౨. దుతియవగ్గో

౧. పుఞ్ఞకిరియవత్థుసుత్తం

౬౦. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞకిరియవత్థూని. కతమాని తీణి? దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి పుఞ్ఞకిరియవత్థూనీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘పుఞ్ఞమేవ సో సిక్ఖేయ్య, ఆయతగ్గం సుఖుద్రయం;

దానఞ్చ సమచరియఞ్చ, మేత్తచిత్తఞ్చ భావయే.

‘‘ఏతే ధమ్మే భావయిత్వా, తయో సుఖసముద్దయే;

అబ్యాపజ్ఝం సుఖం లోకం, పణ్డితో ఉపపజ్జతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఠమం.

౨. చక్ఖుసుత్తం

౬౧. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, చక్ఖూని. కతమాని తీణి? మంసచక్ఖు, దిబ్బచక్ఖు, పఞ్ఞాచక్ఖు – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి చక్ఖూనీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘మంసచక్ఖు దిబ్బచక్ఖు, పఞ్ఞాచక్ఖు అనుత్తరం;

ఏతాని తీణి చక్ఖూని, అక్ఖాసి పురిసుత్తమో.

‘‘మంసచక్ఖుస్స ఉప్పాదో, మగ్గో దిబ్బస్స చక్ఖునో;

యతో ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞాచక్ఖు అనుత్తరం;

యస్స చక్ఖుస్స పటిలాభా, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. దుతియం.

౩. ఇన్ద్రియసుత్తం

౬౨. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని తీణి? అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం, అఞ్ఞిన్ద్రియం, అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి ఇన్ద్రియానీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘సేఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;

ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా.

‘‘తతో అఞ్ఞా విముత్తస్స, ఞాణం వే హోతి తాదినో;

అకుప్పా మే విముత్తీతి, భవసంయోజనక్ఖయా.

‘‘స వే [సచే (సీ. స్యా.)] ఇన్ద్రియసమ్పన్నో, సన్తో సన్తిపదే రతో;

ధారేతి అన్తిమం దేహం, జేత్వా మారం సవాహిని’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. తతియం.

౪. అద్ధాసుత్తం

౬౩. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, అద్ధా. కతమే తయో? అతీతో అద్ధా, అనాగతో అద్ధా, పచ్చుప్పన్నో అద్ధా – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో అద్ధా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘అక్ఖేయ్యసఞ్ఞినో సత్తా, అక్ఖేయ్యస్మిం పతిట్ఠితా;

అక్ఖేయ్యం అపరిఞ్ఞాయ, యోగమాయన్తి మచ్చునో.

‘‘అక్ఖేయ్యఞ్చ పరిఞ్ఞాయ, అక్ఖాతారం న మఞ్ఞతి;

ఫుట్ఠో విమోక్ఖో మనసా, సన్తిపదమనుత్తరం.

‘‘స వే [సచే (క.)] అక్ఖేయ్యసమ్పన్నో, సన్తో సన్తిపదే రతో;

సఙ్ఖాయసేవీ ధమ్మట్ఠో, సఙ్ఖ్యం నోపేతి వేదగూ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. చతుత్థం.

౫. దుచ్చరితసుత్తం

౬౪. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, దుచ్చరితాని. కతమాని తీణి? కాయదుచ్చరితం, వచీదుచ్చరితం, మనోదుచ్చరితం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి దుచ్చరితానీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘కాయదుచ్చరితం కత్వా, వచీదుచ్చరితాని చ;

మనోదుచ్చరితం కత్వా, యఞ్చఞ్ఞం దోససంహితం.

‘‘అకత్వా కుసలం కమ్మం, కత్వానాకుసలం బహుం;

కాయస్స భేదా దుప్పఞ్ఞో, నిరయం సోపపజ్జతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఞ్చమం.

౬. సుచరితసుత్తం

౬౫. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సుచరితాని. కతమాని తీణి? కాయసుచరితం, వచీసుచరితం, మనోసుచరితం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి సుచరితానీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘కాయదుచ్చరితం హిత్వా, వచీదుచ్చరితాని చ;

మనోదుచ్చరితం హిత్వా, యఞ్చఞ్ఞం దోససంహితం.

