. థేరో ఆహ ‘‘కిన్తి, మహారాజ, ఇదం దుక్ఖం నిరుజ్ఝేయ్య, అఞ్ఞఞ్చ దుక్ఖం న ఉప్పజ్జేయ్యాతి. ఏతదత్థా, మహారాజ, అమ్హాకం పబ్బజ్జా, అనుపాదా పరినిబ్బానం ఖో పన అమ్హాకం పరమత్థో’’తి.

‘‘కిం పన, భన్తే నాగసేన, సబ్బే ఏతదత్థాయ పబ్బజన్తీ’’తి? ‘‘న హి, మహారాజ, కేచి ఏతదత్థాయ పబ్బజన్తి, కేచి రాజాభినీతా [రాజభీతితా (సీ.)] పబ్బజన్తి, కేచి చోరాభినీతా [చోరభీతితా (సీ.)] పబ్బజన్తి, కేచి ఇణట్టా పబ్బజన్తి, కేచి ఆజీవికత్థాయ పబ్బజన్తి, యే పన సమ్మా పబ్బజన్తి, తే ఏతదత్థాయ పబ్బజన్తీ’’తి.

‘‘త్వం పన, భన్తే, ఏతదత్థాయ పబ్బజితోసీ’’తి? ‘‘అహం ఖో, మహారాజ, దహరకో సన్తో పబ్బజితో, న జానామి ఇమస్స నామత్థాయ పబ్బజామీతి, అపి చ ఖో మే ఏవం అహోసి ‘పణ్డితా ఇమే సమణా సక్యపుత్తియా, తే మం సిక్ఖాపేస్సన్తీ’తి, స్వాహం తేహి సిక్ఖాపితో జానామి చ పస్సామి చ ‘ఇమస్స నామత్థాయ పబ్బజ్జా’’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

పబ్బజ్జపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. పటిసన్ధిపఞ్హో

౬. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, అత్థి కోచి మతో న పటిసన్దహతీ’’తి. థేరో ఆహ ‘‘కోచి పటిసన్దహతి, కోచి న పటిసన్దహతీ’’తి. ‘‘కో పటిసన్దహతి, కో న పటిసన్దహతీ’’తి? ‘‘సకిలేసో, మహారాజ, పటిసన్దహతి, నిక్కిలేసో న పటిసన్దహతీ’’తి. ‘‘త్వం పన, భన్తే నాగసేన, పటిసన్దహిస్ససీ’’తి? ‘‘సచే, మహారాజ, సఉపాదానో భవిస్సామి పటిసన్దహిస్సామి, సచే అనుపాదానో భవిస్సామి న పటిసన్దహిస్సామీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

పటిసన్ధిపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. యోనిసోమనసికారపఞ్హో

౭. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యో న పటిసన్దహతి, నను సో యోనిసో మనసికారేన న పటిసన్దహతీ’’తి? ‘‘యోనిసో చ మహారాజ, మనసికారేన పఞ్ఞాయ చ అఞ్ఞేహి చ కుసలేహి ధమ్మేహీ’’తి. ‘‘నను, భన్తే, యోనిసో మనసికారో యేవ పఞ్ఞా’’తి? ‘‘న హి, మహారాజ, అఞ్ఞో మనసికారో, అఞ్ఞా పఞ్ఞా, ఇమేసం ఖో, మహారాజ, అజేళకగోణమహింసఓట్ఠగద్రభానమ్పి మనసికారో అత్థి, పఞ్ఞా పన తేసం నత్థీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

యోనిసోమనసికారపఞ్హో సత్తమో.

౮. మనసికారలక్ఖణపఞ్హో

౮. రాజా ఆహ ‘‘కింలక్ఖణో, భన్తే నాగసేన, మనసికారో, కింలక్ఖణా పఞ్ఞా’’తి? ‘‘ఊహనలక్ఖణో ఖో, మహారాజ, మనసికారో, ఛేదనలక్ఖణా పఞ్ఞా’’తి.

‘‘కథం ఊహనలక్ఖణో మనసికారో, కథం ఛేదనలక్ఖణా పఞ్ఞా, ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘జానాసి, త్వం మహారాజ, యవలావకే’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే, జానామీ’’తి. ‘‘కథం, మహారాజ, యవలావకా యవం లునన్తీ’’తి? ‘‘వామేన, భన్తే, హత్థేన యవకలాపం గహేత్వా దక్ఖిణేన హత్థేన దాత్తం గహేత్వా దాత్తేన ఛిన్దన్తీ’’తి.

‘‘యథా, మహారాజ, యవలావకో వామేన హత్థేన యవకలాపం గహేత్వా దక్ఖిణేన హత్థేన దాత్తం గహేత్వా యవం ఛిన్దతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగావచరో మనసికారేన మానసం గహేత్వా పఞ్ఞాయ కిలేసే ఛిన్దతి, ఏవం ఖో, మహారాజ, ఊహనలక్ఖణో మనసికారో, ఏవం ఛేదనలక్ఖణా పఞ్ఞా’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

మనసికారలక్ఖణపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. సీలలక్ఖణపఞ్హో

౯. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యం పనేతం బ్రూసి ‘అఞ్ఞేహి చ కుసలేహి ధమ్మేహీ’తి, కతమే తే కుసలా ధమ్మా’’తి? ‘‘సీలం, మహారాజ, సద్ధా వీరియం సతి సమాధి, ఇమే తే కుసలా ధమ్మా’’తి. ‘‘కింలక్ఖణం, భన్తే, సీల’’న్తి? ‘‘పతిట్ఠానలక్ఖణం, మహారాజ, సీలం సబ్బేసం కుసలానం ధమ్మానం, ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గసతిపట్ఠానసమ్మప్పధానఇద్ధిపాదఝానవిమోక్ఖస- మాధిసమాపత్తీనం సీలం పతిట్ఠం, సీలే పతిట్ఠితో ఖో, మహారాజ, యోగావచరో సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ పఞ్చిన్ద్రియాని భావేతి సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియన్తి, సబ్బే కుసలా ధమ్మా న పరిహాయన్తీ’’తి. ‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, యే కేచి బీజగామభూతగామా వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ పథవియం పతిట్ఠాయ వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగావచరో సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ పఞ్చిన్ద్రియాని భావేతి సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియ’’న్తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, యే కేచి బలకరణీయా కమ్మన్తా కయిరన్తి, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ పథవియం పతిట్ఠాయ కయిరన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగావచరో సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ పఞ్చిన్ద్రియాని భావేతి సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియ’’న్తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, నగరవడ్ఢకీ నగరం మాపేతుకామో పఠమం నగరట్ఠానం సోధాపేత్వా ఖాణుకణ్టకం అపకడ్ఢాపేత్వా భూమిం సమం కారాపేత్వా తతో అపరభాగే వీథిచతుక్కసిఙ్ఘాటకాదిపరిచ్ఛేదేన విభజిత్వా నగరం మాపేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగావచరో సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ పఞ్చిన్ద్రియాని భావేతి సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియ’’న్తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, లఙ్ఘకో సిప్పం దస్సేతుకామో పథవిం ఖణాపేత్వా సక్ఖరకథలం అపకడ్ఢాపేత్వా భూమిం సమం కారాపేత్వా ముదుకాయ భూమియా సిప్పం దస్సేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగావచరో సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ పఞ్చిన్ద్రియాని భావేతి సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియన్తి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా –

‘‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయం;

ఆతాపీ నిపకో భిక్ఖు, సో ఇమం విజటయే జట’న్తి [పస్స సం. ని. ౧.౨౩].

‘‘‘అయం పతిట్ఠా ధరణీవ పాణినం, ఇదఞ్చ మూలం కుసలాభివుడ్ఢియా;

ముఖఞ్చిదం సబ్బజినానుసాసనే, యో సీలక్ఖన్ధో వరపాతిమోక్ఖియో’’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

సీలలక్ఖణపఞ్హో నవమో.

౧౦. సమ్పసాదనలక్ఖణసద్ధాపఞ్హో

౧౦. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, కింలక్ఖణా సద్ధా’’తి? ‘‘సమ్పసాదనలక్ఖణా చ, మహారాజ, సద్ధా, సమ్పక్ఖన్దనలక్ఖణా చా’’తి. ‘‘కథం, భన్తే, సమ్పసాదనలక్ఖణా సద్ధా’’తి? ‘‘సద్ధా ఖో, మహారాజ, ఉప్పజ్జమానా నీవరణే విక్ఖమ్భేతి, వినీవరణం చిత్తం హోతి అచ్ఛం విప్పసన్నం అనావిలం. ఏవం ఖో, మహారాజ, సమ్పసాదనలక్ఖణా సద్ధా’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, రాజా చక్కవత్తీ చతురఙ్గినియా సేనాయ సద్ధిం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో పరిత్తం ఉదకం తరేయ్య, తం ఉదకం హత్థీహి చ అస్సేహి చ రథేహి చ పత్తీహి చ ఖుభితం భవేయ్య ఆవిలం లుళితం కలలీభూతం. ఉత్తిణ్ణో చ రాజా చక్కవత్తీ మనుస్సే ఆణాపేయ్య ‘పానీయం, భణే, ఆహరథ, పివిస్సామీ’తి, రఞ్ఞో చ ఉదకప్పసాదకో మణి భవేయ్య. ‘ఏవం దేవా’తి ఖో తే మనుస్సా రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పటిస్సుత్వా తం ఉదకప్పసాదకం మణిం ఉదకే పక్ఖిపేయ్యుం, తస్మిం ఉదకే పక్ఖిత్తమత్తే సఙ్ఖసేవాలపణకం విగచ్ఛేయ్య, కద్దమో చ సన్నిసీదేయ్య, అచ్ఛం భవేయ్య ఉదకం విప్పసన్నం అనావిలం. తతో రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పానీయం ఉపనామేయ్యుం ‘పివతు, దేవ, పానీయ’న్తి.

‘‘యథా, మహారాజ, ఉదకం, ఏవం చిత్తం దట్ఠబ్బం, యథా తే మనుస్సా, ఏవం యోగావచరో దట్ఠబ్బో, యథా సఙ్ఖసేవాలపణకం కద్దమో చ, ఏవం కిలేసా దట్ఠబ్బా. యథా ఉదకప్పసాదకో మణి, ఏవం సద్ధా దట్ఠబ్బా, యథా ఉదకప్పసాదకే మణిమ్హి ఉదకే పక్ఖిత్తమత్తే సఙ్ఖసేవాలపణకం విగచ్ఛేయ్య, కద్దమో చ సన్నిసీదేయ్య, అచ్ఛం భవేయ్య ఉదకం విప్పసన్నం అనావిలం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సద్ధా ఉప్పజ్జమానా నీవరణే విక్ఖమ్భేతి, వినీవరణం చిత్తం హోతి అచ్ఛం విప్పసన్నం అనావిలం, ఏవం ఖో, మహారాజ, సమ్పసాదనలక్ఖణా సద్ధా’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

సమ్పసాదనలక్ఖణసద్ధాపఞ్హో దసమో.

౧౧. సమ్పక్ఖన్దనలక్ఖణసద్ధాపఞ్హో

౧౧. ‘‘కథం, భన్తే, సమ్పక్ఖన్దనలక్ఖణా సద్ధా’’తి,? ‘‘యథా, మహారాజ, యోగావచరో అఞ్ఞేసం చిత్తం విముత్తం పస్సిత్వా సోతాపత్తిఫలే వా సకదాగామిఫలే వా అనాగామిఫలే వా అరహత్తే వా సమ్పక్ఖన్దతి యోగం కరోతి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. ఏవం ఖో, మహారాజ, సమ్పక్ఖన్దనలక్ఖణా సద్ధా’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, ఉపరిపబ్బతే మహామేఘో అభిప్పవస్సేయ్య, తం ఉదకం యథానిన్నం పవత్తమానం పబ్బతకన్దరపదరసాఖా పరిపూరేత్వా నదిం పరిపూరేయ్య, సా ఉభతో కూలాని సంవిస్సన్దన్తీ గచ్ఛేయ్య, అథ మహాజనకాయో ఆగన్త్వా తస్సా నదియా ఉత్తానతం వా గమ్భీరతం వా అజానన్తో భీతో విత్థతో తీరే తిట్ఠేయ్య, అథఞ్ఞతరో పురిసో ఆగన్త్వా అత్తనో థామఞ్చ బలఞ్చ సమ్పస్సన్తో గాళ్హం కచ్ఛం బన్ధిత్వా పక్ఖన్దిత్వా తరేయ్య, తం తిణ్ణం పస్సిత్వా మహాజనకాయోపి తరేయ్య. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యోగావచరో అఞ్ఞేసం చిత్తం విముత్తం పస్సిత్వా సోతాపత్తిఫలే వా సకదాగామిఫలే వా అనాగామిఫలే వా అరహత్తే వా సమ్పక్ఖన్దతి యోగం కరోతి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. ఏవం ఖో, మహారాజ, సమ్పక్ఖన్దనలక్ఖణా సద్ధాతి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా సంయుత్తనికాయవరే –

