నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

వినయపిటకే

పాచిత్తియ-అట్ఠకథా

౫. పాచిత్తియకణ్డం

౧. ముసావాదవగ్గో

౧. ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

యేసం నవహి వగ్గేహి, సఙ్గహో సుప్పతిట్ఠితో;

ఖుద్దకానం అయం దాని, తేసం భవతి వణ్ణనా.

౧. తత్థ ముసావాదవగ్గస్స తావ పఠమసిక్ఖాపదే హత్థకోతి తస్స థేరస్స నామం. సక్యానం పుత్తోతి సక్యపుత్తో. బుద్ధకాలే కిర సక్యకులతో అసీతి పురిససహస్సాని పబ్బజింసు, తేసం సో అఞ్ఞతరోతి. వాదక్ఖిత్తోతి ‘‘వాదం కరిస్సామీ’’తి ఏవం పరివితక్కితేన వాదేన పరవాదిసన్తికం ఖిత్తో పక్ఖిత్తో పహితో పేసితోతి అత్థో. వాదమ్హి వా సకేన చిత్తేన ఖిత్తో. యత్ర యత్ర వాదో తత్ర తత్రేవ సన్దిస్సతీతిపి వాదక్ఖిత్తో. అవజానిత్వా అవజానాతీతి అత్తనో వాదే కఞ్చి దోసం సల్లక్ఖేన్తో ‘‘నాయం మమ వాదో’’తి అవజానిత్వా పున కథేన్తో కథేన్తో నిద్దోసతం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘మమేవ అయం వాదో’’తి పటిజానాతి. పటిజానిత్వా అవజానాతీతి కిస్మిఞ్చిదేవ వచనే ఆనిసంసం సల్లక్ఖేన్తో ‘‘అయం మమ వాదో’’తి పటిజానిత్వా పున కథేన్తో కథేన్తో తత్థ దోసం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘నాయం మమ వాదో’’తి అవజానాతి. అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీతి అఞ్ఞేన కారణేన అఞ్ఞం కారణం పటిచరతి పటిచ్ఛాదేతి అజ్ఝోత్థరతి, ‘‘రూపం అనిచ్చం జానితబ్బతో’’తి వత్వా పున ‘‘జాతిధమ్మతో’’తిఆదీని వదతి. కురున్దియం పన ‘‘ఏతస్స పటిచ్ఛాదనహేతుం అఞ్ఞం బహుం కథేతీ’’తి వుత్తం. తత్రాయం అధిప్పాయో – యం తం పటిజాననఞ్చ అవజాననఞ్చ, తస్స పటిచ్ఛాదనత్థం ‘‘కో ఆహ, కిం ఆహ, కిస్మిం ఆహా’’తి ఏవమాది బహుం భాసతీతి. పున మహాఅట్ఠకథాయం ‘‘అవజానిత్వా పటిజానన్తో పటిజానిత్వా అవజానన్తో ఏవ చ అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీ’’తి వుత్తం. సమ్పజానముసా భాసతీతి జానన్తో ముసా భాసతి. సఙ్కేతం కత్వా విసంవాదేతీతి పురేభత్తాదీసు ‘‘అసుకస్మిం నామ కాలే అసుకస్మిం నామ పదేసే వాదో హోతూ’’తి సఙ్కేతం కత్వా సఙ్కేతతో పురే వా పచ్ఛా వా గన్త్వా ‘‘పస్సథ భో, తిత్థియా న ఆగతా పరాజితా’’తి పక్కమతి.

౨. సమ్పజానముసావాదేతి జానిత్వా జానన్తస్స చ ముసా భణనే.

౩. విసంవాదనపురేక్ఖారస్సాతి విసంవాదనచిత్తం పురతో కత్వా వదన్తస్స. వాచాతి మిచ్ఛావాచాపరియాపన్నవచనసముట్ఠాపికా చేతనా. గిరాతి తాయ చేతనాయ సముట్ఠాపితసద్దం దస్సేతి. బ్యప్పథోతి వచనపథో; వాచాయేవ హి అఞ్ఞేసమ్పి దిట్ఠానుగతిమాపజ్జన్తానం పథభూతతో బ్యప్పథోతి వుచ్చతి. వచీభేదోతి వచీసఞ్ఞితాయ వాచాయ భేదో; పభేదగతా వాచా ఏవ ఏవం వుచ్చతి. వాచసికా విఞ్ఞత్తీతి వచీవిఞ్ఞత్తి. ఏవం పఠమపదేన సుద్ధచేతనా, మజ్ఝే తీహి తంసముట్ఠాపితసద్దసహితా చేతనా, అన్తే ఏకేన విఞ్ఞత్తిసహితా చేతనా ‘‘కథితా’’తి వేదితబ్బా. అనరియవోహారాతి అనరియానం బాలపుథుజ్జనానం వోహారా.

ఏవం సమ్పజానముసావాదం దస్సేత్వా ఇదాని అన్తే వుత్తానం సమ్పజానముసావాదసఙ్ఖాతానం అనరియవోహారానం లక్ఖణం దస్సేన్తో ‘‘అదిట్ఠం దిట్ఠం మే’’తిఆదిమాహ. తత్థ అదిట్ఠం దిట్ఠం మేతి ఏవం వదతో వచనం తంసముట్ఠాపికా వా చేతనా ఏకో అనరియవోహారోతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. అపిచేత్థ చక్ఖువసేన అగ్గహితారమ్మణం అదిట్ఠం, సోతవసేన అగ్గహితం అసుతం, ఘానాదివసేన మునిత్వా తీహి ఇన్ద్రియేహి ఏకాబద్ధం వియ కత్వా పత్వా అగ్గహితం అముతం, అఞ్ఞత్ర పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహి సుద్ధేన విఞ్ఞాణేనేవ అగ్గహితం అవిఞ్ఞాతన్తి వేదితబ్బం. పాళియం పన ‘‘అదిట్ఠం నామ న చక్ఖునా దిట్ఠ’’న్తి ఏవం ఓళారికేనేవ నయేన దేసనా కతాతి. దిట్ఠాదీసు చ అత్తనాపి పరేనపి దిట్ఠం దిట్ఠమేవ. ఏవం సుతముతవిఞ్ఞాతానీతి అయమేకో పరియాయో. అపరో నయో యం అత్తనా దిట్ఠం దిట్ఠమేవ తం. ఏస నయో సుతాదీసు. యం పన పరేన దిట్ఠం, తం అత్తనా సుతట్ఠానే తిట్ఠతి. ఏవం ముతాదీనిపి.

౪. ఇదాని తేసం అనరియవోహారానం వసేన ఆపత్తిం ఆరోపేత్వా దస్సేన్తో ‘‘తీహాకారేహీ’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో ‘‘తీహి ఆకారేహి పఠమం ఝానం సమాపజ్జిన్తి సమ్పజానముసా భణన్తస్స ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి ఏవమాదిచతుత్థపారాజికపాళివణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. కేవలఞ్హి తత్థ ‘‘పఠమం ఝానం సమాపజ్జి’’న్తి ఇధ ‘‘అదిట్ఠం దిట్ఠం మే’’తి, తత్థ చ ‘‘ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి ‘‘ఇధ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఏవం వత్థుమత్తే ఆపత్తిమత్తే చ విసేసో, సేసం ఏకలక్ఖణమేవాతి.

