౫. బుద్ధవగ్గో
౧. బుద్ధస్స అత్థినత్థిభావపఞ్హో
౧. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, బుద్ధో తయా దిట్ఠో’’తి? ‘‘న హి, మహారాజా’’తి. ‘‘అథ తే ఆచరియేహి బుద్ధో దిట్ఠో’’తి? ‘‘న హి, మహారాజా’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే నాగసేన, నత్థి బుద్ధో’’తి. ‘‘కిం పన, మహారాజ, హిమవతి ఊహా నదీ తయా దిట్ఠా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘అథ తే పితరా ఊహా నదీ దిట్ఠా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, నత్థి ఊహా నదీ’’తి. ‘‘అత్థి, భన్తే, కిఞ్చాపి మయా ఊహా నదీ న దిట్ఠా, పితరాపి మే ఊహా నదీ న దిట్ఠా, అపి చ అత్థి ఊహా నదీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కిఞ్చాపి మయా భగవా న దిట్ఠో, ఆచరియేహిపి మే భగవా న దిట్ఠో, అపి చ అత్థి భగవా’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
బుద్ధస్స అత్థినత్థిభావపఞ్హో పఠమో.
౨. బుద్ధస్స అనుత్తరభావపఞ్హో
౨. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, బుద్ధో అనుత్తరో’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, భగవా అనుత్తరో’’తి. ‘‘కథం, భన్తే నాగసేన, అదిట్ఠపుబ్బం జానాసి ‘బుద్ధో అనుత్తరో’’’తి? ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యేహి అదిట్ఠపుబ్బో మహాసముద్దో, జానేయ్యుం తే, మహారాజ, మహన్తో ఖో మహాసముద్దో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాహో, యత్థిమా పఞ్చ మహానదియో సతతం సమితం అప్పేన్తి, సేయ్యథిదం, గఙ్గా యమునా అచిరవతీ సరభూ మహీ, నేవ తస్స ఊనత్తం వా పూరత్తం వా పఞ్ఞాయతీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, జానేయ్యు’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సావకే మహన్తే పరినిబ్బుతే పస్సిత్వా జానామి ‘భగవా అనుత్తరో’’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
బుద్ధస్స అనుత్తరభావపఞ్హో దుతియో.
౩. బుద్ధస్స అనుత్తరభావజాననపఞ్హో
౩. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, సక్కా జానితుం ‘బుద్ధో అనుత్తరో’’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, సక్కా జానితుం ‘భగవా అనుత్తరో’’’తి. ‘‘కథం, భన్తే నాగసేన, సక్కా జానితుం ‘బుద్ధో అనుత్తరో’’’తి. ‘‘భూతపుబ్బం, మహారాజ, తిస్సత్థేరో నామ లేఖాచరియో అహోసి, బహూని వస్సాని అబ్భతీతాని కాలఙ్కతస్స కథం సో ఞాయతీ’’తి. ‘‘లేఖేన భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో ధమ్మం పస్సతి, సో భగవన్తం పస్సతి, ధమ్మో హి, మహారాజ, భగవతా దేసితో’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
బుద్ధస్స అనుత్తరభావజాననపఞ్హో తతియో.
౪. ధమ్మదిట్ఠపఞ్హో
౪. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, ధమ్మో తయా దిట్ఠో’’తి. ‘‘బుద్ధనేత్తియా ఖో, మహారాజ, బుద్ధపఞ్ఞత్తియా యావజీవం సావకేహి వత్తితబ్బ’’న్తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
ధమ్మదిట్ఠపఞ్హో చతుత్థో.
౫. అసఙ్కమనపటిసన్దహనపఞ్హో
౫. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, న చ సఙ్కమతి పటిసన్దహతి చా’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, న చ సఙ్కమతి పటిసన్దహతి చా’’తి. ‘‘కథం, భన్తే నాగసేన, న చ సఙ్కమతి పటిసన్దహతి చ, ఓపమ్మం కరోహీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో పదీపతో పదీపం పదీపేయ్య, కింను ఖో సో, మహారాజ, పదీపో పదీపమ్హా సఙ్కన్తో’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, న చ సఙ్కమతి పటిసన్దహతి చా’’తి.
‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘అభిజానాసి ను, త్వం మహారాజ, దహరకో సన్తో సిలోకాచరియస్స సన్తికే కిఞ్చి సిలోకం గహిత’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘కింను ఖో, మహారాజ, సో సిలోకో ఆచరియమ్హా సఙ్కన్తో’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, న చ సఙ్కమతి పటిసన్దహతి చాతి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
అసఙ్కమనపటిసన్దహనపఞ్హో పఞ్చమో.
౬. వేదగూపఞ్హో
౬. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, వేదగూ ఉపలబ్భతీ’’తి? థేరో ఆహ ‘‘పరమత్థేన ఖో, మహారాజ, వేదగూ నుపలబ్భతీ’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
వేదగూపఞ్హో ఛట్ఠో.
