౩. తికనిపాతో

౧. పఠమవగ్గో

౧. మూలసుత్తం

౫౦. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, అకుసలమూలాని. కతమాని తీణి? లోభో అకుసలమూలం, దోసో అకుసలమూలం, మోహో అకుసలమూలం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి అకుసలమూలానీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘లోభో దోసో చ మోహో చ, పురిసం పాపచేతసం;

హింసన్తి అత్తసమ్భూతా, తచసారంవ సమ్ఫల’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఠమం.

౨. ధాతుసుత్తం

౫౧. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, ధాతుయో. కతమా తిస్సో? రూపధాతు, అరూపధాతు, నిరోధధాతు – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, తిస్సో ధాతుయో’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘రూపధాతుం [రూపధాతు (సబ్బత్థ)] పరిఞ్ఞాయ, అరూపేసు అసణ్ఠితా;

నిరోధే యే విముచ్చన్తి, తే జనా మచ్చుహాయినో.

‘‘కాయేన అమతం ధాతుం, ఫుసయిత్వా [ఫుస్సయిత్వా (స్యా.), ఫస్సయిత్వా (పీ.)] నిరూపధిం;

ఉపధిప్పటినిస్సగ్గం, సచ్ఛికత్వా అనాసవో;

దేసేతి సమ్మాసమ్బుద్ధో, అసోకం విరజం పద’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. దుతియం.

౩. పఠమవేదనాసుత్తం

౫౨. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా. కతమా తిస్సో? సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా –

ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, తిస్సో వేదనా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘సమాహితో సమ్పజానో, సతో బుద్ధస్స సావకో;

వేదనా చ పజానాతి, వేదనానఞ్చ సమ్భవం.

‘‘యత్థ చేతా నిరుజ్ఝన్తి, మగ్గఞ్చ ఖయగామినం;

వేదనానం ఖయా భిక్ఖు, నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతో’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. తతియం.

౪. దుతియవేదనాసుత్తం

౫౩. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా. కతమా తిస్సో? సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. సుఖా, భిక్ఖవే, వేదనా దుక్ఖతో దట్ఠబ్బా; దుక్ఖా వేదనా సల్లతో దట్ఠబ్బా; అదుక్ఖమసుఖా వేదనా అనిచ్చతో దట్ఠబ్బా. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సుఖా వేదనా దుక్ఖతో దిట్ఠా హోతి, దుక్ఖా వేదనా సల్లతో దిట్ఠా హోతి, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా అనిచ్చతో దిట్ఠా హోతి; అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అరియో సమ్మద్దసో అచ్ఛేచ్ఛి [అచ్ఛేజ్జి (సీ. పీ.), అచ్ఛిజ్జి (క.)], తణ్హం, వివత్తయి [వావత్తయి (సీ. అట్ఠ.)] సంయోజనం, సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సా’’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యో సుఖం దుక్ఖతో అద్ద [దక్ఖి (సీ. పీ. క.), అదక్ఖి (స్యా.)], దుక్ఖమద్దక్ఖి సల్లతో;

అదుక్ఖమసుఖం సన్తం, అదక్ఖి నం అనిచ్చతో.

‘‘స వే సమ్మద్దసో భిక్ఖు, యతో తత్థ విముచ్చతి;

అభిఞ్ఞావోసితో సన్తో, స వే యోగాతిగో మునీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. చతుత్థం.

౫. పఠమఏసనాసుత్తం

౫౪. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, ఏసనా. కతమా తిస్సో? కామేసనా, భవేసనా, బ్రహ్మచరియేసనా – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, తిస్సో ఏసనా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘సమాహితో సమ్పజానో, సతో బుద్ధస్స సావకో;

ఏసనా చ పజానాతి, ఏసనానఞ్చ సమ్భవం.

‘‘యత్థ చేతా నిరుజ్ఝన్తి, మగ్గఞ్చ ఖయగామినం;

ఏసనానం ఖయా భిక్ఖు, నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతో’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియఏసనాసుత్తం

౫౫. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, ఏసనా. కతమా తిస్సో? కామేసనా, భవేసనా, బ్రహ్మచరియేసనా – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, తిస్సో ఏసనా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘కామేసనా భవేసనా, బ్రహ్మచరియేసనా సహ;

ఇతి సచ్చపరామాసో, దిట్ఠిట్ఠానా సముస్సయా.

