౩. పత్తవగ్గో
౧. పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౯౮. తేన సమయేనాతి పత్తసిక్ఖాపదం. తత్థ పత్తవాణిజ్జన్తి గామనిగమాదీసు విచరన్తా పత్తవాణిజ్జం వా కరిస్సన్తి. ఆమత్తికాపణం వాతి అమత్తాని వుచ్చన్తి భాజనాని, తాని యేసం భణ్డం తే ఆమత్తికా, తేసం ఆమత్తికానం ఆపణం ఆమత్తికాపణం, కులాలభణ్డవాణిజకాపణన్తి అత్థో.
౬౦౨. తయో పత్తస్స వణ్ణాతి తీణి పత్తస్స పమాణాని. అడ్ఢాళ్హకోదనం గణ్హాతీతి మగధనాళియా ద్విన్నం తణ్డులనాళీనం ఓదనం గణ్హాతి. మగధనాళి నామ అడ్ఢతేరసపలా హోతీతి అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తం. సీహళదీపే పకతినాళి మహన్తా, దమిళనాళి ఖుద్దకా, మగధనాళి పమాణయుత్తా, తాయ మగధనాళియా దియడ్ఢనాళి ఏకా సీహళనాళి హోతీతి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. చతుభాగం ఖాదనన్తి ఓదనస్స చతుత్థభాగప్పమాణం ఖాదనం, తం హత్థహారియస్స ముగ్గసూపస్స వసేన వేదితబ్బం. తదుపియం బ్యఞ్జనన్తి తస్స ఓదనస్స అనురూపం మచ్ఛమంససాకఫలకళీరాదిబ్యఞ్జనం.
తత్రాయం వినిచ్ఛయో – అనుపహతపురాణసాలితణ్డులానం సుకోట్టితపరిసుద్ధానం ద్వే మగధనాళియో గహేత్వా తేహి తణ్డులేహి అనుత్తణ్డులం అకిలిన్నం అపిణ్డితం సువిసదం కున్దమకుళరాసిసదిసం అవస్సావితోదనం పచిత్వా నిరవసేసం పత్తే పక్ఖిపిత్వా తస్స ఓదనస్స చతుత్థభాగప్పమాణో నాతిఘనో నాతితనుకో హత్థహారియో సబ్బసమ్భారసఙ్ఖతో ముగ్గసూపో పక్ఖిపితబ్బో. తతో ఆలోపస్స ఆలోపస్స అనురూపం యావచరిమాలోపప్పహోనకం మచ్ఛమంసాదిబ్యఞ్జనం పక్ఖిపితబ్బం, సప్పితేలతక్కరసకఞ్జికాదీని పన గణనూపగాని న హోన్తి, తాని హి ఓదనగతికానేవ, నేవ హాపేతుం న వడ్ఢేతుం సక్కోన్తి. ఏవమేతం సబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం సచే పత్తస్స ముఖవట్టియా హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, సుత్తేన వా హీరేన వా ఛిన్దన్తస్స సుత్తస్స వా హీరస్స వా హేట్ఠిమన్తం ఫుసతి, అయం ఉక్కట్ఠో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమ్మ థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం ఉక్కట్ఠోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న సమ్పాపుణాతి, అన్తోగతమేవ హోతి, అయం ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠో నామ పత్తో.
నాళికోదనన్తి మగధనాళియా ఏకాయ తణ్డులనాళియా ఓదనం. పత్థోదనన్తి మగధనాళియా ఉపడ్ఢనాళికోదనం. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయం పన నామమత్తే విసేసో – సచే నాళికోదనాది సబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం వుత్తనయేనేవ హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, అయం మజ్ఝిమో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమ్మ థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం మజ్ఝిమోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న సమ్పాపుణాతి అన్తోగతమేవ హోతి, అయం మజ్ఝిముక్కట్ఠో నామ పత్తో. సచే పత్థోదనాది సబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, అయం ఓమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమ్మ థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం ఓమకోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న పాపుణాతి అన్తోగతమేవ హోతి, అయం ఓమకుక్కట్ఠో నామ పత్తోతి ఏవమేతే నవ పత్తా. తేసు ద్వే అపత్తా ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠో చ ఓమకోమకో చ. ‘‘తతో ఉక్కట్ఠో అపత్తో ఓమకో అపత్తో’’తి ఇదఞ్హి ఏతే సన్ధాయ వుత్తం. ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠో హి ఏత్థ ఉక్కట్ఠతో ఉక్కట్ఠత్తా ‘‘తతో ఉక్కట్ఠో అపత్తో’’తి వుత్తో. ఓమకోమకో చ ఓమకతో ఓమకత్తా తతో ఓమకో అపత్తోతి వుత్తో. తస్మా ఏతే భాజనపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బా, న అధిట్ఠానుపగా, న వికప్పనుపగా. ఇతరే పన సత్త అధిట్ఠహిత్వా వా వికప్పేత్వా వా పరిభుఞ్జితబ్బా, ఏవం అకత్వా తం దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియన్తి తం సత్తవిధమ్పి పత్తం దసాహపరమం కాలం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం.
౬౦౭. నిస్సగ్గియం పత్తం అనిస్సజ్జిత్వా పరిభుఞ్జతీతి యాగుం పివిత్వా ధోతే దుక్కటం, ఖఞ్జకం ఖాదిత్వా భత్తం భుఞ్జిత్వా ధోతే దుక్కటన్తి ఏవం పయోగే పయోగే దుక్కటం.
౬౦౮. అనాపత్తి అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి వికప్పేతీతి ఏత్థ పన పమాణయుత్తస్సపి అధిట్ఠానవికప్పనుపగత్తం ఏవం వేదితబ్బం – అయోపత్తో పఞ్చహి పాకేహి మత్తికాపత్తో ద్వీహి పాకేహి పక్కో అధిట్ఠానుపగో, ఉభోపి యం మూలం దాతబ్బం, తస్మిం దిన్నేయేవ. సచే ఏకోపి పాకో ఊనో హోతి, కాకణికమత్తమ్పి వా మూలం అదిన్నం, న అధిట్ఠానుపగో. సచేపి పత్తసామికో వదతి ‘‘యదా తుమ్హాకం మూలం భవిస్సతి, తదా దస్సథ, అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జథా’’తి నేవ అధిట్ఠానుపగో హోతి, పాకస్స హి ఊనత్తా పత్తసఙ్ఖం న గచ్ఛతి, మూలస్స సకలస్స వా ఏకదేసస్స వా అదిన్నత్తా సకభావం న ఉపేతి, అఞ్ఞస్సేవ సన్తకో హోతి, తస్మా పాకే చ మూలే చ నిట్ఠితేయేవ అధిట్ఠానుపగో హోతి. యో అధిట్ఠానుపగో, స్వేవ వికప్పనుపగో, సో హత్థం ఆగతోపి అనాగతోపి అధిట్ఠాతబ్బో వికప్పేతబ్బో వా. యది హి పత్తకారకో మూలం లభిత్వా సయం వా దాతుకామో హుత్వా ‘‘అహం, భన్తే, తుమ్హాకం పత్తం కత్వా అసుకదివసే నామ పచిత్వా ఠపేస్సామీ’’తి వదతి, భిక్ఖు చ తేన పరిచ్ఛిన్నదివసతో దసాహం అతిక్కామేతి, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. సచే పన పత్తకారకో ‘‘అహం తుమ్హాకం పత్తం కత్వా పచిత్వా సాసనం పేసేస్సామీ’’తి వత్వా తథేవ కరోతి, తేన పేసితభిక్ఖు పన తస్స భిక్ఖునో న ఆరోచేతి, అఞ్ఞో దిస్వా వా సుత్వా వా ‘‘తుమ్హాకం, భన్తే, పత్తో నిట్ఠితో’’తి ఆరోచేతి, ఏతస్స ఆరోచనం నపమాణం. యదా పన తేన పేసితోయేవ ఆరోచేతి, తస్స వచనం సుతదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. సచే పత్తకారకో ‘‘అహం తుమ్హాకం పత్తం కత్వా పచిత్వా కస్సచి హత్థే పహిణిస్సామీ’’తి వత్వా తథేవ కరోతి, పత్తం గహేత్వా ఆగతభిక్ఖు పన అత్తనో పరివేణే ఠపేత్వా తస్స న ఆరోచేతి, అఞ్ఞో కోచి భణతి ‘‘అపి, భన్తే, అధునా ఆభతో పత్తో సున్దరో’’తి! ‘‘కుహిం, ఆవుసో, పత్తో’’తి? ‘‘ఇత్థన్నామస్స హత్థే పేసితో’’తి. ఏతస్సపి వచనం న పమాణం. యదా పన సో భిక్ఖు పత్తం దేతి, లద్ధదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. తస్మా దసాహం అనతిక్కామేత్వావ అధిట్ఠాతబ్బో వికప్పేతబ్బో వా.
తత్థ ద్వే పత్తస్స అధిట్ఠానా – కాయేన వా అధిట్ఠాతి, వాచాయ వా అధిట్ఠాతి. తేసం వసేన అధిట్ఠహన్తేన చ ‘‘ఇమం పత్తం పచ్చుద్ధరామీ’’తి వా ‘‘ఏతం పత్తం పచ్చుద్ధరామీ’’తి వా ఏవం సమ్ముఖే వా పరమ్ముఖే వా ఠితం పురాణపత్తం పచ్చుద్ధరిత్వా అఞ్ఞస్స వా దత్వా నవం పత్తం యత్థ కత్థచి ఠితం హత్థేన పరామసిత్వా ‘‘ఇమం పత్తం అధిట్ఠామీ’’తి చిత్తేన ఆభోగం కత్వా కాయవికారం కరోన్తేన కాయేన వా అధిట్ఠాతబ్బో, వచీభేదం కత్వా వాచాయ వా అధిట్ఠాతబ్బో. తత్ర దువిధం అధిట్ఠానం – సచే హత్థపాసే హోతి ‘‘ఇమం పత్తం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా. అథ అన్తోగబ్భే వా ఉపరిపాసాదే వా సామన్తవిహారే వా హోతి, ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఏతం పత్తం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా.
అధిట్ఠహన్తేన పన ఏకకేన అధిట్ఠాతుమ్పి వట్టతి, అఞ్ఞస్స సన్తికే అధిట్ఠాతుమ్పి వట్టతి. అఞ్ఞస్స సన్తికే అయమానిసంసో – సచస్స ‘‘అధిట్ఠితో ను ఖో మే, నో’’తి విమతి ఉప్పజ్జతి, ఇతరో సారేత్వా విమతిం ఛిన్దిస్సతీతి. సచే కోచి దస పత్తే లభిత్వా సబ్బేవ అత్తనావ పరిభుఞ్జితుకామో హోతి, న సబ్బే అధిట్ఠాతబ్బా. ఏకం పత్తం అధిట్ఠాయ పునదివసే తం పచ్చుద్ధరిత్వా అఞ్ఞో అధిట్ఠాతబ్బో. ఏతేనుపాయేన వస్ససతమ్పి పరిహరితుం సక్కా.
ఏవం అప్పమత్తస్స భిక్ఖునో సియా అధిట్ఠానవిజహనన్తి? సియా. సచే హి అయం పత్తం అఞ్ఞస్స వా దేతి, విబ్భమతి వా సిక్ఖం వా పచ్చక్ఖాతి, కాలం వా కరోతి, లిఙ్గం వాస్స పరివత్తతి, పచ్చుద్ధరతి వా, పత్తే వా ఛిద్దం హోతి, అధిట్ఠానం విజహతి. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘దిన్నవిబ్భన్తపచ్చక్ఖా, కాలంకిరియకతేన చ;
లిఙ్గపచ్చుద్ధరా చేవ, ఛిద్దేన భవతి సత్తమ’’న్తి.
చోరహరణవిస్సాసగ్గాహేహిపి విజహతియేవ. కిత్తకేన ఛిద్దేన అధిట్ఠానం భిజ్జతి? యేన కఙ్గుసిత్థం నిక్ఖమతి చేవ పవిసతి చ. ఇదఞ్హి సత్తన్నం ధఞ్ఞానం లామకధఞ్ఞసిత్థం, తస్మిం అయచుణ్ణేన వా ఆణియా వా పటిపాకతికే కతే దసాహబ్భన్తరే పున అధిట్ఠాతబ్బో. అయం తావ ‘‘అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి వికప్పేతీ’’తి ఏత్థ అధిట్ఠానే వినిచ్ఛయో.
వికప్పనే పన ద్వే వికప్పనా – సమ్ముఖావికప్పనా చ పరమ్ముఖావికప్పనా చ. కథం సమ్ముఖావికప్పనా హోతి? పత్తానం ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘ఇమం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఇమే పత్తే’’తి వా ‘‘ఏతం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఏతే పత్తే’’తి వా వత్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వత్తబ్బం. అయమేకా సమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభుఞ్జితుం వా విస్సజ్జేతుం వా అధిట్ఠాతుం వా న వట్టతి. ‘‘మయ్హం సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి ఏవం పన వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి, తతోపభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.