౯. తీహాకారేహి దిట్ఠే వేమతికోతిఆదీనమ్పి అత్థో ‘‘దిట్ఠస్స హోతి పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠే వేమతికో’’తి ఏవమాదిదుట్ఠదోసపాళివణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. పాళిమత్తమేవ హి ఏత్థ విసేసో, అత్థే పన సథేరవాదే కిఞ్చి నానాకరణం నత్థి.

౧౧. సహసా భణతీతి అవీమంసిత్వా అనుపధారేత్వా వా వేగేన దిట్ఠమ్పి ‘‘అదిట్ఠం మే’’తి భణతి. అఞ్ఞం భణిస్సామీతి అఞ్ఞం భణతీతి మన్దత్తా జళత్తా పక్ఖలన్తో ‘‘చీవర’’న్తి వత్తబ్బే ‘‘చీర’’న్తి ఆదిం భణతి. యో పన సామణేరేన ‘‘అపి భన్తే మయ్హం ఉపజ్ఝాయం పస్సిత్థా’’తి వుత్తో కేళిం కురుమానో ‘‘తవ ఉపజ్ఝాయో దారుసకటం యోజేత్వా గతో భవిస్సతీ’’తి వా సిఙ్గాలసద్దం సుత్వా ‘‘కస్సాయం భన్తే సద్దో’’తి వుత్తో ‘‘మాతుయా తే యానేన గచ్ఛన్తియా కద్దమే లగ్గచక్కం ఉద్ధరన్తానం అయం సద్దో’’తి వా ఏవం నేవ దవా న రవా అఞ్ఞం భణతి, సో ఆపత్తిం ఆపజ్జతియేవ. అఞ్ఞా పూరణకథా నామ హోతి, ఏకో గామే థోకం తేలం లభిత్వా విహారం ఆగతో సామణేరం భణతి – ‘‘త్వం అజ్జ కుహిం గతో, గామో ఏకతేలో అహోసీ’’తి వా పచ్ఛికాయ ఠపితం పూవఖణ్డం లభిత్వా ‘‘అజ్జ గామే పచ్ఛికాహి పూవే చారేసు’’న్తి వా, అయం ముసావాదోవ హోతి. సేసం ఉత్తానమేవాతి.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.

ముసావాదసిక్ఖాపదం పఠమం.

౨. ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨. దుతియసిక్ఖాపదే ఓమసన్తీతి ఓవిజ్ఝన్తి. ఖుంసేన్తీతి అక్కోసన్తి. వమ్భేన్తీతి పధంసేన్తి.

౧౩. భూతపుబ్బన్తి ఇదం వత్థుం భగవా ఓమసవాదగరహణత్థం ఆహరి. నన్దివిసాలో నామాతి నన్దీతి తస్స బలీబద్దస్స నామం, విసాణాని పనస్స విసాలాని, తస్మా ‘‘నన్దివిసాలో’’తి వుచ్చతి. బోధిసత్తో తేన సమయేన నన్దివిసాలో నామ హోతి. బ్రాహ్మణో తం యాగుభత్తాదీహి అతివియ పోసేసి. అథ సో బ్రాహ్మణం అనుకమ్పమానో ‘‘గచ్ఛ త్వ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థేవ అట్ఠాసీతి అహేతుకపటిసన్ధికాలేపి పరఖుంసనం అమనాపతోయేవ పచ్చేసి, తస్మా బ్రాహ్మణస్స దోసం దస్సేతుకామో అట్ఠాసి. సకటసతం అతిబద్ధం పవట్టేసీతి పటిపాటియా ఠపేత్వా హేట్ఠారుక్ఖే దత్వా ఏకాబద్ధం కత్వా ముగ్గమాసవాలుకాదీహి పుణ్ణం సకటసతం పవట్టేన్తో, కిఞ్చాపి పుబ్బే పతిట్ఠితారప్పదేసం పున అరే పత్తే పవట్టితం హోతి, బోధిసత్తో పన పురిమసకటేన పతిట్ఠితట్ఠానే పచ్ఛిమసకటం పతిట్ఠాపేతుం సకటసతప్పమాణం పదేసం పవట్టేసి. బోధిసత్తానఞ్హి సిథిలకరణం నామ నత్థి. తేన చత్తమనో అహూతి తేన బ్రాహ్మణస్స ధనలాభేన అత్తనో కమ్మేన చ సో నన్దివిసాలో అత్తమనో అహోసి.

౧౫. అక్కోసేనపీతి ఏత్థ పన యస్మా పరతో ‘‘ద్వే అక్కోసా – హీనో చ అక్కోసో ఉక్కట్ఠో చ అక్కోసో’’తి విభజితుకామో, తస్మా యథా పుబ్బే ‘‘హీనేనపి అక్కోసేన ఖుంసేన్తీ’’తి వుత్తం; ఏవం అవత్వా ‘‘అక్కోసేన’’ ఇచ్చేవమాహ. వేనజాతీతి తచ్ఛకజాతి; వేణుకారజాతీతిపి వదన్తి. నేసాదజాతీతి మిగలుద్దకాదిజాతి.

రథకారజాతీతి చమ్మకారజాతి. పుక్కుసజాతీతి పుప్ఫఛడ్డకజాతి. అవకణ్ణకాది దాసానం నామం హోతి; తస్మా హీనం. ఓఞ్ఞాతన్తి అవఞ్ఞాతం; ‘‘ఉఞ్ఞాత’’న్తిపి పఠన్తి. అవఞ్ఞాతన్తి వమ్భేత్వా ఞాతం. హీళితన్తి జిగుచ్ఛితం. పరిభూతన్తి కిమేతేనాతితి పరిభవకతం. అచిత్తీకతన్తి న గరుకతం.

కోట్ఠకకమ్మన్తి తచ్ఛకకమ్మం. ముద్దాతి హత్థముద్దాగణనా. గణనాతి అచ్ఛిద్దకాదిఅవసేసగణనా. లేఖాతి అక్ఖరలేఖా. మధుమేహాబాధో వేదనాయ అభావతో ‘‘ఉక్కట్ఠో’’తి వుత్తో. పాటికఙ్ఖాతి ఇచ్ఛితబ్బా. యకారేన వా భకారేన వాతి యకారభకారే యోజేత్వా యో అక్కోసో. కాటకోటచికాయ వాతి ‘‘కాట’’న్తి పురిసనిమిత్తం, ‘‘కోటచికా’’తి ఇత్థినిమిత్తం; ఏతేహి వా యో అక్కోసో, ఏసో హీనో నామ అక్కోసోతి.

౧౬. ఇదాని తేసం జాతిఆదీనం పభేదవసేన ఆపత్తిం ఆరోపేత్వా దస్సేన్తో ‘‘ఉపసమ్పన్నో ఉపసమ్పన్న’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఖుంసేతుకామో వమ్భేతుకామో మఙ్కుకత్తుకామోతి అక్కోసితుకామో పధంసితుకామో గరహితుకామో నిత్తేజం కత్తుకామోతి అత్థో. హీనేన హీనన్తి హీనేన జాతివచనేన హీనజాతికం. ఏతేన ఉపాయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ హీనేన హీనం వదన్తో కిఞ్చాపి సచ్చం వదతి, ఓమసితుకామతాయ పనస్స వాచాయ వాచాయ పాచిత్తియం. ఉక్కట్ఠేన హీనం వదన్తో చ కిఞ్చాపి అలికం భణతి, ఓమసితుకామతాయ పన ఇమినావ సిక్ఖాపదేన పాచిత్తియం ఆపజ్జతి, న పురిమేన. యోపి ‘‘అతిచణ్డాలోసి, అతిబ్రాహ్మణోసి, దుట్ఠచణ్డాలోసి, దుట్ఠబ్రాహ్మణోసీ’’తిఆదీని వదతి, సోపి ఆపత్తియా కారేతబ్బో.

