౩. విచారవగ్గో
౧. అద్ధానమూలపఞ్హో
౧. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, అతీతస్స అద్ధానస్స కిం మూలం, అనాగతస్స అద్ధానస్స కిం మూలం, పచ్చుప్పన్నస్స అద్ధానస్స కిం మూల’’న్తి? ‘‘అతీతస్స చ, మహారాజ, అద్ధానస్స అనాగతస్స చ అద్ధానస్స పచ్చుప్పన్నస్స చ అద్ధానస్స అవిజ్జా మూలం. అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స అద్ధానస్స [దుక్ఖక్ఖన్ధస్స అద్ధానస్స (సీ.)] పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతీ’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
అద్ధానమూలపఞ్హో పఠమో.
౨. పురిమకోటిపఞ్హో
౨. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యం పనేతం బ్రూసి ‘పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతీ’తి, తస్స ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, పురిసో పరిత్తం [పరిపక్కం (క.)] బీజం పథవియం నిక్ఖిపేయ్య, తతో అఙ్కురో ఉట్ఠహిత్వా అనుపుబ్బేన వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జిత్వా ఫలం దదేయ్య. తతో బీజం గహేత్వా పున రోపేయ్య, తతోపి అఙ్కురో ఉట్ఠహిత్వా అనుపుబ్బేన వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జిత్వా ఫలం దదేయ్య. ఏవమేతిస్సా సన్తతియా అత్థి అన్తో’’తి? ‘‘నత్థి భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అద్ధానస్సాపి పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతీ’’తి.
‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కుక్కుటియా అణ్డం భవేయ్య, అణ్డతో కుక్కుటీ కుక్కుటియా అణ్డన్తి. ఏవమేతిస్సా సన్తతియా అత్థి అన్తో’’తి? ‘‘నత్థి భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అద్ధానస్సాపి పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతీ’’తి.
‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. థేరో పథవియా చక్కం లిఖిత్వా మిలిన్దం రాజానం ఏతదవోచ ‘‘అత్థి, మహారాజ, ఇమస్స చక్కస్స అన్తో’’తి? ‘‘నత్థి భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఇమాని చక్కాని వుత్తాని భగవతా ‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా కమ్మం, కమ్మతో పున చక్ఖుం జాయతీ’తి. ఏవమేతిస్సా సన్తతియా అత్థి అన్తో’’తి? ‘‘నత్థి భన్తే’’తి.
‘‘‘సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా కమ్మం, కమ్మతో పున మనో జాయతీ’తి. ఏవమేతిస్సా సన్తతియా అత్థి అన్తో’’తి? ‘‘నత్థి భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అద్ధానస్సాపి పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతీ’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
పురిమకోటిపఞ్హో దుతియో.
౩. కోటిపఞ్ఞాయనపఞ్హో
౩. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యం పనేతం బ్రూసి ‘పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతీ’తి, కతమా చ సా పురిమా కోటీ’’తి? ‘‘యో ఖో, మహారాజ, అతీతో అద్ధా, ఏసా పురిమా కోటీ’’తి. ‘‘భన్తే నాగసేన, యం పనేతం బ్రూసి ‘పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతీ’తి, కిం పన, భన్తే, సబ్బాపి పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతీ’’తి? ‘‘కాచి, మహారాజ, పఞ్ఞాయతి, కాచి న పఞ్ఞాయతీ’’తి. ‘‘కతమా, భన్తే, పఞ్ఞాయతి, కతమా న పఞ్ఞాయతీ’’తి? ‘‘ఇతో పుబ్బే, మహారాజ, సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అవిజ్జా నాహోసీతి ఏసా పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి, యం అహుత్వా సమ్భోతి, హుత్వా పటివిగచ్ఛతి, ఏసప పురిమా కోటి పఞ్ఞాయతీ’’తి.
‘‘భన్తే నాగసేన, యం అహుత్వా సమ్భోతి, హుత్వా పటివిగచ్ఛతి, నను తం ఉభతో ఛిన్నం అత్థం గచ్ఛతీ’’తి? ‘‘యది, మహారాజ, ఉభతో ఛిన్నం అత్థం గచ్ఛతి, ఉభతో ఛిన్నా సక్కా వడ్ఢేతు’’న్తి? ‘‘ఆమ, సాపి సక్కా వడ్ఢేతు’’న్తి.’’నాహం, భన్తే, ఏతం పుచ్ఛామి కోటితో సక్కా వడ్ఢేతు’’న్తి? ‘‘ఆమ సక్కా వడ్ఢేతు’’న్తి.
‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. థేరో తస్స రుక్ఖూపమం అకాసి, ఖన్ధా చ కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స బీజానీ’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
కోటిపఞ్ఞాయనపఞ్హో తతియో.
౪. సఙ్ఖారజాయమానపఞ్హో
౪. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, అత్థి కేచి సఙ్ఖారా, యే జాయన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, అత్థి సఙ్ఖారా, యే జాయన్తీ’’తి. ‘‘కతమే తే, భన్తే’’తి? ‘‘చక్ఖుస్మిఞ్చ ఖో, మహారాజ, సతి రూపేసు చ చక్ఖువిఞ్ఞాణం హోతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణే సతి చక్ఖుసమ్ఫస్సో హోతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సే సతి వేదనా హోతి, వేదనాయ సతి తణ్హా హోతి, తణ్హాయ సతి ఉపాదానం హోతి, ఉపాదానే సతి భవో హోతి, భవే సతి జాతి హోతి, జాతియా సతి జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి, ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. చక్ఖుస్మిఞ్చ ఖో, మహారాజ, అసతి రూపేసు చ అసతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం న హోతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణే అసతి చక్ఖుసమ్ఫస్సో న హోతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సే అసతి వేదనా న హోతి, వేదనాయ అసతి తణ్హా న హోతి, తణ్హాయ అసతి ఉపాదానం న హోతి, ఉపాదానే అసతి భవో న హోతి, భవే అసతి జాతి న హోతి, జాతియా అసతి జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా న హోన్తి, ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
సఙ్ఖారజాయమానపఞ్హో చతుత్థో.
౫. భవన్తసఙ్ఖారజాయమానపఞ్హో
౫. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, అత్థి కేచి సఙ్ఖారా, యే అభవన్తా జాయన్తీ’’తి? ‘‘నత్థి, మహారాజ, కేచి సఙ్ఖారా, యే అభవన్తా జాయన్తి, భవన్తా యేవ ఖో, మహారాజ, సఙ్ఖారా జాయన్తీ’’తి.
‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇదం గేహం అభవన్తం జాతం, యత్థ త్వం నిసిన్నోసీ’’తి? ‘‘నత్థి కిఞ్చి, భన్తే, ఇధ అభవన్తం జాతం, భవన్తం యేవ జాతం, ఇమాని ఖో, భన్తే, దారూని వనే అహేసుం, అయఞ్చ మత్తికా పథవియం అహోసి, ఇత్థీనఞ్చ పురిసానఞ్చ తజ్జేన వాయామేన ఏవమిదం గేహం నిబ్బత్త’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నత్థి కేచి సఙ్ఖారా, యే అభవన్తా జాయన్తి, భవన్తా యేవ సఙ్ఖారా జాయన్తీ’’తి.
‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, యే కేచి బీజగామభూతగామా పథవియం నిక్ఖిత్తా అనుపుబ్బేన వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జమానా పుప్ఫాని చ ఫలాని చ దదేయ్యుం, న తే రుక్ఖా అభవన్తా జాతా, భవన్తా యేవ తే రుక్ఖా జాతా. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నత్థి కేచి సఙ్ఖారా, యే అభవన్తా జాయన్తి, భవన్తా యేవ తే సఙ్ఖారా జాయన్తీ’’తి.
‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కుమ్భకారో పథవియా మత్తికం ఉద్ధరిత్వా నానాభాజనాని కరోతి, న తాని భాజనాని అభవన్తాని జాతాని, భవన్తాని యేవ జాతాని. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నత్థి కేచి సఙ్ఖారా, యే అభవన్తా జాయన్తి, భవన్తా యేవ సఙ్ఖారా జాయన్తీ’’తి.
‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, వీణాయ పత్తం న సియా, చమ్మం న సియా, దోణి న సియా, దణ్డో న సియా, ఉపవీణో న సియా, తన్తియో న సియుం, కోణో న సియా, పురిసస్స చ తజ్జో వాయామో న సియా, జాయేయ్య సద్దో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యతో చ ఖో, మహారాజ, వీణాయ పత్తం సియా, చమ్మం సియా, దోణి సియా, దణ్డో సియా, ఉపవీణో సియా, తన్తియో సియుం, కోణో సియా, పురిసస్స చ తజ్జో వాయామో సియా, జాయేయ్య సద్దో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, జాయేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నత్థి కేచి సఙ్ఖారా, యే అభవన్తా జాయన్తి, భవన్తా యేవ ఖో సఙ్ఖారా జాయన్తీ’’తి.
‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, అరణి న సియా, అరణిపోతకో న సియా, అరణియోత్తకం న సియా, ఉత్తరారణి న సియా, చోళకం న సియా, పురిసస్స చ తజ్జో వాయామో న సియా, జాయేయ్య సో అగ్గీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యతో చ ఖో, మహారాజ, అరణి సియా, అరణిపోతకో సియా, అరణియోత్తకం సియా, ఉత్తరారణి సియా, చోళకం సియా, పురిసస్స చ తజ్జో వాయామో సియా, జాయేయ్య సో అగ్గీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, జాయేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నత్థి కేచి సఙ్ఖారా, యే అభవన్తా జాయన్తి, భవన్తా యేవ ఖో సఙ్ఖారా జాయన్తీ’’తి.
‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, మణి న సియా, ఆతపో న సియా, గోమయం న సియా, జాయేయ్య సో అగ్గీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యతో చ ఖో, మహారాజ, మణి సియా, ఆతపో సియా, గోమయం సియా, జాయేయ్య సో అగ్గీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, జాయేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నత్థి కేచి సఙ్ఖారా యే అభవన్తా జాయన్తి, భవన్తా యేవ ఖో సఙ్ఖారా జాయన్తీ’’తి.
‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, ఆదాసో న సియా, ఆభా న సియా, ముఖం న సియా, జాయేయ్య అత్తా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘యతో చ ఖో, మహారాజ, ఆదాసో సియా, ఆభా సియా, ముఖం సియా, జాయేయ్య అత్తా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, జాయేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నత్థి కేచి సఙ్ఖారా, యే అభవన్తా జాయన్తి, భవన్తా యేవ ఖో సఙ్ఖారా జాయన్తీ’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
భవన్తసఙ్ఖారజాయమానపఞ్హో పఞ్చమో.
౬. వేదగూపఞ్హో
౬. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, వేదగూ ఉపలబ్భతీ’’తి? ‘‘కో పనేస, మహారాజ, వేదగూ నామా’’తి? ‘‘యో, భన్తే, అబ్భన్తరే జీవో చక్ఖునా రూపం పస్సతి, సోతేన సద్దం సుణాతి, ఘానేన గన్ధం ఘాయతి, జివ్హాయ రసం సాయతి, కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసతి, మనసా ధమ్మం విజానాతి, యథా మయం ఇధ పాసాదే నిసిన్నా యేన యేన వాతపానేన ఇచ్ఛేయ్యామ పస్సితుం, తేన తేన వాతపానేన పస్సేయ్యామ, పురత్థిమేనపి వాతపానేన పస్సేయ్యామ, పచ్ఛిమేనపి వాతపానేన పస్సేయ్యామ, ఉత్తరేనపి వాతపానేన పస్సేయ్యామ, దక్ఖిణేనపి వాతపానేన పస్సేయ్యామ. ఏవమేవ ఖో, భన్తే, అయం అబ్భన్తరే జీవో యేన యేన ద్వారేన ఇచ్ఛతి పస్సితుం, తేన తేన ద్వారేన పస్సతీ’’తి.
థేరో ఆహ ‘‘పఞ్చద్వారం, మహారాజ, భణిస్సామి, తం సుణోహి, సాధుకం మనసికరోహి, యది అబ్భన్తరే జీవో చక్ఖునా రూపం పస్సతి, యథా మయం ఇధ పాసాదే నిసిన్నా యేన యేన వాతపానేన ఇచ్ఛేయ్యామ పస్సితుం, తేన తేన వాతపానేన రూపం యేవ పస్సేయ్యామ, పురత్థిమేనపి వాతపానేన రూపం యేవ పస్సేయ్యామ, పచ్ఛిమేనపి వాతపానేన రూపం యేవ పస్సేయ్యామ, ఉత్తరేనపి వాతపానేన రూపం యేవ పస్సేయ్యామ, దక్ఖిణేనపి వాతపానేన రూపం యేవ పస్సేయ్యామ, ఏవమేతేన అబ్భన్తరే జీవేన సోతేనపి రూపం యేవ పస్సితబ్బం, ఘానేనపి రూపం యేవ పస్సితబ్బం, జివ్హాయపి రూపం యేవ పస్సితబ్బం, కాయేనపి రూపం యేవ పస్సితబ్బం, మనసాపి రూపం యేవ పస్సితబ్బం; చక్ఖునాపి సద్దో యేవ సోతబ్బో, ఘానేనపి సద్దో యేవ సోతబ్బో, జివ్హాయపి సద్దో యేవ సోతబ్బో, కాయేనపి సద్దో యేవ సోతబ్బో, మనసాపి సద్దో యేవ సోతబ్బో; చక్ఖునాపి గన్ధో యేవ ఘాయితబ్బో, సోతేనపి గన్ధో యేవ ఘాయితబ్బో, జివ్హాయపి గన్ధో యేవ ఘాయితబ్బో, కాయేనపి గన్ధో యేవ ఘాయితబ్బో, మనసాపి గన్ధో యేవ ఘాయితబ్బో; చక్ఖునాపి రసో యేవ సాయితబ్బో, సోతేనపి రసో యేవ సాయితబ్బో, ఘానేనపి రసో యేవ సాయితబ్బో, కాయేనపి రసో యేవ సాయితబ్బో, మనసాపి రసో యేవ సాయితబ్బో; చక్ఖునాపి ఫోట్ఠబ్బం యేవ ఫుసితబ్బం, సోతేనపి ఫోట్ఠబ్బం యేవ ఫుసితబ్బం, ఘానేనపి ఫోట్ఠబ్బం యేవ ఫుసితబ్బం, జివ్హాయపి ఫోట్ఠబ్బం యేవ ఫుసితబ్బం, మనసాపి ఫోట్ఠబ్బం యేవ ఫుసితబ్బం; చక్ఖునాపి ధమ్మం యేవ విజానితబ్బం, సోతేనపి ధమ్మం యేవ విజానితబ్బం, ఘానేనపి ధమ్మం యేవ విజానితబ్బం, జివ్హాయపి ధమ్మం యేవ విజానితబ్బం, కాయేనపి ధమ్మం యేవ విజానితబ్బ’’న్తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి.
‘‘న ఖో తే, మహారాజ, యుజ్జతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం, పచ్ఛిమేన వా పురిమం, యథా వా పన, మహారాజ, మయం ఇధ పాసాదే నిసిన్నా ఇమేసు జాలవాతపానేసు ఉగ్ఘాటితేసు మహన్తేన ఆకాసేన బహిముఖా సుట్ఠుతరం రూపం పస్సామ, ఏవమేతేన అబ్భన్తరే జీవేనాపి చక్ఖుద్వారేసు ఉగ్ఘాటితేసు మహన్తేన ఆకాసేన సుట్ఠుతరం రూపం పస్సితబ్బం, సోతేసు ఉగ్ఘాటితేసు…పే… ఘానే ఉగ్ఘాటితే…పే… జివ్హాయ ఉగ్ఘాటితాయ…పే… కాయే ఉగ్ఘాటితే మహన్తేన ఆకాసేన సుట్ఠుతరం సద్దో సోతబ్బో, గన్ధో ఘాయితబ్బో, రసో సాయితబ్బో, ఫోట్ఠబ్బో ఫుసితబ్బో’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి.
‘‘న ఖో తే, మహారాజ, యుజ్జతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం, పచ్ఛిమేన వా పురిమం, యథా వా పన, మహారాజ, అయం దిన్నో నిక్ఖమిత్వా బహిద్వారకోట్ఠకే తిట్ఠేయ్య, జానాసి త్వం, మహారాజ, ‘అయం దిన్నో నిక్ఖమిత్వా బహిద్వారకోట్ఠకే ఠితో’’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, జానామీ’’తి. ‘‘యథా వా పన, మహారాజ, అయం దిన్నో అన్తో పవిసిత్వా తవ పురతో తిట్ఠేయ్య, జానాసి త్వం, మహారాజ, ‘అయం దిన్నో అన్తో పవిసిత్వా మమ పురతో ఠితో’’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, జానామీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అబ్భన్తరే సో జీవో జివ్హాయ రసే నిక్ఖిత్తే జానేయ్య అమ్బిలత్తం వా లవణత్తం వా తిత్తకత్తం వా కటుకత్తం వా కసాయత్తం వా మధురత్తం వా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, జానేయ్యా’’తి. ‘‘తే రసే అన్తో పవిట్ఠే జానేయ్య అమ్బిలత్తం వా లవణత్తం వా తిత్తకత్తం వా కటుకత్తం వా కసాయత్తం వా మధురత్తం వా’’తి. ‘‘న హి భన్తే’’తి.
‘‘న ఖో తే, మహారాజ, యుజ్జతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం, పచ్ఛిమేన వా పురిమం, యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో మధుఘటసతం ఆహరాపేత్వా మధుదోణిం పూరాపేత్వా పురిసస్స ముఖం పిదహిత్వా [పిదహిత్వావ (క.)] మధుదోణియా పక్ఖిపేయ్య, జానేయ్య, మహారాజ, సో పురిసో మధుం సమ్పన్నం వా న సమ్పన్నం వా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేనా’’తి. ‘‘న హి తస్స, భన్తే, ముఖే మధు పవిట్ఠ’’న్తి.