అపరో నయో – తథేవ పత్తానం ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా తస్సేవ భిక్ఖునో సన్తికే ‘‘ఇమం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఇమే పత్తే’’తి వా ‘‘ఏతం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఏతే పత్తే’’తి వా వత్వా పఞ్చసు సహధమ్మికేసు అఞ్ఞతరస్స అత్తనా అభిరుచితస్స యస్స కస్సచి నామం గహేత్వా ‘‘తిస్సస్స భిక్ఖునో వికప్పేమీ’’తి వా ‘‘తిస్సాయ భిక్ఖునియా సిక్ఖమానాయ సామణేరస్స తిస్సాయ సామణేరియా వికప్పేమీ’’తి వా వత్తబ్బం, అయం అపరాపి సమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభోగాదీసు పన ఏకమ్పి న వట్టతి. తేన పన భిక్ఖునా ‘‘తిస్సస్స భిక్ఖునో సన్తకం…పే… తిస్సాయ సామణేరియా సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి. తతోపభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.
కథం పరమ్ముఖావికప్పనా హోతి? పత్తానం తథేవ ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘ఇమం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఇమే పత్తే’’తి వా ‘‘ఏతం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఏతే పత్తే’’తి వా వత్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పనత్థాయ దమ్మీ’’తి వత్తబ్బం. తేన వత్తబ్బో – ‘‘కో తే మిత్తో వా సన్దిట్ఠో వా’’తి? తతో ఇతరేన పురిమనయేనేవ ‘‘తిస్సో భిక్ఖూతి వా…పే… తిస్సా సామణేరీ’’తి వా వత్తబ్బం. పున తేన భిక్ఖునా ‘‘అహం తిస్సస్స భిక్ఖునో దమ్మీ’’తి వా…పే… ‘‘తిస్సాయ సామణేరియా దమ్మీ’’తి వా వత్తబ్బం, అయం పరమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావత్తా నిధేతుం వట్టతి, పరిభోగాదీసు పన ఏకమ్పి న వట్టతి. తేన పన భిక్ఖునా దుతియసమ్ముఖావికప్పనాయం వుత్తనయేనేవ ‘‘ఇత్థన్నామస్స సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి. తతోపభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.
ఇమాసం పన ద్విన్నం వికప్పనానం నానాకరణం, అవసేసో చ వచనక్కమో సబ్బో పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో సద్ధిం సముట్ఠానాదీహీతి.
పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఊనపఞ్చబన్ధనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౦౯. తేన సమయేనాతి ఊనపఞ్చబన్ధనసిక్ఖాపదం. తత్థ న యాపేతీతి సో కిర యది అరియసావకో నాభవిస్సా, అఞ్ఞథత్తమ్పి అగమిస్సా, ఏవం తేహి ఉబ్బాళ్హో, సోతాపన్నత్తా పన కేవలం సరీరేనేవ న యాపేతి, తేన వుత్తం – ‘‘అత్తనాపి న యాపేతి, పుత్తదారాపిస్స కిలమన్తీ’’తి.
౬౧౨-౩. ఊనపఞ్చబన్ధనేనాతి ఏత్థ ఊనాని పఞ్చ బన్ధనాని అస్సాతి ఊనపఞ్చబన్ధనో, నాస్స పఞ్చ బన్ధనాని పూరేన్తీతి అత్థో, తేన ఊనపఞ్చబన్ధనేన. ఇత్థమ్భూతస్స లక్ఖణే కరణవచనం. తత్థ యస్మా అబన్ధనస్సాపి పఞ్చ బన్ధనాని న పూరేన్తి, సబ్బసో నత్థితాయ, తస్మా పదభాజనే ‘‘అబన్ధనో వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ఊనపఞ్చబన్ధనేనా’’తి చ వుత్తత్తా యస్స పఞ్చబన్ధనో పత్తో హోతి, తస్స సో అపత్తో, తస్మా అఞ్ఞం విఞ్ఞాపేతుం వట్టతి. బన్ధనఞ్చ నామేతం యస్మా బన్ధనోకాసే సతి హోతి, అసతి న హోతి, తస్మా తస్స లక్ఖణం దస్సేతుం ‘‘అబన్ధనోకాసో నామా’’తిఆది వుత్తం.
ద్వఙ్గులా రాజి న హోతీతి ముఖవట్టితో హేట్ఠా ద్వఙ్గులప్పమాణా ఏకాపి రాజి న హోతి. యస్స ద్వఙ్గులా రాజి హోతీతి యస్స పన తాదిసా ఏకా రాజి హోతి, సో తస్సా రాజియా హేట్ఠిమపరియన్తే పత్తవేధకేన విజ్ఝిత్వా పచిత్వా సుత్తరజ్జుక-మకచిరజ్జుకాదీహి వా తిపుసుత్తకేన వా బన్ధితబ్బో, తం బన్ధనం ఆమిసస్స అలగ్గనత్థం తిపుపట్టకేన వా కేనచి బద్ధసిలేసేన వా పటిచ్ఛాదేతబ్బం. సో చ పత్తో అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బో, సుఖుమం వా ఛిద్దం కత్వా బన్ధితబ్బో. సుద్ధేహి పన మధుసిత్థకలాఖాసజ్జులసాదీహి బన్ధితుం న వట్టతి. ఫాణితం ఝాపేత్వా పాసాణచుణ్ణేన బన్ధితుం వట్టతి. ముఖవట్టిసమీపే పన పత్తవేధకేన విజ్ఝియమానో కపాలస్స బహలత్తా భిజ్జతి, తస్మా హేట్ఠా విజ్ఝితబ్బో. యస్స పన ద్వే రాజియో ఏకాయేవ వా చతురఙ్గులా, తస్స ద్వే బన్ధనాని దాతబ్బాని. యస్స తిస్సో ఏకాయేవ వా ఛళఙ్గులా, తస్స తీణి. యస్స చతస్సో ఏకాయేవ వా అట్ఠఙ్గులా, తస్స చత్తారి. యస్స పఞ్చ ఏకాయేవ వా దసఙ్గులా, సో బద్ధోపి అబద్ధోపి అపత్తోయేవ, అఞ్ఞో విఞ్ఞాపేతబ్బో. ఏస తావ మత్తికాపత్తే వినిచ్ఛయో.
అయోపత్తే పన సచేపి పఞ్చ వా అతిరేకాని వా ఛిద్దాని హోన్తి, తాని చే అయచుణ్ణేన వా ఆణియా వా లోహమణ్డలకేన వా బద్ధాని మట్ఠాని హోన్తి, స్వేవ పత్తో పరిభుఞ్జితబ్బో, న అఞ్ఞో విఞ్ఞాపేతబ్బో. అథ పన ఏకమ్పి ఛిద్దం మహన్తం హోతి, లోహమణ్డలకేన బద్ధమ్పి మట్ఠం న హోతి, పత్తే ఆమిసం లగ్గతి, అకప్పియో హోతి, అయం అపత్తో. అఞ్ఞో విఞ్ఞాపేతబ్బో.
౬౧౫. థేరో వత్తబ్బోతి పత్తే ఆనిసంసం దస్సేత్వా ‘‘అయం, భన్తే, పత్తో పమాణయుత్తో సున్దరో థేరానురూపో, తం గణ్హథా’’తి వత్తబ్బో. యో న గణ్హేయ్యాతి అనుకమ్పాయ న గణ్హన్తస్స దుక్కటం. యో పన సన్తుట్ఠియా ‘‘కిం మే అఞ్ఞేన పత్తేనా’’తి న గణ్హాతి, తస్స అనాపత్తి. పత్తపరియన్తోతి ఏవం పరివత్తేత్వా పరియన్తే ఠితపత్తో.
న అదేసేతి మఞ్చపీఠఛత్తనాగదన్తకాదికే అదేసే, న నిక్ఖిపితబ్బో. యత్థ పురిమం సున్దరం పత్తం ఠపేతి, తత్థేవ ఠపేతబ్బో. పత్తస్స హి నిక్ఖిపనదేసో ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆధారక’’న్తిఆదినా నయేన ఖన్ధకే వుత్తోయేవ.
న అభోగేనాతి యాగురన్ధనరజనపచనాదినా అపరిభోగేన న పరిభుఞ్జితబ్బో. అన్తరామగ్గే పన బ్యాధిమ్హి ఉప్పన్నే అఞ్ఞస్మిం భాజనే అసతి మత్తికాయ లిమ్పేత్వా యాగుం వా పచితుం ఉదకం వా తాపేతుం వట్టతి.
న విస్సజ్జేతబ్బోతి అఞ్ఞస్స న దాతబ్బో. సచే పన సద్ధివిహారికో వా అన్తేవాసికో వా అఞ్ఞం వరపత్తం ఠపేత్వా ‘‘అయం మయ్హం సారుప్పో, అయం థేరస్సా’’తి గణ్హాతి, వట్టతి. అఞ్ఞో వా తం గహేత్వా అత్తనో పత్తం దేతి, వట్టతి. ‘‘మయ్హమేవ పత్తం ఆహరా’’తి వత్తబ్బకిచ్చం నత్థి.
౬౧౭. పవారితానన్తి ఏత్థ సఙ్ఘవసేన పవారితట్ఠానే పఞ్చబన్ధనేనేవ వట్టతి. పుగ్గలవసేన పవారితట్ఠానే ఊనపఞ్చబన్ధనేనాపి వట్టతీతి కురున్దియం వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
ఛసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
ఊనపఞ్చబన్ధనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౧౮. తేన సమయేనాతి భేసజ్జసిక్ఖాపదం. తత్థ అత్థో, భన్తేతి రాజా భిక్ఖూ ఉయ్యుత్తప్పయుత్తే థేరస్స లేణత్థాయ పబ్భారం సోధేన్తే దిస్వా ఆరామికం దాతుకామో పుచ్ఛి.
౬౧౯-౨౧. పాటియేక్కోతి విసుం ఏకో. మాలాకితేతి కతమాలే మాలాధరే, కుసుమమాలాపటిమణ్డితేతి అత్థో. తిణణ్డుపకన్తి తిణచుమ్బటకం. పటిముఞ్చీతి ఠపేసి. సా అహోసి సువణ్ణమాలాతి దారికాయ సీసే ఠపితమత్తాయేవ థేరస్స అధిట్ఠానవసేన సువణ్ణపదుమమాలా అహోసి. తఞ్హి తిణణ్డుపకం సీసే ఠపితమత్తమేవ ‘‘సువణ్ణమాలా హోతూ’’తి థేరో అధిట్ఠాసి. దుతియమ్పి ఖో…పే…. తేనుపసఙ్కమీతి దుతియదివసేయేవ ఉపసఙ్కమి.
సువణ్ణన్తి అధిముచ్చీతి ‘‘సోవణ్ణమయో హోతూ’’తి అధిట్ఠాసి. పఞ్చన్నం భేసజ్జానన్తి సప్పిఆదీనం. బాహులికాతి పచ్చయబాహులికతాయ పటిపన్నా. కోలమ్బేపి ఘటేపీతిఏత్థ కోలమ్బా నామ మహాముఖచాటియో వుచ్చన్తి. ఓలీనవిలీనానీతి హేట్ఠా చ ఉభతోపస్సేసు చ గళితాని. ఓకిణ్ణవికిణ్ణాతి సప్పిఆదీనం గన్ధేన భూమిం ఖనన్తేహి ఓకిణ్ణా, భిత్తియో ఖనన్తేహి ఉపరి సఞ్చరన్తేహి చ వికిణ్ణా. అన్తోకోట్ఠాగారికాతి అబ్భన్తరే సంవిహితకోట్ఠాగారా.
౬౨౨. పటిసాయనీయానీతి పటిసాయితబ్బాని, పరిభుఞ్జితబ్బానీతి అత్థో. భేసజ్జానీతి భేసజ్జకిచ్చం కరోన్తు వా మా వా, ఏవం లద్ధవోహారాని. ‘‘గోసప్పీ’’తిఆదీహి లోకే పాకటం దస్సేత్వా ‘‘యేసం మంసం కప్పతీ’’తి ఇమినా అఞ్ఞేసమ్పి మిగరోహితససాదీనం సప్పిం సఙ్గహేత్వా దస్సేసి. యేసఞ్హి ఖీరం అత్థి, సప్పిపి తేసం అత్థియేవ, తం పన సులభం వా హోతు దుల్లభం వా, అసమ్మోహత్థం వుత్తం. ఏవం నవనీతమ్పి.