౨౬. సన్తి ఇధేకచ్చేతి వారే పన పరిహరిత్వా వుత్తభావేన దుక్కటం. ఏసేవ నయో యే నూన…పే… న మయన్తి వారేసుపి. అనుపసమ్పన్నే పన చతూసుపి వారేసు దుక్కటమేవ. చోరోసి గణ్ఠిభేదకోసీతిఆదివచనేహి పన ఉపసమ్పన్నేపి అనుపమ్పన్నేపి సబ్బవారేసు దుక్కటమేవ. దవకమ్యతాయ పన ఉపసమ్పన్నేపి అనుపసమ్పన్నేపి సబ్బవారేసు దుబ్భాసితం. దవకమ్యతా నామ కేళిహసాధిప్పాయతా. ఇమస్మిఞ్చ సిక్ఖాపదే ఠపేత్వా భిక్ఖుం భిక్ఖునీఆదయో సబ్బసత్తా అనుపసమ్పన్నట్ఠానే ఠితాతి వేదితబ్బా.

౩౫. అత్థపురేక్ఖారస్సాతిఆదీసు పాళియా అత్థం వణ్ణయన్తో అత్థపురేక్ఖారో; పాళిం వాచేన్తో ధమ్మపురేక్ఖారో; అనుసిట్ఠియం ఠత్వా ‘‘ఇదానిపి చణ్డాలోసి, పాపం మా అకాసి, మా తమో తమపరాయణో అహోసీ’’తిఆదినా నయేన కథేన్తో అనుసాసనీపురేక్ఖారో నామాతి వేదితబ్బో. సేసం ఉత్తానమేవ.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి. కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి. దుబ్భాసితాపత్తి పనేత్థ వాచాచిత్తతో సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, అకుసలచిత్తం, ద్వివేదనం సుఖా చ మజ్ఝత్తా చాతి.

ఓమసవాదసిక్ఖాపదం దుతియం.

౩. పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౬. తతియసిక్ఖాపదే – భణ్డనజాతానన్తి సఞ్జాతభణ్డనానం. భణ్డనన్తి కలహస్స పుబ్బభాగో, ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ ఇదం కతం; ఏవం వుత్తే ఏవం వక్ఖామా’’తిఆదికం సకసకపక్ఖే సమ్మన్తనం. కలహోతి ఆపత్తిగామికో కాయవాచావీతిక్కమో. వివాదోతి విగ్గాహికకథా. తం వివాదం ఆపన్నానం వివాదాపన్నానం. పేసుఞ్ఞన్తి పిసుణవాచం, పియభావస్స సుఞ్ఞకరణవాచన్తి వుత్తం హోతి.

౩౭. భిక్ఖుపేసుఞ్ఞేతి భిక్ఖూనం పేసుఞ్ఞే; భిక్ఖుతో సుత్వా భిక్ఖునా భిక్ఖుస్స ఉపసంహటపేసుఞ్ఞేతి అత్థో.

౩౮. ద్వీహాకారేహీతి ద్వీహి కారణేహి. పియకమ్యస్స వాతి ‘‘ఏవం అహం ఏతస్స పియో భవిస్సామీ’’తి అత్తనో పియభావం పత్థయమానస్స వా. భేదాధిప్పాయస్స వాతి ‘‘ఏవమయం ఏతేన సద్ధిం భిజ్జిస్సతీ’’తి పరస్స పరేన భేదం ఇచ్ఛన్తస్స వా. జాతితోపీతిఆది సబ్బం పురిమసిక్ఖాపదే వుత్తనయమేవ. ఇధాపి భిక్ఖునిం ఆదిం కత్వా సబ్బే అనుపసమ్పన్నా నామ.

న పియకమ్యస్స న భేదాధిప్పాయస్సాతి ఏకం అక్కోసన్తం ఏకఞ్చ ఖమన్తం దిస్వా ‘‘అహో నిల్లజ్జో, ఈదిసమ్పి నామ భవన్తం పున వత్తబ్బం మఞ్ఞిస్సతీ’’తి ఏవం కేవలం పాపగరహితాయ భణన్తస్స అనాపత్తి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.

పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదం తతియం.

౪. పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౪. చతుత్థసిక్ఖాపదే – అప్పతిస్సాతి అప్పతిస్సవా. ఉపాసకాతి వుత్తే వచనమ్పి న సోతుకామా; అనాదరాతి అత్థో. అప్పతిస్సయా వా అనీచవుత్తినోతి అత్థో. అసభాగవుత్తికాతి విసభాగజీవికా, యథా భిక్ఖూసు వత్తితబ్బం; ఏవం అప్పవత్తవుత్తినోతి అత్థో.

౪౫. పదసో ధమ్మం వాచేయ్యాతి ఏకతో పదం పదం ధమ్మం వాచేయ్య; కోట్ఠాసం కోట్ఠాసం వాచేయ్యాతి అత్థో. యస్మా పన తం కోట్ఠాసనామకం పదం చతుబ్బిధం హోతి, తస్మా తం దస్సేతుం ‘‘పదం అనుపదం అన్వక్ఖరం అనుబ్యఞ్జన’’న్తి పదభాజనం వుత్తం. తత్థ పదన్తి ఏకో గాథాపాదో అధిప్పేతో. అనుపదన్తి దుతియపాదో. అన్వక్ఖరన్తి ఏకేకమక్ఖరం. అనుబ్యఞ్జనన్తి పురిమబ్యఞ్జనేన సదిసం పచ్ఛాబ్యఞ్జనం. యం కిఞ్చి వా ఏకమక్ఖరం అన్వక్ఖరం, అక్ఖరసమూహో అనుబ్యఞ్జనం, అక్ఖరానుబ్యఞ్జనసమూహో పదం. పఠమపదం పదమేవ, దుతియం అనుపదన్తి ఏవమేత్థ నానాకరణం వేదితబ్బం.

