నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

ఇతివుత్తకపాళి

౧. ఏకకనిపాతో

౧. పఠమవగ్గో

౧. లోభసుత్తం

౧. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఏకధమ్మం, భిక్ఖవే, పజహథ; అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయ. కతమం ఏకధమ్మం? లోభం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మం పజహథ; అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యేన లోభేన లుద్ధాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం;

తం లోభం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినో;

పహాయ న పునాయన్తి, ఇమం లోకం కుదాచన’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఠమం.

౨. దోససుత్తం

౨. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఏకధమ్మం, భిక్ఖవే, పజహథ; అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయ. కతమం ఏకధమ్మం? దోసం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మం పజహథ; అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యేన దోసేన దుట్ఠాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం;

తం దోసం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినో;

పహాయ న పునాయన్తి, ఇమం లోకం కుదాచన’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. దుతియం.

౩. మోహసుత్తం

౩. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఏకధమ్మం, భిక్ఖవే, పజహథ; అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయ. కతమం ఏకధమ్మం? మోహం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మం పజహథ; అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యేన మోహేన మూళ్హాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం;

తం మోహం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినో;

పహాయ న పునాయన్తి, ఇమం లోకం కుదాచన’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. తతియం.

౪. కోధసుత్తం

౪. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఏకధమ్మం, భిక్ఖవే, పజహథ; అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయ. కతమం ఏకధమ్మం? కోధం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మం పజహథ; అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యేన కోధేన కుద్ధాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం;

తం కోధం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినో;

పహాయ న పునాయన్తి, ఇమం లోకం కుదాచన’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. చతుత్థం.

౫. మక్ఖసుత్తం

౫. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఏకధమ్మం, భిక్ఖవే, పజహథ; అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయ. కతమం ఏకధమ్మం? మక్ఖం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మం పజహథ; అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యేన మక్ఖేన మక్ఖాసే [మక్ఖితాసే (స్యా.)], సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం;

తం మక్ఖం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినో;

పహాయ న పునాయన్తి, ఇమం లోకం కుదాచన’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఞ్చమం.

౬. మానసుత్తం

౬. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఏకధమ్మం, భిక్ఖవే, పజహథ; అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయ. కతమం ఏకధమ్మం? మానం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మం పజహథ; అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యేన మానేన మత్తాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం;

తం మానం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినో;

పహాయ న పునాయన్తి, ఇమం లోకం కుదాచన’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. ఛట్ఠం.

౭. సబ్బపరిఞ్ఞాసుత్తం

౭. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం తత్థ చిత్తం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. సబ్బఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం తత్థ చిత్తం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యో సబ్బం సబ్బతో ఞత్వా, సబ్బత్థేసు న రజ్జతి;

స వే సబ్బపరిఞ్ఞా [సబ్బం పరిఞ్ఞా (స్యా. పీ.)] సో, సబ్బదుక్ఖముపచ్చగా’’తి [సబ్బం దుక్ఖం ఉపచ్చగాతి (స్యా.), సబ్బదుక్ఖం ఉపచ్చగాతి (పీ. అట్ఠ.)].

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. సత్తమం.

౮. మానపరిఞ్ఞాసుత్తం

౮. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘మానం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం తత్థ చిత్తం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. మానఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం తత్థ చిత్తం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘మానుపేతా అయం పజా, మానగన్థా భవే రతా;

మానం అపరిజానన్తా, ఆగన్తారో పునబ్భవం.

‘‘యే చ మానం పహన్త్వాన, విముత్తా మానసఙ్ఖయే;

తే మానగన్థాభిభునో, సబ్బదుక్ఖముపచ్చగు’’న్తి [సబ్బదుక్ఖం ఉపచ్చగున్తి (పీ.), సబ్బం దుక్ఖం ఉపచ్చగున్తి (అట్ఠకథా)].

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. అట్ఠమం.

౯. లోభపరిఞ్ఞాసుత్తం

౯. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘లోభం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం తత్థ చిత్తం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. లోభఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం తత్థ చిత్తం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యేన లోభేన లుద్ధాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం;

తం లోభం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినో;

పహాయ న పునాయన్తి, ఇమం లోకం కుదాచన’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. నవమం.