సన్నిధికారకం పరిభుఞ్జితబ్బానీతి సన్నిధిం కత్వా నిదహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బాని. కథం? పాళియా ఆగతసప్పిఆదీసు సప్పి తావ పురేభత్తం పటిగ్గహితం తదహుపురేభత్తం సామిసమ్పి నిరామిసమ్పి పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ సత్తాహం నిరామిసం పరిభుఞ్జితబ్బం. సత్తాహాతిక్కమే సచే ఏకభాజనే ఠపితం, ఏకం నిస్సగ్గియం. సచే బహూసు వత్థుగణనాయ నిస్సగ్గియాని, పచ్ఛాభత్తం పటిగ్గహితం సత్తాహం నిరామిసమేవ వట్టతి. పురేభత్తం వా పచ్ఛాభత్తం వా ఉగ్గహితకం కత్వా నిక్ఖిత్తం అజ్ఝోహరితుం న వట్టతి; అబ్భఞ్జనాదీసు ఉపనేతబ్బం. సత్తాహాతిక్కమేపి అనాపత్తి, అనజ్ఝోహరణీయతం ఆపన్నత్తా. ‘‘పటిసాయనీయానీ’’తి హి వుత్తం. సచే అనుపసమ్పన్నో పురేభత్తం పటిగ్గహితనవనీతేన సప్పిం కత్వా దేతి, పురేభత్తం సామిసం వట్టతి. సచే సయం కరోతి, సత్తాహమ్పి నిరామిసమేవ వట్టతి. పచ్ఛాభత్తం పటిగ్గహితనవనీతేన పన యేన కేనచి కతసప్పి సత్తాహమ్పి నిరామిసమేవ వట్టతి. ఉగ్గహితకేన కతే పుబ్బే వుత్తసుద్ధసప్పినయేనేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
పురేభత్తం పటిగ్గహితఖీరేన వా దధినా వా కతసప్పి అనుపసమ్పన్నేన కతం సామిసమ్పి తదహుపురేభత్తం వట్టతి. సయంకతం నిరామిసమేవ వట్టతి. నవనీతం తాపేన్తస్స హి సామంపాకో న హోతి, సామంపక్కేన పన తేన సద్ధిం ఆమిసం న వట్టతి. పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ చ న వట్టతియేవ. సత్తాహాతిక్కమేపి అనాపత్తి, సవత్థుకస్స పటిగ్గహితత్తా, ‘‘తాని పటిగ్గహేత్వా’’తి హి వుత్తం. పచ్ఛాభత్తం పటిగ్గహితేహి కతం పన అబ్భఞ్జనాదీసు ఉపనేతబ్బం. పురేభత్తమ్పి చ ఉగ్గహితకేహి కతం ఉభయేసమ్పి సత్తాహాతిక్కమే అనాపత్తి. ఏసేవ నయో అకప్పియమంససప్పిమ్హి. అయం పన విసేసో – యత్థ పాళియం ఆగతసప్పినా నిస్సగ్గియం, తత్థ ఇమినా దుక్కటం. అన్ధకట్ఠకథాయం కారణపతిరూపకం వత్వా మనుస్ససప్పి చ నవనీతఞ్చ పటిక్ఖిత్తం, తం దుప్పటిక్ఖిత్తం, సబ్బఅట్ఠకథాసు అనుఞ్ఞాతత్తా. పరతో చస్స వినిచ్ఛయోపి ఆగచ్ఛిస్సతి.
పాళియం ఆగతం నవనీతమ్పి పురేభత్తం పటిగ్గహితం తదహుపురేభత్తం సామిసమ్పి వట్టతి, పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ నిరామిసమేవ. సత్తాహాతిక్కమే నానాభాజనేసు ఠపితే భాజనగణనాయ ఏకభాజనేపి అమిస్సేత్వా పిణ్డపిణ్డవసేన ఠపితే పిణ్డగణనాయ నిస్సగ్గియాని. పచ్ఛాభత్తం పటిగ్గహితం సప్పినయేనేవ వేదితబ్బం. ఏత్థ పన దధిగుళికాయోపి తక్కబిన్దూనిపి హోన్తి, తస్మా తం ధోతం వట్టతీతి ఉపడ్ఢత్థేరా ఆహంసు. మహాసీవత్థేరో పన ‘‘భగవతా అనుఞ్ఞాతకాలతో పట్ఠాయ తక్కతో ఉద్ధటమత్తమేవ ఖాదింసూ’’తి ఆహ. తస్మా నవనీతం పరిభుఞ్జన్తేన ధోవిత్వా దధితక్కమక్ఖికాకిపిల్లికాదీని అపనేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. పచిత్వా సప్పిం కత్వా పరిభుఞ్జితుకామేన అధోతమ్పి పచితుం వట్టతి. యం తత్థ దధిగతం వా తక్కగతం వా తం ఖయం గమిస్సతి, ఏత్తావతా హి సవత్థుకపటిగ్గహితం నామ న హోతీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. ఆమిసేన సద్ధిం పక్కత్తా పన తస్మిమ్పి కుక్కుచ్చాయన్తి కుక్కుచ్చకా. ఇదాని ఉగ్గహేత్వా ఠపితనవనీతే చ పురేభత్తం ఖీరదధీని పటిగ్గహేత్వా కతనవనీతే చ పచ్ఛాభత్తం తాని పటిగ్గహేత్వా కతనవనీతే చ ఉగ్గహితేహి కతనవవీతే చ అకప్పియమంసనవనీతే చ సబ్బో ఆపత్తానాపత్తిపరిభోగాపరిభోగనయో సప్పిమ్హి వుత్తక్కమేనేవ గహేతబ్బో.
తేలభిక్ఖాయ పవిట్ఠానం పన భిక్ఖూనం తత్థేవ సప్పిమ్పి నవనీతమ్పి పక్కతేలమ్పి అపక్కతేలమ్పి ఆకిరన్తి, తత్థ తక్కదధిబిన్దూనిపి భత్తసిత్థానిపి తణ్డులకణాపి మక్ఖికాదయోపి హోన్తి. ఆదిచ్చపాకం కత్వా పరిస్సావేత్వా గహితం సత్తాహకాలికం హోతి, పటిగ్గహేత్వా ఠపితభేసజ్జేహి సద్ధిం పచిత్వా నత్థుపానమ్పి కాతుం వట్టతి. సచే వద్దలిసమయే లజ్జి సామణేరో యథా తత్థ పతితతణ్డులకణాదయో న పచ్చన్తి, ఏవం సామిసపాకం మోచేన్తో అగ్గిమ్హి విలీయాపేత్వా పరిస్సావేత్వా పున పచిత్వా దేతి, పురిమనయేనేవ సత్తాహం వట్టతి.
తేలేసు తిలతేలం తావ పురేభత్తం పటిగ్గహితం పురేభత్తం సామిసమ్పి వట్టతి, పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ నిరామిసమేవ. సత్తాహాతిక్కమే పనస్స భాజనగణనాయ నిస్సగ్గియభావో వేదితబ్బో. పచ్ఛాభత్తం పటిగ్గహితం సత్తాహం నిరామిసమేవ వట్టతి. ఉగ్గహితకం కత్వా నిక్ఖిత్తం అజ్ఝోహరితుం న వట్టతి, సీసమక్ఖనాదీసు ఉపనేతబ్బం, సత్తాహాతిక్కమేపి అనాపత్తి. పురేభత్తం తిలే పటిగ్గహేత్వా కతతేలం పురేభత్తం సామిసమ్పి వట్టతి, పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ అనజ్ఝోహరణీయం హోతి, సీసమక్ఖనాదీసు ఉపనేతబ్బం, సత్తాహాతిక్కమేపి అనాపత్తి. పచ్ఛాభత్తం తిలే పటిగ్గహేత్వా కతతేలం అనజ్ఝోహరణీయమేవ, సవత్థుకపటిగ్గహితత్తా, సత్తాహాతిక్కమేపి అనాపత్తి, సీసమక్ఖనాదీసు ఉపనేతబ్బం. పురేభత్తం వా పచ్ఛాభత్తం వా ఉగ్గహితకతిలేహి కతతేలేపి ఏసేవ నయో.
పురేభత్తం పటిగ్గహితకతిలే భజ్జిత్వా వా తిలపిట్ఠం వా సేదేత్వా ఉణ్హోదకేన వా తేమేత్వా కతతేలం సచే అనుపసమ్పన్నేన కతం పురేభత్తం సామిసమ్పి వట్టతి. అత్తనా కతతేలం పన నిబ్బట్టితత్తా పురేభత్తం నిరామిసమేవ వట్టతి. సామంపక్కత్తా సామిసం న వట్టతి, సవత్థుకపటిగ్గహితత్తా పన పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ ఉభయమ్పి అనజ్ఝోహరణీయం, సీసమక్ఖనాదీసు ఉపనేతబ్బం, సత్తాహాతిక్కమేపి అనాపత్తి. యది పన అప్పం ఉణ్హోదకం హోతి అబ్భుక్కిరణమత్తం, అబ్బోహారికం హోతి, సామపాకగణనం న గచ్ఛతి. సాసపతేలాదీసుపి అవత్థుకపటిగ్గహితేసు అవత్థుకతిలతేలే వుత్తసదిసోవ వినిచ్ఛయో.
సచే పన పురేభత్తం పటిగ్గహితానం సాసపాదీనం చుణ్ణేహి ఆదిచ్చపాకేన సక్కా తేలం కాతుం, తం పురేభత్తం సామిసమ్పి వట్టతి, పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ నిరామిసమేవ, సత్తాహాతిక్కమే నిస్సగ్గియం. యస్మా పన సాసపమధుకచుణ్ణాదీని సేదేత్వా ఏరణ్డకట్ఠీని చ భజ్జిత్వా ఏవ తేలం కరోన్తి, తస్మా తేసం తేలం అనుపసమ్పన్నేహి కతం పురేభత్తం సామిసమ్పి వట్టతి. వత్థూనం యావజీవికత్తా పన సవత్థుకపటిగ్గహణే దోసో నత్థీతి. అత్తనా కతం సత్తాహం నిరామిసపరిభోగేనేవ పరిభుఞ్జితబ్బం. ఉగ్గహితకేహి కతం అనజ్ఝోహరణీయం బాహిరపరిభోగే వట్టతి, సత్తాహాతిక్కమేపి అనాపత్తి.
తేలకరణత్థాయ సాసపమధుకఏరణ్డకట్ఠీని వా పటిగ్గహేత్వా కతం తేలం సత్తాహకాలికం. దుతియదివసే కతం ఛాహం వట్టతి. తతియదివసే కతం పఞ్చాహం వట్టతి. చతుత్థ-పఞ్చమ-ఛట్ఠసత్తామదివసే కతం తదహేవ వట్టతి. సచే యావ అరుణస్స ఉగ్గమనా తిట్ఠతి, నిస్సగ్గియం. అట్ఠమే దివసే కతం అనజ్ఝోహరణీయం. అనిస్సగ్గియత్తా పన బాహిరపరిభోగే వట్టతి. సచేపి న కరోతి, తేలత్థాయ గహితసాసపాదీనం సత్తాహాతిక్కమనే దుక్కటమేవ. పాళియం పన అనాగతాని అఞ్ఞానిపి నాళికేరనిమ్బకోసమ్బకకరమన్దఅతసీఆదీనం తేలాని అత్థి, తాని పటిగ్గహేత్వా సత్తాహం అతిక్కామయతో దుక్కటం హోతి. అయమేతేసు విసేసో. సేసం యావకాలికవత్థుం యావజీవికవత్థుఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా సామంపాకసవత్థుకపురేభత్తపచ్ఛాభత్తపటిగ్గహితఉగ్గహితకవత్థువిధానం సబ్బం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౬౨౩. వసాతేలన్తి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వసాని భేసజ్జాని, అచ్ఛవసం, మచ్ఛవసం, సుసుకావసం, సూకరవసం, గద్రభవస’’న్తి (మహావ. ౨౬౨) ఏవం అనుఞ్ఞాతవసానం తేలం. ఏత్థ చ ‘‘అచ్ఛవస’’న్తి వచనేన ఠపేత్వా మనుస్సవసం సబ్బేసం అకప్పియమంసాన వసా అనుఞ్ఞాతా. మచ్ఛగ్గహణేన చ సుసుకాపి గహితా హోన్తి, వాళమచ్ఛత్తా పన విసుం వుత్తం. మచ్ఛాదిగ్గహణేన చేత్థ సబ్బేసమ్పి కప్పియమంసానం వసా అనుఞ్ఞాతా. మంసేసు హి దసమనఉస్స-హత్థి-అస్స-సునఖ-అహి-సీహ-బ్యగ్ఘ-దీపి-అచ్ఛ-తరచ్ఛానం మంసాని అకప్పియాని. వసాసు ఏకా మనుస్సవసావ. ఖీరాదీసు అకప్పియం నామ నత్థి.
