౨. అద్ధానవగ్గో

౧. ధమ్మసన్తతిపఞ్హో

౧. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యో ఉప్పజ్జతి, సో ఏవ సో, ఉదాహు అఞ్ఞో’’తి? థేరో ఆహ ‘‘న చ సో, న చ అఞ్ఞో’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యదా త్వం దహరో తరుణో మన్దో ఉత్తానసేయ్యకో అహోసి, సో యేవ త్వం ఏతరహి మహన్తో’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, అఞ్ఞో సో దహరో తరుణో మన్దో ఉత్తానసేయ్యకో అహోసి, అఞ్ఞో అహం ఏతరహి మహన్తో’’తి. ‘‘ఏవం సన్తే ఖో, మహారాజ, మాతాతిపి న భవిస్సతి, పితాతిపి న భవిస్సతి, ఆచరియోతిపి న భవిస్సతి, సిప్పవాతిపి న భవిస్సతి, సీలవాతిపి న భవిస్సతి, పఞ్ఞవాతిపి న భవిస్సతి. కిం ను ఖో, మహారాజ, అఞ్ఞా ఏవ కలలస్స మాతా, అఞ్ఞా అబ్బుదస్స మాతా, అఞ్ఞా పేసియా మాతా, అఞ్ఞా ఘనస్స మాతా, అఞ్ఞా ఖుద్దకస్స మాతా, అఞ్ఞా మహన్తస్స మాతా, అఞ్ఞో సిప్పం సిక్ఖతి, అఞ్ఞో సిక్ఖితో భవతి, అఞ్ఞో పాపకమ్మం కరోతి, అఞ్ఞస్స హత్థపాదా ఛిజ్జన్తీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే. త్వం పన, భన్తే, ఏవం వుత్తే కిం వదేయ్యాసీ’’తి? థేరో ఆహ ‘‘అహఞ్ఞేవ ఖో, మహారాజ, దహరో అహోసిం తరుణో మన్దో ఉత్తానసేయ్యకో, అహఞ్ఞేవ ఏతరహి మహన్తో, ఇమమేవ కాయం నిస్సాయ సబ్బే తే ఏకసఙ్గహితా’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో పదీపం పదీపేయ్య, కిం సో సబ్బరత్తిం పదీపేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సబ్బరత్తిం పదీపేయ్యా’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, యా పురిమే యామే అచ్చి, సా మజ్ఝిమే యామే అచ్చీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘యా మజ్ఝిమే యామే అచ్చి, సా పచ్ఛిమే యామే అచ్చీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, అఞ్ఞో సో అహోసి పురిమే యామే పదీపో, అఞ్ఞో మజ్ఝిమే యామే పదీపో, అఞ్ఞో పచ్ఛిమే యామే పదీపో’’తి? ‘‘న హి భన్తే, తం యేవ నిస్సాయ సబ్బరత్తిం పదీపితో’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ధమ్మసన్తతి సన్దహతి, అఞ్ఞో ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞో నిరుజ్ఝతి, అపుబ్బం అచరిమం వియ సన్దహతి, తేన న చ సో, న చ అఞ్ఞో, పురిమవిఞ్ఞాణే పచ్ఛిమవిఞ్ఞాణం సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, ఖీరం దుయ్హమానం కాలన్తరేన దధి పరివత్తేయ్య, దధితో నవనీతం, నవనీతతో ఘతం పరివత్తేయ్య, యో ను ఖో, మహారాజ, ఏవం వదేయ్య ‘యం యేవ ఖీరం తం యేవ దధి, యం యేవ దధి తం యేవ నవనీతం, యం యేవ నవనీతం తం యేవ ఘత’న్తి, సమ్మా ను ఖో సో, మహారాజ, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘న హి భన్తే, తంయేవ నిస్సాయ సమ్భూత’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ధమ్మసన్తతి సన్దహతి, అఞ్ఞో ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞో నిరుజ్ఝతి, అపుబ్బం అచరిమం వియ సన్దహతి, తేన న చ సో, న చ అఞ్ఞో, పురిమవిఞ్ఞాణే పచ్ఛిమవిఞ్ఞాణం సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

ధమ్మసన్తతిపఞ్హో పఠమో.

౨. పటిసన్దహనపఞ్హో

౨. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యో న పటిసన్దహతి, జానాతి సో ‘న పటిసన్దహిస్సామీ’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, యో న పటిసన్దహతి, జానాతి సో ‘న పటిసన్దహిస్సామీ’తి. ‘‘కథం, భన్తే, జానాతీ’’తి? ‘‘యో హేతు యో పచ్చయో, మహారాజ, పటిసన్దహనాయ, తస్స హేతుస్స తస్స పచ్చయస్స ఉపరమా జానాతి సో ‘న పటిసన్దహిస్సామీ’’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కస్సకో గహపతికో కసిత్వా చ వపిత్వా చ ధఞ్ఞాగారం పరిపూరేయ్య. సో అపరేన సమయేన నేవ కస్సేయ్య న వప్పేయ్య, యథాసమ్భతఞ్చ ధఞ్ఞం పరిభుఞ్జేయ్య వా విసజ్జేయ్య వా యథా పచ్చయం వా కరేయ్య, జానేయ్య సో, మహారాజ, కస్సకో గహపతికో ‘న మే ధఞ్ఞాగారం పరిపూరేస్సతీ’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, జానేయ్యా’’తి. ‘‘కథం జానేయ్యా’’తి? ‘‘యో హేతు యో పచ్చయో ధఞ్ఞాగారస్స పరిపూరణాయ, తస్స హేతుస్స తస్స పచ్చయస్స ఉపరమా జానాతి ‘న మే ధఞ్ఞాగారం పరిపూరేస్సతీ’’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో హేతు యో పచ్చయో పటిసన్దహనాయ, తస్స హేతుస్స తస్స పచ్చయస్స ఉపరమా జానాతి సో ‘న పటిసన్దహిస్సామీ’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

పటిసన్దహనపఞ్హో దుతియో.

