౪. చతుక్కనిపాతో

౧. బ్రాహ్మణధమ్మయాగసుత్తం

౧౦౦. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘అహమస్మి, భిక్ఖవే, బ్రాహ్మణో యాచయోగో సదా పయతపాణి [పయతపాణీ (సీ. స్యా.)] అన్తిమదేహధరో అనుత్తరో భిసక్కో సల్లకత్తో. తస్స మే తుమ్హే పుత్తా ఓరసా ముఖతో జాతా ధమ్మజా ధమ్మనిమ్మితా ధమ్మదాయాదా, నో ఆమిసదాయాదా.

‘‘ద్వేమాని, భిక్ఖవే, దానాని – ఆమిసదానఞ్చ ధమ్మదానఞ్చ. ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ద్విన్నం దానానం యదిదం – ధమ్మదానం.

‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, సంవిభాగా – ఆమిససంవిభాగో చ ధమ్మసంవిభాగో చ. ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ద్విన్నం సంవిభాగానం యదిదం – ధమ్మసంవిభాగో.

‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అనుగ్గహా – ఆమిసానుగ్గహో చ ధమ్మానుగ్గహో చ. ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ద్విన్నం అనుగ్గహానం యదిదం – ధమ్మానుగ్గహో.

‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, యాగా – ఆమిసయాగో చ ధమ్మయాగో చ. ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ద్విన్నం యాగానం యదిదం – ధమ్మయాగో’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యో ధమ్మయాగం అయజీ అమచ్ఛరీ, తథాగతో సబ్బభూతానుకమ్పీ [సబ్బసత్తానుకమ్పీ (స్యా.) అట్ఠకథాయమ్పి];

తం తాదిసం దేవమనుస్ససేట్ఠం, సత్తా నమస్సన్తి భవస్స పారగు’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఠమం.

౨. సులభసుత్తం

౧౦౧. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అప్పాని చేవ సులభాని చ, తాని చ అనవజ్జాని. కతమాని చత్తారి? పంసుకూలం, భిక్ఖవే, చీవరానం అప్పఞ్చ సులభఞ్చ, తఞ్చ అనవజ్జం. పిణ్డియాలోపో, భిక్ఖవే, భోజనానం అప్పఞ్చ సులభఞ్చ, తఞ్చ అనవజ్జం. రుక్ఖమూలం, భిక్ఖవే, సేనాసనానం అప్పఞ్చ సులభఞ్చ, తఞ్చ అనవజ్జం. పూతిముత్తం, భిక్ఖవే, భేసజ్జానం అప్పఞ్చ సులభఞ్చ తఞ్చ అనవజ్జం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అప్పాని చేవ సులభాని చ, తాని చ అనవజ్జాని. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అప్పేన చ తుట్ఠో హోతి సులభేన చ (అనవజ్జేన చ) [(…) నత్థి సీ. పీ. క. పోత్థకేసు చ అఙ్గుత్తరే చ], ఇమస్సాహం అఞ్ఞతరం సామఞ్ఞఙ్గన్తి వదామీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘అనవజ్జేన తుట్ఠస్స, అప్పేన సులభేన చ;

న సేనాసనమారబ్భ, చీవరం పానభోజనం;

విఘాతో హోతి చిత్తస్స, దిసా నప్పటిహఞ్ఞతి.

‘‘యే చస్స [యేపస్స (స్యా.)] ధమ్మా అక్ఖాతా, సామఞ్ఞస్సానులోమికా;

అధిగ్గహితా తుట్ఠస్స, అప్పమత్తస్స భిక్ఖునో’’తి [సిక్ఖతోతి (సీ. క.)].

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. దుతియం.

౩. ఆసవక్ఖయసుత్తం

౧౦౨. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘జానతోహం, భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామి, నో అజానతో నో అపస్సతో. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, జానతో, కిం పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి? ఇదం దుక్ఖన్తి, భిక్ఖవే, జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి. అయం దుక్ఖసముదయోతి, భిక్ఖవే, జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి. అయం దుక్ఖనిరోధోతి, భిక్ఖవే, జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి. అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి, భిక్ఖవే, జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, జానతో ఏవం పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘సేఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;

ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా.

‘‘తతో అఞ్ఞా విముత్తస్స, విముత్తిఞాణముత్తమం;

ఉప్పజ్జతి ఖయే ఞాణం, ఖీణా సంయోజనా ఇతి.

‘‘న త్వేవిదం కుసీతేన, బాలేనమవిజానతా;

నిబ్బానం అధిగన్తబ్బం, సబ్బగన్థప్పమోచన’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. తతియం.