అనుపసమ్పన్నేహి కతనిబ్బట్టితవసాతేలం పురేభత్తం పటిగ్గహితం పురేభత్తం సామిసమ్పి వట్టతి. పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ సత్తాహం నిరామిసమేవ వట్టతి. యం పన తత్థ సుఖుమరజసదిసం మంసం వా న్హారు వా అట్ఠి వా లోహితం వా హోతి, తం అబ్బోహారికం. సచే పన వసం పటిగ్గహేత్వా సయం కరోతి, పురేభత్తం పటిగ్గహేత్వా పచిత్వా పరిస్సావేత్వా సత్తాహం నిరామిసపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బం. నిరామిసపరిభోగఞ్హి సన్ధాయ ఇదం వుత్తం – ‘‘కాలే పటిగ్గహితం కాలే నిప్పక్కం కాలే సంసట్ఠం తేలపరిభోగేన పరిభుఞ్జితు’’న్తి (మహావ. ౨౬౨). తత్రాపి అబ్బోహారికం అబ్బోహారికమేవ. పచ్ఛాభత్తం పన పటిగ్గహితుం వా కాతుం వా న వట్టతియేవ. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘వికాలే చే, భిక్ఖవే, పటిగ్గహితం వికాలే నిప్పక్కం వికాలే సంసట్ఠం, తం చే పరిభుఞ్జేయ్య, ఆపత్తి తిణ్ణం దుక్కటానం. కాలే చే, భిక్ఖవే, పటిగ్గహితం వికాలే నిప్పక్కం వికాలే సంసట్ఠం, తం చే పరిభుఞ్జేయ్య, ఆపత్తి ద్విన్నం దుక్కటానం. కాలే చే, భిక్ఖవే, పటిగ్గహితం కాలే నిప్పక్కం వికాలే సంసట్ఠం, తం చే పరిభుఞ్జేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్స. కాలే చే, భిక్ఖవే, పటిగ్గహితం కాలే నిప్పక్కం కాలే సంసట్ఠం, తం చే పరిభుఞ్జేయ్య, అనాపత్తీ’’తి.
ఉపతిస్సత్థేరం పన అన్తేవాసికా పుచ్ఛింసు – ‘‘భన్తే, సప్పినవనీతవసాని ఏకతో పచిత్వా నిబ్బట్టితాని వట్టన్తి, న వట్టన్తీ’’తి? ‘‘న వట్టన్తి, ఆవుసో’’తి. థేరో కిరేత్థ పక్కతేలకసటే వియ కుక్కుచ్చాయతి. తతో నం ఉత్తరి పుచ్ఛింసు – ‘‘భన్తే, నవనీతే దధిగుళికా వా తక్కబిన్దు వా హోతి, ఏతం వట్టతీ’’తి? ‘‘ఏతమ్పి, ఆవుసో, న వట్టతీ’’తి. తతో నం ఆహంసు – ‘‘భన్తే, ఏకతో పచిత్వా సంసట్ఠాని తేజవన్తాని హోన్తి, రోగం నిగ్గణ్హన్తీ’’తి? ‘‘సాధావుసో’’తి థేరో సమ్పటిచ్ఛి.
మహాసుమత్థేరో పనాహ – ‘‘కప్పియమంసవసా సామిసపరిభోగే వట్టతి, ఇతరా నిరామిసపరిభోగే వట్టతీ’’తి. మహాపదుమత్థేరో పన ‘‘ఇదం కి’’న్తి పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘నను వాతాబాధికా భిక్ఖూ పఞ్చమూలకసావయాగుయం అచ్ఛసూకరతేలాదీని పక్ఖిపిత్వా యాగుం పివన్తి, సా తేజుస్సదత్తా రోగం నిగ్గణ్హాతీ’’తి వత్వా ‘‘వట్టతీ’’తి ఆహ.
మధు నామ మక్ఖికామధూతి మధుకరీహి నామ మధుమక్ఖికాహి ఖుద్దకమక్ఖికాహి భమరమక్ఖికాహి చ కతం మధు. తం పురేభత్తం పటిగ్గహితం పురేభత్తం సామిసపరిభోగమ్పి వట్టతి, పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ సత్తాహం నిరామిసపరిభోగమేవ వట్టతి. సత్తాహాతిక్కమే సచే సిలేససదిసం మహామధుం ఖణ్డం ఖణ్డం కత్వా ఠపితం, ఇతరం వా నానాభాజనేసు, వత్థుగణనాయ నిస్సగ్గియాని. సచే ఏకమేవ ఖణ్డం, ఏకభాజనే వా ఇతరం ఏకమేవ నిస్సగ్గియం. ఉగ్గహితకం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం, అరుమక్ఖనాదీసు ఉపనేతబ్బం. మధుపటలం వా మధుసిత్థకం వా సచే మధునా అమక్ఖితం పరిసుద్ధం, యావజీవికం. మధుమక్ఖితం పన మధుగతికమేవ. చీరికా నామ సపక్ఖా దీఘమక్ఖికా, తుమ్బలనామికా చ అట్ఠిపక్ఖా కాళమహాభమరా హోన్తి, తేసం ఆసయేసు నియ్యాససదిసం మధు హోతి, తం యావజీవికం.
ఫాణితం నామ ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్తన్తి ఉచ్ఛురసం ఉపాదాయ అపక్కా వా అవత్థుకపక్కా వా సబ్బాపి అవత్థుకా ఉచ్ఛువికతి ఫాణితన్తి వేదితబ్బా. తం ఫాణితం పురేభత్తం పటిగ్గహితం పురేభత్తం సామిసమ్పి వట్టతి, పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ సత్తాహం నిరామిసమేవ వట్టతి. సత్తాహాతిక్కమే వత్థుగణనాయ నిస్సగ్గియం. బహూ పిణ్డా చుణ్ణేత్వా ఏకభాజనే పక్ఖిత్తా హోన్తి ఘనసన్నివేసా, ఏకమేవ నిస్సగ్గియం. ఉగ్గహితకం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం, ఘరధూపనాదీసు ఉపనేతబ్బం. పురేభత్తం పటిగ్గహితేన అపరిస్సావితఉచ్ఛురసేన కతఫాణితం సచే అనుపసమ్పన్నేన కతం, సామిసమ్పి వట్టతి. సయంకతం నిరామిసమేవ వట్టతి. పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ పన సవత్థుకపటిగ్గహితత్తా అనజ్ఝోహరణీయం, సత్తాహాతిక్కమేపి అనాపత్తి. పచ్ఛాభత్తం అపరిస్సావితపటిగ్గహితేన కతమ్పి అనజ్ఝోహరణీయమేవ, సత్తాహాతిక్కమేపి అనాపత్తి. ఏస నయో ఉచ్ఛుం పటిగ్గహేత్వా కతఫాణితేపి. పురేభత్తం పన పరిస్సావితపటిగ్గహితకేన కతం సచే అనుపసమ్పన్నేన కతం పురేభత్తం సామిసమ్పి వట్టతి, పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ సత్తాహం నిరామిసమేవ. సయంకతం పురేభత్తమ్పి నిరామిసమేవ. పచ్ఛాభత్తం పరిస్సావితపటిగ్గహితేన కతం పన నిరామిసమేవ సత్తాహం వట్టతి. ఉగ్గహితకకతం వుత్తనయమేవ. ‘‘ఝామఉచ్ఛుఫాణితం వా కోట్టితఉచ్ఛుఫాణితం వా పురేభత్తమేవ వట్టతీ’’తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం.
మహాపచ్చరియం పన ‘‘ఏతం సవత్థుకపక్కం వట్టతి, నో వట్టతీ’’తి పుచ్ఛం కత్వా ‘‘ఉచ్ఛుఫాణితం పచ్ఛాభత్తం నోవట్టనకం నామ నత్థీ’’తి వుత్తం, తం యుత్తం. సీతుదకేన కతం మధుకపుప్ఫఫాణితం పురేభత్తం సామిసం వట్టతి, పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ సత్తాహం నిరామిసమేవ. సత్తాహాతిక్కమే వత్థుగణనాయ దుక్కటం. ఖీరం పక్ఖిపిత్వా కతం మధుకఫాణితం యావకాలికం. ఖణ్డసక్ఖరం పన ఖీరజల్లికం అపనేత్వా సోధేన్తి, తస్మా వట్టతి. మధుకపుప్ఫం పన పురేభత్తం అల్లం వట్టతి, భజ్జితమ్పి వట్టతి. భజ్జిత్వా తిలాదీహి మిస్సం వా అమిస్సం వా కత్వా కోట్టితమ్పి వట్టతి. యది పన తం గహేత్వా మేరయత్థాయ యోజేన్తి, యోజితం బీజతో పట్ఠాయ న వట్టతి. కదలీ-ఖజ్జూరీ-అమ్బ-లబుజ-పనస-చిఞ్చాదీనం సబ్బేసం యావకాలికఫలానం ఫాణితం యావకాలికమేవ. మరిచపక్కేహి ఫాణితం కరోన్తి, తం యావజీవికం.
తాని పటిగ్గహేత్వాతి సచేపి సబ్బానిపి పటిగ్గహేత్వా ఏక ఘటే అవినిబ్భోగాని కత్వా నిక్ఖిపతి, సత్తాహాతిక్కమే ఏకమేవ నిస్సగ్గియం. వినిభుత్తేసు పఞ్చ నిస్సగ్గియాని. సత్తాహం పన అనతిక్కామేత్వా గిలానేనపి అగిలానేనపి వుత్తనయేనేవ యథాసుఖం పరిభుఞ్జితబ్బం. సత్తవిధఞ్హి ఓదిస్సం నామ – బ్యాధిఓదిస్సం, పుగ్గలోదిస్సం, కాలోదిస్సం, సమయోదిస్సం, దేసోదిస్సం, వసోదిస్సం, భేసజ్జోదిస్సన్తి.
తత్థ బ్యాధిఓదిస్సం నామ – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అమనుస్సికాబాధే ఆమకమంసం ఆమకలోహిత’’న్తి (మహావ. ౨౬౪) ఏవం బ్యాధిం ఉద్దిస్స అనుఞ్ఞాతం, తం తేనేవ ఆబాధేన ఆబాధికస్స వట్టతి, న అఞ్ఞస్స. తఞ్చ ఖో కాలేపి వికాలేపి కప్పియమ్పి అకప్పియమ్పి వట్టతియేవ.
పుగ్గలోదిస్సం నామ – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, రోమన్థకస్స రోమన్థనం. న చ, భిక్ఖవే, బహిముఖద్వారం నీహరిత్వా అజ్ఝోహరితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౨౭౩) ఏవం పుగ్గలం ఉద్దిస్స అనుఞ్ఞాతం, తం తస్సేవ వట్టతి, న అఞ్ఞస్స.
కాలోదిస్సం నామ – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, చత్తారి మహావికటాని దాతుం – గూథం, ముత్తం, ఛారికం, మత్తిక’’న్తి (మహావ. ౨౬౮) ఏవం అహినా దట్ఠకాలం ఉద్దిస్స అనుఞ్ఞాతం, తం తస్మింయేవ కాలే అప్పటిగ్గహితకమ్పి వట్టతి, న అఞ్ఞస్మిం.
సమయోదిస్సం నామ – ‘‘గణభోజనే అఞ్ఞత్ర సమయా’’తిఆదినా (పాచి. ౨౧౭) నయేన తం తం సమయం ఉద్దిస్స అనుఞ్ఞాతా అనాపత్తియో, తా తస్మిం తస్మింయేవ సమయే అనాపత్తియో హోన్తి, న అఞ్ఞదా.
దేసోదిస్సం నామ – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఏవరూపేసు పచ్చన్తిమేసు జనపదేసు వినయధరపఞ్చమేన గణేన ఉపసమ్పద’’న్తి (మహావ. ౨౫౯) ఏవం పచ్చన్తదేసే ఉద్దిస్స అనుఞ్ఞాతాని ఉపసమ్పదాదీని, తాని తత్థేవ వట్టన్తి, న మజ్ఝిమదేసే.
వసోదిస్సం నామ – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వసాని భేసజ్జానీ’’తి (మహావ. ౨౬౨) ఏవం వసానామేన అనుఞ్ఞాతం, తం ఠపేత్వా మనుస్సవసం సబ్బేసం కప్పియాకప్పియవసానం తేలం తంతదత్థికానం తేలపరిభోగేన పరిభుఞ్జితుం వట్టతి.
భేసజ్జోదిస్సం నామ – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చ భేసజ్జానీ’’తి (మహావ. ౨౬౦-౨౬౧) ఏవం భేసజ్జనామేన అనుఞ్ఞాతాని ఆహారత్థం ఫరితుం సమత్థాని సప్పినవనీతతేలమధుఫాణితన్తి. తాని పటిగ్గహేత్వా తదహుపురేభత్తం యథాసుఖం పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ సతి పచ్చయే వుత్తనయేనేవ సత్తాహం పరిభుఞ్జితబ్బాని.
౬౨౪. సత్తాహాతిక్కన్తే అతిక్కన్తసఞ్ఞీ నిస్సగ్గియం పాచిత్తియన్తి సచేపి సాసపమత్తం హోతి సకిం వా అఙ్గులియా గహేత్వా జివ్హాయ సాయనమత్తం నిస్సజ్జితబ్బమేవ, పాచిత్తియఞ్చ దేసేతబ్బం.
