౪. నిబ్బానవగ్గో

౧. ఫస్సాదివినిబ్భుజనపఞ్హో

౧. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, సక్కా ఇమేసం ధమ్మానం ఏకతోభావగతానం వినిబ్భుజిత్వా వినిబ్భుజిత్వా నానాకరణం పఞ్ఞాపేతుం ‘అయం ఫస్సో, అయం వేదనా, అయం సఞ్ఞా, అయం చేతనా, ఇదం విఞ్ఞాణం, అయం వితక్కో, అయం విచారో’తి’’? ‘‘న సక్కా, మహారాజ, ఇమేసం ధమ్మానం ఏకతోభావగతానం వినిబ్భుజిత్వా వినిబ్భుజిత్వా నానాకరణం పఞ్ఞాపేతుం ‘అయం ఫస్సో, అయం వేదనా, అయం సఞ్ఞా, అయం చేతనా, ఇదం విఞ్ఞాణం, అయం వితక్కో, అయం విచారో’’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, రఞ్ఞో సూదో అరసం వా రసం వా [యూసం వా రసం వా (సీ. స్యా. పీ.)] కరేయ్య, సో తత్థ దధిమ్పి పక్ఖిపేయ్య, లోణమ్పి పక్ఖిపేయ్య, సిఙ్గివేరమ్పి పక్ఖిపేయ్య, జీరకమ్పి పక్ఖిపేయ్య, మరిచమ్పి పక్ఖిపేయ్య, అఞ్ఞానిపి పకారాని పక్ఖిపేయ్య, తమేనం రాజా ఏవం వదేయ్య, ‘దధిస్స మే రసం ఆహర, లోణస్స మే రసం ఆహర, సిఙ్గివేరస్స మే రసం ఆహర, జీరకస్స మే రసం ఆహర, మరిచస్స మే రసం ఆహర, సబ్బేసం మే పక్ఖిత్తానం రసం ఆహరా’తి. సక్కా ను ఖో, మహారాజ, తేసం రసానం ఏకతోభావగతానం వినిబ్భుజిత్వా వినిబ్భుజిత్వా రసం ఆహరితుం అమ్బిలత్తం వా లవణత్తం వా తిత్తకత్తం వా కటుకత్తం వా కసాయత్తం వా మధురత్తం వా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, సక్కా తేసం రసానం ఏకతోభావగతానం వినిబ్భుజిత్వా వినిబ్భుజిత్వా రసం ఆహరితుం అమ్బిలత్తం వా లవణత్తం వా తిత్తకత్తం వా కటుకత్తం వా కసాయత్తం వా మధురత్తం వా, అపి చ ఖో పన సకేన సకేన లక్ఖణేన ఉపట్ఠహన్తీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, న సక్కా ఇమేసం ధమ్మానం ఏకతోభావగతానం వినిబ్భుజిత్వా వినిబ్భుజిత్వా నానాకరణం పఞ్ఞాపేతుం ‘అయం ఫస్సో, అయం వేదనా, అయం సఞ్ఞా, అయం చేతనా, ఇదం విఞ్ఞాణం, అయం వితక్కో, అయం విచారో’తి, అపి చ ఖో పన సకేన సకేన లక్ఖణేన ఉపట్ఠహన్తీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

ఫస్సాదివినిబ్భుజనపఞ్హో పఠమో.

౨. నాగసేనపఞ్హో

౨. థేరో ఆహ ‘‘లోణం, మహారాజ, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్య’’న్తి. ‘‘ఆమ, భన్తే, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్య’’న్తి. ‘‘సుట్ఠు ఖో, మహారాజ, జానాహీ’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, జివ్హావిఞ్ఞేయ్య’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, జివ్హావిఞ్ఞేయ్య’’న్తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, సబ్బం లోణం జివ్హాయ విజానాతీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, సబ్బం లోణం జివ్హాయ విజానాతి’’.