౩. ఞాణపఞ్ఞాపఞ్హో

౩. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యస్స ఞాణం ఉప్పన్నం, తస్స పఞ్ఞా ఉప్పన్నా’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, యస్స ఞాణం ఉప్పన్నం, తస్స పఞ్ఞా ఉప్పన్నా’’తి. ‘‘కిం, భన్తే, యఞ్ఞేవ ఞాణం సా యేవ పఞ్ఞా’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, యఞ్ఞేవ ఞాణం సా యేవ పఞ్ఞా’’తి. ‘‘యస్స పన, భన్తే, తఞ్ఞేవ ఞాణం సా యేవ పఞ్ఞా ఉప్పన్నా, కిం సమ్ముయ్హేయ్య సో, ఉదాహు న సమ్ముయ్హేయ్యా’’తి? ‘‘కత్థచి, మహారాజ, సమ్ముయ్హేయ్య, కత్థచి న సమ్ముయ్హేయ్యా’’తి. ‘‘కుహిం, భన్తే, సమ్ముయ్హేయ్యా’’తి? ‘‘అఞ్ఞాతపుబ్బేసు వా, మహారాజ, సిప్పట్ఠానేసు, అగతపుబ్బాయ వా దిసాయ, అస్సుతపుబ్బాయ వా నామపఞ్ఞత్తియా సమ్ముయ్హేయ్యా’’తి. ‘‘కుహిం న సమ్ముయ్హేయ్యా’’తి? ‘‘యం ఖో పన, మహారాజ, తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తహిం న సమ్ముయ్హేయ్యా’’తి. ‘‘మోహో పనస్స, భన్తే, కుహిం గచ్ఛతీ’’తి? ‘‘మోహో ఖో, మహారాజ, ఞాణే ఉప్పన్నమత్తే తత్థేవ నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో అన్ధకారగేహే పదీపం ఆరోపేయ్య, తతో అన్ధకారో నిరుజ్ఝేయ్య, ఆలోకో పాతుభవేయ్య. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఞాణే ఉప్పన్నమత్తే మోహో తత్థేవ నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘పఞ్ఞా పన, భన్తే, కుహిం గచ్ఛతీ’’తి? ‘‘పఞ్ఞాపి ఖో, మహారాజ, సకిచ్చయం కత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, యం పన తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తం న నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యం పనేతం బ్రూసి ‘పఞ్ఞా సకిచ్చయం కత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, యం పన తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తం న నిరుజ్ఝతీ’తి, తస్స ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, యో కోచి పురిసో రత్తిం లేఖం పేసేతుకామో లేఖకం పక్కోసాపేత్వా పదీపం ఆరోపేత్వా లేఖం లిఖాపేయ్య, లిఖితే పన లేఖే పదీపం విజ్ఝాపేయ్య, విజ్ఝాపితేపి పదీపే లేఖం న వినస్సేయ్య. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పఞ్ఞా సకిచ్చయం కత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, యం పన తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తం న నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, పురత్థిమేసు జనపదేసు మనుస్సా అనుఘరం పఞ్చ పఞ్చ ఉదకఘటకాని ఠపేన్తి ఆలిమ్పనం విజ్ఝాపేతుం, ఘరే పదిత్తే తాని పఞ్చ ఉదకఘటకాని ఘరస్సూపరి ఖిపన్తి, తతో అగ్గి విజ్ఝాయతి, కిం ను ఖో, మహారాజ, తేసం మనుస్సానం ఏవం హోతి ‘పున తేహి ఘటేహి ఘటకిచ్చం కరిస్సామా’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, అలం తేహి ఘటేహి, కిం తేహి ఘటేహీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, పఞ్చ ఉదకఘటకాని, ఏవం పఞ్చిన్ద్రియాని దట్ఠబ్బాని సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం. యథా తే మనుస్సా, ఏవం యోగావచరో దట్ఠబ్బో. యథా అగ్గి, ఏవం కిలేసా దట్ఠబ్బా. యథా పఞ్చహి ఉదకఘటకేహి అగ్గి విజ్ఝాపీయతి, ఏవం పఞ్చిన్ద్రియేహి కిలేసా విజ్ఝాపియన్తి, విజ్ఝాపితాపి కిలేసా న పున సమ్భవన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పఞ్ఞా సకిచ్చయం కత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, యం పన తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తం న నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, వేజ్జో పఞ్చమూలభేసజ్జాని గహేత్వా గిలానకం ఉపసఙ్కమిత్వా తాని పఞ్చమూలభేసజ్జాని పిసిత్వా [పింసిత్వా (సీ. పీ.)] గిలానకం పాయేయ్య, తేహి చ దోసా నిద్ధమేయ్యుం, కిం ను ఖో, మహారాజ, తస్స వేజ్జస్స ఏవం హోతి ‘పున తేహి పఞ్చమూలభేసజ్జేహి భేసజ్జకిచ్చం కరిస్సామీ’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, అలం తేహి పఞ్చమూలభేసజ్జేహి, కిం తేహి పఞ్చమూలభేసజ్జేహీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, పఞ్చమూలభేసజ్జాని, ఏవం పఞ్చిన్ద్రియాని దట్ఠబ్బాని సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం, యథా వేజ్జో, ఏవం యోగావచరో దట్ఠబ్బో. యథా బ్యాధి, ఏవం కిలేసా దట్ఠబ్బా. యథా బ్యాధితో పురిసో, ఏవం పుథుజ్జనో దట్ఠబ్బో. యథా పఞ్చమూలభేసజ్జేహి గిలానస్స దోసా నిద్ధన్తా, దోసే నిద్ధన్తే గిలానో అరోగో హోతి, ఏవం పఞ్చిన్ద్రియేహి కిలేసా నిద్ధమీయన్తి, నిద్ధమితా చ కిలేసా న పున సమ్భవన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పఞ్ఞా సకిచ్చయం కత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, యం పన తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తం న నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, సఙ్గామావచరో యోధో పఞ్చ కణ్డాని గహేత్వా సఙ్గామం ఓతరేయ్య పరసేనం విజేతుం, సో సఙ్గామగతో తాని పఞ్చ కణ్డాని ఖిపేయ్య, తేహి చ పరసేనా భిజ్జేయ్య, కిం ను ఖో, మహారాజ, తస్స సఙ్గామావచరస్స యోధస్స ఏవం హోతి ‘పున తేహి కణ్డేహి కణ్డకిచ్చం కరిస్సామీ’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, అలం తేహి కణ్డేహి, కిం తేహి కణ్డేహీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, పఞ్చ కణ్డాని, ఏవం పఞ్చిన్ద్రియాని దట్ఠబ్బాని సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం. యథా, మహారాజ, సఙ్గామావచరో యోధో, ఏవం యోగావచరో దట్ఠబ్బో. యథా పరసేనా, ఏవం కిలేసా దట్ఠబ్బా. యథా పఞ్చహి కణ్డేహి పరసేనా భిజ్జతి, ఏవం పఞ్చిన్ద్రియేహి కిలేసా భిజ్జన్తి, భగ్గా చ కిలేసా న పున సమ్భవన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పఞ్ఞా సకిచ్చయం కత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, యం పన తాయ పఞ్ఞాయ కతం ‘అనిచ్చ’న్తి వా ‘దుక్ఖ’న్తి వా ‘అనత్తా’తి వా, తం న నిరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