‘‘న ఖో తే, మహారాజ, యుజ్జతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం, పచ్ఛిమేన వా పురిమ’’న్తి. ‘‘నాహం పటిబలో తయా వాదినా సద్ధిం సల్లపితుం; సాధు, భన్తే, అత్థం జప్పేహీ’’తి.
థేరో అభిధమ్మసంయుత్తాయ కథాయ రాజానం మిలిన్దం సఞ్ఞాపేసి – ‘‘ఇధ, మహారాజ, చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తంసహజాతా ఫస్సో వేదనా సఞ్ఞా చేతనా ఏకగ్గతా జీవితిన్ద్రియం మనసికారోతి ఏవమేతే ధమ్మా పచ్చయతో జాయన్తి, న హేత్థ వేదగూ ఉపలబ్భతి, సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం, తంసహజాతా ఫస్సో వేదనా సఞ్ఞా చేతనా ఏకగ్గతా జీవితిన్ద్రియం మనసికారోతి ఏవమేతే ధమ్మా పచ్చయతో జాయన్తి, న హేత్థ వేదగూ ఉపలబ్భతీ’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
వేదగూపఞ్హో ఛట్ఠో.
౭. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిపఞ్హో
౭. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, యత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతీ’’తి.
‘‘కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, పఠమం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, పచ్ఛా మనోవిఞ్ఞాణం, ఉదాహు మనోవిఞ్ఞాణం పఠమం ఉప్పజ్జతి, పచ్ఛా చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి? ‘‘పఠమం, మహారాజ, చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, పచ్ఛా మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తి.
‘‘కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, చక్ఖువిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణం ఆణాపేతి ‘యత్థాహం ఉప్పజ్జామి, త్వమ్పి తత్థ ఉప్పజ్జాహీ’తి, ఉదాహు మనోవిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఆణాపేతి ‘యత్థ త్వం ఉప్పజ్జిస్ససి, అహమ్పి తత్థ ఉప్పజ్జిస్సామీ’’’తి? ‘‘న హి, మహారాజ, అనాలాపో తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞేహీ’’తి.
‘‘కథం, భన్తే నాగసేన, యత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతీ’’తి? ‘‘నిన్నత్తా చ, మహారాజ, ద్వారత్తా చ చిణ్ణత్తా చ సముదాచరితత్తా చా’’తి.
‘‘కథం, భన్తే నాగసేన, నిన్నత్తా యత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతి? ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, దేవే వస్సన్తే కతమేన ఉదకం గచ్ఛేయ్యా’’తి? ‘‘యేన, భన్తే, నిన్నం, తేన గచ్ఛేయ్యా’’తి. ‘‘అథాపరేన సమయేన దేవో వస్సేయ్య, కతమేన తం ఉదకం గచ్ఛేయ్యా’’తి. ‘‘యేన, భన్తే, పురిమం ఉదకం గతం, తమ్పి తేన గచ్ఛేయ్యా’’తి.
‘‘కిం నుం ఖో, మహారాజ, పురిమం ఉదకం పచ్ఛిమం ఉదకం ఆణాపేతి ‘యేనాహం గచ్ఛామి, త్వమ్పి తేన గచ్ఛాహీ’తి, పచ్ఛిమం వా ఉదకం పురిమం ఉదకం ఆణాపేతి ‘యేన త్వం గచ్ఛిస్ససి, అహమ్పి తేన గచ్ఛిస్సామీ’’’తి. ‘‘న హి, భన్తే, అనాలాపో తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి, నిన్నత్తా గచ్ఛన్తీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిన్నత్తా యత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతి, న చక్ఖువిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణం ఆణాపేతి ‘యత్థాహం ఉప్పజ్జామి, త్వమ్పి తత్థ ఉప్పజ్జాహీ’తి, నాపి మనోవిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఆణాపేతి ‘యత్థ త్వం ఉప్పజ్జిస్ససి, అహమ్పి తత్థ ఉప్పజ్జిస్సామీ’తి, అనాలాపో తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి, నిన్నత్తా ఉప్పజ్జన్తీ’’’తి.