ఇదాని పదం నామ ఏకతో పట్ఠపేత్వా ఏకతో ఓసాపేన్తీతి గాథాబన్ధం ధమ్మం వాచేన్తో ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి ఏకమేకం పదం సామణేరేన సద్ధిం ఏకతో ఆరభిత్వా ఏకతోయేవ నిట్ఠాపేతి. ఏవం వాచేన్తస్స పదగణనాయ పాచిత్తియా వేదితబ్బా. అనుపదం నామ పాటేక్కం పట్ఠపేత్వా ఏకతో ఓసాపేన్తీతి థేరేన ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి వుత్తే సామణేరో తం పదం అపాపుణిత్వా ‘‘మనోసేట్ఠా మనోమయా’’తి దుతియపదం ఏకతో భణతి, ఇమే పాటేక్కం పట్ఠపేత్వా ఏకతో ఓసాపేన్తి నామ. ఏవం వాచేన్తస్సాపి అనుపదగణనాయ పాచిత్తియా. అన్వక్ఖరం నామ రూపం అనిచ్చన్తి వుచ్చమానో ‘‘రూ’’తి ఓపాతేతీతి ‘‘రూపం అనిచ్చన్తి భణ సామణేరా’’తి వుచ్చమానో రూకారమత్తమేవ ఏకతో వత్వా తిట్ఠతి. ఏవం వాచేన్తస్సాపి అన్వక్ఖరగణనాయ పాచిత్తియా. గాథాబన్ధేపి చ ఏస నయో లబ్భతియేవ. అనుబ్యఞ్జనం నామ రూపం అనిచ్చన్తి వుచ్చమానో వేదనా అనిచ్చాతి సద్దం నిచ్ఛారేతీతి ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం, వేదనా అనిచ్చా’’తి ఇమం సుత్తం వాచయమానో థేరేన ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తి వుచ్చమానో సామణేరో సీఘపఞ్ఞతాయ ‘‘వేదనా అనిచ్చా’’తి ఇమం అనిచ్చపదం థేరస్స ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తి ఏతేన అనిచ్చపదేన సద్ధిం ఏకతో భణన్తో వాచం నిచ్ఛారేతి. ఏవం వాచేన్తస్సాపి అనుబ్యఞ్జనగణనాయ పాచిత్తియా. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – ఇమేసు పదాదీసు యం యం ఏకతో భణతి తేన తేన ఆపత్తిం ఆపజ్జతీతి.

బుద్ధభాసితోతి సకలం వినయపిటకం అభిధమ్మపిటకం ధమ్మపదం చరియాపిటకం ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం సుత్తనిపాతో విమానవత్థు పేతవత్థు బ్రహ్మజాలాదీని చ సుత్తాని. సావకభాసితోతి చతుపరిసపరియాపన్నేహి సావకేహి భాసితో అనఙ్గణసమ్మాదిట్ఠిఅనుమానసుత్తచుళవేదల్లమహావేదల్లాదికో. ఇసిభాసితోతి బాహిరపరిబ్బాజకేహి భాసితో సకలో పరిబ్బాజకవగ్గో, బావరియస్స అన్తేవాసికానం సోళసన్నం బ్రాహ్మణానం పుచ్ఛాతి ఏవమాది. దేవతాభాసితోతి దేవతాహి భాసితో; సో దేవతాసంయుత్తదేవపుత్తసంయుత్తమారసంయుత్తబ్రహ్మసంయుత్తసక్కసంయుత్తాదివసేన వేదితబ్బో.

అత్థూపసఞ్హితోతి అట్ఠకథానిస్సితో. ధమ్మూపసఞ్హితోతి పాళినిస్సితో; ఉభయేనాపి వివట్టూపనిస్సితమేవ వదతి. కిఞ్చాపి వివట్టూపనిస్సితం వదతి, తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హధమ్మంయేవ పన పదసో వాచేన్తస్స ఆపత్తి. వివట్టూపనిస్సితేపి నానాభాసావసేన గాథాసిలోకబన్ధాదీహి అభిసఙ్ఖతే అనాపత్తి. తిస్సో సఙ్గీతియో అనారుళ్హేపి కులుమ్బసుత్తం రాజోవాదసుత్తం తిక్ఖిన్ద్రియం చతుపరివట్టం నన్దోపనన్దన్తి ఈదిసే ఆపత్తియేవ. అపలాలదమనమ్పి వుత్తం, మహాపచ్చరియమ్పన పటిసిద్ధం. మేణ్డకమిలిన్దపఞ్హేసు థేరస్స సకపటిభానే అనాపత్తి, యం రఞ్ఞో సఞ్ఞాపనత్థం ఆహరిత్వా వుత్తం, తత్థ ఆపత్తి. వణ్ణపిటకఅఙ్గులిమాలపిటకరట్ఠపాలగఅజతఆళవకగజ్జితగుళ్హమగ్గగుళ్హవేస్సన్తరగుళ్హవినయవేదల్లపిటకాని పన అబుద్ధవచనానియేవాతి వుత్తం. సీలూపదేసో నామ ధమ్మసేనాపతినా వుత్తోతి వదన్తి, తస్మిం ఆపత్తియేవ. అఞ్ఞానిపి మగ్గకథాఆరమ్మణకథాబుద్ధికదణ్డక ఞాణవత్థుఅసుభకథాదీని అత్థి, తేసు సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా విభత్తా, ధుతఙ్గపఞ్హే పటిపదా విభత్తా; తస్మా తేసు ఆపత్తీతి వుత్తం. మహాపచ్చరియాదీసు పన సఙ్గీతిం అనారుళ్హేసు రాజోవాదతిక్ఖిన్ద్రియచతుపరివట్టనన్దోపనన్దకులుమ్బసుత్తేసుయేవ ఆపత్తీతి వత్వా అవసేసేసు యం బుద్ధవచనతో ఆహరిత్వా వుత్తం, తదేవ ఆపత్తివత్థు హోతి, న ఇతరన్తి అయమత్థో పరిగ్గహితో.

౪౮. ఏకతో ఉద్దిసాపేన్తోతి అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం ఏకతో ఉద్దేసం గణ్హన్తోపి ఏకతో వదతి అనాపత్తీతి అత్థో.

తత్రాయం వినిచ్ఛయో – ఉపసమ్పన్నో చ అనుపసమ్పన్నో చ నిసీదిత్వా ఉద్దిసాపేన్తి. ఆచరియో నిసిన్నానం భణామీతి తేహి సద్ధిం ఏకతో వదతి, ఆచరియస్స ఆపత్తి. అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం గణ్హన్తస్స అనాపత్తి. ద్వేపి ఠితా గణ్హన్తి, ఏసేవ నయో. దహరభిక్ఖు నిసిన్నో, సామణేరో ఠితో, నిసిన్నస్స భణామీతి భణతో అనాపత్తి. సచే దహరో తిట్ఠతి, ఇతరో నిసీదతి, ఠితస్స భణామీతి భణతోపి అనాపత్తి. సచే బహూనం భిక్ఖూనం అన్తరే ఏకో సామణేరో నిసిన్నో హోతి, తస్మిం నిసిన్నే పదసో ధమ్మం వాచేన్తస్స ఆచరియస్స అచిత్తకాపత్తి. సచే సామణేరో ఉపచారం ముఞ్చిత్వా ఠితో వా నిసిన్నో వా హోతి, యేసం వాచేతి, తేసు అపరియాపన్నత్తా ఏకేన దిసాభాగేన పలాయనకగన్థం నామ గణ్హాతీతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, తస్మా అనాపత్తి. ఏకతో సజ్ఝాయం కరోన్తోపి అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం ఉపసమ్పన్నో ఏకతో సజ్ఝాయం కరోన్తో తేన సద్ధింయేవ భణతి, అనాపత్తి. అనుపసమ్పన్నస్స సన్తికే ఉద్దేసం గణ్హన్తస్సపి తేన సద్ధిం ఏకతో భణన్తస్స అనాపత్తి. అయమ్పి హి ఏకతో సజ్ఝాయం కరోతిచ్చేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి.