‘‘‘సద్ధాయ తరతీ ఓఘం, అప్పమాదేన అణ్ణవం;

వీరియేన దుక్ఖమచ్చేతి, పఞ్ఞాయ పరిసుజ్ఝతీ’’’తి [పస్స సం. ని. ౧.౨౪౬].

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

సమ్పక్ఖన్దనలక్ఖణసద్ధాపఞ్హో ఏకాదసమో.

౧౨. వీరియలక్ఖణపఞ్హో

౧౨. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, కింలక్ఖణం వీరియ’’న్తి? ‘‘ఉపత్థమ్భనలక్ఖణం, మహారాజ, వీరియం, వీరియూపత్థమ్భితా సబ్బే కుసలా ధమ్మా న పరిహాయన్తీ’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, పురిసో గేహే పతన్తే అఞ్ఞేన దారునా ఉపత్థమ్భేయ్య, ఉపత్థమ్భితం సన్తం ఏవం తం గేహం న పతేయ్య. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఉపత్థమ్భనలక్ఖణం వీరియం, వీరియూపత్థమ్భితా సబ్బే కుసలా ధమ్మా న పరిహాయన్తీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, పరిత్తకం సేనం మహతీ సేనా భఞ్జేయ్య, తతో రాజా అఞ్ఞమఞ్ఞం అనుస్సారేయ్య అనుపేసేయ్య అత్తనో పరిత్తకాయ సేనాయ బలం అనుపదం దదేయ్య, తాయ సద్ధిం పరిత్తకా సేనా మహతిం సేనం భఞ్జేయ్య. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఉపత్థమ్భనలక్ఖణం వీరియం, వీరియూపత్థమ్భితా సబ్బే కుసలా ధమ్మా న పరిహాయన్తి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా – ‘వీరియవా ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతి. సావజ్జం పజహతి, అనవజ్జం భావేతి. సుద్ధమత్తానం పరిహరతీ’’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

వీరియలక్ఖణపఞ్హో ద్వాదసమో.

౧౩. సతిలక్ఖణపఞ్హో

౧౩. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, కింలక్ఖణా సతీ’’తి? ‘‘అపిలాపనలక్ఖణా, మహారాజ, సతి, ఉపగ్గణ్హనలక్ఖణా చా’’తి. ‘‘కథం, భన్తే, అపిలాపనలక్ఖణా సతీ’’తి? ‘‘సతి, మహారాజ, ఉప్పజ్జమానా కుసలాకుసలసావజ్జానవజ్జహీనప్పణీతకణ్హసుక్కసప్పటిభాగధమ్మే అపిలాపేతి ‘ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానా, ఇమే చత్తారో సమ్మప్పధానా, ఇమే చత్తారో ఇద్ధిపాదా, ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని, ఇమాని పఞ్చ బలాని, ఇమే సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అయం అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, అయం సమథో, అయం విపస్సనా, అయం విజ్జా, అయం విముత్తీ’తి. తతో యోగావచరో సేవితబ్బే ధమ్మే సేవతి, అసేవితబ్బే ధమ్మే న సేవతి. భజితబ్బే ధమ్మే భజతి అభజిత్తబ్బే ధమ్మే న భజతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, అపిలాపనలక్ఖణా సతీ’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స భణ్డాగారికో రాజానం చక్కవత్తిం సాయం పాతం యసం సరాపేతి ‘ఏత్తకా, దేవ, తే హత్థీ, ఏత్తకా అస్సా, ఏత్తకా రథా, ఏత్తకా పత్తీ, ఏత్తకం హిరఞ్ఞం, ఏత్తకం సువణ్ణం, ఏత్తకం సాపతేయ్యం, తం దేవో సరతూ’తి రఞ్ఞో సాపతేయ్యం అపిలాపేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సతి ఉప్పజ్జమానా కుసలాకుసలసావజ్జానవజ్జహీనప్పణీతకణ్హసుక్కసప్పటిభాగధమ్మే అపిలాపేతి ‘ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానా, ఇమే చత్తారో సమ్మప్పధానా, ఇమే చత్తారో ఇద్ధిపాదా, ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని, ఇమాని పఞ్చ బలాని, ఇమే సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అయం అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, అయం సమథో, అయం విపస్సనా, అయం విజ్జా, అయం విముత్తీ’తి. తతో యోగావచరో సేవితబ్బే ధమ్మే సేవతి, అసేవితబ్బే ధమ్మే న సేవతి. భజితబ్బే ధమ్మే భజతి, అభజితబ్బే ధమ్మే న భజతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, అపిలాపనలక్ఖణా సతీ’’తి.

‘‘కథం, భన్తే, ఉపగ్గణ్హనలక్ఖణా సతీ’’తి? ‘‘సతి, మహారాజ, ఉప్పజ్జమానా హితాహితానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేతి ‘ఇమే ధమ్మా హితా, ఇమే ధమ్మా అహితా. ఇమే ధమ్మా ఉపకారా, ఇమే ధమ్మా అనుపకారా’తి. తతో యోగావచరో అహితే ధమ్మే అపనుదేతి, హితే ధమ్మే ఉపగ్గణ్హాతి. అనుపకారే ధమ్మే అపనుదేతి, ఉపకారే ధమ్మే ఉపగ్గణ్హాతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, ఉపగ్గణ్హనలక్ఖణా సతీ’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పరిణాయకరతనం రఞ్ఞో హితాహితే జానాతి ‘ఇమే రఞ్ఞో హితా, ఇమే అహితా. ఇమే ఉపకారా, ఇమే అనుపకారా’తి. తతో అహితే అపనుదేతి, హితే ఉపగ్గణ్హాతి. అనుపకారే అపనుదేతి, ఉపకారే ఉపగ్గణ్హాతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సతి ఉప్పజ్జమానా హితాహితానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేతి ‘ఇమే ధమ్మా హితా, ఇమే ధమ్మా అహితా. ఇమే ధమ్మా ఉపకారా, ఇమే ధమ్మా అనుపకారా’తి. తతో యోగావచరో అహితే ధమ్మే అపనుదేతి, హితే ధమ్మే ఉపగ్గణ్హా’తి. అనుపకారే ధమ్మే అపనుదేతి, ఉపకారే దమ్మే ఉపగ్గణ్హాతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, ఉపగ్గణ్హనలక్ఖణా సతి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా – ‘సతిఞ్చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సబ్బత్థికం వదామీ’’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

సతిలక్ఖణపఞ్హో తేరసమో.