‘‘కథం, భన్తే నాగసేన, ద్వారత్తా యత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతి? అపేపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, రఞ్ఞో పచ్చన్తిమం నగరం అస్స దళ్హపాకారతోరణం ఏకద్వారం, తతో పురిసో నిక్ఖమితుకామో భవేయ్య, కతమేన నిక్ఖమేయ్యా’’తి? ‘‘ద్వారేన, భన్తే, నిక్ఖమేయ్యా’’తి. ‘‘అథాపరో పురిసో నిక్ఖమితుకామో భవేయ్య, కతమేన సో నిక్ఖమేయ్యా’’తి? ‘‘యేన, భన్తే, పురిమో పురిసో నిక్ఖన్తో, సోపి తేన నిక్ఖమేయ్యా’’తి.
‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, పురిమో పురిసో పచ్ఛిమం పురిసం ఆణాపేతి ‘యేనాహం గచ్ఛామి, త్వమ్పి తేన గచ్ఛాహీ’తి, పచ్ఛిమో వా పురిసో పురిమం పురిసం ఆణాపేతి ‘యేన త్వం గచ్ఛిస్ససి, అహమ్పి తేన గచ్ఛిస్సామీ’తి. ‘‘న హి, భన్తే, అనాలాపో తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి, ద్వారత్తా గచ్ఛన్తీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ద్వారత్తా యత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతి, న చక్ఖువిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణం ఆణాపేతి ‘యత్థాహం ఉప్పజ్జామి, త్వమ్పి తత్థ ఉప్పజ్జాహీ’తి, నాపి మనోవిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఆణాపేతి ‘యత్థ త్వం ఉప్పజ్జిస్ససి, అహమ్పి తత్థ ఉప్పజ్జిస్సామీ’తి, అనాలాపో తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి, ద్వారత్తా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి.
‘‘కథం, భన్తే నాగసేన, చిణ్ణత్తా యత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతి?ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, పఠమం ఏకం సకటం గచ్ఛేయ్య, అథ దుతియం సకటం కతమేన గచ్ఛేయ్యా’’తి? ‘‘యేన, భన్తే, పురిమం సకటం గతం, తమ్పి తేన గచ్ఛేయ్యా’’తి.
‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, పురిమం సకటం పచ్ఛిమం సకటం ఆణాపేతి ‘యేనాహం గచ్ఛామి, త్వమ్పి తేన గచ్ఛాహీ’తి, పచ్ఛిమం వా సకటం పురిమం సకటం ఆణాపేతి ‘యేన త్వం గచ్ఛిస్ససి, అహమ్పి తేన గచ్ఛిస్సామీ’’’తి. ‘‘న హి, భన్తే, అనాలాపో తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి, చిణ్ణత్తా గచ్ఛన్తీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, చిణ్ణత్తా యత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతి, న చక్ఖువిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణం ఆణాపేతి ‘యత్థాహం ఉప్పజ్జామి, త్వమ్పి తత్థ ఉప్పజ్జాహీ’తి, నాపి మనోవిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఆణాపేతి ‘యత్థ త్వం ఉప్పజ్జిస్ససి, అహమ్పి తత్థ ఉప్పజ్జిస్సామీ’తి, అనాలాపో తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి, చిణ్ణత్తా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి.
‘‘కథం, భన్తే నాగసేన, సముదాచరితత్తా యత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతి? ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, ముద్దాగణనాసఙ్ఖ్యాలేఖాసిప్పట్ఠానేసు ఆదికమ్మికస్స దన్ధాయనా భవతి, అథాపరేన సమయేన నిసమ్మకిరియాయ సముదాచరితత్తా అదన్ధాయనా భవతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సముదాచరితత్తా యత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతి, న చక్ఖువిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణం ఆణాపేతి ‘యత్థాహం ఉప్పజ్జామి, త్వమ్పి తత్థ ఉప్పజ్జాహీ’తి, నాపి మనోవిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఆణాపేతి ‘యత్థ త్వం ఉప్పజ్జిస్ససి, అహమ్పి తత్థ ఉప్పజ్జిస్సామీ’తి, అనాలాపో తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి, సముదాచరితత్తా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి.
‘‘భన్తే నాగసేన, యత్థ సోతవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతీతి…పే… యత్థ ఘానవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి…పే… యత్థ జివ్హావిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి …పే… యత్థ కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, యత్థ కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మనోవిఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతీ’’తి.
‘‘కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, పఠమం కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, పచ్ఛా మనోవిఞ్ఞాణం, ఉదాహు మనోవిఞ్ఞాణం పఠమం ఉప్పజ్జతి, పచ్ఛా కాయవిఞ్ఞాణ’’న్తి? ‘‘కాయవిఞ్ఞాణం, మహారాజ, పఠమం ఉప్పజ్జతి, పచ్ఛా మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తి.