‘‘యది, భన్తే, సబ్బం లోణం జివ్హాయ విజానాతి, కిస్స పన తం సకటేహి బలీబద్దా [బలిబద్దా (సీ. పీ.)] ఆహరన్తి, నను లోణమేవ ఆహరితబ్బ’’న్తి? ‘‘న సక్కా, మహారాజ, లోణమేవ ఆహరితుం ఏకతోభావగతా ఏతే ధమ్మా గోచరనానత్తగతా లోణం గరుభావో చాతి. సక్కా పన, మహారాజ, లోణం తులాయ తులయితు’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సక్కా’’తి. ‘‘న సక్కా, మహారాజ, లోణం తులాయ తులయితుం, గరుభావో తులాయ తులియతీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

నాగసేనపఞ్హో దుతియో.

౩. పఞ్చాయతనకమ్మనిబ్బత్తపఞ్హో

౩. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యానిమాని పఞ్చాయతనాని, కిం ను తాని నానాకమ్మేహి నిబ్బత్తాని, ఉదాహు ఏకేన కమ్మేనా’’తి? ‘‘నానాకమ్మేహి, మహారాజ, నిబ్బత్తాని, న ఏకేన కమ్మేనా’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఏకస్మిం ఖేత్తే నానాబీజాని వప్పేయ్యుం, తేసం నానాబీజానం నానాఫలాని నిబ్బత్తేయ్యు’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, నిబ్బత్తేయ్యు’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యాని యాని పఞ్చాయతనాని, తాని తాని నానాకమ్మేహి నిబ్బత్తాని, న ఏకేన కమ్మేనా’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

పఞ్చాయతనకమ్మనిబ్బత్తపఞ్హో తతియో.

౪. కమ్మనానాకరణపఞ్హో

౪. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, కేన కారణేన మనుస్సా న సబ్బే సమకా, అఞ్ఞే అప్పాయుకా, అఞ్ఞే దీఘాయుకా, అఞ్ఞే బహ్వాబాధా అఞ్ఞే అప్పాబాధా, అఞ్ఞే దుబ్బణ్ణా, అఞ్ఞే వణ్ణవన్తో, అఞ్ఞే అప్పేసక్ఖా, అఞ్ఞే మహేసక్ఖా, అఞ్ఞే అప్పభోగా, అఞ్ఞే మహాభోగా, అఞ్ఞే నీచకులీనా, అఞ్ఞే మహాకులీనా, అఞ్ఞే దుప్పఞ్ఞా, అఞ్ఞే పఞ్ఞవన్తో’’తి?

థేరో ఆహ ‘‘కిస్స పన, మహారాజ, రుక్ఖా న సబ్బే సమకా, అఞ్ఞే అమ్బిలా, అఞ్ఞే లవణా, అఞ్ఞే తిత్తకా, అఞ్ఞే కటుకా, అఞ్ఞే కసావా, అఞ్ఞే మధురా’’తి? ‘‘మఞ్ఞామి, భన్తే, బీజానం నానాకరణేనా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కమ్మానం నానాకరణేన మనుస్సా న సబ్బే సమకా, అఞ్ఞే అప్పాయుకా, అఞ్ఞే దీఘాయుకా, అఞ్ఞే బహ్వాబాధా, అఞ్ఞే అప్పాబాధా, అఞ్ఞే దుబ్బణ్ణా, అఞ్ఞే వణ్ణవన్తో, అఞ్ఞే అప్పేసక్ఖా, అఞ్ఞే మహేసక్ఖా, అఞ్ఞే అప్పభోగా, అఞ్ఞే మహాభోగా, అఞ్ఞే నీచకులీనా, అఞ్ఞే మహాకులీనా, అఞ్ఞే దుప్పఞ్ఞా, అఞ్ఞే పఞ్ఞవన్తో. భాసితమ్పేతం మహారాజ భగవతా – ‘కమ్మస్సకా, మాణవ, సత్తా కమ్మదాయాదా కమ్మయోనీ కమ్మబన్ధూ కమ్మప్పటిసరణా, కమ్మం సత్తే విభజతి యదిదం హీనప్పణీతతాయా’’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

కమ్మనానాకరణపఞ్హో చతుత్థో.