ఞాణపఞ్ఞాపఞ్హో తతియో.

౪. పటిసన్దహనపుగ్గలవేదియనపఞ్హో

౪. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యో న పటిసన్దహతి, వేదేతి సో కిఞ్చి దుక్ఖం వేదన’’న్తి? థేరో ఆహ ‘‘కిఞ్చి వేదేతి, కిఞ్చి న వేదేతీ’’తి. ‘‘కిం వేదేతి, కిం న వేదేతీ’’తి? ‘‘కాయికం, మహారాజ, వేదనం వేదేతి, చేతసికం వేదనం న వేదేతీ’’తి. ‘‘కథం, భన్తే, కాయికం వేదనం వేదేతి, కథం చేతసికం వేదనం న వేదేతీ’’తి? ‘‘యో హేతు యో పచ్చయో కాయికాయ దుక్ఖవేదనాయ ఉప్పత్తియా, తస్స హేతుస్స తస్స పచ్చయస్స అనుపరమా కాయికం దుక్ఖవేదనం వేదేతి, యో హేతు యో పచ్చయో చేతసికాయ దుక్ఖవేదనాయ ఉప్పత్తియా, తస్స హేతుస్స తస్స పచ్చయస్స ఉపరమా చేతసికం దుక్ఖవేదనం న వేదేతి. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా – ‘సో ఏకం వేదనం వేదేతి కాయికం న చేతసిక’’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యో దుక్ఖం వేదనం వేదేతి, కస్మా సో న పరినిబ్బాయతీ’’తి? ‘‘నత్థి, మహారాజ, అరహతో అనునయో వా పటిఘో వా, న చ అరహన్తో అపక్కం పాతేన్తి పరిపాకం ఆగమేన్తి పణ్డితా. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘నాభినన్దామి మరణం, నాభినన్దామి జీవితం;

కాలఞ్చ పటికఙ్ఖామి, నిబ్బిసం భతకో యథా.

‘‘‘నాభినన్దామి మరణం, నాభినన్దామి జీవితం;

కాలఞ్చ పటికఙ్ఖామి, సమ్పజానో పతిస్సతో’’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి [పస్స థేరగా. ౬౫౪].

పటిసన్దహనపుగ్గలవేదియనపఞ్హో చతుత్థో.