యేభుయ్యేన పగుణం గన్థం భణన్తం ఓపాతేతీతి సచే ఏకగాథాయ ఏకో పాదో న ఆగచ్ఛతి, సేసం ఆగచ్ఛతి, అయం యేభుయ్యేన పగుణగన్థో నామ. ఏతేన నయేన సుత్తేపి వేదితబ్బో. తం ఓపాతేన్తస్స ఏవం భణాహీతి ఏకతోపి భణన్తస్స అనాపత్తి. ఓసారేన్తం ఓపాతేతీతి సుత్తం ఉచ్చారేన్తం పరిసమజ్ఝే పరిసఙ్కమానం ఏవం వదేహీతి తేన సద్ధిం ఏకతోపి వదన్తస్స అనాపత్తి. యం పన మహాపచ్చరియాదీసు ‘‘మయా సద్ధిం మా వదా’’తి వుత్తో యది వదతి, ‘‘అనాపత్తీ’’తి వుత్తం, తం మహాఅట్ఠకథాయం నత్థి, నత్థిభావోయేవ చస్స యుత్తో. కస్మా? కిరియసముట్ఠానత్తా. ఇతరథా హి కిరియాకిరియం భవేయ్య. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

పదసోధమ్మసముట్ఠానం – వాచతో చ వాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

పదసోధమ్మసిక్ఖాపదం చతుత్థం.

౫. సహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౯. పఞ్చమసిక్ఖాపదే – ముట్ఠస్సతీ అసమ్పజానాతి పుబ్బభాగే సతిసమ్పజఞ్ఞస్స అకరణవసేనేతం వుత్తం, భవఙ్గోతిణ్ణకాలే పన కుతో సతిసమ్పజఞ్ఞన్తి! వికూజమానాతి విప్పలపమానా. కాకచ్ఛమానాతి నాసాయ కాకసద్దం వియ నిరత్థకసద్దం ముఞ్చమానా. ఉపాసకాతి పఠమతరం ఉట్ఠితఉపాసకా.

౫౦. ఏతదవోచున్తి ‘‘భగవతా ఆవుసో రాహుల సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్త’’న్తి భిక్ఖూ సిక్ఖాపదగారవేనేవ ఏతం అవోచుం. పకతియా పన తే భగవతి చ గారవేన ఆయస్మతో చ రాహులస్స సిక్ఖాకామతాయ తస్స ఆయస్మతో వసనట్ఠానం ఆగతస్స చూళమఞ్చకం వా అపస్సేనం వా యం అత్థి తం పఞ్ఞపేత్వా చీవరం వా ఉత్తరాసఙ్గం వా ఉస్సీసకరణత్థాయ దేన్తి. తత్రిదం తస్సాయస్మతో సిక్ఖాకామతాయ – భిక్ఖూ కిర తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ముట్ఠిసమ్ముఞ్జనిఞ్చ కచవరఛడ్డనకఞ్చ బహి ఖిపన్తి. అథఞ్ఞేహి ‘‘ఆవుసో కేనిదం పాతిత’’న్తి వుత్తే అఞ్ఞే ఏవం వదన్తి – ‘‘భన్తే, రాహులో ఇమస్మిం పదేసే సఞ్చరి, తేన ను ఖో పాతిత’’న్తి. సో పనాయస్మా ‘‘న మయ్హం భన్తే ఇదం కమ్మ’’న్తి ఏకదివసమ్పి అవత్వా తం పటిసామేత్వా భిక్ఖూ ఖమాపేత్వా గచ్ఛతి. వచ్చకుటియా సేయ్యం కప్పేసీతి తంయేవ సిక్ఖాకామతం అనుబ్రూహన్తో ధమ్మసేనాపతిమహామోగ్గల్లానఆనన్దత్థేరాదీనం సన్తికం అగన్త్వా భగవతో వళఞ్జనకవచ్చకుటియం సేయ్యం కప్పేసి. సా కిర కుటి కవాటబద్ధా గన్ధపరిభణ్డకతా సమోసరితపుప్ఫదామా చేతియట్ఠానమివ తిట్ఠతి, అపరిభోగా అఞ్ఞేసం.

౫౧. ఉత్తరిదిరత్తతిరత్తన్తి భగవా సామణేరానం సఙ్గహకరణత్థాయ తిరత్తం పరిహారం అదాసి. న హి యుత్తం కులదారకే పబ్బాజేత్వా నానుగ్గహేతున్తి. సహసేయ్యన్తి ఏకతో సేయ్యం. సేయ్యాతి కాయప్పసారణసఙ్ఖాతం సయనమ్పి వుచ్చతి, యస్మిం సేనాసనే సయన్తి, తమ్పి. తత్థ సేనాసనం తావ దస్సేతుం ‘‘సేయ్యా నామ సబ్బచ్ఛన్నా’’తిఆది వుత్తం. కాయప్పసారణం దస్సేతుం అనుపసమ్పన్నే నిపన్నే భిక్ఖు నిపజ్జతీ’’తిఆది వుత్తం. తస్మా అయమేత్థ అత్థో – ‘‘సేనాసనసఙ్ఖాతం సేయ్యం పవిసిత్వా కాయప్పసారణసఙ్ఖాతం సేయ్యం కప్పేయ్య విదహేయ్య సమ్పాదేయ్యా’’తి. సబ్బచ్ఛన్నాతిఆదినా పన తస్సా సేనాసనసఙ్ఖాతాయ సేయ్యాయ లక్ఖణం వుత్తం. తస్మా యం సేనాసనం ఉపరి పఞ్చహి ఛదనేహి అఞ్ఞేన వా కేనచి సబ్బమేవ పటిచ్ఛన్నం, అయం సబ్బచ్ఛన్నా నామ సేయ్యా. అట్ఠకథాసు పన పాకటవోహారం గహేత్వా వాచుగ్గతవసేన ‘‘సబ్బచ్ఛన్నా నామ పఞ్చహి ఛదనేహి ఛన్నా’’తి వుత్తం. కిఞ్చాపి వుత్తం? అథ ఖో దుస్సకుటియం వసన్తస్సాపి న సక్కా అనాపత్తి కాతుం, తస్మా యం కిఞ్చి పటిచ్ఛాదనసమత్థం ఇధ ఛదనఞ్చ పరిచ్ఛన్నఞ్చ వేదితబ్బం. పఞ్చవిధచ్ఛదనేయేవ హి గయ్హమానే పదరచ్ఛన్నేపి సహసేయ్యా న భవేయ్య. యం పన సేనాసనం భూమితో పట్ఠాయ యావ ఛదనం ఆహచ్చ పాకారేన వా అఞ్ఞేన వా కేనచి అన్తమసో వత్థేనాపి పరిక్ఖిత్తం, అయం సబ్బపరిచ్ఛన్నా నామ సేయ్యా. ఛదనం అనాహచ్చ సబ్బన్తిమేన పరియాయేన దియడ్ఢహత్థుబ్బేధేన పాకారాదినా పరిక్ఖిత్తాపి సబ్బపరిచ్ఛన్నాయేవాతి కురున్దట్ఠకథాయం వుత్తం. యస్సా పన ఉపరి బహుతరం ఠానం ఛన్నం, అప్పం అచ్ఛన్నం, సమన్తతో వా బహుతరం పరిక్ఖిత్తం, అప్పం అపరిక్ఖిత్తం, అయం యేభుయ్యేన ఛన్నా యేభుయ్యేన పరిచ్ఛన్నా నామ. ఇమినా హి లక్ఖణేన సమన్నాగతో సచేపి సత్తభూమకో పాసాదో ఏకూపచారో హోతి, సతగబ్భం వా చతుస్సాలం వా, ఏకసేయ్యాఇచ్చేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చతుత్థే దివసే అత్థఙ్గతే సూరియే అనుపసమ్పన్నే నిపన్నే భిక్ఖు నిపజ్జతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తిఆది.