౫. వాయామకరణపఞ్హో

౫. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘కిన్తి ఇమం దుక్ఖం నిరుజ్ఝేయ్య, అఞ్ఞఞ్చ దుక్ఖం నుప్పజ్జేయ్యా’తి. ఏతదత్థా, మహారాజ, అమ్హాకం పబ్బజ్జా’’తి. ‘‘కిం పటికచ్చేవ వాయమితేన, నను సమ్పత్తే కాలే వాయమితబ్బ’’న్తి? థేరో ఆహ ‘‘సమ్పత్తే కాలే, మహారాజ, వాయామో అకిచ్చకరో భవతి, పటికచ్చేవ వాయామో కిచ్చకరో భవతీ’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యదా త్వం పిపాసితో భవేయ్యాసి, తదా త్వం ఉదపానం ఖణాపేయ్యాసి, తళాకం ఖణాపేయ్యాసి ‘పానీయం పివిస్సామీ’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సమ్పత్తే కాలే వాయామో అకిచ్చకరో భవతి, పటికచ్చేవ వాయామో కిచ్చకరో భవతీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యదా త్వం బుభుక్ఖితో భవేయ్యాసి, తదా త్వం ఖేత్తం కసాపేయ్యాసి, సాలిం రోపాపేయ్యాసి, ధఞ్ఞం అతిహరాపేయ్యాసి ‘భత్తం భుఞ్జిస్సామీ’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సమ్పత్తే కాలే వాయామో అకిచ్చకరో భవతి, పటికచ్చేవ వాయామో కిచ్చకరో భవతీతి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యదా తే సఙ్గామో పచ్చుపట్ఠితో భవేయ్య, తదా త్వం పరిఖం ఖణాపేయ్యాసి, పాకారం కారాపేయ్యాసి, గోపురం కారాపేయ్యాసి, అట్టాలకం కారాపేయ్యాసి, ధఞ్ఞం అతిహరాపేయ్యాసి, తదా త్వం హత్థిస్మిం సిక్ఖేయ్యాసి, అస్సస్మిం సిక్ఖేయ్యాసి, రథస్మిం సిక్ఖేయ్యాసి, ధనుస్మిం సిక్ఖేయ్యాసి, థరుస్మిం సిక్ఖేయ్యాసీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సమ్పత్తే కాలే వాయామో అకిచ్చకరో భవతి, పటికచ్చేవ వాయామో కిచ్చకరో భవతి. భాసితమ్పేతం మహారాజ భగవతా –

‘‘‘పటికచ్చేవ తం కయిరా, యం జఞ్ఞా హితమత్తనో;

న సాకటికచిన్తాయ, మన్తా ధీరో పరక్కమే.

‘‘‘యథా సాకటికో మట్ఠం [నామ (సీ. పీ. క.) సం. ని. ౧.౧౦౩], సమం హిత్వా మహాపథం;

విసమం మగ్గమారుయ్హ, అక్ఖచ్ఛిన్నోవ ఝాయతి.

‘‘‘ఏవం ధమ్మా అపక్కమ్మ, అధమ్మమనువత్తియ;

మన్దో మచ్చు ముఖం పత్తో, అక్ఖచ్ఛిన్నోవ ఝాయతీ’’’తి [సోచతీతి (సబ్బత్థ)].