‘‘సబ్బరాగవిరత్తస్స, తణ్హక్ఖయవిముత్తినో;

ఏసనా పటినిస్సట్ఠా, దిట్ఠిట్ఠానా సమూహతా;

ఏసనానం ఖయా భిక్ఖు, నిరాసో అకథంకథీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. ఛట్ఠం.

౭. పఠమఆసవసుత్తం

౫౬. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, ఆసవా. కతమే తయో? కామాసవో, భవాసవో, అవిజ్జాసవో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో ఆసవా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘సమాహితో సమ్పజానో, సతో బుద్ధస్స సావకో;

ఆసవే చ పజానాతి, ఆసవానఞ్చ సమ్భవం.

‘‘యత్థ చేతా నిరుజ్ఝన్తి, మగ్గఞ్చ ఖయగామినం;

ఆసవానం ఖయా భిక్ఖు, నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతో’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. సత్తమం.

౮. దుతియఆసవసుత్తం

౫౭. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, ఆసవా. కతమే తయో? కామాసవో, భవాసవో, అవిజ్జాసవో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో ఆసవా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యస్స కామాసవో ఖీణో, అవిజ్జా చ విరాజితా;

భవాసవో పరిక్ఖీణో, విప్పముత్తో నిరూపధి;

ధారేతి అన్తిమం దేహం, జేత్వా మారం సవాహిని’’న్తి [సవాహనన్తి (బహూసు)].

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. అట్ఠమం.

౯. తణ్హాసుత్తం

౫౮. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, తణ్హా. కతమా తిస్సో? కామతణ్హా, భవతణ్హా, విభవతణ్హా – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, తిస్సో తణ్హా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘తణ్హాయోగేన సంయుత్తా, రత్తచిత్తా భవాభవే;

తే యోగయుత్తా మారస్స, అయోగక్ఖేమినో జనా;

సత్తా గచ్ఛన్తి సంసారం, జాతీమరణగామినో.

‘‘యే చ తణ్హం పహన్త్వాన, వీతతణ్హా [నిక్కణ్హా చ (సీ. క.)] భవాభవే;

తే వే [తే చ (సీ. పీ. క.)] పారఙ్గతా [పారగతా (క. సీ. స్యా.)] లోకే, యే పత్తా ఆసవక్ఖయ’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. నవమం.

౧౦. మారధేయ్యసుత్తం

౫౯. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అతిక్కమ్మ మారధేయ్యం ఆదిచ్చోవ విరోచతి. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అసేఖేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో హోతి, అసేఖేన సమాధిక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో హోతి, అసేఖేన పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో హోతి – ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అతిక్కమ్మ మారధేయ్యం ఆదిచ్చోవ విరోచతీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘సీలం సమాధి పఞ్ఞా చ, యస్స ఏతే సుభావితా;

అతిక్కమ్మ మారధేయ్యం, ఆదిచ్చోవ విరోచతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. దసమం.

పఠమో వగ్గో నిట్ఠితో.

తస్సుద్దానం –

మూలధాతు అథ వేదనా దువే, ఏసనా చ దువే ఆసవా దువే;

తణ్హాతో చ అథ [తణ్హాతో అథ (స్యా.)] మారధేయ్యతో, వగ్గమాహు పఠమన్తి ముత్తమన్తి.

౨. దుతియవగ్గో

౧. పుఞ్ఞకిరియవత్థుసుత్తం

౬౦. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞకిరియవత్థూని. కతమాని తీణి? దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి పుఞ్ఞకిరియవత్థూనీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘పుఞ్ఞమేవ సో సిక్ఖేయ్య, ఆయతగ్గం సుఖుద్రయం;

దానఞ్చ సమచరియఞ్చ, మేత్తచిత్తఞ్చ భావయే.

‘‘ఏతే ధమ్మే భావయిత్వా, తయో సుఖసముద్దయే;

అబ్యాపజ్ఝం సుఖం లోకం, పణ్డితో ఉపపజ్జతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఠమం.

౨. చక్ఖుసుత్తం

౬౧. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, చక్ఖూని. కతమాని తీణి? మంసచక్ఖు, దిబ్బచక్ఖు, పఞ్ఞాచక్ఖు – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి చక్ఖూనీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘మంసచక్ఖు దిబ్బచక్ఖు, పఞ్ఞాచక్ఖు అనుత్తరం;

ఏతాని తీణి చక్ఖూని, అక్ఖాసి పురిసుత్తమో.