తత్థ చ నిపజ్జనమత్తేనేవ పాచిత్తియం. సచే పన సమ్బహులా సామణేరా, ఏకో భిక్ఖు, సామణేరగణనాయ పాచిత్తియా. తే చే ఉట్ఠాయుట్ఠాయ నిపజ్జన్తి, తేసం పయోగే పయోగే భిక్ఖుస్స ఆపత్తి. భిక్ఖుస్స ఉట్ఠాయుట్ఠాయ నిపజ్జనే పన భిక్ఖుస్సేవ పయోగేన భిక్ఖుస్స ఆపత్తి. సచే పన సమ్బహులా భిక్ఖూ ఏకో సామణేరో సబ్బేసం ఆపత్తిం కరోతి, తస్స ఉట్ఠాయుట్ఠాయ నిపజ్జనేనపి భిక్ఖూనం ఆపత్తియేవ. ఉభయేసం సమ్బహులభావేపి ఏసేవ నయో.

అపిచేత్థ ఏకావాసాదికమ్పి చతుక్కం వేదితబ్బం. యో హి ఏకస్మిం ఆవాసే ఏకేనేవ అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం తిరత్తం సహసేయ్యం కప్పేతి, తస్స చతుత్థదివసతో పట్ఠాయ దేవసికా ఆపత్తి. యోపి ఏకస్మింయేవ ఆవాసే నానాఅనుపసమ్పన్నేహి సద్ధిం తిరత్తం సహసేయ్యం కప్పేతి, తస్సపి. యోపి నానాఆవాసేసు ఏకేనేవ అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం తిరత్తం సహసేయ్యం కప్పేతి, తస్సపి. యోపి నానాఆవాసేసు నానాఅనుపసమ్పన్నేహి సద్ధిం యోజనసతమ్పి గన్త్వా సహసేయ్యం కప్పేతి, తస్సపి చతుత్థదివసతో పట్ఠాయ దేవసికా ఆపత్తి.

అయఞ్చ సహసేయ్యాపత్తి నామ ‘‘భిక్ఖుం ఠపేత్వా అవసేసో అనుపసమ్పన్నో నామా’’తి వచనతో తిరచ్ఛానగతేనపి సద్ధిం హోతి, తత్ర తిరచ్ఛానగతస్స పరిచ్ఛేదో మేథునధమ్మాపత్తియా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. తస్మా సచేపి గోధాబిళాలమఙ్గుసాదీసు కోచి పవిసిత్వా భిక్ఖునో వసనసేనాసనే ఏకూపచారట్ఠానే సయతి, సహసేయ్యావ హోతి.

యది పన థమ్భానం ఉపరి కతపాసాదస్స ఉపరిమతలేన సద్ధిం అసమ్బద్ధభిత్తికస్స భిత్తియా ఉపరి ఠితసుసిరతులాసీసస్స సుసిరేన పవిసిత్వా తులాయ అబ్భన్తరే సయిత్వా తేనేవ సుసిరేన నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛతి, హేట్ఠాపాసాదే సయితభిక్ఖుస్స అనాపత్తి. సచే ఛదనే ఛిద్దం హోతి, తేన పవిసిత్వా అన్తోఛదనే వసిత్వా తేనేవ పక్కమతి, నానూపచారే ఉపరిమతలే ఛదనబ్భన్తరే సయితస్స ఆపత్తి, హేట్ఠిమతలే సయితస్స అనాపత్తి. సచే అన్తోపాసాదేనేవ ఆరోహిత్వా సబ్బతలాని పరిభుఞ్జన్తి, ఏకూపచారాని హోన్తి, తేసు యత్థ కత్థచి సయితస్స ఆపత్తి.

సభాసఙ్ఖేపేన కతే అడ్ఢకుట్టకసేనాసనే సయితస్స వాళసఙ్ఘాటాదీసు కపోతాదయో పవిసిత్వా సయన్తి, ఆపత్తియేవ. పరిక్ఖేపస్స బహిగతే నిబ్బకోసబ్భన్తరే సయన్తి, అనాపత్తి. పరిమణ్డలం వా చతురస్సం వా ఏకచ్ఛదనాయ గబ్భమాలాయ సతగబ్భం చేపి సేనాసనం హోతి, తత్ర చే ఏకేన సాధారణద్వారేన పవిసిత్వా విసుం పాకారేన అపరిచ్ఛిన్నగబ్భూపచారే సబ్బగబ్భే పవిసన్తి, ఏకగబ్భేపి అనుపసమ్పన్నే నిపన్నే సబ్బగబ్భేసు నిపన్నానం ఆపత్తి. సచే సపముఖా గబ్భా హోన్తి, పముఖస్స ఉపరి అచ్ఛన్నం ఉచ్చవత్థుకం చేపి హోతి, పముఖే సయితో గబ్భే సయితానం ఆపత్తిం న కరోతి. సచే పన గబ్భచ్ఛదనేనేవ సద్ధిం సమ్బద్ధచ్ఛదనం హోతి, తత్ర సయితో సబ్బేసం ఆపత్తిం కరోతి. కస్మా? సబ్బచ్ఛన్నత్తా సబ్బపరిచ్ఛన్నత్తా చ, గబ్భపరిక్ఖేపోయేవ హిస్స పరిక్ఖేపోతి. ఏతేనేవ హి నయేన అట్ఠకథాసు లోహపాసాదపరిక్ఖేపస్స చతూసు ద్వారకోట్ఠకేసు ఆపత్తి వుత్తా.

యం పన అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీతి భూమియం వినా జగతియా పముఖం సన్ధాయ కథిన’’న్తి వుత్తం, తం అన్ధకరట్ఠే పాటేక్కసన్నివేసా ఏకచ్ఛదనా గబ్భపాళియో సన్ధాయ వుత్తం. యఞ్చ తత్థ ‘‘భూమియం వినా జగతియా’’తి వుత్తం, తం నేవ అట్ఠకథాసు అత్థి; న పాళియా సమేతి. దసహత్థుబ్బేధాపి హి జగతి పరిక్ఖేపసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి. తస్మా యమ్పి తత్థ దుతియసిక్ఖాపదే జగతియా పమాణం వత్వా ‘‘ఏతం ఏకూపచారం పరిచ్ఛన్నం నామ హోతీ’’తి వుత్తం, తం న గహేతబ్బం. యేపి ఏకసాలద్విసాలతిసాలచతుస్సాలసన్నివేసా మహాపాసాదా ఏకస్మిం ఓకాసే పాదే ధోవిత్వా పవిట్ఠేన సక్కా హోన్తి సబ్బత్థ అనుపరిగన్తుం, తేసుపి సహసేయ్యాపత్తియా న ముచ్చతి. సచే తస్మిం తస్మిం ఠానే ఉపచారం పరిచ్ఛిన్దిత్వా కతా హోన్తి, ఏకూపచారట్ఠానేయేవ ఆపత్తి.