౧౪. సమాధిపఞ్హో

౧౪. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, కింలక్ఖణో సమాధీ’’తి? ‘‘పముఖలక్ఖణో, మహారాజ, సమాధి, యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే సమాధిపముఖా హోన్తి సమాధినిన్నా సమాధిపోణా సమాధిపబ్భారా’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కూటాగారస్స యా యాచి గోపానసియో, సబ్బా తా కూటఙ్గమా హోన్తి కూటనిన్నా కూటసమోసరణా, కూటం తాసం అగ్గమక్ఖాయతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే సమాధిపముఖా హోన్తి సమాధినిన్నా సమాధిపోణా సమాధిపబ్భారాతి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచి రాజా చతురఙ్గినియా సేనాయ సద్ధిం సఙ్గామం ఓతరేయ్య, సబ్బావ సేనా హత్థీ చ అస్సా చ రథా చ పత్తీ చ తప్పముఖా [తమ్పముఖా (స్యా. క.)] భవేయ్యుం తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా తం యేవ అనుపరియాయేయ్యుం. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే సమాధిపముఖా హోన్తి సమాధినిన్నా సమాధిపోణా సమాధిపబ్భారా. ఏవం ఖో, మహారాజ, పముఖలక్ఖణో సమాధి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా – ‘‘సమాధిం, భిక్ఖవే, భావేథ, సమాహితో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాభూతం పజానాతీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

సమాధిపఞ్హో చుద్దసమో.

౧౫. పఞ్ఞాలక్ఖణపఞ్హో

౧౫. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, కింలక్ఖణా పఞ్ఞా’’తి? ‘‘పుబ్బేవ ఖో, మహారాజ, మయా వుత్తం ‘ఛేదనలక్ఖణా పఞ్ఞా’తి, అపి చ ఓభాసనలక్ఖణా పఞ్ఞా’’తి. ‘‘కథం, భన్తే, ఓభాసనలక్ఖణా పఞ్ఞా’’తి? ‘‘పఞ్ఞా, మహారాజ, ఉప్పజ్జమానా అవిజ్జన్ధకారం విధమేతి, విజ్జోభాసం జనేతి, ఞాణాలోకం విదంసేతి, అరియసచ్చాని పాకటాని కరోతి. తతో యోగావచరో ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతీ’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, పురిసో అన్ధకారే గేహే పదీపం పవేసేయ్య, పవిట్ఠో పదీపో అన్ధకారం విధమేతి, ఓభాసం జనేతి, ఆలోకం విదంసేతి, రూపాని పాకటాని కరోతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పఞ్ఞా ఉప్పజ్జమానా అవిజ్జన్ధకారం విధమేతి, విజ్జోభాసం జనేతి, ఞాణాలోకం విదంసేతి, అరియసచ్చాని పాకటాని కరోతి. తతో యోగావచరో ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, ఓభాసనలక్ఖణా పఞ్ఞా’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

పఞ్ఞాలక్ఖణపఞ్హో పన్నరసమో.

౧౬. నానాధమ్మానం ఏకకిచ్చఅభినిప్ఫాదనపఞ్హో

౧౬. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, ఇమే ధమ్మా నానా సన్తా ఏకం అత్థం అభినిప్ఫాదేన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, ఇమే ధమ్మా నానా సన్తా ఏకం అత్థం అభినిప్ఫాదేన్తి, కిలేసే హనన్తీ’’తి.

‘‘కథం, భన్తే, ఇమే ధమ్మా నానా సన్తా ఏకం అత్థం అభినిప్ఫాదేన్తి, కిలేసే హనన్తి? ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, సేనా నానా సన్తా హత్థీ చ అస్సా చ రథా చ పత్తీ చ ఏకం అత్థం అభినిప్ఫాదేన్తి, సఙ్గామే పరసేనం అభివిజినన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఇమే ధమ్మా నానా సన్తా ఏకం అత్థం అభినిప్ఫాదేన్తి, కిలేసే హనన్తీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

నానాధమ్మానం ఏకకిచ్చఅభినిప్ఫాదనపఞ్హో సోళసమో.

మహావగ్గో పఠమో.

ఇమస్మిం వగ్గే సోళస పఞ్హా.