౫. వేదనాపఞ్హో

౫. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, సుఖా వేదనా కుసలా వా అకుసలా వా అబ్యాకతా వా’’తి? ‘‘సియా, మహారాజ, కుసలా, సియా అకుసలా, సియా అబ్యాకతా’’తి. ‘‘యది, భన్తే, కుసలా న దుక్ఖా, యది దుక్ఖా న కుసలా, కుసలం దుక్ఖన్తి నుప్పజ్జతీ’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ పురిసస్స హత్థే తత్తం అయోగుళం నిక్ఖిపేయ్య, దుతియే హత్థే సీతం హిమపిణ్డం నిక్ఖిపేయ్య, కిం ను ఖో, మహారాజ, ఉభోపి తే దహేయ్యు’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, ఉభోపి తే దహేయ్యు’’న్తి. ‘‘కిం ను ఖో, తే మహారాజ, ఉభోపి ఉణ్హా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కిం పన తే, మహారాజ, ఉభోపి సీతలా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘ఆజానాహి నిగ్గహం యది తత్తం దహతి, న చ తే ఉభోపి ఉణ్హా, తేన నుప్పజ్జతి. యది సీతలం దహతి, న చ తే ఉభోపి సీతలా, తేన నుప్పజ్జతి. కిస్స పన తే, మహారాజ, ఉభోపి దహన్తి, న చ తే ఉభోపి ఉణ్హా, న చ తే ఉభోపి సీతలా? ఏకం ఉణ్హం, ఏకం సీతలం, ఉభోపి తే దహన్తి, తేన నుప్పజ్జతీ’’తి. ‘‘నాహం పటిబలో తయా వాదినా సద్ధిం సల్లపితుం, సాధు అత్థం జప్పేహీ’’తి. తతో థేరో అభిధమ్మసంయుత్తాయ కథాయ రాజానం మిలిన్దం సఞ్ఞాపేసి –

‘‘ఛయిమాని, మహారాజ, గేహనిస్సితాని సోమనస్సాని, ఛ నేక్ఖమ్మనిస్సితాని సోమనస్సాని, ఛ గేహనిస్సితాని దోమనస్సాని, ఛ నేక్ఖమ్మనిస్సితాని దోమనస్సాని, ఛ గేహనిస్సితా ఉపేక్ఖా, ఛ నేక్ఖమ్మనిస్సితా ఉపేక్ఖాతి, ఇమాని ఛ ఛక్కాని, అతీతాపి ఛత్తింసవిధా వేదనా, అనాగతాపి ఛత్తింసవిధా వేదనా, పచ్చుప్పన్నాపి ఛత్తింసవిధా వేదనా, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞుహిత్వా అభిసమ్పిణ్డేత్వా అట్ఠసతం వేదనా హోన్తీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

వేదనాపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. నామరూపఏకత్తనానత్తపఞ్హో