ద్వీహి ద్వారేహి యుత్తస్స సుధాఛదనమణ్డపస్స మజ్ఝే పాకారం కరోన్తి, ఏకేన ద్వారేన పవిసిత్వా ఏకస్మిం పరిచ్ఛేదే అనుపసమ్పన్నో సయతి, ఏకస్మిం భిక్ఖు, అనాపత్తి. పాకారే గోధాదీనం పవిసనమత్తమ్పి ఛిద్దం హోతి, ఏకస్మిఞ్చ పరిచ్ఛేదే గోధా సయన్తి, అనాపత్తియేవ. న హి ఛిద్దేన గేహం ఏకూపచారం నామ హోతి. సచే పాకారమజ్ఝే ఛిన్దిత్వా ద్వారం యోజేన్తి, ఏకూపచారతాయ ఆపత్తి. తం ద్వారం కవాటేన పిదహిత్వా సయన్తి, ఆపత్తియేవ. న హి ద్వారపిదహనేన గేహం నానూపచారం నామ హోతి, ద్వారం వా అద్వారం. కవాటఞ్హి సంవరణవివరణేహి యథాసుఖం వళఞ్జనత్థాయ కతం, న వళఞ్జనూపచ్ఛేదనత్థాయ. సచే పన తం ద్వారం పున ఇట్ఠకాహి పిదహన్తి, అద్వారం హోతి, పురిమే నానూపచారభావేయేవ తిట్ఠతి. దీఘపముఖం చేతియఘరం హోతి. ఏకం కవాటం అన్తో, ఏకం బహి, ద్విన్నం కవాటానం అన్తరే అనుపసమ్పన్నో అన్తోచేతియఘరే సయన్తస్స ఆపత్తిం కరోతి, ఏకూపచారత్తా.

తత్ర యస్స ‘‘సియా అయం ఏకూపచారనానూపచారతా నామ ఉదోసితసిక్ఖాపదే వుత్తా, ఇధ పన ‘సేయ్యా నామ సబ్బచ్ఛన్నా సబ్బపరిచ్ఛన్నా యేభుయ్యేన ఛన్నా యేభుయ్యేన పరిచ్ఛన్నా’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, పిహితద్వారో చ గబ్భో సబ్బపరిచ్ఛన్నోవ హోతి. తస్మా తత్థ అన్తో సయితేనేవ సద్ధిం ఆపత్తి, బహి సయితేన అనాపత్తీ’’తి. సో ఏవం వత్తబ్బో – ‘‘అపిహితద్వారే పన కస్మా బహి సయితేన ఆపత్తీ’’తి? పముఖస్స గబ్భేన సద్ధిం సబ్బచ్ఛన్నత్తా. ‘‘కిం పన గబ్భే పిహితే ఛదనం విద్ధస్తం హోతీ’’తి? న విద్ధస్తం, గబ్భేన సద్ధిం పముఖస్స సబ్బపరిచ్ఛన్నతా న హోతి. ‘‘కిం పరిక్ఖేపో విద్ధస్తో’’తి? అద్ధా వక్ఖతి ‘‘న విద్ధస్తో, కవాటేన ఉపచారో పరిచ్ఛన్నో’’తి. ఏవం దూరమ్పి గన్త్వా పున ఏకూపచారనానూపచారతంయేవ పచ్చాగమిస్సతి.

అపిచ యది బ్యఞ్జనమత్తేయేవ అత్థో సువిఞ్ఞేయ్యో సియా, సబ్బచ్ఛన్నాతి వచనతో పఞ్చన్నం అఞ్ఞతరేన ఛదనేన ఛన్నా ఏవ సేయ్యా సియా, న అఞ్ఞేన. ఏవఞ్చ సతి పదరచ్ఛన్నాదీసు అనాపత్తి సియా. తతో యదత్థం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, స్వేవ అత్థో పరిహాయేయ్య. పరిహాయతు వా మా వా, కథం అవుత్తం గహేతబ్బన్తి; కో వా వదతి ‘‘అవుత్తం గహేతబ్బ’’న్తి? వుత్తఞ్హేతం అనియతేసు – ‘‘పటిచ్ఛన్నం నామ ఆసనం కుట్టేన వా కవాటేన వా కిలఞ్జేన వా సాణిపాకారేన వా రుక్ఖేన వా థమ్భేన వా కోట్ఠలికాయ వా యేన కేనచి పటిచ్ఛన్నం హోతీ’’తి. తస్మా యథా తత్థ యేన కేనచి పటిచ్ఛన్నం పటిచ్ఛన్నమేవ, ఏవమిధాపి గహేతబ్బం. తస్మా సేనాసనం ఖుద్దకం వా హోతు మహన్తం వా అఞ్ఞేన సద్ధిం సమ్బద్ధం వా అసమ్బద్ధం వా దీఘం వా వట్టం వా చతురస్సం వా ఏకభూమకం వా, అనేకభూమకం వా, యం యం ఏకూపచారం సబ్బత్థ యేన కేనచి పటిచ్ఛాదనేన సబ్బచ్ఛన్నే సబ్బపరిచ్ఛన్నే యేభుయ్యేన వా ఛన్నే యేభుయ్యేన వా పరిచ్ఛన్నే సహసేయ్యాపత్తి హోతీతి.

౫౩. ఉపడ్ఢచ్ఛన్నే ఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నే ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఏత్థ సబ్బచ్ఛన్నే ఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నేతి ఏవమాదీసుపి మహాపచ్చరియం దుక్కటమేవాతి వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘‘సబ్బచ్ఛన్నే యేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నే పాచిత్తియం, సబ్బచ్ఛన్నే ఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నే పాచిత్తియం, యేభుయ్యేనఛన్నే ఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నే పాచిత్తియం, సబ్బపరిచ్ఛన్నే యేభుయ్యేనఛన్నే పాచిత్తియం, సబ్బపరిఛన్నే ఉపడ్ఢచ్ఛన్నే పాచిత్తియం, యేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నే ఉపడ్ఢచ్ఛన్నే పాచిత్తియం, పాళియం వుత్తపాచిత్తియేన సద్ధిం సత్త పాచిత్తియానీ’’తి వుత్తం. ‘‘సబ్బచ్ఛన్నే చూళకపరిచ్ఛన్నే దుక్కటం, యేభుయ్యేనఛన్నే చూళకపరిచ్ఛన్నే దుక్కటం, సబ్బపరిచ్ఛన్నే చూళకచ్ఛన్నే దుక్కటం, యేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నే చూళకచ్ఛన్నే దుక్కటం, పాళియం దుక్కటేన సహ పఞ్చ దుక్కటానీ’’తి వుత్తం.

‘‘ఉపడ్ఢచ్ఛన్నే చూళకపరిచ్ఛన్నే అనాపత్తి, ఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నే చూళకచ్ఛన్నే అనాపత్తి, చూళకచ్ఛన్నే చూళకపరిచ్ఛన్నే అనాపత్తి, సబ్బచ్ఛన్నే సబ్బఅపరిచ్ఛన్నేతి చ ఏత్థ సేనమ్బమణ్డపవణ్ణం హోతీ’’తి వుత్తం. ఇమినాపేతం వేదితబ్బం – ‘‘యథా జగతి పరిక్ఖేపసఙ్ఖయ న గచ్ఛతీ’’తి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

ఏళకలోమసముట్ఠానం – కాయతో చ కాయచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

సహసేయ్యసిక్ఖాపదం పఞ్చమం.