౪. సమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౧౦౩. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానన్తి; ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి; ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి; ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి – న మే తే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా, న చ పనేతే ఆయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వా దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానన్తి; ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానన్తి; ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానన్తి; ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానన్తి – తే ఖో మే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు చేవ సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు చ బ్రాహ్మణసమ్మతా, తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యే దుక్ఖం నప్పజానన్తి, అథో దుక్ఖస్స సమ్భవం;

యత్థ చ సబ్బసో దుక్ఖం, అసేసం ఉపరుజ్ఝతి;

తఞ్చ మగ్గం న జానన్తి, దుక్ఖూపసమగామినం.

‘‘చేతోవిముత్తిహీనా తే, అథో పఞ్ఞావిముత్తియా;

అభబ్బా తే అన్తకిరియాయ, తే వే జాతిజరూపగా.

‘‘యే చ దుక్ఖం పజానన్తి, అథో దుక్ఖస్స సమ్భవం;

యత్థ చ సబ్బసో దుక్ఖం, అసేసం ఉపరుజ్ఝతి;

తఞ్చ మగ్గం పజానన్తి, దుక్ఖూపసమగామినం.

‘‘చేతోవిముత్తిసమ్పన్నా, అథో పఞ్ఞావిముత్తియా;

భబ్బా తే అన్తకిరియాయ, న తే జాతిజరూపగా’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. చతుత్థం.

౫. సీలసమ్పన్నసుత్తం

౧౦౪. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘యే తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ సీలసమ్పన్నా సమాధిసమ్పన్నా పఞ్ఞాసమ్పన్నా విముత్తిసమ్పన్నా విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నా ఓవాదకా విఞ్ఞాపకా సన్దస్సకా సమాదపకా సముత్తేజకా సమ్పహంసకా అలంసమక్ఖాతారో సద్ధమ్మస్స దస్సనమ్పహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహూపకారం వదామి; సవనమ్పహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహూపకారం వదామి; ఉపసఙ్కమనమ్పహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహూపకారం వదామి; పయిరుపాసనమ్పహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహూపకారం వదామి; అనుస్సరణమ్పహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహూపకారం వదామి; అనుపబ్బజ్జమ్పహం [అనుస్సతిమ్పహం (స్యా.)], భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహూపకారం వదామి. తం కిస్స హేతు? తథారూపే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ సేవతో భజతో పయిరుపాసతో అపరిపూరోపి సీలక్ఖన్ధో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి, అపరిపూరోపి సమాధిక్ఖన్ధో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి, అపరిపూరోపి పఞ్ఞాక్ఖన్ధో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి, అపరిపూరోపి విముత్తిక్ఖన్ధో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి, అపరిపూరోపి విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి. ఏవరూపా చ తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ సత్థారోతిపి వుచ్చన్తి, సత్థవాహాతిపి వుచ్చన్తి, రణఞ్జహాతిపి వుచ్చన్తి, తమోనుదాతిపి వుచ్చన్తి, ఆలోకకరాతిపి వుచ్చన్తి, ఓభాసకరాతిపి వుచ్చన్తి, పజ్జోతకరాతిపి వుచ్చన్తి, ఉక్కాధారాతిపి వుచ్చన్తి, పభఙ్కరాతిపి వుచ్చన్తి, అరియాతిపి వుచ్చన్తి, చక్ఖుమన్తోతిపి వుచ్చన్తీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘పామోజ్జకరణం ఠానం [… కరణఠానం (సీ. స్యా.)], ఏతం హోతి విజానతం;

యదిదం భావితత్తానం, అరియానం ధమ్మజీవినం.

‘‘తే జోతయన్తి సద్ధమ్మం, భాసయన్తి పభఙ్కరా;

ఆలోకకరణా ధీరా, చక్ఖుమన్తో రణఞ్జహా.

‘‘యేసం వే సాసనం సుత్వా, సమ్మదఞ్ఞాయ పణ్డితా;

జాతిక్ఖయమభిఞ్ఞాయ, నాగచ్ఛన్తి పునబ్భవ’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఞ్చమం.

౬. తణ్హుప్పాదసుత్తం

౧౦౫. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, తణ్హుప్పాదా, యత్థ భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి. కతమే చత్తారో? చీవరహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి; పిణ్డపాతహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి; సేనాసనహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి; ఇతిభవాభవహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో తణ్హుప్పాదా యత్థ భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధాన సంసరం;

ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, సంసారం నాతివత్తతి.

‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, తణ్హం దుక్ఖస్స సమ్భవం;

వీతతణ్హో అనాదానో, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. ఛట్ఠం.

౭. సబ్రహ్మకసుత్తం

౧౦౬. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘సబ్రహ్మకాని, భిక్ఖవే, తాని కులాని యేసం పుత్తానం మాతాపితరో అజ్ఝాగారే పూజితా హోన్తి. సపుబ్బదేవతాని, భిక్ఖవే, తాని కులాని యేసం పుత్తానం మాతాపితరో అజ్ఝాగారే పూజితా హోన్తి. సపుబ్బాచరియకాని, భిక్ఖవే, తాని కులాని యేసం పుత్తానం మాతాపితరో అజ్ఝాగారే పూజితా హోన్తి. సాహునేయ్యకాని, భిక్ఖవే, తాని కులాని యేసం పుత్తానం మాతాపితరో అజ్ఝాగారే పూజితా హోన్తి.

‘‘‘బ్రహ్మా’తి, భిక్ఖవే, మాతాపితూనం ఏతం అధివచనం. ‘పుబ్బదేవతా’తి, భిక్ఖవే, మాతాపితూనం ఏతం అధివచనం. ‘పుబ్బాచరియా’తి, భిక్ఖవే, మాతాపితూనం ఏతం అధివచనం. ‘ఆహునేయ్యా’తి, భిక్ఖవే, మాతాపితూనం ఏతం అధివచనం. తం కిస్స హేతు? బహుకారా, భిక్ఖవే, మాతాపితరో పుత్తానం ఆపాదకా పోసకా ఇమస్స లోకస్స దస్సేతారో’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘బ్రహ్మాతి మాతాపితరో, పుబ్బాచరియాతి వుచ్చరే;

ఆహునేయ్యా చ పుత్తానం, పజాయ అనుకమ్పకా.

‘‘తస్మా హి నే నమస్సేయ్య, సక్కరేయ్య చ పణ్డితో;

అన్నేన అథ పానేన, వత్థేన సయనేన చ;

ఉచ్ఛాదనేన న్హాపనేన [నహాపనేన (సీ.)], పాదానం ధోవనేన చ.

‘‘తాయ నం పారిచరియాయ, మాతాపితూసు పణ్డితా;

ఇధేవ నం పసంసన్తి, పేచ్చ సగ్గే పమోదతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. సత్తమం.

౮. బహుకారసుత్తం

౧౦౭. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘బహుకారా [బహూపకారా (సీ. పీ.)], భిక్ఖవే, బ్రాహ్మణగహపతికా తుమ్హాకం యే వో [యే తే (సబ్బత్థ)] పచ్చుపట్ఠితా చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి. తుమ్హేపి, భిక్ఖవే, బహుకారా బ్రాహ్మణగహపతికానం యం [యే (?)] నేసం ధమ్మం దేసేథ ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేథ. ఏవమిదం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ బ్రహ్మచరియం వుస్సతి ఓఘస్స నిత్థరణత్థాయ సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘సాగారా అనగారా చ, ఉభో అఞ్ఞోఞ్ఞనిస్సితా;

ఆరాధయన్తి సద్ధమ్మం, యోగక్ఖేమం అనుత్తరం.

‘‘సాగారేసు చ చీవరం, పచ్చయం సయనాసనం;

అనగారా పటిచ్ఛన్తి, పరిస్సయవినోదనం.

‘‘సుగతం [పుగ్గలం (సీ. క.)] పన నిస్సాయ, గహట్ఠా ఘరమేసినో;

సద్దహానా అరహతం, అరియపఞ్ఞాయ ఝాయినో.

‘‘ఇధ ధమ్మం చరిత్వాన, మగ్గం సుగతిగామినం;

నన్దినో దేవలోకస్మిం, మోదన్తి కామకామినో’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. అట్ఠమం.

౯. కుహసుత్తం

౧౦౮. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ కుహా థద్ధా లపా సిఙ్గీ ఉన్నళా అసమాహితా, న మే తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ మామకా. అపగతా చ తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ ఇమస్మా ధమ్మవినయా; న చ తే [న చ తే భిక్ఖవే భిక్ఖూ (సీ. పీ. క.)] ఇమస్మిం ధమ్మవినయే వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి. యే చ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ నిక్కుహా నిల్లపా ధీరా అత్థద్ధా సుసమాహితా, తే ఖో మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ మామకా. అనపగతా చ తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ ఇమస్మా ధమ్మవినయా; తే చ ఇమస్మిం ధమ్మవినయే [ఇమస్మిం చ తే ధమ్మవినయే (స్యా.), తే భిక్ఖవే భిక్ఖూ ఇమస్మిం ధమ్మవినయే (క.)] వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘కుహా థద్ధా లపా సిఙ్గీ, ఉన్నళా అసమాహితా;

న తే ధమ్మే విరూహన్తి, సమ్మాసమ్బుద్ధదేసితే.