౬. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, కో పటిసన్దహతీ’’తి? థేరో ఆహ ‘‘నామరూపం ఖో, మహారాజ, పటిసన్దహతీ’’తి. ‘‘కిం ఇమం యేవ నామరూపం పటిసన్దహతీ’’తి? ‘‘న ఖో, మహారాజ, ఇమం యేవ నామరూపం పటిసన్దహతి, ఇమినా పన, మహారాజ, నామరూపేన కమ్మం కరోతి సోభనం వా పాపకం వా, తేన కమ్మేన అఞ్ఞం నామరూపం పటిసన్దహతీ’’తి. ‘‘యది, భన్తే, న ఇమం యేవ నామరూపం పటిసన్దహతి, నను సో ముత్తో భవిస్సతి పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి? థేరో ఆహ ‘‘యది న పటిసన్దహేయ్య, ముత్తో భవేయ్య పాపకేహి కమ్మేహి. యస్మా చ ఖో, మహారాజ, పటిసన్దహతి, తస్మా న ముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో అఞ్ఞతరస్స పురిసస్స అమ్బం అవహరేయ్య, తమేనం అమ్బసామికో గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేయ్య ‘ఇమినా దేవ పురిసేన మయ్హం అమ్బా అవహటా’తి, సో ఏవం వదేయ్య ‘నాహం, దేవ, ఇమస్స అమ్బే అవహరామి, అఞ్ఞే తే అమ్బా, యే ఇమినా రోపితా, అఞ్ఞే తే అమ్బా, యే మయా అవహటా, నాహం దణ్డప్పత్తో’తి. కిం ను ఖో సో, మహారాజ, పురిసో దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి. ‘‘కేన కారణేనా’’తి? ‘‘కిఞ్చాపి సో ఏవం వదేయ్య, పురిమం, భన్తే, అమ్బం అప్పచ్చక్ఖాయ పచ్ఛిమేన అమ్బేన సో పురిసో దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఇమినా నామరూపేన కమ్మం కరోతి సోభనం వా పాపకం వా, తేన కమ్మేన అఞ్ఞం నామరూపం పటిసన్దహతి, తస్మా న ముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో అఞ్ఞతరస్స పురిసస్స సాలిం అవహరేయ్య…పే… ఉచ్ఛుం అవహరేయ్య…పే… యథా మహారాజ కోచి పురిసో హేమన్తకాలే అగ్గిం జాలేత్వా విసిబ్బేత్వా [విసీవేత్వా (సీ. పీ.)] అవిజ్ఝాపేత్వా పక్కమేయ్య, అథ ఖో సో అగ్గి అఞ్ఞతరస్స పురిసస్స ఖేత్తం డహేయ్య [ఉపడహేయ్య (క.)], తమేనం ఖేత్తసామికో గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేయ్య ‘ఇమినా, దేవ, పురిసేన మయ్హం ఖేత్తం దడ్ఢ’న్తి. సో ఏవం వదేయ్య ‘నాహం, దేవ, ఇమస్స ఖేత్తం ఝాపేమి, అఞ్ఞో సో అగ్గి, యో మయా అవిజ్ఝాపితో, అఞ్ఞో సో అగ్గి, యేనిమస్స ఖేత్తం దడ్ఢం, నాహం దణ్డప్పత్తో’తి. కిం ను ఖో సో, మహారాజ, పురిసో దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి. ‘‘కేన కారణేనా’’తి? ‘‘కిఞ్చాపి సో ఏవం వదేయ్య, పురిమం, భన్తే, అగ్గిం అప్పచ్చక్ఖాయ పచ్ఛిమేన అగ్గినా సో పురిసో దణ్డప్పత్తో భవేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఇమినా నామరూపేన కమ్మం కరోతి సోభనం వా పాపకం వా, తేన కమ్మేన అఞ్ఞం నామరూపం పటిసన్దహతి, తస్మా న ముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో పదీపం ఆదాయ పాసాదం అభిరూహిత్వా భుఞ్జేయ్య, పదీపో ఝాయమానో తిణం ఝాపేయ్య, తిణం ఝాయమానం ఘరం ఝాపేయ్య, ఘరం ఝాయమానం గామం ఝాపేయ్య, గామజనో తం పురిసం గహేత్వా ఏవం వదేయ్య ‘కిస్స త్వం, భో పురిస, గామం ఝాపేసీ’తి, సో ఏవం వదేయ్య ‘నాహం, భో, గామం ఝాపేమి, అఞ్ఞో సో పదీపగ్గి, యస్సాహం ఆలోకేన భుఞ్జిం, అఞ్ఞో సో అగ్గి, యేన గామో ఝాపితో’తి, తే వివదమానా తవ సన్తికే ఆగచ్ఛేయ్యుం, కస్స త్వం, మహారాజ, అట్టం [అత్థం (సీ. పీ.)] ధారేయ్యాసీ’’తి? ‘‘గామజనస్స భన్తే’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘కిఞ్చాపి సో ఏవం వదేయ్య, అపి చ తతో ఏవ సో అగ్గి నిబ్బత్తో’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కిఞ్చాపి అఞ్ఞం మారణన్తికం నామరూపం, అఞ్ఞం పటిసన్ధిస్మిం నామరూపం, అపి చ తతో యేవ తం నిబ్బత్తం, తస్మా న ముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో దహరిం దారికం వారేత్వా సుఙ్కం దత్వా పక్కమేయ్య. సా అపరేన సమయేన మహతీ అస్స వయప్పత్తా, తతో అఞ్ఞో పురిసో సుఙ్కం దత్వా వివాహం కరేయ్య, ఇతరో ఆగన్త్వా ఏవం వదేయ్య ‘కిస్స పన మే త్వం, అమ్భో పురిస, భరియం నేసీ’తి? సో ఏవం వదేయ్య ‘నాహం తవ భరియం నేమి, అఞ్ఞా సా దారికా దహరీ తరుణీ, యా తయా వారితా చ దిన్నసుఙ్కా చ, అఞ్ఞాయం దారికా మహతీ వయప్పత్తా మయా వారితా చ దిన్నసుఙ్కా చా’తి, తే వివదమానా తవ సన్తికే ఆగచ్ఛేయ్యుం. కస్స త్వం, మహారాజ, అట్టం ధారేయ్యాసీ’’తి? ‘‘పురిమస్స భన్తే’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘కిఞ్చాపి సో ఏవం వదేయ్య, అపి చ తతో యేవ సా మహతీ నిబ్బత్తా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కిఞ్చాపి అఞ్ఞం మారణన్తికం నామరూపం, అఞ్ఞం పటిసన్ధిస్మిం నామరూపం, అపి చ తతో యేవ తం నిబ్బత్తం, తస్మా నపరిముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.