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

వాయామకరణపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. నేరయికగ్గిఉణ్హభావపఞ్హో

౬. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘పాకతికఅగ్గితో నేరయికో అగ్గి మహాభితాపతరో హోతి, ఖుద్దకోపి పాసాణో పాకతికే అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తో దివసమ్పి పచ్చమానో [ధమమానో (సీ. పీ.)] న విలయం గచ్ఛతి, కూటాగారమత్తోపి పాసాణో నేరయికగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తో ఖణేన విలయం గచ్ఛతీ’తి, ఏతం వచనం న సద్దహామి, ఏవఞ్చ పన వదేథ ‘యే చ తత్థ ఉప్పన్నా సత్తా, తే అనేకానిపి వస్ససహస్సాని నిరయే పచ్చమానా న విలయం గచ్ఛన్తీ’తి, తమ్పి వచనం న సద్దహామీ’’తి.

థేరో ఆహ ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యా తా సన్తి మకరినియోపి సుసుమారినియోపి కచ్ఛపినియోపి మోరినియోపి కపోతినియోపి, కింను తా కక్ఖళాని పాసాణాని సక్ఖరాయో చ ఖాదన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, ఖాదన్తీ’’తి. ‘‘కిం పన తాని తాసం కుచ్ఛియం కోట్ఠబ్భన్తరగతాని విలయం గచ్ఛన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, విలయం గచ్ఛన్తీ’’తి. ‘‘యో పన తాసం కుచ్ఛియం గబ్భో, సోపి విలయం గచ్ఛతీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేనా’’తి? ‘‘మఞ్ఞామి, భన్తే, కమ్మాధికతేన న విలయం గచ్ఛతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కమ్మాధికతేన నేరయికా సత్తా అనేకానిపి వస్ససహస్సాని నిరయే పచ్చమానా న విలయం గచ్ఛన్తి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా – ‘సో న తావ కాలం కరోతి, యావ న తం పాపకమ్మం బ్యన్తీహోతీ’’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యా తా సన్తి సీహినియోపి బ్యగ్ఘినియోపి దీపినియోపి కుక్కురినియోపి, కింను తా కక్ఖళాని అట్ఠికాని మంసాని ఖాదన్తీతి? ‘‘ఆమ, భన్తే, ఖాదన్తీ’’తి. ‘‘కిం పన తాని తాసం కుచ్ఛియం కోట్ఠబ్భన్తరగతాని విలయం గచ్ఛన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, విలయం గచ్ఛన్తీ’’తి. ‘‘యో పన తాసం కుచ్ఛియం గబ్భో, సోపి విలయం గచ్ఛతీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేనా’’తి? ‘‘మఞ్ఞామి, భన్తే, కమ్మాధికతేన న విలయం గచ్ఛతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కమ్మాధికతేన నేరయికా సత్తా అనేకానిపి వస్ససహస్సాని నిరయే పచ్చమానా న విలయం గచ్ఛన్తీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యా తా సన్తి యోనకసుఖుమాలినియోపి ఖత్తియసుఖుమాలినియోపి బ్రాహ్మణసుఖుమాలినియోపి గహపతిసుఖుమాలినియోపి, కింను తా కక్ఖళాని ఖజ్జకాని మంసాని ఖాదన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, ఖాదన్తీ’’తి. ‘‘కిం పన తాని తాసం కుచ్ఛియం కోట్ఠబ్భన్తరగతాని విలయం గచ్ఛన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, విలయం గచ్ఛన్తీ’’తి. ‘‘యో పన తాసం కుచ్ఛియం గబ్భో సోపి విలయం గచ్ఛతీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేనా’’తి. ‘‘మఞ్ఞామి, భన్తే, కమ్మాధికతేన న విలయం గచ్ఛతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కమ్మాధికతేన నేరయికా సత్తా అనేకానిపి వస్ససహస్సాని నిరయే పచ్చమానా న విలయం గచ్ఛన్తి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా – ‘‘సో న తావ కాలం కరోతి, యావ న తం పాపకమ్మం బ్యన్తీహోతీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

నేరయికగ్గిఉణ్హభావపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. పథవిసన్ధారకపఞ్హో