‘‘నిక్కుహా నిల్లపా ధీరా, అత్థద్ధా సుసమాహితా;

తే వే ధమ్మే విరూహన్తి, సమ్మాసమ్బుద్ధదేసితే’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. నవమం.

౧౦. నదీసోతసుత్తం

౧౦౯. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో నదియా సోతేన ఓవుయ్హేయ్య పియరూపసాతరూపేన. తమేనం చక్ఖుమా పురిసో తీరే ఠితో దిస్వా ఏవం వదేయ్య – ‘కిఞ్చాపి ఖో త్వం, అమ్భో పురిస, నదియా సోతేన ఓవుయ్హసి పియరూపసాతరూపేన, అత్థి చేత్థ హేట్ఠా రహదో సఊమి సావట్టో సగహో సరక్ఖసో యం త్వం, అమ్భో పురిస, రహదం పాపుణిత్వా మరణం వా నిగచ్ఛసి మరణమత్తం వా దుక్ఖ’న్తి. అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో తస్స పురిసస్స సద్దం సుత్వా హత్థేహి చ పాదేహి చ పటిసోతం వాయమేయ్య.

‘‘ఉపమా ఖో మే అయం, భిక్ఖవే, కతా అత్థస్స విఞ్ఞాపనాయ. అయం చేత్థ [అయం చేవేత్థ (స్యా.)] అత్థో – ‘నదియా సోతో’తి ఖో, భిక్ఖవే, తణ్హాయేతం అధివచనం.

‘‘‘పియరూపం సాతరూప’న్తి ఖో, భిక్ఖవే, ఛన్నేతం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అధివచనం.

‘‘‘హేట్ఠా రహదో’తి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం అధివచనం;

‘‘‘ఊమిభయ’న్తి ఖో [సఞీమీతి ఖో (బహూసు)], భిక్ఖవే, కోధుపాయాసస్సేతం అధివచనం;

‘‘‘ఆవట్ట’న్తి ఖో [సావట్టోతి ఖో (బహూసు)], భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం కామగుణానం అధివచనం;

‘‘‘గహరక్ఖసో’తి ఖో [సగహో సరక్ఖసోతి ఖో (బహూసు)], భిక్ఖవే, మాతుగామస్సేతం అధివచనం;

‘‘‘పటిసోతో’తి ఖో, భిక్ఖవే, నేక్ఖమ్మస్సేతం అధివచనం;

‘‘‘హత్థేహి చ పాదేహి చ వాయామో’తి ఖో, భిక్ఖవే, వీరియారమ్భస్సేతం అధివచనం;

‘‘‘చక్ఖుమా పురిసో తీరే ఠితోతి ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘సహాపి దుక్ఖేన జహేయ్య కామే, యోగక్ఖేమం ఆయతిం పత్థయానో;

సమ్మప్పజానో సువిముత్తచిత్తో, విముత్తియా ఫస్సయే తత్థ తత్థ;

స వేదగూ వూసితబ్రహ్మచరియో, లోకన్తగూ పారగతోతి వుచ్చతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. దసమం.

౧౧. చరసుత్తం

౧౧౦. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘చరతో చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఉప్పజ్జతి కామవితక్కో వా బ్యాపాదవితక్కో వా విహింసావితక్కో వా. తఞ్చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అధివాసేతి నప్పజహతి న వినోదేతి న బ్యన్తీకరోతి [బ్యన్తికరోతి (సీ. పీ.), బ్యన్తం కరోతి (క.)] అనభావం గమేతి. చరమ్పి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవంభూతో అనాతాపీ అనోత్తాపీ [అనోత్తప్పీ (సబ్బత్థ) దుకనిపాతే, అఙ్గుత్తరే ౧.౪.౧౧ పస్సితబ్బం] సతతం సమితం కుసీతో హీనవీరియోతి వుచ్చతి.