౭. అఞ్ఞకాయసఙ్కమనపఞ్హో
౭. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, అత్థి కోచి సత్తో యో ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం సఙ్కమతీ’’తి? ‘‘న హి, మహారాజా’’తి. ‘‘యది, భన్తే నాగసేన, ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం సఙ్కమన్తో నత్థి, నను ముత్తో భవిస్సతి పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, యది న పటిసన్దహేయ్య, ముత్తో భవిస్సతి పాపకేహి కమ్మేహీతి, యస్మా చ ఖో, మహారాజ, పటిసన్దహతి, తస్మా న పరిముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.
‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో అఞ్ఞతరస్స పురిసస్స అమ్బం అవహరేయ్య, కిం సో దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి. ‘‘న ఖో సో, మహారాజ, తాని అమ్బాని అవహరి, యాని తేన రోపితాని, కస్మా దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి? ‘‘తాని, భన్తే, అమ్బాని నిస్సాయ జాతాని, తస్మా దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఇమినా నామరూపేన కమ్మం కరోతి సోభనం వా అసోభనం వా, తేన కమ్మేన అఞ్ఞం నామరూపం పటిసన్దహతి, తస్మా న పరిముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
అఞ్ఞకాయసఙ్కమనపఞ్హో సత్తమో.
౮. కమ్మఫలఅత్థిభావపఞ్హో
౮. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, ఇమినా నామరూపేన కమ్మం కతం కుసలం వా అకుసలం వా, కుహిం తాని కమ్మాని తిట్ఠన్తీ’’తి? ‘‘అనుబన్ధేయ్యుం ఖో, మహారాజ, తాని కమ్మాని ఛాయావ అనపాయినీ’’తి [అనుపాయినీతి (క.)]. ‘‘సక్కా పన, భన్తే, తాని కమ్మాని దస్సేతుం ‘ఇధ వా ఇధ వా తాని కమ్మాని తిట్ఠన్తీ’’’తి? ‘‘న సక్కా, మహారాజ, తాని కమ్మాని దస్సేతుం ‘ఇధ వా ఇధ వా తాని కమ్మాని తిట్ఠన్తీ’’’తి.
‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యానిమాని రుక్ఖాని అనిబ్బత్తఫలాని, సక్కా తేసం ఫలాని దస్సేతుం ‘ఇధ వా ఇధ వా తాని ఫలాని తిట్ఠన్తీ’’’తి. ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అబ్బోచ్ఛిన్నాయ సన్తతియా న సక్కా తాని కమ్మాని దస్సేతుం ‘ఇధ వా ఇధ వా తాని కమ్మాని తిట్ఠన్తీ’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
కమ్మఫలఅత్థిభావపఞ్హో అట్ఠమో.
౯. ఉప్పజ్జతిజాననపఞ్హో
౯. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యో ఉప్పజ్జతి, జానాతి సో ‘ఉప్పజ్జిస్సామీ’’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, యో ఉప్పజ్జతి జానాతి సో ‘ఉప్పజ్జిస్సామీ’’’తి. ‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కస్సకో గహపతికో బీజాని పథవియం నిక్ఖిపిత్వా సమ్మా దేవే వస్సన్తే జానాతి ‘ధఞ్ఞం నిబ్బత్తిస్సతీ’’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, జానేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో ఉప్పజ్జతి, జానాతి సో ‘ఉప్పజ్జిస్సామీ’’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
ఉప్పజ్జతిజాననపఞ్హో నవమో.
౧౦. బుద్ధనిదస్సనపఞ్హో
౧౦. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, బుద్ధో అత్థీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, భగవా అత్థీ’’తి. ‘‘సక్కా పన, భన్తే నాగసేన, బుద్ధో నిదస్సేతుం ఇధవా ఇధవా’’తి? ‘‘పరినిబ్బుతో, మహారాజ, భగవా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా, న సక్కా భగవా నిదస్సేతుం ‘ఇధ వా ఇధ వా’’’తి.
‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, మహతో అగ్గిక్ఖన్ధస్స జలమానస్స యా అచ్చి అత్థఙ్గతా, సక్కా సా అచ్చి దస్సేతుం ‘ఇధ వా ఇధ వా’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, నిరుద్ధా సా అచ్చి అప్పఞ్ఞత్తిం గతా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భగవా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతో అత్థఙ్గతో, న సక్కా భగవా నిదస్సేతుం ‘ఇధ వా ఇధ వా’ తి, ధమ్మకాయేన పన ఖో, మహారాజ, సక్కా భగవా నిదస్సేతుం. ధమ్మో హి, మహారాజ, భగవతా దేసితో’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
బుద్ధనిదస్సనపఞ్హో దసమో.
బుద్ధవగ్గో పఞ్చమో.
ఇమస్మిం వగ్గే దస పఞ్హా.