౨. అద్ధానవగ్గో

౧. ధమ్మసన్తతిపఞ్హో

౧. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యో ఉప్పజ్జతి, సో ఏవ సో, ఉదాహు అఞ్ఞో’’తి? థేరో ఆహ ‘‘న చ సో, న చ అఞ్ఞో’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యదా త్వం దహరో తరుణో మన్దో ఉత్తానసేయ్యకో అహోసి, సో యేవ త్వం ఏతరహి మహన్తో’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, అఞ్ఞో సో దహరో తరుణో మన్దో ఉత్తానసేయ్యకో అహోసి, అఞ్ఞో అహం ఏతరహి మహన్తో’’తి. ‘‘ఏవం సన్తే ఖో, మహారాజ, మాతాతిపి న భవిస్సతి, పితాతిపి న భవిస్సతి, ఆచరియోతిపి న భవిస్సతి, సిప్పవాతిపి న భవిస్సతి, సీలవాతిపి న భవిస్సతి, పఞ్ఞవాతిపి న భవిస్సతి. కిం ను ఖో, మహారాజ, అఞ్ఞా ఏవ కలలస్స మాతా, అఞ్ఞా అబ్బుదస్స మాతా, అఞ్ఞా పేసియా మాతా, అఞ్ఞా ఘనస్స మాతా, అఞ్ఞా ఖుద్దకస్స మాతా, అఞ్ఞా మహన్తస్స మాతా, అఞ్ఞో సిప్పం సిక్ఖతి, అఞ్ఞో సిక్ఖితో భవతి, అఞ్ఞో పాపకమ్మం కరోతి, అఞ్ఞస్స హత్థపాదా ఛిజ్జన్తీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే. త్వం పన, భన్తే, ఏవం వుత్తే కిం వదేయ్యాసీ’’తి? థేరో ఆహ ‘‘అహఞ్ఞేవ ఖో, మహారాజ, దహరో అహోసిం తరుణో మన్దో ఉత్తానసేయ్యకో, అహఞ్ఞేవ ఏతరహి మహన్తో, ఇమమేవ కాయం నిస్సాయ సబ్బే తే ఏకసఙ్గహితా’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో పదీపం పదీపేయ్య, కిం సో సబ్బరత్తిం పదీపేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సబ్బరత్తిం పదీపేయ్యా’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, యా పురిమే యామే అచ్చి, సా మజ్ఝిమే యామే అచ్చీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యా మజ్ఝిమే యామే అచ్చి, సా పచ్ఛిమే యామే అచ్చీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, అఞ్ఞో సో అహోసి పురిమే యామే పదీపో, అఞ్ఞో మజ్ఝిమే యామే పదీపో, అఞ్ఞో పచ్ఛిమే యామే పదీపో’’తి? ‘‘న హి భన్తే, తం యేవ నిస్సాయ సబ్బరత్తిం పదీపితో’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ధమ్మసన్తతి సన్దహతి, అఞ్ఞో ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞో నిరుజ్ఝతి, అపుబ్బం అచరిమం వియ సన్దహతి, తేన న చ సో, న చ అఞ్ఞో, పురిమవిఞ్ఞాణే పచ్ఛిమవిఞ్ఞాణం సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, ఖీరం దుయ్హమానం కాలన్తరేన దధి పరివత్తేయ్య, దధితో నవనీతం, నవనీతతో ఘతం పరివత్తేయ్య, యో ను ఖో, మహారాజ, ఏవం వదేయ్య ‘యం యేవ ఖీరం తం యేవ దధి, యం యేవ దధి తం యేవ నవనీతం, యం యేవ నవనీతం తం యేవ ఘత’న్తి, సమ్మా ను ఖో సో, మహారాజ, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘న హి భన్తే, తంయేవ నిస్సాయ సమ్భూత’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ధమ్మసన్తతి సన్దహతి, అఞ్ఞో ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞో నిరుజ్ఝతి, అపుబ్బం అచరిమం వియ సన్దహతి, తేన న చ సో, న చ అఞ్ఞో, పురిమవిఞ్ఞాణే పచ్ఛిమవిఞ్ఞాణం సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

ధమ్మసన్తతిపఞ్హో పఠమో.

౨. పటిసన్దహనపఞ్హో

౨. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యో న పటిసన్దహతి, జానాతి సో ‘న పటిసన్దహిస్సామీ’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, యో న పటిసన్దహతి, జానాతి సో ‘న పటిసన్దహిస్సామీ’తి. ‘‘కథం, భన్తే, జానాతీ’’తి? ‘‘యో హేతు యో పచ్చయో, మహారాజ, పటిసన్దహనాయ, తస్స హేతుస్స తస్స పచ్చయస్స ఉపరమా జానాతి సో ‘న పటిసన్దహిస్సామీ’’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కస్సకో గహపతికో కసిత్వా చ వపిత్వా చ ధఞ్ఞాగారం పరిపూరేయ్య. సో అపరేన సమయేన నేవ కస్సేయ్య న వప్పేయ్య, యథాసమ్భతఞ్చ ధఞ్ఞం పరిభుఞ్జేయ్య వా విసజ్జేయ్య వా యథా పచ్చయం వా కరేయ్య, జానేయ్య సో, మహారాజ, కస్సకో గహపతికో ‘న మే ధఞ్ఞాగారం పరిపూరేస్సతీ’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, జానేయ్యా’’తి. ‘‘కథం జానేయ్యా’’తి? ‘‘యో హేతు యో పచ్చయో ధఞ్ఞాగారస్స పరిపూరణాయ, తస్స హేతుస్స తస్స పచ్చయస్స ఉపరమా జానాతి ‘న మే ధఞ్ఞాగారం పరిపూరేస్సతీ’’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో హేతు యో పచ్చయో పటిసన్దహనాయ, తస్స హేతుస్స తస్స పచ్చయస్స ఉపరమా జానాతి సో ‘న పటిసన్దహిస్సామీ’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

పటిసన్దహనపఞ్హో దుతియో.