‘‘మంసచక్ఖుస్స ఉప్పాదో, మగ్గో దిబ్బస్స చక్ఖునో;

యతో ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞాచక్ఖు అనుత్తరం;

యస్స చక్ఖుస్స పటిలాభా, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. దుతియం.

౩. ఇన్ద్రియసుత్తం

౬౨. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని తీణి? అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం, అఞ్ఞిన్ద్రియం, అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి ఇన్ద్రియానీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘సేఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;

ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా.

‘‘తతో అఞ్ఞా విముత్తస్స, ఞాణం వే హోతి తాదినో;

అకుప్పా మే విముత్తీతి, భవసంయోజనక్ఖయా.

‘‘స వే [సచే (సీ. స్యా.)] ఇన్ద్రియసమ్పన్నో, సన్తో సన్తిపదే రతో;

ధారేతి అన్తిమం దేహం, జేత్వా మారం సవాహిని’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. తతియం.

౪. అద్ధాసుత్తం

౬౩. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, అద్ధా. కతమే తయో? అతీతో అద్ధా, అనాగతో అద్ధా, పచ్చుప్పన్నో అద్ధా – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో అద్ధా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘అక్ఖేయ్యసఞ్ఞినో సత్తా, అక్ఖేయ్యస్మిం పతిట్ఠితా;

అక్ఖేయ్యం అపరిఞ్ఞాయ, యోగమాయన్తి మచ్చునో.

‘‘అక్ఖేయ్యఞ్చ పరిఞ్ఞాయ, అక్ఖాతారం న మఞ్ఞతి;

ఫుట్ఠో విమోక్ఖో మనసా, సన్తిపదమనుత్తరం.

‘‘స వే [సచే (క.)] అక్ఖేయ్యసమ్పన్నో, సన్తో సన్తిపదే రతో;

సఙ్ఖాయసేవీ ధమ్మట్ఠో, సఙ్ఖ్యం నోపేతి వేదగూ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. చతుత్థం.

౫. దుచ్చరితసుత్తం

౬౪. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, దుచ్చరితాని. కతమాని తీణి? కాయదుచ్చరితం, వచీదుచ్చరితం, మనోదుచ్చరితం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి దుచ్చరితానీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘కాయదుచ్చరితం కత్వా, వచీదుచ్చరితాని చ;

మనోదుచ్చరితం కత్వా, యఞ్చఞ్ఞం దోససంహితం.

‘‘అకత్వా కుసలం కమ్మం, కత్వానాకుసలం బహుం;

కాయస్స భేదా దుప్పఞ్ఞో, నిరయం సోపపజ్జతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఞ్చమం.

౬. సుచరితసుత్తం

౬౫. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సుచరితాని. కతమాని తీణి? కాయసుచరితం, వచీసుచరితం, మనోసుచరితం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి సుచరితానీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘కాయదుచ్చరితం హిత్వా, వచీదుచ్చరితాని చ;

మనోదుచ్చరితం హిత్వా, యఞ్చఞ్ఞం దోససంహితం.

‘‘అకత్వాకుసలం కమ్మం, కత్వాన కుసలం బహుం;

కాయస్స భేదా సప్పఞ్ఞో, సగ్గం సో ఉపపజ్జతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. ఛట్ఠం.

౭. సోచేయ్యసుత్తం

౬౬. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సోచేయ్యాని. కతమాని తీణి? కాయసోచేయ్యం, వచీసోచేయ్యం, మనోసోచేయ్యం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి సోచేయ్యానీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘కాయసుచిం వచీసుచిం [వాచాసుచిం (క.)], చేతోసుచిమనాసవం;

సుచిం సోచేయ్యసమ్పన్నం, ఆహు సబ్బప్పహాయిన’’న్తి [ఆహు నిన్హాతపాపకన్తి (అ. ని. ౩.౧౨౨) యుత్తతరం].

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. సత్తమం.

౮. మోనేయ్యసుత్తం

౬౭. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, మోనేయ్యాని. కతమాని తీణి? కాయమోనేయ్యం, వచీమోనేయ్యం, మనోమోనేయ్యం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి మోనేయ్యానీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘కాయమునిం వచీమునిం, మనోమునిమనాసవం;

మునిం మోనేయ్యసమ్పన్నం, ఆహు నిన్హాతపాపక’’న్తి [ఆహు సబ్బప్పహాయినన్తి (అ. ని. ౩.౧౨౩)].