న కాయికేన పరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బన్తి కాయో వా కాయే అరు వా న మక్ఖేతబ్బం. తేహి మక్ఖితాని కాసావకత్తరయట్ఠిఉపాహనపాదకథలికమఞ్చపీఠాదీనిపి అపరిభోగాని. ‘‘ద్వారవాతపానకవాటేసుపి హత్థేన గహణట్ఠానం న మక్ఖేతబ్బ’’న్తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. ‘‘కసావే పన పక్ఖిపిత్వా ద్వారవాతపానకవాటాని మక్ఖేతబ్బానీ’’తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం.
అనాపత్తి అన్తోసత్తాహం అధిట్ఠేతీతి సత్తాహబ్భన్తరే సప్పిఞ్చ తేలఞ్చ వసఞ్చ ముద్ధనితేలం వా అబ్భఞ్జనం వా మధుం అరుమక్ఖనం ఫాణితం ఘరధూపనం అధిట్ఠేతి, అనాపత్తి. సచే అధిట్ఠితతేలం అనధిట్ఠితతేలభాజనే ఆకిరితుకామో హోతి, భాజనే చే సుఖుమం ఛిద్దం పవిట్ఠం పవిట్ఠం తేలం పురాణతేలేన అజ్ఝోత్థరీయతి, పున అధిట్ఠాతబ్బం. అథ మహాముఖం హోతి, సహసావ బహుతేలం పవిసిత్వా పురాణతేలం అజ్ఝోత్థరతి, పున అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి. అధిట్ఠితగతికమేవ హి తం హోతి, ఏతేన నయేన అధిట్ఠితతేలభాజనే అనధిట్ఠితతేలాకిరణమ్పి వేదితబ్బం.
౬౨౫. విస్సజ్జేతీతి ఏత్థ సచే ద్విన్నం సన్తకం ఏకేన పటిగ్గహితం అవిభత్తం హోతి, సత్తాహాతిక్కమే ద్విన్నమ్పి అనాపత్తి, పరిభుఞ్జితుం పన న వట్టతి. సచే యేన పటిగ్గహితం, సో ఇతరం భణతి – ‘‘ఆవుసో, ఇమం తేలం సత్తాహమత్తం పరిభుఞ్జ త్వ’’న్తి. సో చ పరిభోగం న కరోతి, కస్స ఆపత్తి? న కస్సచిపి ఆపత్తి. కస్మా? యేన పటిగ్గహితం తేన విస్సజ్జితత్తా, ఇతరస్స అప్పటిగ్గహితత్తా.
వినస్సతీతి అపరిభోగం హోతి. చత్తేనాతిఆదీసు యేన చిత్తేన భేసజ్జం చత్తఞ్చ వన్తఞ్చ ముత్తఞ్చ హోతి, తం చిత్తం చత్తం వన్తం ముత్తన్తి వుచ్చతి. తేన చిత్తేన పుగ్గలో అనపేక్ఖోతి వుచ్చత్తి, ఏవం అనపేక్ఖో సామణేరస్స దత్వాతి అత్థో. ఇదం కస్మా వుత్తం? ‘‘ఏవం అన్తోసత్తాహే దత్వా పచ్ఛా లభిత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స అనాపత్తిదస్సనత్థ’’న్తి మహాసుమత్థేరో ఆహ. మహాపదుమత్థేరో పనాహ – ‘‘నయిదం యాచితబ్బం, అన్తోసత్తాహే దిన్నస్స హి పున పరిభోగే ఆపత్తియేవ నత్థి. సత్తాహాతిక్కన్తస్స పన పరిభోగే అనాపత్తిదస్సనత్థమిదం వుత్త’’న్తి. తస్మా ఏవం దిన్నం భేసజ్జం సచే సామణేరో అభిసఙ్ఖరిత్వా వా అనభిసఙ్ఖరిత్వా వా తస్స భిక్ఖునో నత్థుకమ్మత్థం దదేయ్య, గహేత్వా నత్థుకమ్మం కాతబ్బం. సచే బాలో హోతి, దాతుం న జానాతి, అఞ్ఞేన భిక్ఖునా వత్తబ్బో – ‘‘అత్థి తే, సామణేర, తేల’’న్తి ‘‘ఆమ, భన్తే, అత్థీ’’తి. ‘‘ఆహర, థేరస్స భేసజ్జం కరిస్సామా’’తి. ఏవమ్పి వట్టతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.
కథినసముట్ఠానం, అకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం,
తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౨౬. తేన సమయేనాతి వస్సికసాటికసిక్ఖాపదం. తత్థ వస్సికసాటికా అనుఞ్ఞాతాతి చీవరక్ఖన్ధకే విసాఖావత్థుస్మిం (మహావ. ౩౪౯ ఆదయో) అనుఞ్ఞాతా. పటికచ్చేవాతి పురేయేవ.
౬౨౭. మాసో సేసో గిమ్హానన్తి చతున్నం గిమ్హమాసానం ఏకో పచ్ఛిమమాసో సేసో. కత్వాతి సిబ్బనరజనకప్పపరియోసానేన నిట్ఠపేత్వా. కరోన్తేన చ ఏకమేవ కత్వా సమయే అధిట్ఠాతబ్బం, ద్వే అధిట్ఠాతుం న వట్టన్తి.
అతిరేకమాసే సేసే గిమ్హానేతి గిమ్హాననామకే అతిరేకమాసే సేసే.
అతిరేకద్ధమాసే సేసే గిమ్హానే కత్వా నివాసేతీతి ఏత్థ పన ఠత్వా వస్సికసాటికాయ పరియేసనక్ఖేత్తం కరణక్ఖేత్తం నివాసనక్ఖేత్తం అధిట్ఠానక్ఖేత్తన్తి చతుబ్బిధం ఖేత్తం, కుచ్ఛిసమయో పిట్ఠిసమయోతి దువిధో సమయో, పిట్ఠిసమయచతుక్కం కుచ్ఛిసమయచతుక్కన్తి ద్వే చతుక్కాని చ వేదితబ్బాని.
తత్థ జేట్ఠమూలపుణ్ణమాసియా పచ్ఛిమపాటిపదదివసతో పట్ఠాయ యావ కాళపక్ఖుపోసథా, అయమేకో అద్ధమాసో పరియేసనక్ఖేత్తఞ్చేవ కరణక్ఖేత్తఞ్చ. ఏతస్మిఞ్హి అన్తరే వస్సికసాటికం అలద్ధం పరియేసితుం లద్ధం కాతుఞ్చ వట్టతి, నివాసేతుం అధిట్ఠాతుఞ్చ న వట్టతి. కాళపక్ఖుపోసథస్స పచ్ఛిమపాటిపదదివసతో పట్ఠాయ యావ ఆసాళ్హీపుణ్ణమా, అయమేకో అద్ధమాసో పరియేసనకరణనివాసనానం తిణ్ణమ్పి ఖేత్తం. ఏతస్మిఞ్హి అన్తరే పరియేసితుం కాతుం నివాసేతుఞ్చ వట్టతి, అధిట్ఠాతుంయేవ న వట్టతి. ఆసాళ్హీపుణ్ణమాసియా పచ్ఛిమపాటిపదదివసతో పట్ఠాయ యావ కత్తికపుణ్ణమా, ఇమే చత్తారో మాసా పరియేసనకరణనివాసనాధిట్ఠానానం చతున్నం ఖేత్తం. ఏతస్మిఞ్హి అన్తరే అలద్ధం పరియేసితుం లద్ధం కాతుం నివాసేతుం అధిట్ఠాతుఞ్చ వట్టతి. ఇదం తావ చతుబ్బిధం ఖేత్తం వేదితబ్బం.
కత్తికపుణ్ణమాసియా పన పచ్ఛిమపాటిపదదివసతో పట్ఠాయ యావ జేట్ఠమూలపుణ్ణమా, ఇమే సత్త మాసా పిట్ఠిసమయో నామ. ఏతస్మిఞ్హి అన్తరే ‘‘కాలో వస్సికసాటికాయా’’తిఆదినా నయేన సతుప్పాదం కత్వా అఞ్ఞాతకఅప్పవారితట్ఠానతో వస్సికసాటికచీవరం నిప్ఫాదేన్తస్స ఇమినా సిక్ఖాపదేన నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. ‘‘దేథ మే వస్సికసాటికచీవర’’న్తిఆదినా నయేన విఞ్ఞత్తిం కత్వా నిప్ఫాదేన్తస్స అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదేన నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. వుత్తనయేనేవ సతుప్పాదం కత్వా ఞాతకపవారితట్ఠానతో నిప్ఫాదేన్తస్స ఇమినావ సిక్ఖాపదేన నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. విఞ్ఞత్తిం కత్వా నిప్ఫాదేన్తస్స అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదేన అనాపత్తి. వుత్తఞ్హేతం పరివారే –
‘‘మాతరం చీవరం యాచే, నో చ సఙ్ఘే పరిణతం;
కేనస్స హోతి ఆపత్తి, అనాపత్తి చ ఞాతకే;
పఞ్హా మేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౮౧);
అయఞ్హి పఞ్హో ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తోతి. ఏవం పిట్ఠిసమయచతుక్కం వేదితబ్బం.
జేట్ఠమూలపుణ్ణమాసియా పన పచ్ఛిమపాటిపదదివసతో పట్ఠాయ యావ కత్తికపుణ్ణమా, ఇమే పఞ్చ మాసా కుచ్ఛిసమయో నామ. ఏతస్మిఞ్హి అన్తరే వుత్తనయేన సతుప్పాదం కత్వా అఞ్ఞాతకఅప్పవారితట్ఠానతో వస్సికసాటికచీవరం నిప్ఫాదేన్తస్స వత్తభేదే దుక్కటం. యే మనుస్సా పుబ్బేపి వస్సికసాటికచీవరం దేన్తి, ఇమే పన సచేపి అత్తనో అఞ్ఞాతకఅప్పవారితా హోన్తి, వత్తభేదో నత్థి, తేసు సతుప్పాదకరణస్స అనుఞ్ఞాతత్తా. విఞ్ఞతిం కత్వా నిప్ఫాదేన్తస్స అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదేన నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. ఇదం పన పకతియా వస్సికసాటికదాయకేసుపి హోతియేవ. వుత్తనయేనేవ సతుప్పాదం కత్వా ఞాతకపవారితట్ఠానతో నిప్ఫాదేన్తస్స ఇమినా సిక్ఖాపదేన అనాపత్తి. విఞ్ఞత్తిం కత్వా నిప్ఫాదేన్తస్స అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదేన అనాపత్తి. ‘‘న వత్తబ్బా దేథ మే’’తి ఇదఞ్హి పరియేసనకాలే అఞ్ఞాతకఅప్పవారితేయేవ సన్ధాయ వుత్తం. ఏవం కుచ్ఛిసమయచతుక్కం వేదితబ్బం.
నగ్గో కాయం ఓవస్సాపేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఏత్థ ఉదకఫుసితగణనాయ అకత్వా న్హానపరియోసానవసేన పయోగే పయోగే దుక్కటేన కారేతబ్బో. సో చ ఖో వివటఙ్గణే ఆకాసతో పతితఉదకేనేవ న్హాయన్తో. న్హానకోట్ఠకవాపిఆదీసు ఘటేహి ఆసిత్తఉదకేన వా న్హాయన్తస్స అనాపత్తి.
వస్సం ఉక్కడ్ఢియతీతి ఏత్థ సచే కతపరియేసితాయ వస్సికసాటికాయ గిమ్హానం పచ్ఛిమ మాసం ఖేపేత్వా పున వస్సానస్స పఠమమాసం ఉక్కడ్ఢిత్వా గిమ్హానం పచ్ఛిమమాసమేవ కరోన్తి, వస్సికసాటికా ధోవిత్వా నిక్ఖిపితబ్బా. అనధిట్ఠితా అవికప్పితా ద్వే మాసే పరిహారం లభతి, వస్సూపనాయికదివసే అధిట్ఠాతబ్బా. సచే సతిసమ్మోసేన వా అప్పహోనకభావేన వా అకతా హోతి, తే చ ద్వే మాసే వస్సానస్స చ చాతుమాసన్తి ఛ మాసే పరిహారం లభతి. సచే పన కత్తికమాసే కథినం అత్థరీయతి, అపరేపి చత్తారో మాసే లభతి, ఏవం దస మాసా హోన్తి. తతో పరమ్పి సతియా పచ్చాసాయ మూలచీవరం కత్వా ఠపేన్తస్స ఏకమాసన్తి ఏవం ఏకాదస మాసే పరిహారం లభతి. సచే పన ఏకాహద్వీహాదివసేన యావ దసాహానాగతాయ వస్సూపనాయికాయ అన్తోవస్సే వా లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ, కదా అధిట్ఠాతబ్బాతి ఏతం అట్ఠకథాసు న విచారితం. లద్ధదివసతో పట్ఠాయ అన్తోదసాహే నిట్ఠితా పన తస్మింయేవ అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతబ్బా. దసాహాతిక్కమే నిట్ఠితా తదహేవ అధిట్ఠాతబ్బా. దసాహే అప్పహోన్తే చీవరకాలం నాతిక్కమేతబ్బాతి అయం నో అత్తనోమతి. కస్మా? ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం; వస్సికసాటికం వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం, తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) హి వుత్తం. తస్మా వస్సూపనాయికతో పుబ్బే దసాహాతిక్కమేపి అనాపత్తి. ‘‘దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బ’’న్తి (పారా. ౪౬౨) చ వుత్తం. తస్మా ఏకాహద్వీహాదివసేన యావ దసాహానాగతాయ వస్సూపనాయికాయ అన్తోవస్సే వా లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ వుత్తనయేనేవ అన్తోదసాహే వా తదహు వా అధిట్ఠాతబ్బా, దసాహే అప్పహోన్తే చీవరకాలం నాతిక్కమేతబ్బా.