౩. ఞాణపఞ్ఞాపఞ్హో

౩. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యస్స ఞాణం ఉప్పన్నం, తస్స పఞ్ఞా ఉప్పన్నా’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, యస్స ఞాణం ఉప్పన్నం, తస్స పఞ్ఞా ఉప్పన్నా’’తి. ‘‘కిం, భన్తే, యఞ్ఞేవ ఞాణం సా యేవ పఞ్ఞా’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, యఞ్ఞేవ ఞాణం సా యేవ పఞ్ఞా’’తి. ‘‘యస్స పన, భన్తే, తఞ్ఞేవ ఞాణం సా యేవ పఞ్ఞా ఉప్పన్నా, కిం సమ్ముయ్హేయ్య సో, ఉదాహు న సమ్ముయ్హేయ్యా’’తి? ‘‘కత్థచి, మహారాజ, సమ్ముయ్హేయ్య, కత్థచి న సమ్ముయ్హేయ్యా’’తి. ‘‘కుహిం, భన్తే, సమ్ముయ్హేయ్యా’’తి? ‘‘అఞ్ఞాతపుబ్బేసు వా, మహారాజ, సిప్పట్ఠానేసు, అగతపుబ్బాయ వా దిసాయ, అస్సుతపుబ్బాయ వా నామపఞ్ఞత్తియా సమ్ముయ్హేయ్యా’’తి. ‘‘కుహిం న సమ్ముయ్హేయ్యా’’తి? ‘‘యం ఖో పన, మహారాజ, తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తహిం న సమ్ముయ్హేయ్యా’’తి. ‘‘మోహో పనస్స, భన్తే, కుహిం గచ్ఛతీ’’తి? ‘‘మోహో ఖో, మహారాజ, ఞాణే ఉప్పన్నమత్తే తత్థేవ నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో అన్ధకారగేహే పదీపం ఆరోపేయ్య, తతో అన్ధకారో నిరుజ్ఝేయ్య, ఆలోకో పాతుభవేయ్య. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఞాణే ఉప్పన్నమత్తే మోహో తత్థేవ నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘పఞ్ఞా పన, భన్తే, కుహిం గచ్ఛతీ’’తి? ‘‘పఞ్ఞాపి ఖో, మహారాజ, సకిచ్చయం కత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, యం పన తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తం న నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యం పనేతం బ్రూసి ‘పఞ్ఞా సకిచ్చయం కత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, యం పన తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తం న నిరుజ్ఝతీ’తి, తస్స ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, యో కోచి పురిసో రత్తిం లేఖం పేసేతుకామో లేఖకం పక్కోసాపేత్వా పదీపం ఆరోపేత్వా లేఖం లిఖాపేయ్య, లిఖితే పన లేఖే పదీపం విజ్ఝాపేయ్య, విజ్ఝాపితేపి పదీపే లేఖం న వినస్సేయ్య. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పఞ్ఞా సకిచ్చయం కత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, యం పన తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తం న నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, పురత్థిమేసు జనపదేసు మనుస్సా అనుఘరం పఞ్చ పఞ్చ ఉదకఘటకాని ఠపేన్తి ఆలిమ్పనం విజ్ఝాపేతుం, ఘరే పదిత్తే తాని పఞ్చ ఉదకఘటకాని ఘరస్సూపరి ఖిపన్తి, తతో అగ్గి విజ్ఝాయతి, కిం ను ఖో, మహారాజ, తేసం మనుస్సానం ఏవం హోతి ‘పున తేహి ఘటేహి ఘటకిచ్చం కరిస్సామా’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, అలం తేహి ఘటేహి, కిం తేహి ఘటేహీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, పఞ్చ ఉదకఘటకాని, ఏవం పఞ్చిన్ద్రియాని దట్ఠబ్బాని సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం. యథా తే మనుస్సా, ఏవం యోగావచరో దట్ఠబ్బో. యథా అగ్గి, ఏవం కిలేసా దట్ఠబ్బా. యథా పఞ్చహి ఉదకఘటకేహి అగ్గి విజ్ఝాపీయతి, ఏవం పఞ్చిన్ద్రియేహి కిలేసా విజ్ఝాపియన్తి, విజ్ఝాపితాపి కిలేసా న పున సమ్భవన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పఞ్ఞా సకిచ్చయం కత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, యం పన తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తం న నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, వేజ్జో పఞ్చమూలభేసజ్జాని గహేత్వా గిలానకం ఉపసఙ్కమిత్వా తాని పఞ్చమూలభేసజ్జాని పిసిత్వా [పింసిత్వా (సీ. పీ.)] గిలానకం పాయేయ్య, తేహి చ దోసా నిద్ధమేయ్యుం, కిం ను ఖో, మహారాజ, తస్స వేజ్జస్స ఏవం హోతి ‘పున తేహి పఞ్చమూలభేసజ్జేహి భేసజ్జకిచ్చం కరిస్సామీ’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, అలం తేహి పఞ్చమూలభేసజ్జేహి, కిం తేహి పఞ్చమూలభేసజ్జేహీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, పఞ్చమూలభేసజ్జాని, ఏవం పఞ్చిన్ద్రియాని దట్ఠబ్బాని సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం, యథా వేజ్జో, ఏవం యోగావచరో దట్ఠబ్బో. యథా బ్యాధి, ఏవం కిలేసా దట్ఠబ్బా. యథా బ్యాధితో పురిసో, ఏవం పుథుజ్జనో దట్ఠబ్బో. యథా పఞ్చమూలభేసజ్జేహి గిలానస్స దోసా నిద్ధన్తా, దోసే నిద్ధన్తే గిలానో అరోగో హోతి, ఏవం పఞ్చిన్ద్రియేహి కిలేసా నిద్ధమీయన్తి, నిద్ధమితా చ కిలేసా న పున సమ్భవన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పఞ్ఞా సకిచ్చయం కత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, యం పన తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తం న నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, సఙ్గామావచరో యోధో పఞ్చ కణ్డాని గహేత్వా సఙ్గామం ఓతరేయ్య పరసేనం విజేతుం, సో సఙ్గామగతో తాని పఞ్చ కణ్డాని ఖిపేయ్య, తేహి చ పరసేనా భిజ్జేయ్య, కిం ను ఖో, మహారాజ, తస్స సఙ్గామావచరస్స యోధస్స ఏవం హోతి ‘పున తేహి కణ్డేహి కణ్డకిచ్చం కరిస్సామీ’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, అలం తేహి కణ్డేహి, కిం తేహి కణ్డేహీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, పఞ్చ కణ్డాని, ఏవం పఞ్చిన్ద్రియాని దట్ఠబ్బాని సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం. యథా, మహారాజ, సఙ్గామావచరో యోధో, ఏవం యోగావచరో దట్ఠబ్బో. యథా పరసేనా, ఏవం కిలేసా దట్ఠబ్బా. యథా పఞ్చహి కణ్డేహి పరసేనా భిజ్జతి, ఏవం పఞ్చిన్ద్రియేహి కిలేసా భిజ్జన్తి, భగ్గా చ కిలేసా న పున సమ్భవన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పఞ్ఞా సకిచ్చయం కత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, యం పన తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తం న నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

ఞాణపఞ్ఞాపఞ్హో తతియో.