‘‘కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన,…పే… అనాలాపో తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి, సముదాచరితత్తా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిపఞ్హో సత్తమో.
౮. ఫస్సలక్ఖణపఞ్హో
౮. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యత్థ మనోవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, ఫస్సోపి వేదనాపి తత్థ ఉప్పజ్జతీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, యత్థ మనోవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, ఫస్సోపి తత్థ ఉప్పజ్జతి, వేదనాపి తత్థ ఉప్పజ్జతి, సఞ్ఞాపి తత్థ ఉప్పజ్జతి, చేతనాపి తత్థ ఉప్పజ్జతి, వితక్కోపి తత్థ ఉప్పజ్జతి, విచారోపి తత్థ ఉప్పజ్జతి, సబ్బేపి ఫస్సప్పముఖా ధమ్మా తత్థ ఉప్పజ్జన్తీ’’తి.
‘‘భన్తే నాగసేన, కింలక్ఖణో ఫస్సో’’తి? ‘‘ఫుసనలక్ఖణో, మహారాజ, ఫస్సో’’తి.
‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, ద్వే మేణ్డా యుజ్ఝేయ్యుం, తేసు యథా ఏకో మేణ్డో, ఏవం చక్ఖు దట్ఠబ్బం యథా దుతియో మేణ్డో, ఏవం రూపం దట్ఠబ్బం. యథా తేసం సన్నిపాతో, ఏవం ఫస్సో దట్ఠబ్బో’’తి.
‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, ద్వే పాణీ వజ్జేయ్యుం, తేసు యథా ఏకో పాణి, ఏవం చక్ఖు దట్ఠబ్బం. యథా దుతియో పాణి, ఏవం రూపం దట్ఠబ్బం. యథా తేసం సన్నిపాతో, ఏవం ఫస్సో దట్ఠబ్బో’’తి.
‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, ద్వే సమ్మా వజ్జేయ్యుం, తేసు యథా ఏకో సమ్మో, ఏవం చక్ఖు దట్ఠబ్బం. యథా దుతియో సమ్మో, ఏవం రూపం దట్ఠబ్బం. యథా తేసం సన్నిపాతో, ఏవం ఫస్సో దట్ఠబ్బో’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
ఫస్సలక్ఖణపఞ్హో అట్ఠమో.
౯. వేదనాలక్ఖణపఞ్హో
౯. ‘‘భన్తే నాగసేన, కింలక్ఖణా వేదనా’’తి? ‘‘వేదయితలక్ఖణా, మహారాజ, వేదనా అనుభవనలక్ఖణా చా’’తి.
‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో రఞ్ఞో అధికారం కరేయ్య, తస్స రాజా తుట్ఠో అధికారం దదేయ్య, సో తేన అధికారేన పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గిభూతో పరిచరేయ్య, తస్స ఏవమస్స ‘మయా ఖో పుబ్బే రఞ్ఞో అధికారో కతో, తస్స మే రాజా తుట్ఠో అధికారం అదాసి, స్వాహం తతోనిదానం ఇమం ఏవరూపం వేదనం వేదయామీ’తి.
‘‘యథా వా పన, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో కుసలం కమ్మం కత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య, సో చ తత్థ దిబ్బేహి పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గిభూతో పరిచరేయ్య, తస్స ఏవమస్స ‘స్వాహం ఖో పుబ్బే కుసలం కమ్మం అకాసిం, సోహం తతోనిదానం ఇమం ఏవరూపం వేదనం వేదయామీ’తి, ఏవం ఖో, మహారాజ, వేదయితలక్ఖణా వేదనా అనుభవనలక్ఖణా చా’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
వేదనాలక్ఖణపఞ్హో నవమో.
౧౦. సఞ్ఞాలక్ఖణపఞ్హో
౧౦. ‘‘భన్తే నాగసేన, కింలక్ఖణా సఞ్ఞా’’తి? ‘‘సఞ్జాననలక్ఖణా, మహారాజ, సఞ్ఞా. కిం సఞ్జానాతి? నీలమ్పి సఞ్జానాతి, పీతమ్పి సఞ్జానాతి, లోహితమ్పి సఞ్జానాతి, ఓదాతమ్పి సఞ్జానాతి, మఞ్జిట్ఠమ్పి [మఞ్జేట్ఠమ్పి (సీ. పీ.)] సఞ్జానాతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, సఞ్జాననలక్ఖణా సఞ్ఞా’’తి.
‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, రఞ్ఞో భణ్డాగారికో భణ్డాగారం పవిసిత్వా నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠాని [మఞ్జేట్ఠాని (సీ. పీ.)] రాజభోగాని రూపాని పస్సిత్వా సఞ్జానాతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, సఞ్జాననలక్ఖణా సఞ్ఞా’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
సఞ్ఞాలక్ఖణపఞ్హో దసమో.
౧౧. చేతనాలక్ఖణపఞ్హో
౧౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, కింలక్ఖణా చేతనా’’తి? ‘‘చేతయితలక్ఖణా, మహారాజ, చేతనా అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణా చా’’తి.
‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో విసం అభిసఙ్ఖరిత్వా అత్తనా చ పివేయ్య, పరే చ పాయేయ్య, సో అత్తనాపి దుక్ఖితో భవేయ్య, పరేపి దుక్ఖితా భవేయ్యుం. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అకుసలం కమ్మం చేతనాయ చేతయిత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య. యేపి తస్స అనుసిక్ఖన్తి, తేపి కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జన్తి.
‘‘యథా వా పన, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో సప్పినవనీతతేలమధుఫాణితం ఏకజ్ఝం అభిసఙ్ఖరిత్వా అత్తనా చ పివేయ్య, పరే చ పాయేయ్య, సో అత్తనా సుఖితో భవేయ్య, పరేపి సుఖితా భవేయ్యుం. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కుసలం కమ్మం చేతనాయ చేతయిత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి. యేపి తస్స అనుసిక్ఖన్తి, తేపి కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి. ఏవం ఖో, మహారాజ, చేతయితలక్ఖణా చేతనా అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణా చా’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
చేతనాలక్ఖణపఞ్హో ఏకాదసమో.
౧౨. విఞ్ఞాణలక్ఖణపఞ్హో
౧౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, కింలక్ఖణం విఞ్ఞాణ’’న్తి? ‘‘విజాననలక్ఖణం, మహారాజ, విఞ్ఞాణ’’న్తి.
‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, నగరగుత్తికో మజ్ఝే నగరసిఙ్ఘాటకే నిసిన్నో పస్సేయ్య పురత్థిమదిసతో పురిసం ఆగచ్ఛన్తం, పస్సేయ్య దక్ఖిణదిసతో పురిసం ఆగచ్ఛన్తం, పస్సేయ్య పచ్ఛిమదిసతో పురిసం ఆగచ్ఛన్తం, పస్సేయ్య ఉత్తరదిసతో పురిసం ఆగచ్ఛన్తం. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యఞ్చ పురిసో చక్ఖునా రూపం పస్సతి, తం విఞ్ఞాణేన విజానాతి. యఞ్చ సోతేన సద్దం సుణాతి, తం విఞ్ఞాణేన విజానాతి. యఞ్చ ఘానేన గన్ధం ఘాయతి, తం విఞ్ఞాణేన విజానాతి. యఞ్చ జివ్హాయ రసం సాయతి, తం విఞ్ఞాణేన విజానాతి. యఞ్చ కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసతి, తం విఞ్ఞాణేన విజానాతి, యఞ్చ మనసా ధమ్మం విజానాతి, తం విఞ్ఞాణేన విజానాతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, విజాననలక్ఖణం విఞ్ఞాణ’’న్తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
విఞ్ఞాణలక్ఖణపఞ్హో ద్వాదసమో.
౧౩. వితక్కలక్ఖణపఞ్హో
౧౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, కింలక్ఖణో వితక్కో’’తి? ‘‘అప్పనాలక్ఖణో మహారాజ, వితక్కో’’తి.
‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, వడ్ఢకీ సుపరికమ్మకతం దారుం సన్ధిస్మిం అప్పేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అప్పనాలక్ఖణో వితక్కో’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
వితక్కలక్ఖణపఞ్హో తేరసమో.
౧౪. విచారలక్ఖణపఞ్హో
౧౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, కింలక్ఖణో విచారో’’తి? ‘‘అనుమజ్జనలక్ఖణో, మహారాజ, విచారో’’తి.
‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కంసథాలం ఆకోటితం పచ్ఛా అనురవతి అనుసన్దహతి [అనుసద్దాయతి (క.)], యథా, మహారాజ, ఆకోటనా, ఏవం వితక్కో దట్ఠబ్బో. యథా అనురవనా [అనుమజ్జనా (క.)], ఏవం విచారో దట్ఠబ్బో’’తి.
‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.
విచారలక్ఖణపఞ్హో చుద్దసమో.
విచారవగ్గో తతియో.
ఇమస్మిం వగ్గే చుద్దస పఞ్హా.