తత్థ సియా ‘‘వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతు’’న్తి వచనతో ‘‘చాతుమాసబ్భన్తరే యదా వా తదా వా అధిట్ఠాతుం వట్టతీ’’తి. యది ఏవం, ‘‘కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిం యావ ఆబాధా అధిట్ఠాతు’’న్తి వుత్తం సాపి, చ దసాహం అతిక్కామేతబ్బా సియా. ఏవఞ్చ సతి ‘‘దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బ’’న్తి ఇదం విరుజ్ఝతి. తస్మా యథావుత్తమేవ గహేతబ్బం, అఞ్ఞం వా అచలం కారణం లభిత్వా ఛడ్డేతబ్బం. అపిచ కురున్దియమ్పి నిస్సగ్గియావసానే వుత్తం – ‘‘కదా అధిట్ఠాతబ్బా? లద్ధదివసతో పట్ఠాయ అన్తోదసాహే నిట్ఠితా పన తస్మింయేవ అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతబ్బా. యది నప్పహోతి యావ కత్తికపుణ్ణమా పరిహారం లభతీ’’తి.
౬౩౦. అచ్ఛిన్నచీవరస్సాతి ఏతం వస్సికసాటికమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తేసఞ్హి నగ్గానం కాయోవస్సాపనే అనాపత్తి. ఏత్థ చ మహగ్ఘవస్సికసాటికం నివాసేత్వా న్హాయన్తస్స చోరుపద్దవో ఆపదా నామ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
ఛసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. చీవరఅచ్ఛిన్దనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౩౧. తేన సమయేనాతి చీవరఅచ్ఛిన్దనసిక్ఖాపదం. తత్థ యమ్పి త్యాహన్తి యమ్పి తే అహం. సో కిర ‘‘మమ పత్తచీవరఉపాహనపచ్చత్థరణాని వహన్తో మయా సద్ధిం చారికం పక్కమిస్సతీ’’తి అదాసి. తేనేవమాహ. అచ్ఛిన్దీతి బలక్కారేన అగ్గహేసి, సకసఞ్ఞాయ గహితత్తా పనస్స పారాజికం నత్థి, కిలమేత్వా గహితత్తా ఆపత్తి పఞ్ఞత్తా.
౬౩౩. సయం అచ్ఛిన్దతి నిస్సగ్గియం పాచిత్తియన్తి ఏకం చీవరం ఏకాబద్ధాని చ బహూని అచ్ఛిన్దతో ఏకా ఆపత్తి. ఏకతో అబద్ధాని విసుం విసుం ఠితాని చ బహూని అచ్ఛిన్దతో ‘‘సఙ్ఘాటిం ఆహర, ఉత్తరాసఙ్గం ఆహరా’’తి ఏవం ఆహరాపయతో చ వత్థుగణనాయ ఆపత్తియో. ‘‘మయా దిన్నాని సబ్బాని ఆహరా’’తి వదతోపి ఏకవచనేనేవ సమ్బహులా ఆపత్తియో.
అఞ్ఞం ఆణాపేతి ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ‘‘చీవరం గణ్హా’’తి ఆణాపేతి, ఏకం దుక్కటం. ఆణత్తో బహూని గణ్హాతి, ఏకం పాచిత్తియం ‘‘సఙ్ఘాటిం గణ్హ, ఉత్తరాసఙ్గం గణ్హా’’తి వదతో వాచాయ వాచాయ దుక్కటం. ‘‘మయా దిన్నాని సబ్బాని గణ్హా’’తి వదతో ఏకవాచాయ సమ్బహులా ఆపత్తియో.
౬౩౪. అఞ్ఞం పరిక్ఖారన్తి వికప్పనుపగపచ్ఛిమచీవరం ఠపేత్వా యం కిఞ్చి అన్తమసో సూచిమ్పి. వేఠేత్వా ఠపితసూచీసుపి వత్థుగణనాయ దుక్కటాని. సిథిలవేఠితాసు ఏవం. గాళ్హం కత్వా బద్ధాసు పన ఏకమేవ దుక్కటన్తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. సూచిఘరే పక్ఖిత్తాసుపి ఏసేవ నయో. థవికాయ పక్ఖిపిత్వా సిథిలబద్ధ గాళ్హబద్ధేసు తికటుకాదీసు భేసజ్జేసుపి ఏసేవ నయో.
౬౩౫. సో వా దేతీతి ‘‘భన్తే, తుమ్హాకంయేవ ఇదం సారుప్ప’’న్తి ఏవం వా దేతి, అథ వా పన ‘‘ఆవుసో, మయం తుయ్హం ‘వత్తపటిపత్తిం కరిస్సతి, అమ్హాకం సన్తికే ఉపజ్ఝం గణ్హిస్సతి, ధమ్మం పరియాపుణిస్సతీ’తి చీవరం అదమ్హ, సో దాని త్వం న వత్తం కరోసి, న ఉపజ్ఝం గణ్హాసి, న ధమ్మం పరియాపుణాసీ’’తి ఏవమాదీని వుత్తో ‘‘భన్తే, చీవరత్థాయ మఞ్ఞే భణథ, ఇదం వో చీవర’’న్తి దేతి, ఏవమ్పి సో వా దేతి. దిసాపక్కన్తం వా పన దహరం ‘‘నివత్తేథ న’’న్తి భణతి, సో న నివత్తతి. చీవరం గహేత్వా రున్ధథాతి, ఏవం చే నివత్తతి, సాధు. సచే ‘‘పత్తచీవరత్థాయ మఞ్ఞే తుమ్హే భణథ, గణ్హథ న’’న్తి దేతి. ఏవమ్పి సో వా దేతి, విబ్భన్తం వా దిస్వా ‘‘మయం తుయ్హం ‘వత్తం కరిస్సతీ’తి పత్తచీవరం అదమ్హ, సో దాని త్వం విబ్భమిత్వా చరసీ’’తి వదతి. ఇతరో ‘‘గణ్హథ తుమ్హాకం పత్తచీవర’’న్తి దేతి, ఏవమ్పి సో వా దేతి. ‘‘మమ సన్తికే ఉపజ్ఝం గణ్హన్తస్సేవ దేమి, అఞ్ఞత్థ గణ్హన్తస్స న దేమి. వత్తం కరోన్తస్సేవ దేమి, అకరోన్తస్స న దేమి, ధమ్మం పరియాపుణన్తస్సేవ దేమి, అపరియాపుణన్తస్స న దేమి, అవిబ్భమన్తస్సేవ దేమి, విబ్భమన్తస్స న దేమీ’’తి ఏవం పన దాతుం న వట్టతి, దదతో దుక్కటం. ఆహరాపేతుం పన వట్టతి. చజిత్వా దిన్నం అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హన్తో భణ్డగ్ఘేన కారేతబ్బో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.
తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.
చీవరఅచ్ఛిన్దనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సుత్తవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౩౬. తేన సమయేనాతి సుత్తవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదం. తత్థ ఖోమన్తి ఖోమవాకేహి కతసుత్తం. కప్పాసికన్తి కప్పాసతో నిబ్బత్తం. కోసేయ్యన్తి కోసియంసూహి కన్తిత్వా కతసుత్తం. కమ్బలన్తి ఏళకలోమసుత్తం. సాణన్తి సాణవాకసుత్తం. భఙ్గన్తి పాటేక్కం వాకసుత్తమేవాతి ఏకే. ఏతేహి పఞ్చహి మిస్సేత్వా కతసుత్తం పన ‘‘భఙ్గ’’న్తి వేదితబ్బం.
వాయాపేతి పయోగే పయోగే దుక్కటన్తి సచే తన్తవాయస్స తురివేమాదీని నత్థి, తాని ‘‘అరఞ్ఞతో ఆహరిస్సామీ’’తి వాసిం వా ఫరసుం వా నిసేతి, తతో పట్ఠాయ యం యం ఉపకరణత్థాయ వా చీవరవాయనత్థాయ వా కరోతి, సబ్బత్థ తన్తవాయస్స పయోగే పయోగే భిక్ఖుస్స దుక్కటం. దీఘతో విదత్థిమత్తే తిరియఞ్చ హత్థమత్తే వీతే నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. మహాపచ్చరియం పన ‘‘యావ పరియోసానం వాయాపేన్తస్స ఫలకే ఫలకే నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం. తమ్పి ఇదమేవ పమాణం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. వికప్పనుపగపచ్ఛిమఞ్హి చీవరసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి.
అపిచేత్థ ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో – సుత్తం తావ సామం విఞ్ఞాపితం అకప్పియం, సేసం ఞాతకాదివసేన ఉప్పన్నం కప్పియం. తన్తవాయోపి అఞ్ఞాతకఅప్పవారితో విఞ్ఞత్తియా లద్ధో అకప్పియో, సేసో కప్పియో. తత్థ అకప్పియసుత్తం అకప్పియతన్తవాయేన వాయాపేన్తస్స పుబ్బే వుత్తనయేన నిస్సగ్గియం. తేనేవ పన కప్పియసుత్తం వాయాపేన్తస్స యథా పుబ్బే నిస్సగ్గియం, ఏవం దుక్కటం. తేనేవ కప్పియం అకప్పియఞ్చ సుత్తం వాయాపేన్తస్స యది పచ్ఛిమచీవరప్పమాణేన ఏకో పరిచ్ఛేదో సుద్ధకప్పియసుత్తమయో, ఏకో అకప్పియసుత్తమయోతి ఏవం కేదారబద్ధం వియ చీవరం హోతి, అకప్పియసుత్తమయే పరిచ్ఛేదే పాచిత్తియం, ఇతరస్మిం తథేవ దుక్కటం. యది తతో ఊనపరిచ్ఛేదా హోన్తి, అన్తమసో అచ్ఛిమణ్డలప్పమాణాపి, సబ్బపరిచ్ఛేదేసు పరిచ్ఛేదగణనాయ దుక్కటం. అథ ఏకన్తరికేన వా సుత్తేన దీఘతో వా కప్పియం తిరియం అకప్పియం కత్వా వీతం హోతి, ఫలకే ఫలకే దుక్కటం. కప్పియతన్తవాయేనపి అకప్పియసుత్తం వాయాపేన్తస్స యథా పుబ్బే నిస్సగ్గియం, ఏవం దుక్కటం. తేనేవ కప్పియఞ్చ అకప్పియఞ్చ సుత్తం వాయాపేన్తస్స సచే పచ్ఛిమచీవరప్పమాణా ఊనకా వా అకప్పియసుత్తపరిచ్ఛేదా హోన్తి, తేసు పరిచ్ఛేదగణనాయ దుక్కటం. కప్పియసుత్తపరిచ్ఛేదేసు అనాపత్తి. అథ ఏకన్తరికేన వా సుత్తేన దీఘతో వా కప్పియం తిరియం అకప్పియం కత్వా వీతం హోతి, ఫలకే ఫలకే దుక్కటం.
యది పన ద్వే తన్తవాయా హోన్తి, ఏకో కప్పియో ఏకో అకప్పియో, సుత్తఞ్చ అకప్పియం, తే చే వారేన వినన్తి, అకప్పియతన్తవాయేన వీతే ఫలకే ఫలకే పాచిత్తియం, ఊనతరే దుక్కటం. ఇతరేన వీతే ఉభయత్థ దుక్కటం. సచే ద్వేపి వేమం గహేత్వా ఏకతో వినన్తి, ఫలకే ఫలకే పాచిత్తియం. అథ సుత్తం కప్పియం, చీవరఞ్చ కేదారబద్ధాదీహి సపరిచ్ఛేదం, అకప్పియతన్తవాయేన వీతే పరిచ్ఛేదే పరిచ్ఛేదే దుక్కటం, ఇతరేన వీతే అనాపత్తి. సచే ద్వేపి వేమం గహేత్వా ఏకతో వినన్తి, ఫలకే ఫలకే దుక్కటం. అథ సుత్తమ్పి కప్పియఞ్చ అకప్పియఞ్చ, తే చే వారేన వినన్తి, అకప్పియతన్తవాయేన అకప్పియసుత్తమయేసు పచ్ఛిమచీవరప్పమాణేసు పరిచ్ఛేదేసు వీతేసు పరిచ్ఛేదగణనాయ పాచిత్తియం. ఊనకతరేసు కప్పియసుత్తమయేసు చ దుక్కటం. కప్పియతన్తవాయేన అకప్పియసుత్తమయేసు పమాణయుత్తేసు వా ఊనకేసు వా దుక్కటమేవ. కప్పియసుత్తమయేసు అనాపత్తి.