౪. పటిసన్దహనపుగ్గలవేదియనపఞ్హో

౪. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యో న పటిసన్దహతి, వేదేతి సో కిఞ్చి దుక్ఖం వేదన’’న్తి? థేరో ఆహ ‘‘కిఞ్చి వేదేతి, కిఞ్చి న వేదేతీ’’తి. ‘‘కిం వేదేతి, కిం న వేదేతీ’’తి? ‘‘కాయికం, మహారాజ, వేదనం వేదేతి, చేతసికం వేదనం న వేదేతీ’’తి. ‘‘కథం, భన్తే, కాయికం వేదనం వేదేతి, కథం చేతసికం వేదనం న వేదేతీ’’తి? ‘‘యో హేతు యో పచ్చయో కాయికాయ దుక్ఖవేదనాయ ఉప్పత్తియా, తస్స హేతుస్స తస్స పచ్చయస్స అనుపరమా కాయికం దుక్ఖవేదనం వేదేతి, యో హేతు యో పచ్చయో చేతసికాయ దుక్ఖవేదనాయ ఉప్పత్తియా, తస్స హేతుస్స తస్స పచ్చయస్స ఉపరమా చేతసికం దుక్ఖవేదనం న వేదేతి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా – ‘సో ఏకం వేదనం వేదేతి కాయికం న చేతసిక’’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యో దుక్ఖం వేదనం వేదేతి, కస్మా సో న పరినిబ్బాయతీ’’తి? ‘‘నత్థి, మహారాజ, అరహతో అనునయో వా పటిఘో వా, న చ అరహన్తో అపక్కం పాతేన్తి పరిపాకం ఆగమేన్తి పణ్డితా. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘నాభినన్దామి మరణం, నాభినన్దామి జీవితం;

కాలఞ్చ పటికఙ్ఖామి, నిబ్బిసం భతకో యథా.

‘‘‘నాభినన్దామి మరణం, నాభినన్దామి జీవితం;

కాలఞ్చ పటికఙ్ఖామి, సమ్పజానో పతిస్సతో’’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి [పస్స థేరగా. ౬౫౪].

పటిసన్దహనపుగ్గలవేదియనపఞ్హో చతుత్థో.

౫. వేదనాపఞ్హో

౫. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, సుఖా వేదనా కుసలా వా అకుసలా వా అబ్యాకతా వా’’తి? ‘‘సియా, మహారాజ, కుసలా, సియా అకుసలా, సియా అబ్యాకతా’’తి. ‘‘యది, భన్తే, కుసలా న దుక్ఖా, యది దుక్ఖా న కుసలా, కుసలం దుక్ఖన్తి నుప్పజ్జతీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ పురిసస్స హత్థే తత్తం అయోగుళం నిక్ఖిపేయ్య, దుతియే హత్థే సీతం హిమపిణ్డం నిక్ఖిపేయ్య, కిం ను ఖో, మహారాజ, ఉభోపి తే దహేయ్యు’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, ఉభోపి తే దహేయ్యు’’న్తి. ‘‘కిం ను ఖో, తే మహారాజ, ఉభోపి ఉణ్హా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కిం పన తే, మహారాజ, ఉభోపి సీతలా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘ఆజానాహి నిగ్గహం యది తత్తం దహతి, న చ తే ఉభోపి ఉణ్హా, తేన నుప్పజ్జతి. యది సీతలం దహతి, న చ తే ఉభోపి సీతలా, తేన నుప్పజ్జతి. కిస్స పన తే, మహారాజ, ఉభోపి దహన్తి, న చ తే ఉభోపి ఉణ్హా, న చ తే ఉభోపి సీతలా? ఏకం ఉణ్హం, ఏకం సీతలం, ఉభోపి తే దహన్తి, తేన నుప్పజ్జతీ’’తి. ‘‘నాహం పటిబలో తయా వాదినా సద్ధిం సల్లపితుం, సాధు అత్థం జప్పేహీ’’తి. తతో థేరో అభిధమ్మసంయుత్తాయ కథాయ రాజానం మిలిన్దం సఞ్ఞాపేసి –

‘‘ఛయిమాని, మహారాజ, గేహనిస్సితాని సోమనస్సాని, ఛ నేక్ఖమ్మనిస్సితాని సోమనస్సాని, ఛ గేహనిస్సితాని దోమనస్సాని, ఛ నేక్ఖమ్మనిస్సితాని దోమనస్సాని, ఛ గేహనిస్సితా ఉపేక్ఖా, ఛ నేక్ఖమ్మనిస్సితా ఉపేక్ఖాతి, ఇమాని ఛ ఛక్కాని, అతీతాపి ఛత్తింసవిధా వేదనా, అనాగతాపి ఛత్తింసవిధా వేదనా, పచ్చుప్పన్నాపి ఛత్తింసవిధా వేదనా, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞుహిత్వా అభిసమ్పిణ్డేత్వా అట్ఠసతం వేదనా హోన్తీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

వేదనాపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. నామరూపఏకత్తనానత్తపఞ్హో