౭. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘అయం మహా పథవీ ఉదకే పతిట్ఠితా, ఉదకం వాతే పతిట్ఠితం, వాతో ఆకాసే పతిట్ఠితో’తి, ఏతమ్పి వచనం న సద్దహామీ’’తి. థేరో ధమ్మకరకేన [ధమ్మకరణేన (క.)] ఉదకం గహేత్వా రాజానం మిలిన్దం సఞ్ఞాపేసి ‘‘యథా, మహారాజ, ఇమం ఉదకం వాతేన ఆధారితం, ఏవం తమ్పి ఉదకం వాతేన ఆధారిత’’న్తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

పథవిసన్ధారకపఞ్హో సత్తమో.

౮. నిరోధనిబ్బానపఞ్హో

౮. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, నిరోధో నిబ్బాన’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, నిరోధో నిబ్బాన’’న్తి. ‘‘కథం, భన్తే, నాగసేన, నిరోధో నిబ్బాన’’న్తి? ‘‘సబ్బే బాలపుథుజ్జనా ఖో, మహారాజ, అజ్ఝత్తికబాహిరే ఆయతనే అభినన్దన్తి అభివదన్తి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠన్తి, తే తేన సోతేన వుయ్హన్తి, న పరిముచ్చన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేన పరిదేవేన దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి న పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మాతి వదామి. సుతవా చ ఖో, మహారాజ, అరియసావకో అజ్ఝత్తికబాహిరే ఆయతనే నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి, తస్స తం అనభినన్దతో అనభివదతో అనజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో తణ్హా నిరుజ్ఝతి, తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో, ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో, భవనిరోధా జాతినిరోధో, జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి, ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి, ఏవం ఖో, మహారాజ, నిరోధో నిబ్బాన’’న్తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

నిరోధనిబ్బానపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. నిబ్బానలభనపఞ్హో

౯. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, సబ్బేవ లభన్తి నిబ్బాన’’న్తి? ‘‘న ఖో, మహారాజ, సబ్బేవ లభన్తి నిబ్బానం, అపి చ ఖో, మహారాజ, యో సమ్మా పటిపన్నో అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే అభిజానాతి, పరిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే పరిజానాతి, పహాతబ్బే ధమ్మే పజహతి, భావేతబ్బే ధమ్మే భావేతి, సచ్ఛికాతబ్బే ధమ్మే సచ్ఛికరోతి, సో లభతి నిబ్బాన’’న్తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

నిబ్బానలభనపఞ్హో నవమో.

౧౦. నిబ్బానసుఖజాననపఞ్హో

౧౦. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యో న లభతి నిబ్బానం, జానాతి సో ‘సుఖం నిబ్బాన’’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, యో న లభతి నిబ్బానం, జానాతి సో ‘సుఖం నిబ్బాన’’’న్తి. ‘‘కథం, భన్తే నాగసేన, అలభన్తో జానాతి ‘సుఖం నిబ్బాన’’’న్తి? ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యేసం నచ్ఛిన్నా హత్థపాదా, జానేయ్యుం తే, మహారాజ, ‘దుక్ఖం హత్థపాదచ్ఛేదన’’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, జానేయ్యు’’న్తి. ‘‘కథం జానేయ్యు’’న్తి? ‘‘అఞ్ఞేసం, భన్తే, ఛిన్నహత్థపాదానం పరిదేవితసద్దం సుత్వా జానన్తి ‘దుక్ఖం హత్థపాదచ్ఛేదన’’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యేసం దిట్ఠం నిబ్బానం, తేసం సద్దం సుత్వా జానాతి ‘సుఖం నిబ్బాన’’’న్తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

నిబ్బానసుఖజాననపఞ్హో దసమో.

నిబ్బానవగ్గో చతుత్థో.

ఇమస్మిం వగ్గే దస పఞ్హా.