‘‘ఠితస్స చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఉప్పజ్జతి కామవితక్కో వా బ్యాపాదవితక్కో వా విహింసావితక్కో వా. తఞ్చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అధివాసేతి నప్పజహతి న వినోదేతి న బ్యన్తీకరోతి న అనభావం గమేతి. ఠితోపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవంభూతో అనాతాపీ అనోత్తాపీ సతతం సమితం కుసీతో హీనవీరియోతి వుచ్చతి.

‘‘నిసిన్నస్స చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఉప్పజ్జతి కామవితక్కో వా బ్యాపాదవితక్కో వా విహింసావితక్కో వా. తఞ్చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అధివాసేతి నప్పజహతి న వినోదేతి న బ్యన్తీకరోతి న అనభావం గమేతి. నిసిన్నోపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవంభూతో అనాతాపీ అనోత్తాపీ సతతం సమితం కుసీతో హీనవీరియోతి వుచ్చతి.

‘‘సయానస్స చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో జాగరస్స ఉప్పజ్జతి కామవితక్కో వా బ్యాపాదవితక్కో వా విహింసావితక్కో వా. తఞ్చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అధివాసేతి నప్పజహతి న వినోదేతి న బ్యన్తీకరోతి న అనభావం గమేతి. సయానోపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జాగరో ఏవంభూతో అనాతాపీ అనోత్తాపీ సతతం సమితం కుసీతో హీనవీరియోతి వుచ్చతి.

‘‘చరతో చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఉప్పజ్జతి కామవితక్కో వా బ్యాపాదవితక్కో వా విహింసావితక్కో వా. తఞ్చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి. చరమ్పి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవంభూతో ఆతాపీ ఓత్తాపీ [ఓత్తప్పీ (సబ్బత్థ)] సతతం సమితం ఆరద్ధవీరియో పహితత్తోతి వుచ్చతి.

‘‘ఠితస్స చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఉప్పజ్జతి కామవితక్కో వా బ్యాపాదవితక్కో వా విహింసావితక్కో వా. తఞ్చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి. ఠితోపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవంభూతో ఆతాపీ ఓత్తాపీ సతతం సమితం ఆరద్ధవీరియో పహితత్తోతి వుచ్చతి.

‘‘నిసిన్నస్స చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఉప్పజ్జతి కామవితక్కో వా బ్యాపాదవితక్కో వా విహింసావితక్కో వా. తఞ్చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి. నిసిన్నోపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవంభూతో ఆతాపీ ఓత్తాపీ సతతం సమితం ఆరద్ధవీరియో పహితత్తోతి వుచ్చతి.

‘‘సయానస్స చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో జాగరస్స ఉప్పజ్జతి కామవితక్కో వా బ్యాపాదవితక్కో వా విహింసావితక్కో వా. తఞ్చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి. సయానోపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జాగరో ఏవంభూతో ఆతాపీ ఓత్తాపీ సతతం సమితం ఆరద్ధవీరియో పహితత్తోతి వుచ్చతీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘చరం వా యది వా తిట్ఠం, నిసిన్నో ఉద వా సయం;

యో వితక్కం వితక్కేతి, పాపకం గేహనిస్సితం.

‘‘కుమ్మగ్గం పటిపన్నో [కుమ్మగ్గప్పటిపన్నో (అ. ని. ౪.౧౧)] సో, మోహనేయ్యేసు ముచ్ఛితో;

అభబ్బో తాదిసో భిక్ఖు, ఫుట్ఠుం సమ్బోధిముత్తమం.

‘‘యో చ చరం వా తిట్ఠం వా [యో చరం వా యది వా తిట్ఠం (స్యా.), యో చరం వాథ తిట్ఠం వా (సీ. క.)], నిసిన్నో ఉద వా సయం;

వితక్కం సమయిత్వాన, వితక్కూపసమే రతో;

భబ్బో సో తాదిసో భిక్ఖు, ఫుట్ఠుం సమ్బోధిముత్తమ’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. ఏకాదసమం.

౧౨. సమ్పన్నసీలసుత్తం

౧౧౧. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘సమ్పన్నసీలా, భిక్ఖవే, విహరథ [హోథ (స్యా.)] సమ్పన్నపాతిమోక్ఖా; పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతా విహరథ ఆచారగోచరసమ్పన్నా అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావినో; సమాదాయ సిక్ఖథ సిక్ఖాపదేసు.

‘‘సమ్పన్నసీలానం వో, భిక్ఖవే, విహరతం [భవతం (స్యా.)] సమ్పన్నపాతిమోక్ఖానం పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతానం విహరతం ఆచారగోచరసమ్పన్నానం అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీనం సమాదాయ సిక్ఖతం సిక్ఖాపదేసు కిమస్స ఉత్తరి కరణీయం [కిమస్స భిక్ఖవే ఉత్తరి కరణీయం (సబ్బత్థ)]?