౬. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, కో పటిసన్దహతీ’’తి? థేరో ఆహ ‘‘నామరూపం ఖో, మహారాజ, పటిసన్దహతీ’’తి. ‘‘కిం ఇమం యేవ నామరూపం పటిసన్దహతీ’’తి? ‘‘న ఖో, మహారాజ, ఇమం యేవ నామరూపం పటిసన్దహతి, ఇమినా పన, మహారాజ, నామరూపేన కమ్మం కరోతి సోభనం వా పాపకం వా, తేన కమ్మేన అఞ్ఞం నామరూపం పటిసన్దహతీ’’తి. ‘‘యది, భన్తే, న ఇమం యేవ నామరూపం పటిసన్దహతి, నను సో ముత్తో భవిస్సతి పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి? థేరో ఆహ ‘‘యది న పటిసన్దహేయ్య, ముత్తో భవేయ్య పాపకేహి కమ్మేహి. యస్మా చ ఖో, మహారాజ, పటిసన్దహతి, తస్మా న ముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో అఞ్ఞతరస్స పురిసస్స అమ్బం అవహరేయ్య, తమేనం అమ్బసామికో గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేయ్య ‘ఇమినా దేవ పురిసేన మయ్హం అమ్బా అవహటా’తి, సో ఏవం వదేయ్య ‘నాహం, దేవ, ఇమస్స అమ్బే అవహరామి, అఞ్ఞే తే అమ్బా, యే ఇమినా రోపితా, అఞ్ఞే తే అమ్బా, యే మయా అవహటా, నాహం దణ్డప్పత్తో’తి. కిం ను ఖో సో, మహారాజ, పురిసో దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి. ‘‘కేన కారణేనా’’తి? ‘‘కిఞ్చాపి సో ఏవం వదేయ్య, పురిమం, భన్తే, అమ్బం అప్పచ్చక్ఖాయ పచ్ఛిమేన అమ్బేన సో పురిసో దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఇమినా నామరూపేన కమ్మం కరోతి సోభనం వా పాపకం వా, తేన కమ్మేన అఞ్ఞం నామరూపం పటిసన్దహతి, తస్మా న ముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో అఞ్ఞతరస్స పురిసస్స సాలిం అవహరేయ్య…పే… ఉచ్ఛుం అవహరేయ్య…పే… యథా మహారాజ కోచి పురిసో హేమన్తకాలే అగ్గిం జాలేత్వా విసిబ్బేత్వా [విసీవేత్వా (సీ. పీ.)] అవిజ్ఝాపేత్వా పక్కమేయ్య, అథ ఖో సో అగ్గి అఞ్ఞతరస్స పురిసస్స ఖేత్తం డహేయ్య [ఉపడహేయ్య (క.)], తమేనం ఖేత్తసామికో గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేయ్య ‘ఇమినా, దేవ, పురిసేన మయ్హం ఖేత్తం దడ్ఢ’న్తి. సో ఏవం వదేయ్య ‘నాహం, దేవ, ఇమస్స ఖేత్తం ఝాపేమి, అఞ్ఞో సో అగ్గి, యో మయా అవిజ్ఝాపితో, అఞ్ఞో సో అగ్గి, యేనిమస్స ఖేత్తం దడ్ఢం, నాహం దణ్డప్పత్తో’తి. కిం ను ఖో సో, మహారాజ, పురిసో దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి. ‘‘కేన కారణేనా’’తి? ‘‘కిఞ్చాపి సో ఏవం వదేయ్య, పురిమం, భన్తే, అగ్గిం అప్పచ్చక్ఖాయ పచ్ఛిమేన అగ్గినా సో పురిసో దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఇమినా నామరూపేన కమ్మం కరోతి సోభనం వా పాపకం వా, తేన కమ్మేన అఞ్ఞం నామరూపం పటిసన్దహతి, తస్మా న ముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో పదీపం ఆదాయ పాసాదం అభిరూహిత్వా భుఞ్జేయ్య, పదీపో ఝాయమానో తిణం ఝాపేయ్య, తిణం ఝాయమానం ఘరం ఝాపేయ్య, ఘరం ఝాయమానం గామం ఝాపేయ్య, గామజనో తం పురిసం గహేత్వా ఏవం వదేయ్య ‘కిస్స త్వం, భో పురిస, గామం ఝాపేసీ’తి, సో ఏవం వదేయ్య ‘నాహం, భో, గామం ఝాపేమి, అఞ్ఞో సో పదీపగ్గి, యస్సాహం ఆలోకేన భుఞ్జిం, అఞ్ఞో సో అగ్గి, యేన గామో ఝాపితో’తి, తే వివదమానా తవ సన్తికే ఆగచ్ఛేయ్యుం, కస్స త్వం, మహారాజ, అట్టం [అత్థం (సీ. పీ.)] ధారేయ్యాసీ’’తి? ‘‘గామజనస్స భన్తే’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘కిఞ్చాపి సో ఏవం వదేయ్య, అపి చ తతో ఏవ సో అగ్గి నిబ్బత్తో’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కిఞ్చాపి అఞ్ఞం మారణన్తికం నామరూపం, అఞ్ఞం పటిసన్ధిస్మిం నామరూపం, అపి చ తతో యేవ తం నిబ్బత్తం, తస్మా న ముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో దహరిం దారికం వారేత్వా సుఙ్కం దత్వా పక్కమేయ్య. సా అపరేన సమయేన మహతీ అస్స వయప్పత్తా, తతో అఞ్ఞో పురిసో సుఙ్కం దత్వా వివాహం కరేయ్య, ఇతరో ఆగన్త్వా ఏవం వదేయ్య ‘కిస్స పన మే త్వం, అమ్భో పురిస, భరియం నేసీ’తి? సో ఏవం వదేయ్య ‘నాహం తవ భరియం నేమి, అఞ్ఞా సా దారికా దహరీ తరుణీ, యా తయా వారితా చ దిన్నసుఙ్కా చ, అఞ్ఞాయం దారికా మహతీ వయప్పత్తా మయా వారితా చ దిన్నసుఙ్కా చా’తి, తే వివదమానా తవ సన్తికే ఆగచ్ఛేయ్యుం. కస్స త్వం, మహారాజ, అట్టం ధారేయ్యాసీ’’తి? ‘‘పురిమస్స భన్తే’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘కిఞ్చాపి సో ఏవం వదేయ్య, అపి చ తతో యేవ సా మహతీ నిబ్బత్తా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కిఞ్చాపి అఞ్ఞం మారణన్తికం నామరూపం, అఞ్ఞం పటిసన్ధిస్మిం నామరూపం, అపి చ తతో యేవ తం నిబ్బత్తం, తస్మా నపరిముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో గోపాలకస్స హత్థతో ఖీరఘటం కిణిత్వా తస్సేవ హత్థే నిక్ఖిపిత్వా పక్కమేయ్య ‘స్వే గహేత్వా గమిస్సామీ’తి, తం అపరజ్జు దధి సమ్పజ్జేయ్య. సో ఆగన్త్వా ఏవం వదేయ్య ‘దేహి మే ఖీరఘట’న్తి. సో దధిం దస్సేయ్య. ఇతరో ఏవం వదేయ్య ‘నాహం తవ హత్థతో దధిం కిణామి, దేహి మే ఖీరఘట’న్తి. సో ఏవం వదేయ్య ‘అజానతో తే ఖీరం దధిభూత’న్తి తే వివదమానా తవ సన్తికే ఆగచ్ఛేయ్యుం, కస్స త్వం మహారాజ, అట్టం ధారేయ్యాసీ’’తి? ‘‘గోపాలకస్స భన్తే’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘కిఞ్చాపి సో ఏవం వదేయ్య, అపి చ తతో యేవ తం నిబ్బత్త’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కిఞ్చాపి అఞ్ఞం మారణన్తికం నామరూపం, అఞ్ఞం పటిసన్ధిస్మిం నామరూపం, అపి చ తతో యేవ తం నిబ్బత్తం, తస్మా న పరిముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

నామరూపఏకత్తనానత్తపఞ్హో ఛట్ఠో.