అథ ఏకన్తరికేన వా సుత్తేన దీఘతో వా అకప్పియం తిరియం కప్పియం కత్వా వినన్తి, ఉభోపి వా తే వేమం గహేత్వా ఏకతో వినన్తి, అపరిచ్ఛేదే చీవరే ఫలకే ఫలకే దుక్కటం, సపరిచ్ఛేదే పరిచ్ఛేదవసేన దుక్కటానీతి. అయం పన అత్థో మహాఅట్ఠకథాయం అపాకటో, మహాపచ్చరియాదీసు పాకటో. ఇధ సబ్బాకారేనేవ పాకటో.
సచే సుత్తమ్పి కప్పియం, తన్తవాయోపి కప్పియో ఞాతకప్పవారితో వా మూలేన వా పయోజితో, వాయాపనపచ్చయా అనాపత్తి. దసాహాతిక్కమనపచ్చయా పన ఆపత్తిం రక్ఖన్తేన వికప్పనుపగప్పమాణమత్తే వీతే తన్తే ఠితంయేవ అధిట్ఠాతబ్బం. దసాహాతిక్కమేన నిట్ఠాపియమానఞ్హి నిస్సగ్గియం భవేయ్యాతి. ఞాతకాదీహి తన్తం ఆరోపేత్వా ‘‘తుమ్హాకం, భన్తే, ఇదం చీవరం గణ్హేయ్యాథా’’తి నియ్యాతితేపి ఏసేవ నయో.
సచే తన్తవాయో ఏవం పయోజితో వా సయం దాతుకామో వా హుత్వా ‘‘అహం, భన్తే, తుమ్హాకం చీవరం అసుకదివసే నామ వాయిత్వా ఠపేస్సామీ’’తి వదతి, భిక్ఖు చ తేన పరిచ్ఛిన్నదివసతో దసాహం అతిక్కామేతి, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం.
సచే పన తన్తవాయో ‘‘అహం తుమ్హాకం చీవరం వాయిత్వా సాసనం పేసేస్సామీ’’తి వత్వా తథేవ కరోతి, తేన పేసితభిక్ఖు పన తస్స భిక్ఖునో న ఆరోచేతి, అఞ్ఞో దిస్వా వా సుత్వా వా ‘‘తుమ్హాకం, భన్తే, చీవరం నిట్ఠిత’’న్తి ఆరోచేతి, ఏతస్స ఆరోచనం న పమాణం. యదా పన తేన పేసితోయేవ ఆరోచేతి, తస్స వచనం సుతదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం.
సచే తన్తవాయో ‘‘అహం తుమ్హాకం చీవరం వాయిత్వా కస్సచి హత్థే పహిణిస్సామీ’’తి వత్వా తథేవ కరోతి, చీవరం గహేత్వా గతభిక్ఖు పన అత్తనో పరివేణే ఠపేత్వా తస్స న ఆరోచేతి, అఞ్ఞో కోచి భణతి ‘‘అపి, భన్తే, అధునా ఆభతం చీవరం సున్దర’’న్తి? ‘‘కుహిం, ఆవుసో, చీవర’’న్తి? ‘‘ఇత్థన్నామస్స హత్థే పేసిత’’న్తి. ఏతస్సపి వచనం న పమాణం. యదా పన సో భిక్ఖు చీవరం దేతి, లద్ధదివసతో పట్ఠాయ దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. సచే పన వాయాపనమూలం అదిన్నం హోతి, యావ కాకణికమత్తమ్పి అవసిట్ఠం, తావ రక్ఖతి.
౬౪౦. అనాపత్తి చీవరం సిబ్బేతున్తి చీవరసిబ్బనత్థాయ సుత్తం విఞ్ఞాపేన్తస్స అనాపత్తీతి అత్థో. ఆయోగేతిఆదీసుపి నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం, ఆయోగాదినిమిత్తం విఞ్ఞాపేన్తస్స అనాపత్తీతి వుత్తం హోతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
ఛసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
సుత్తవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. మహాపేసకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౪౧. తేన సమయేనాతి మహాపేసకారసిక్ఖాపదం. తత్థ సుత్తం ధారయిత్వాతి సుత్తం తులేత్వా పలపరిచ్ఛేదం కత్వా. అప్పితన్తి ఘనం. సువీతన్తి సుట్ఠు వీతం, సబ్బట్ఠానేసు సమం కత్వా వీతం. సుప్పవాయితన్తి సుట్ఠు పవాయితం సబ్బట్ఠానేసు సమం కత్వా తన్తే పసారితం. సువిలేఖితన్తి లేఖనియా సుట్ఠు విలిఖితం. సువితచ్ఛితన్తి కోచ్ఛేన సుట్ఠు వితచ్ఛితం, సునిద్ధోతన్తి అత్థో. పటిబద్ధన్తి వేకల్లం. తన్తేతి తన్తే దీఘతో పసారణేయేవ ఉపనేత్వాతి అత్థో.
౬౪౨. తత్ర చే సో భిక్ఖూతి యత్ర గామే వా నిగమే వా తే తన్తవాయా తత్ర. వికప్పం ఆపజ్జేయ్యాతి విసిట్ఠం కప్పం అధికవిధానం ఆపజ్జేయ్య. పాళియం పన యేనాకారేన వికప్పం ఆపన్నో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఇదం ఖో, ఆవుసో’’తిఆది వుత్తం.
ధమ్మమ్పి భణతీతి ధమ్మకథమ్పి కథేతి, ‘‘తస్స వచనేన ఆయతం వా విత్థతం వా అప్పితం వా’’తి సుత్తవడ్ఢనఆకారమేవ దస్సేతి.
పుబ్బే అప్పవారితోతి చీవరసామికేహి పుబ్బే అప్పవారితో హుత్వా. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.
ఛసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం,
తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
మహాపేసకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౪౬-౯. తేన సమయేనాతి అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదం. తత్థ దసాహానాగతన్తి దస అహాని దసాహం, తేన దసాహేన అనాగతా దసాహానాగతా, దసాహేన అసమ్పత్తాతి అత్థో, తం దసాహానాగతం, అచ్చన్తసంయోగవసేన భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం, తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘దసాహానాగతాయా’’తి వుత్తం. పవారణాయాతి ఇదం పన యా సా దసాహానాగతాతి వుత్తా, తం సరూపతో దస్సేతుం అసమ్మోహత్థం అనుపయోగవచనం.
కత్తికతేమాసికపుణ్ణమన్తి పఠమకత్తికతేమాసికపుణ్ణమం. ఇధాపి పఠమపదస్స అనుపయోగత్తా పురిమనయేనేవ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘‘యతో పట్ఠాయ పఠమమహాపవారణా దసాహానాగతా’తి వుచ్చతి, సచేపి తాని దివసాని అచ్చన్తమేవ భిక్ఖునో అచ్చేకచీవరం ఉప్పజ్జేయ్య, ‘అచ్చేకం ఇద’న్తి జానమానేన భిక్ఖునా సబ్బమ్పి పటిగ్గహేతబ్బ’’న్తి. తేన పవారణామాసస్స జుణ్హపక్ఖపఞ్చమితో పఠాయ ఉప్పన్నస్స చీవరస్స నిధానకాలో దస్సితో హోతి. కామఞ్చేస ‘‘దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బ’’న్తి ఇమినావ సిద్ధో, అత్థుప్పత్తివసేన పన అపుబ్బం వియ అత్థం దస్సేత్వా సిక్ఖాపదం ఠపితం.
అచ్చేకచీవరన్తి అచ్చాయికచీవరం వుచ్చతి, తస్స పన అచ్చాయికభావం దస్సేతుం ‘‘సేనాయ వా గన్తుకామో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సద్ధాతి ఇమినా సద్ధామత్తకమేవ దస్సితం. పసాదోతి ఇమినా సుప్పసన్నా బలవసద్ధా. ఏతం అచ్చేకచీవరం నామాతి ఏతం ఇమేహి కారణేహి దాతుకామేన దూతం వా పేసేత్వా సయం వా ఆగన్త్వా ‘‘వస్సావాసికం దస్సామీ’’తి ఏవం ఆరోచితం చీవరం అచ్చేకచీవరం నామ హోతీ. ఛట్ఠితో పట్ఠాయ పన ఉప్పన్నం అనచ్చేకచీవరమ్పి పచ్చుద్ధరిత్వా ఠపితచీవరమ్పి ఏతం పరిహారం లభతియేవ.
సఞ్ఞాణం కత్వా నిక్ఖిపితబ్బన్తి కిఞ్చి నిమిత్తం కత్వా ఠపేతబ్బం. కస్మా ఏతం వుత్తం? యది హి తం పురే పవారణాయ విభజన్తి. యేన గహితం, తేన ఛిన్నవస్సేన న భవితబ్బం. సచే పన హోతి, తం చీవరం సఙ్ఘికమేవ హోతి. తతో సల్లక్ఖేత్వా సుఖం దాతుం భవిస్సతీతి.
౬౫౦. అచ్చేకచీవరే అచ్చేకచీవరసఞ్ఞీతి ఏవమాది విభజిత్వా గహితమేవ సన్ధాయ వుత్తం. సచే పన అవిభత్తం హోతి, సఙ్ఘస్స వా భణ్డాగారే, చీవరసమయాతిక్కమేపి అనాపత్తి. ఇతి అతిరేకచీవరస్స దసాహం పరిహారో. అకతస్స వస్సికసాటికచీవరస్స అనత్థతే కథినే పఞ్చ మాసా, వస్సే ఉక్కడ్ఢితే ఛ మాసా, అత్థతే కథినే అపరే చత్తారో మాసా. హేమన్తస్స పచ్ఛిమే దివసే మూలచీవరాధిట్ఠానవసేన అపరోపి ఏకో మాసోతి ఏకాదస మాసా పరిహారో. సతియా పచ్చాసాయ మూలచీవరస్స ఏకో మాసో, అచ్చేకచీవరస్స అనత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికో మాసో, అత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికా పఞ్చ మాసా, తతో పరం ఏకదివసమ్పి పరిహారో నత్థీతి వేదితబ్బం.
అనచ్చేకచీవరేతి అచ్చేకచీవరసదిసే అఞ్ఞస్మిం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
కథినసముట్ఠానం – అకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. సాసఙ్కసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౫౨. తేన సమయేనాతి సాసఙ్కసిక్ఖాపదం. తత్థ వుత్థవస్సా ఆరఞ్ఞకేసూతి తే పుబ్బేపి అరఞ్ఞేయేవ విహరింసు. దుబ్బలచీవరత్తా పన పచ్చయవసేన గామన్తసేనాసనే వస్సం వసిత్వా నిట్ఠితచీవరా హుత్వా ‘‘ఇదాని నిప్పలిబోధా సమణధమ్మం కరిస్సామా’’తి ఆరఞ్ఞకేసు సేనాసనేసు విహరన్తి. కత్తికచోరకాతి కత్తికమాసే చోరా. పరిపాతేన్తీతి ఉపద్దవన్తి, తత్థ తత్థ ఆధావిత్వా ఉత్తాసేన్తి పలాపేన్తి. అన్తరఘరే నిక్ఖిపితున్తి అన్తోగామే నిక్ఖిపితుం. భగవా యస్మా పచ్చయా నామ ధమ్మేన సమేన దుల్లభా, సల్లేఖవా హి భిక్ఖు మాతరమ్పి విఞ్ఞాపేతుం న సక్కోతి. తస్మా చీవరగుత్తత్థం అన్తరఘరే నిక్ఖిపితుం అనుజానాతి. భిక్ఖూనం పన అనురూపత్తా అరఞ్ఞవాసం న పటిక్ఖిపి.