౧౦. దోసపరిఞ్ఞాసుత్తం

౧౦. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘దోసం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం తత్థ చిత్తం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. దోసఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం తత్థ చిత్తం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యేన దోసేన దుట్ఠాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం;

తం దోసం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినో;

పహాయ న పునాయన్తి, ఇమం లోకం కుదాచన’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. దసమం.

పఠమో వగ్గో నిట్ఠితో.

తస్సుద్దానం –

రాగదోసా అథ మోహో, కోధమక్ఖా మానం సబ్బం;

మానతో రాగదోసా పున ద్వే, పకాసితా వగ్గమాహు పఠమన్తి.

౨. దుతియవగ్గో

౧. మోహపరిఞ్ఞాసుత్తం

౧౧. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘మోహం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం తత్థ చిత్తం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. మోహఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం తత్థ చిత్తం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యేన మోహేన మూళ్హాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం;

తం మోహం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినో;

పహాయ న పునాయన్తి, ఇమం లోకం కుదాచన’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఠమం.

౨. కోధపరిఞ్ఞాసుత్తం

౧౨. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘కోధం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం తత్థ చిత్తం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. కోధఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం తత్థ చిత్తం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యేన కోధేన కుద్ధాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం;

తం కోధం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినో;

పహాయ న పునాయన్తి, ఇమం లోకం కుదాచన’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. దుతియం.

౩.మక్ఖపరిఞ్ఞాసుత్తం

౧౩. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘మక్ఖం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం తత్థ చిత్తం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. మక్ఖఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం తత్థ చిత్తం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యేన మక్ఖేన మక్ఖాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం;

తం మక్ఖం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినో;

పహాయ న పునాయన్తి, ఇమం లోకం కుదాచన’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. తతియం.

౪. అవిజ్జానీవరణసుత్తం

౧౪. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకనీవరణమ్పి సమనుపస్సామి యేన [యేనేవం (?)] నీవరణేన నివుతా పజా దీఘరత్తం సన్ధావన్తి సంసరన్తి యథయిదం, భిక్ఖవే, అవిజ్జానీవరణం [అవిజ్జానీవరణేన (?)]. అవిజ్జానీవరణేన హి, భిక్ఖవే, నివుతా పజా దీఘరత్తం సన్ధావన్తి సంసరన్తీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘నత్థఞ్ఞో ఏకధమ్మోపి, యేనేవం [యేనేవ (సీ. పీ. క.)] నివుతా పజా;

సంసరన్తి అహోరత్తం, యథా మోహేన ఆవుతా.

‘‘యే చ మోహం పహన్త్వాన, తమోఖన్ధం [తమోక్ఖన్ధం (సీ. స్యా. పీ.)] పదాలయుం;

న తే పున సంసరన్తి, హేతు తేసం న విజ్జతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. చతుత్థం.

౫. తణ్హాసంయోజనసుత్తం

౧౫. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకసంయోజనమ్పి సమనుపస్సామి యేన [యేనేవం (స్యా.)] సంయోజనేన సంయుత్తా సత్తా దీఘరత్తం సన్ధావన్తి సంసరన్తి యథయిదం, భిక్ఖవే, తణ్హాసంయోజనం [తణ్హాసంయోజనేన (?)]. తణ్హాసంయోజనేన హి, భిక్ఖవే, సంయుత్తా సత్తా దీఘరత్తం సన్ధావన్తి సంసరన్తీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధాన సంసరం;

ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం [ఇత్థమ్భావఞ్ఞథాభావం (స్యా.)], సంసారం నాతివత్తతి.

‘‘ఏతమాదీనవం [ఏవమాదీనవం (సీ. పీ. క.)] ఞత్వా, తణ్హం [తణ్హా (సీ. క.)] దుక్ఖస్స సమ్భవం;

వీతతణ్హో అనాదానో, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఞ్చమం.

౬. పఠమసేఖసుత్తం

౧౬. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘సేఖస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అప్పత్తమానసస్స అనుత్తరం యోగక్ఖేమం పత్థయమానస్స విహరతో అజ్ఝత్తికం అఙ్గన్తి కరిత్వా నాఞ్ఞం ఏకఙ్గమ్పి సమనుపస్సామి యం ఏవం బహూపకారం యథయిదం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసికారో. యోనిసో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు మనసి కరోన్తో అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యోనిసో మనసికారో, ధమ్మో సేఖస్స భిక్ఖునో;

నత్థఞ్ఞో ఏవం బహుకారో, ఉత్తమత్థస్స పత్తియా;

యోనిసో పదహం భిక్ఖు, ఖయం దుక్ఖస్స పాపుణే’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. ఛట్ఠం.