‘‘భియ్యో ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో గోపాలకస్స హత్థతో ఖీరఘటం కిణిత్వా తస్సేవ హత్థే నిక్ఖిపిత్వా పక్కమేయ్య ‘స్వే గహేత్వా గమిస్సామీ’తి, తం అపరజ్జు దధి సమ్పజ్జేయ్య. సో ఆగన్త్వా ఏవం వదేయ్య ‘దేహి మే ఖీరఘట’న్తి. సో దధిం దస్సేయ్య. ఇతరో ఏవం వదేయ్య ‘నాహం తవ హత్థతో దధిం కిణామి, దేహి మే ఖీరఘట’న్తి. సో ఏవం వదేయ్య ‘అజానతో తే ఖీరం దధిభూత’న్తి తే వివదమానా తవ సన్తికే ఆగచ్ఛేయ్యుం, కస్స త్వం మహారాజ, అట్టం ధారేయ్యాసీ’’తి? ‘‘గోపాలకస్స భన్తే’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘కిఞ్చాపి సో ఏవం వదేయ్య, అపి చ తతో యేవ తం నిబ్బత్త’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కిఞ్చాపి అఞ్ఞం మారణన్తికం నామరూపం, అఞ్ఞం పటిసన్ధిస్మిం నామరూపం, అపి చ తతో యేవ తం నిబ్బత్తం, తస్మా న పరిముత్తో పాపకేహి కమ్మేహీ’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

నామరూపఏకత్తనానత్తపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. థేరపటిసన్దహనాపటిసన్దహనపఞ్హో