‘‘చరతో చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో [అభిజ్ఝా బ్యాపాదో విగతో (అ. ని. ౪.౧౨) అట్ఠకథాయ సమేతి] భిజ్ఝా విగతా [అభిజ్ఝా బ్యాపాదో విగతో (అ. ని. ౪.౧౨) అటకథాయ సమేతి] హోతి, బ్యాపాదో విగతో హోతి [థినమిద్ధం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం విచికిచ్ఛా (అ. ని. ౪.౧౨)], థినమిద్ధం విగతం హోతి, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం విగతం హోతి, విచికిచ్ఛా [థినమిద్ధం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం విచికిచ్చా (అ. ని. ౪.౧౨)] పహీనా హోతి, ఆరద్ధం హోతి వీరియం అసల్లీనం, ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా [అప్పముట్ఠా (స్యా.)], పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధో, సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గం. చరమ్పి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవంభూతో ఆతాపీ ఓత్తాపీ సతతం సమితం ఆరద్ధవీరియో పహితత్తోతి వుచ్చతి.

‘‘ఠితస్స చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అభిజ్ఝా విగతా హోతి బ్యాపాదో…పే… థినమిద్ధం… ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం… విచికిచ్ఛా పహీనా హోతి, ఆరద్ధం హోతి వీరియం అసల్లీనం, ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా, పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధో, సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గం. ఠితోపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవంభూతో ఆతాపీ ఓత్తాపీ సతతం సమితం ఆరద్ధవీరియో పహితత్తోతి వుచ్చతి.

‘‘నిసిన్నస్స చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అభిజ్ఝా విగతా హోతి, బ్యాపాదో…పే… థినమిద్ధం… ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం… విచికిచ్ఛా పహీనా హోతి, ఆరద్ధం హోతి వీరియం అసల్లీనం, ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా, పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధో, సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గం. నిసిన్నోపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవంభూతో ఆతాపీ ఓత్తాపీ సతతం సమితం ఆరద్ధవీరియో పహితత్తోతి వుచ్చతి.

‘‘సయానస్స చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో జాగరస్స అభిజ్ఝా విగతా హోతి బ్యాపాదో…పే… థినమిద్ధం… ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం… విచికిచ్ఛా పహీనా హోతి, ఆరద్ధం హోతి వీరియం అసల్లీనం, ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా, పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధో, సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గం. సయానోపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జాగరో ఏవంభూతో ఆతాపీ ఓత్తాపీ సతతం సమితం ఆరద్ధవీరియో పహితత్తోతి వుచ్చతీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యతం చరే యతం తిట్ఠే, యతం అచ్ఛే యతం సయే;

యతం సమిఞ్జయే [సమ్మిఞ్జయే (సీ. స్యా.)] భిక్ఖు, యతమేనం పసారయే.

‘‘ఉద్ధం తిరియం అపాచీనం, యావతా జగతో గతి;

సమవేక్ఖితా చ ధమ్మానం, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం.

‘‘ఏవం విహారిమాతాపిం, సన్తవుత్తిమనుద్ధతం;

చేతోసమథసామీచిం, సిక్ఖమానం సదా సతం;

సతతం పహితత్తోతి, ఆహు భిక్ఖుం తథావిధ’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. ద్వాదసమం.

౧౩. లోకసుత్తం

౧౧౨. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘లోకో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధోः లోకస్మా తథాగతో విసంయుత్తో. లోకసముదయో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో ः లోకసముదయో తథాగతస్స పహీనో. లోకనిరోధో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధోः లోకనిరోధో తథాగతస్స సచ్ఛికతో. లోకనిరోధగామినీ పటిపదా, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధాः లోకనిరోధగామినీ పటిపదా తథాగతస్స భావితా.

‘‘యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స సమారకస్స సబ్రహ్మకస్స సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా యస్మా తం తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధం, తస్మా తథాగతోతి వుచ్చతి.

‘‘యఞ్చ, భిక్ఖవే, రత్తిం తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝతి, యఞ్చ రత్తిం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి, యం ఏతస్మిం అన్తరే భాసతి లపతి నిద్దిసతి, సబ్బం తం తథేవ హోతి నో అఞ్ఞథా, తస్మా తథాగతోతి వుచ్చతి.