౭. దుతియసేఖసుత్తం

౧౭. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘సేఖస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అప్పత్తమానసస్స అనుత్తరం యోగక్ఖేమం పత్థయమానస్స విహరతో బాహిరం అఙ్గన్తి కరిత్వా నాఞ్ఞం ఏకఙ్గమ్పి సమనుపస్సామి యం ఏవం బహూపకారం యథయిదం, భిక్ఖవే, కల్యాణమిత్తతా. కల్యాణమిత్తో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘కల్యాణమిత్తో యో భిక్ఖు, సప్పతిస్సో సగారవో;

కరం మిత్తానం వచనం, సమ్పజానో పతిస్సతో;

పాపుణే అనుపుబ్బేన, సబ్బసంయోజనక్ఖయ’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. సత్తమం.

౮. సఙ్ఘభేదసుత్తం

౧౮. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఏకధమ్మో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి బహుజనాహితాయ బహుజనాసుఖాయ బహునో జనస్స అనత్థాయ అహితాయ దుక్ఖాయ దేవమనుస్సానం. కతమో ఏకధమ్మో? సఙ్ఘభేదో. సఙ్ఘే ఖో పన, భిక్ఖవే, భిన్నే అఞ్ఞమఞ్ఞం భణ్డనాని చేవ హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిభాసా చ హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిక్ఖేపా చ హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిచ్చజనా చ హోన్తి. తత్థ అప్పసన్నా చేవ నప్పసీదన్తి, పసన్నానఞ్చ ఏకచ్చానం అఞ్ఞథత్తం హోతీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘ఆపాయికో నేరయికో, కప్పట్ఠో సఙ్ఘభేదకో;

వగ్గారామో అధమ్మట్ఠో, యోగక్ఖేమా పధంసతి [యోగక్ఖేమతో ధంసతి (స్యా. పీ.), యోగక్ఖేమా విమంసతి (సీ. క.)];

సఙ్ఘం సమగ్గం భేత్వాన [భిత్వాన (సీ. క.), భిన్దిత్వా (చూళవ. ౩౫౪; అ. ని. ౧౦.౩౯)], కప్పం నిరయమ్హి పచ్చతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. అట్ఠమం.

౯. సఙ్ఘసామగ్గీసుత్తం

౧౯. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఏకధమ్మో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ బహునో జనస్స అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం. కతమో ఏకధమ్మో? సఙ్ఘసామగ్గీ. సఙ్ఘే ఖో పన, భిక్ఖవే, సమగ్గే న చేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం భణ్డనాని హోన్తి, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిభాసా హోన్తి, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిక్ఖేపా హోన్తి, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిచ్చజనా హోన్తి. తత్థ అప్పసన్నా చేవ పసీదన్తి, పసన్నానఞ్చ భియ్యోభావో హోతీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘సుఖా సఙ్ఘస్స సామగ్గీ, సమగ్గానఞ్చనుగ్గహో;

సమగ్గరతో ధమ్మట్ఠో, యోగక్ఖేమా న ధంసతి;

సఙ్ఘం సమగ్గం కత్వాన, కప్పం సగ్గమ్హి మోదతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. నవమం.

౧౦. పదుట్ఠచిత్తసుత్తం

౨౦. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, ఏకచ్చం పుగ్గలం పదుట్ఠచిత్తం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమమ్హి చాయం సమయే పుగ్గలో కాలఙ్కరేయ్య యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే’. తం కిస్స హేతు? చిత్తం హిస్స, భిక్ఖవే, పదుట్ఠం. చేతోపదోసహేతు ఖో పన, భిక్ఖవే, ఏవమిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జన్తీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘పదుట్ఠచిత్తం ఞత్వాన, ఏకచ్చం ఇధ పుగ్గలం;

ఏతమత్థఞ్చ బ్యాకాసి, బుద్ధో భిక్ఖూన సన్తికే.