‘‘అకత్వాకుసలం కమ్మం, కత్వాన కుసలం బహుం;

కాయస్స భేదా సప్పఞ్ఞో, సగ్గం సో ఉపపజ్జతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. ఛట్ఠం.

౭. సోచేయ్యసుత్తం

౬౬. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సోచేయ్యాని. కతమాని తీణి? కాయసోచేయ్యం, వచీసోచేయ్యం, మనోసోచేయ్యం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి సోచేయ్యానీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘కాయసుచిం వచీసుచిం [వాచాసుచిం (క.)], చేతోసుచిమనాసవం;

సుచిం సోచేయ్యసమ్పన్నం, ఆహు సబ్బప్పహాయిన’’న్తి [ఆహు నిన్హాతపాపకన్తి (అ. ని. ౩.౧౨౨) యుత్తతరం].

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. సత్తమం.

౮. మోనేయ్యసుత్తం

౬౭. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, మోనేయ్యాని. కతమాని తీణి? కాయమోనేయ్యం, వచీమోనేయ్యం, మనోమోనేయ్యం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి మోనేయ్యానీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘కాయమునిం వచీమునిం, మనోమునిమనాసవం;

మునిం మోనేయ్యసమ్పన్నం, ఆహు నిన్హాతపాపక’’న్తి [ఆహు సబ్బప్పహాయినన్తి (అ. ని. ౩.౧౨౩)].

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమరాగసుత్తం

౬౮. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘యస్స కస్సచి, భిక్ఖవే, రాగో అప్పహీనో, దోసో అప్పహీనో, మోహో అప్పహీనో – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘బద్ధో [బన్దో (బహూసు)] మారస్స పటిముక్కస్స మారపాసో యథాకామకరణీయో [యథా కామకరణీయో చ (సీ. స్యా. పీ. క.)] పాపిమతో’. యస్స కస్సచి, భిక్ఖవే, రాగో పహీనో, దోసో పహీనో, మోహో పహీనో – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘అబద్ధో మారస్స ఓముక్కస్స మారపాసో న యథా కామకరణీయో [న యథాకామకరణీయో చ (స్యా.)] పాపిమతో’’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యస్స రాగో చ దోసో చ, అవిజ్జా చ విరాజితా;

తం భావితత్తఞ్ఞతరం, బ్రహ్మభూతం తథాగతం;

బుద్ధం వేరభయాతీతం, ఆహు సబ్బప్పహాయిన’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. నవమం.

౧౦. దుతియరాగసుత్తం

౬౯. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘యస్స కస్సచి, భిక్ఖవే, భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వా రాగో అప్పహీనో, దోసో అప్పహీనో, మోహో అప్పహీనో – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, న ‘అతరి [అతిణ్ణో (క. సీ. క.)] సముద్దం సఊమిం సవీచిం సావట్టం సగహం సరక్ఖసం’. యస్స కస్సచి, భిక్ఖవే, భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వా రాగో పహీనో, దోసో పహీనో, మోహో పహీనో – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘అతరి సముద్దం సఊమిం సవీచిం సావట్టం సగహం సరక్ఖసం, తిణ్ణో పారఙ్గతో [పారగతో (సీ. అట్ఠ. స్యా.)] థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణో’’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యస్స రాగో చ దోసో చ, అవిజ్జా చ విరాజితా;

సోమం సముద్దం సగహం సరక్ఖసం, సఊమిభయం దుత్తరం అచ్చతారి.

‘‘సఙ్గాతిగో మచ్చుజహో నిరూపధి, పహాసి దుక్ఖం అపునబ్భవాయ;

అత్థఙ్గతో సో న పమాణమేతి, అమోహయి మచ్చురాజన్తి బ్రూమీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. దసమం.

దుతియో వగ్గో నిట్ఠితో.

తస్సుద్దానం –

పుఞ్ఞం చక్ఖు అథ ఇన్ద్రియాని [అత్థిన్ద్రియా (స్యా.)], అద్ధా చ చరితం దువే సోచి [సుచి (స్యా.)];

మునో [మునే (స్యా.)] అథ రాగదువే, పున వగ్గమాహు దుతియముత్తమన్తి.