౬౫౩. ఉపవస్సం ఖో పనాతి ఏత్థ ఉపవస్సన్తి ఉపవస్స; ఉపవసిత్వాతి వుత్తం హోతి. ఉపసమ్పజ్జన్తిఆదీసు వియ హి ఏత్థ అనునాసికో దట్ఠబ్బో. వస్సం ఉపగన్త్వా వసిత్వా చాతి అత్థో. ఇమస్స చ పదస్స ‘‘తథారూపేసు భిక్ఖు సేనాసనేసు విహరన్తో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. కిం వుత్తం హోతి? వస్సం ఉపగన్త్వా వసిత్వా చ తతో పరం పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమపరియోసానకాలం యాని ఖో పన తాని ఆరఞ్ఞకాని సేనాసనాని సాసఙ్కసమ్మతాని సప్పటిభయాని; తథారూపేసు భిక్ఖు సేనాసనేసు విహరన్తో ఆకఙ్ఖమానో తిణ్ణం చీవరానం అఞ్ఞతరం చీవరం అన్తరఘరే నిక్ఖిపేయ్యాతి. యస్మా పన యో వస్సం ఉపగన్త్వా యావ పఠమకత్తికపుణ్ణమం వసతి, సో వుట్ఠవస్సానం అబ్భన్తరో హోతి, తస్మా ఇదం అతిగహనం బ్యఞ్జనవిచారణం అకత్వా పదభాజనే కేవలం చీవరనిక్ఖేపారహం పుగ్గలం దస్సేతుం ‘‘వుట్ఠవస్సాన’’న్తి వుత్తం. తస్సాపి ‘‘భిక్ఖు సేనాసనేసు విహరన్తో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. అయఞ్హి ఏత్థ అత్థో ‘‘వుట్ఠవస్సానం భిక్ఖు సేనాసనేసు విహరన్తో’’తి ఏవరూపానం భిక్ఖూనం అబ్భన్తరే యో కోచి భిక్ఖూతి వుత్తం హోతి.
అరఞ్ఞలక్ఖణం అదిన్నాదానవణ్ణనాయం వుత్తం. అయం పన విసేసో – సచే విహారో పరిక్ఖిత్తో హోతి, పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఇన్దఖీలతో అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానతో పట్ఠాయ యావ విహారపరిక్ఖేపా మినితబ్బం. సచే విహారో అపరిక్ఖిత్తో హోతి, యం సబ్బపఠమం సేనాసనం వా భత్తసాలా వా ధువసన్నిపాతట్ఠానం వా బోధివా చేతియం వా దూరే చేపి సేనాసనతో హోతి, తం పరిచ్ఛేదం కత్వా మినితబ్బం. సచేపి ఆసన్నే గామో హోతి, విహారే ఠితేహి ఘరమానుసకానం సద్దో సూయతి, పబ్బతనదీఆదీహి పన అన్తరితత్తా న సక్కా ఉజుం గన్తుం, యో చస్స పకతిమగ్గో హోతి, సచేపి నావాయ సఞ్చరితబ్బో, తేన మగ్గేన గామతో పఞ్చధనుసతికం గహేతబ్బం. యో ఆసన్నగామస్స అఙ్గసమ్పాదనత్థం తతో తతో మగ్గం పిదహతి, అయం ‘‘ధుతఙ్గచోరో’’తి వేదితబ్బో.
సాసఙ్కసమ్మతానీతి ‘‘సాసఙ్కానీ’’తి సమ్మతాని; ఏవం సఞ్ఞాతానీతి అత్థో. పదభాజనే పన యేన కారణేన తాని సాసఙ్కసమ్మతాని, తం దస్సేతుం ‘‘ఆరామే ఆరామూపచారే’’తిఆది వుత్తం.
సహ పటిభయేన సప్పటిభయాని, సన్నిహితబలవభయానీతి అత్థో. పదభాజనే పన యేన కారణేన తాని సప్పటిభయాని; తం దస్సేతుం ‘‘ఆరామే ఆరామూపచారే’’తిఆది వుత్తం.
సమన్తా గోచరగామే నిక్ఖిపేయ్యాతి ఆరఞ్ఞకస్స సేనాసనస్స సమన్తా సబ్బదిసాభాగేసు అత్తనా అభిరుచితే గోచరగామే సతియా అఙ్గసమ్పత్తియా నిక్ఖిపేయ్య.
తత్రాయం అఙ్గసమ్పత్తి – పురిమికాయ ఉపగన్త్వా మహాపవారణాయ పవారితో హోతి, ఇదమేకం అఙ్గం. సచే పచ్ఛిమికాయ వా ఉపగతో హోతి ఛిన్నవస్సో వా, నిక్ఖిపితుం న లభతి. కత్తికమాసోయేవ హోతి, ఇదం దుతియం అఙ్గం. కత్తికమాసతో పరం న లభతి, పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమమేవ పమాణయుత్తం సేనాసనం హోతి, ఇదం తతియం అఙ్గం. ఊనప్పమాణే వా గావుతతో అతిరేకప్పమాణే వా న లభతి, యత్ర హి పిణ్డాయ చరిత్వా పున విహారం భత్తవేలాయం సక్కా ఆగన్తుం, తదేవ ఇధ అధిప్పేతం. నిమన్తితో పన అద్ధయోజనమ్పి యోజనమ్పి గన్త్వా వసితుం పచ్చేతి, ఇదమప్పమాణం. సాసఙ్కసప్పటిభయమేవ హోతి, ఇదం చతుత్థం అఙ్గం. అనాసఙ్కఅప్పటిభయే హి అఙ్గయుత్తేపి సేనాసనే వసన్తో నిక్ఖిపితుం న లభతీతి.
అఞ్ఞత్ర భిక్ఖుసమ్ముతియాతి యా ఉదోసితసిక్ఖాపదే కోసమ్బకసమ్ముతి (పారా. ౪౭౫) అనుఞ్ఞాతా తస్సా సమ్ముతియా అఞ్ఞత్ర; సచే సా లద్ధా హోతి, ఛారత్తాతిరేకమ్పి విప్పవసితుం వట్టతి.
పున గామసీమం ఓక్కమిత్వాతి సచే గోచరగామతో పురత్థిమాయ దిసాయ సేనాసనం; అయఞ్చ పచ్ఛిమదిసం గతో హోతి, సేనాసనం ఆగన్త్వా సత్తమం అరుణం ఉట్ఠాపేతుం అసక్కోన్తేన గామసీమమ్పి ఓక్కమిత్వా సభాయం వా యత్థ కత్థచి వా వసిత్వా చీవరప్పవత్తిం ఞత్వా పక్కమితుం వట్టతీతి అత్థో. ఏవం అసక్కోన్తేన తత్థేవ ఠితేన పచ్చుద్ధరితబ్బం, అతిరేకచీవరట్ఠానే ఠస్సతీతి. సేసం ఉత్తానమేవ.
కథినసముట్ఠానం – కాయవాచతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, అకిరియా, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
సాసఙ్కసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. పరిణతసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౫౭. తేన సమయేనాతి పరిణతసిక్ఖాపదం. తత్థ పూగస్సాతి సమూహస్స; ధమ్మగణస్సాతి అత్థో. పటియత్తన్తి పటియాదితం. బహూ సఙ్ఘస్స భత్తాతి సఙ్ఘస్స బహూని భత్తాని అనేకాని లాభముఖాని; న సఙ్ఘస్స కేనచి పరిహానీతి దీపేన్తి. ఓణోజేథాతి దేథ. కిం పనేవం వత్తుం వట్టతీతి కస్మా న వట్టతి? అయఞ్హి అభిహటభిక్ఖా అభిహరిత్వా ఏకస్మిం ఓకాసే సఙ్ఘస్సత్థాయ పటియత్తా అభిహటపటియత్తే చ ఉద్దిస్స ఠపితభాగే చ పయుత్తవాచా నామ నత్థి.
౬౫౮. సఙ్ఘికన్తి సఙ్ఘస్స సన్తకం. సో హి సఙ్ఘస్స పరిణతత్తా హత్థం అనారూళ్హోపి ఏకేన పరియాయేన సఙ్ఘస్స సన్తకో హోతి, పదభాజనే పన ‘‘సఙ్ఘికం నామ సఙ్ఘస్స దిన్నం హోతి పరిచ్చత్త’’న్తి ఏవం అత్థుద్ధారవసేన నిప్పరియాయతోవ సఙ్ఘికం దస్సితం. లాభన్తి పటిలభితబ్బవత్థుం ఆహ. తేనేవస్స నిద్దేసే ‘‘చీవరమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. పరిణతన్తి సఙ్ఘస్స నిన్నం సఙ్ఘస్స పోణం సఙ్ఘస్స పబ్భారం హుత్వా ఠితం. యేన పన కారణేన సో పరిణతో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘దస్సామ కరిస్సామాతి వాచా భిన్నా హోతీ’’తి పదభాజనం వుత్తం.
౬౫౯. పయోగే దుక్కటన్తి పరిణతలాభస్స అత్తనో పరిణామనపయోగే దుక్కటం, పటిలాభేన తస్మిం హత్థం ఆరూళ్హే నిస్సగ్గియం. సచే పన సఙ్ఘస్స దిన్నం హోతి, తం గహేతుం న వట్టతి, సఙ్ఘస్సేవ దాతబ్బం. యోపి ఆరామికేహి సద్ధిం ఏకతో ఖాదతి, భణ్డం అగ్ఘాపేత్వా కారేతబ్బో. పరిణతం పన సహధమ్మికానం వా గిహీనం వా అన్తమసో మాతుసన్తకమ్పి ‘‘ఇదం మయ్హం దేహీ’’తి సఙ్ఘస్స పరిణతభావం ఞత్వా అత్తనో పరిణామేత్వా గణ్హన్తస్స నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. ‘‘ఇమస్స భిక్ఖునో దేహీ’’తి ఏవం అఞ్ఞస్స పరిణామేన్తస్స సుద్ధికపాచిత్తియం. ఏకం పత్తం వా చీవరం వా అత్తనో, ఏకం అఞ్ఞస్స పరిణామేతి, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియఞ్చేవ సుద్ధికపాచిత్తియఞ్చ. ఏసేవ నయో బహూసు. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘నిస్సగ్గియేన ఆపత్తిం, సుద్ధికేన పాచిత్తియం;
ఆపజ్జేయ్య ఏకతో;
పఞ్హా మేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౮౦);
అయఞ్హి పరిణామనం సన్ధాయ వుత్తో. యోపి వస్సికసాటికసమయే మాతుఘరేపి సఙ్ఘస్స పరిణతం వస్సికసాటికం ఞత్వా అత్తనో పరిణామేతి, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. పరస్స పరిణామేతి, సుద్ధికపాచిత్తియం. మనుస్సా ‘‘సఙ్ఘభత్తం కరిస్సామా’’తి సప్పితేలాదీని ఆహరన్తి, గిలానో చేపి భిక్ఖు సఙ్ఘస్స పరిణతభావం ఞత్వా కిఞ్చి యాచతి, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియమేవ. సచే పన సో ‘‘తుమ్హాకం సప్పిఆదీని ఆభటాని అత్థీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, అత్థీ’’తి వుత్తే ‘‘మయ్హమ్పి దేథా’’తి వదతి, వట్టతి. అథాపి నం కుక్కుచ్చాయన్తం ఉపాసకా వదన్తి – ‘‘సఙ్ఘోపి అమ్హేహి దిన్నమేవ లభతి; గణ్హథ, భన్తే’’తి ఏవమ్పి వట్టతి.
౬౬౦. సఙ్ఘస్స పరిణతం అఞ్ఞసఙ్ఘస్సాతి ఏకస్మిం విహారే సఙ్ఘస్స పరిణతం అఞ్ఞం విహారం ఉద్దిసిత్వా ‘‘అసుకస్మిం నామ మహావిహారే సఙ్ఘస్స దేథా’’తి పరిణామేతి.
చేతియస్స వాతి ‘‘కిం సఙ్ఘస్స దిన్నేన, చేతియస్సపూజం కరోథా’’తి ఏవం చేతియస్స వా పరిణామేతి.
చేతియస్స పరిణతన్తి ఏత్థ నియమేత్వా అఞ్ఞచేతియస్సత్థాయ రోపితమాలావచ్ఛతో అఞ్ఞచేతియమ్హి పుప్ఫమ్పి ఆరోపేతుం న వట్టతి. ఏకస్స చేతియస్స పన ఛత్తం వా పటాకం వా ఆరోపేత్వా ఠితం దిస్వా సేసం అఞ్ఞస్స చేతియస్స దాపేతుం వట్టతి.
పుగ్గలస్స పరిణతన్తి అన్తమసో సునఖస్సాపి పరిణతం ‘‘ఇమస్స సునఖస్స మా దేహి, ఏతస్స దేహీ’’తి ఏవం అఞ్ఞపుగ్గలస్స పరిణామేతి, దుక్కటం. సచే పన దాయకా ‘‘మయం సఙ్ఘస్స భత్తం దాతుకామా, చేతియస్స పూజం కాతుకామా, ఏకస్స భిక్ఖునో పరిక్ఖారం దాతుకామా, తుమ్హాకం రుచియా దస్సామ; భణథ, కత్థ దేమా’’తి వదన్తి. ఏవం వుత్తే తేన భిక్ఖునా ‘‘యత్థ ఇచ్ఛథ, తత్థ దేథా’’తి వత్తబ్బా. సచే పన కేవలం ‘‘కత్థ దేమా’’తి పుచ్ఛన్తి, పాళియం ఆగతనయేనేవ వత్తబ్బం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.
సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