౭. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, త్వం పన పటిసన్దహిస్ససీ’’తి? ‘‘అలం, మహారాజ, కిం తే తేన పుచ్ఛితేన, నను మయా పటికచ్చేవ అక్ఖాతం ‘సచే, మహారాజ, సఉపాదానో భవిస్సామి, పటిసన్దహిస్సామి, సచే అనుపాదానో భవిస్సామి, న పటిసన్దహిస్సామీ’’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో రఞ్ఞో అధికారం కరేయ్య. రాజా తుట్ఠో అధికారం దదేయ్య, సో తేన అధికారేన పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గిభూతో పరిచరేయ్య, సో చే జనస్స ఆరోచేయ్య ‘న మే రాజా కిఞ్చి పటికరోతీ’ తి. కిం ను ఖో సో, మహారాజ, పురిసో యుత్తకారీ భవేయ్యా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కిం తే తేన పుచ్ఛితేన, నను మయా పటికచ్చేవ అక్ఖాతం ‘సచే సఉపాదానో భవిస్సామి, పటిసన్దహిస్సామి, సచే అనుపాదానో భవిస్సామి, న పటిసన్దహిస్సామీ’’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

థేరపటిసన్దహనాపటిసన్దహనపఞ్హో సత్తమో.

౮. నామరూపపటిసన్దహనపఞ్హో

౮. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యం పనేతం బ్రూసి ‘నామరూప’న్తి, తత్థ కతమం నామం, కతమం రూప’’న్తి. ‘‘యం తత్థ, మహారాజ, ఓళారికం, ఏతం రూపం, యే తత్థ సుఖుమా చిత్తచేతసికా ధమ్మా, ఏతం నామ’’న్తి. ‘‘భన్తే నాగసేన, కేన కారణేన నామం యేవ న పటిసన్దహతి, రూపం యేవ వా’’తి? ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞూపనిస్సితా, మహారాజ, ఏతే ధమ్మా ఏకతోవ ఉప్పజ్జన్తీ’’తి.

‘‘ఓపమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, కుక్కుటియా కలలం న భవేయ్య, అణ్డమ్పి న భవేయ్య, యఞ్చ తత్థ కలలం, యఞ్చ అణ్డం, ఉభోపేతే అఞ్ఞమఞ్ఞూపనిస్సితా, ఏకతోవ నేసం ఉప్పత్తి హోతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యది తత్థ నామం న భవేయ్య, రూపమ్పి న భవేయ్య, యఞ్చేవ తత్థ నామం, యఞ్చేవ రూపం, ఉభోపేతే అఞ్ఞమఞ్ఞూపనిస్సితా, ఏకతోవ నేసం ఉప్పత్తి హోతి. ఏవమేతం దీఘమద్ధానం సన్ధావిత’’న్తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

నామరూపపటిసన్దహనపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. అద్ధానపఞ్హో

౯. రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, యం పనేతం బ్రూసి ‘దీఘమద్ధాన’న్తి, కిమేతం అద్ధానం నామా’’తి? ‘‘అతీతో, మహారాజ, అద్ధా, అనాగతో అద్ధా, పచ్చుప్పన్నో అద్ధా’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, సబ్బే అద్ధా అత్థీ’’తి? ‘‘కోచి, మహారాజ, అద్ధా అత్థి, కోచి నత్థీ’’తి. ‘‘కతమో పన, భన్తే, అత్థి, కతమో నత్థీ’’తి? ‘‘యే తే, మహారాజ, సఙ్ఖారా అతీతా విగతా నిరుద్ధా విపరిణతా, సో అద్ధా నత్థి, యే ధమ్మా విపాకా, యే చ విపాకధమ్మధమ్మా, యే చ అఞ్ఞత్ర పటిసన్ధిం దేన్తి, సో అద్ధా అత్థి. యే సత్తా కాలఙ్కతా అఞ్ఞత్ర ఉప్పన్నా, సో చ అద్ధా అత్థి. యే సత్తా కాలఙ్కతా అఞ్ఞత్ర అనుప్పన్నా, సో అద్ధా నత్థి. యే చ సత్తా పరినిబ్బుతా, సో చ అద్ధా నత్థి పరినిబ్బుతత్తా’’తి.

‘‘కల్లోసి, భన్తే నాగసేనా’’తి.

అద్ధానపఞ్హో నవమో.

అద్ధానవగ్గో దుతియో.

ఇమస్మిం వగ్గే నవ పఞ్హా.