౬. దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౫. దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదే – ఆవసథాగారన్తి ఆగన్తుకానం వసనాగారం. పఞ్ఞత్తం హోతీతి పుఞ్ఞకామతాయ కత్వా ఠపితం హోతి. యేన సా ఇత్థీ తేనుపసఙ్కమీతి అసుకస్మిం నామ ఠానే ఆవసథాగారం పఞ్ఞత్తం అత్థీతి మనుస్సానం సుత్వా ఉపసఙ్కమి. గన్ధగన్ధినీతి అగరుకుఙ్కుమాదీనం గన్ధానం గన్ధో గన్ధగన్ధో, సో అస్సా అత్థీతి గన్ధగన్ధినీ. సాటకం నిక్ఖిపిత్వాతి అప్పేవ నామస్స ఇమమ్పి విప్పకారం పస్సన్తస్స రాగో ఉప్పజ్జేయ్యాతి చిన్తేత్వా ఏవమకాసి. ఓక్ఖిపిత్వాతి అధో ఖిపిత్వా. అచ్చయోతి అపరాధో. మం అచ్చగమాతి మం అతిక్కమ్మ అభిభవిత్వా పవత్తో. సేసం పఠమసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయమేవ హి విసేసో – పఠమసిక్ఖాపదే చతుత్థదివసే ఆపత్తి ఇధ పఠమదివసేపి. యక్ఖీపేతీహి దిస్సమానకరూపాహి తిరచ్ఛానగతిత్థియా చ మేథునధమ్మవత్థుభూతాయ ఏవ దుక్కటం. సేసాహి అనాపత్తి. సముట్ఠానాదీని పఠమసదిసానేవాతి.

దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదం ఛట్ఠం.

౭. ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౦. సత్తమసిక్ఖాపదే – ఘరణీతి ఘరసామినీ. నివేసనద్వారేతి నివేసనస్స మహాద్వారే. ఘరసుణ్హాతి తస్మిం ఘరే సుణ్హా. ఆవసథద్వారేతి ఓవరకద్వారే. విస్సట్ఠేనాతి సునిగ్గతేన సద్దేన. వివటేనాతి సుట్ఠు పకాసేన అసంవుతేన. ధమ్మో దేసేతబ్బోతి అయం సరణసీలాదిభేదో ధమ్మో కథేతబ్బో. అఞ్ఞాతున్తి ఆజానితుం. విఞ్ఞునా పురిసవిగ్గహేనాతి విఞ్ఞునా పురిసేన, పురిసవిగ్గహం గహేత్వాపి ఠితేన న యక్ఖేన న పేతేన న తిరచ్ఛానగతేన.

౬౬. అనాపత్తి విఞ్ఞునా పురిసవిగ్గహేనాతి విఞ్ఞునా పురిసవిగ్గహేన సద్ధిం ఠితాయ బహుమ్పి ధమ్మం దేసేన్తస్స అనాపత్తి. ఛప్పఞ్చవాచాహీతి ఛహి పఞ్చహి వాచాహి యో దేసేతి, తస్సపి అనాపత్తి. తత్థ ఏకో గాథాపాదో ఏకవాచాతి ఏవం సబ్బత్థ వాచాపమాణం వేదితబ్బం. సచే అట్ఠకథం ధమ్మపదం జాతకాదివత్థుం వా కథేతుకామో హోతి, ఛప్పఞ్చపదమత్తమేవ కథేతుం వట్టతి. పాళియా సద్ధిం కథేన్తేన ఏకపదం పాళితో పఞ్చ అట్ఠకథాతోతి ఏవం ఛ పదాని అనతిక్కామేత్వావ కథేతబ్బో. పదసోధమ్మే వుత్తప్పభేదో హి ఇధాపి సబ్బో ధమ్మోయేవ. తస్మిం దేసేతీతి తస్మిం ఖణే దేసేతి. సమ్పదానత్థే వా ఏతం భుమ్మవచనం. తస్సా దేసేతీతి అత్థో. అఞ్ఞిస్సా మాతుగామస్సాతి ఏకిస్సా దేసేత్వా పున ఆగతాగతాయ అఞ్ఞిస్సాపి దేసేతీతి ఏవం ఏకాసనే నిసిన్నో మాతుగామసతసహస్సన్నమ్పి దేసేతీతి అత్థో. మహాపచ్చరియట్ఠకథాయం వుత్తం సమం నిసిన్నానం మాతుగామానం ‘‘తుమ్హాకం ఏకేకిస్సా ఏకేకం గాథం దేసేస్సామి, తం సుణాథాతి దేసేతి, అనాపత్తి. పఠమం ఏకేకిస్సా ఏకేకం గాథం కథేస్సామీతి ఆభోగం కత్వా జానాపేత్వా కథేతుం వట్టతి, న పచ్ఛాతి. పఞ్హం పుచ్ఛతి పఞ్హం పుట్ఠో కథేతీతి మాతుగామో ‘‘దీఘనికాయో నామ భన్తే కిమత్థం దీపేతీ’’తి పుచ్ఛతి. ఏవం పఞ్హం పుట్ఠో భిక్ఖు సబ్బం చేపి దీఘనికాయం కథేతి, అనాపత్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.

పదసోధమ్మసముట్ఠానం – వాచతో చ వాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియాకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదం సత్తమం.

౮. భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౭. అట్ఠమసిక్ఖాపదే – వత్థుకథాయ తావ యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం చతుత్థపారాజికవణ్ణనాయం వుత్తనయమేవ. అయమేవ హి విసేసో – తత్థ అభూతం ఆరోచేసుం, ఇధ భూతం. భూతమ్పి పుథుజ్జనా ఆరోచేసుం, న అరియా. అరియానఞ్హి పయుత్తవాచా నామ నత్థి, అత్తనో గుణే ఆరోచయమానే పన అఞ్ఞే న పటిసేధేసుం, తథాఉప్పన్నే చ పచ్చయే సాదియింసు, తథాఉప్పన్నభావం అజానన్తా.

‘‘అథ ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసు’’న్తిఆదిమ్హి పన యే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స వణ్ణం భాసింసు, తే ఆరోచేసున్తి వేదితబ్బం. ‘‘కచ్చి పన వో భిక్ఖవే భూత’’న్తి పుచ్ఛితే పన సబ్బేపి ‘‘భూతం భగవా’’తి పటిజానింసు. అరియానమ్పి హి అబ్భన్తరే భూతో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మోతి. అథ భగవా అరియమిస్సకత్తా ‘‘మోఘపురిసా’’తి అవత్వా ‘‘కథఞ్హి నామ తుమ్హే భిక్ఖవే’’తి వత్వా ‘‘ఉదరస్స కారణా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా అరియా అఞ్ఞేసం సుత్వా ‘‘అయ్యో కిర, భన్తే, సోతాపన్నో’’తిఆదినా నయేన పసన్నేహి మనుస్సేహి పుచ్ఛియమానా అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదే అనాదీనవదస్సినో సుద్ధచిత్తతాయ అత్తనో చ పరేసఞ్చ విసేసాధిగమం పటిజానింసు. ఏవం పటిజానన్తేహి చ తేహి యం అఞ్ఞే ఉదరస్స కారణా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స వణ్ణం భాసిత్వా పిణ్డపాతం ఉప్పాదేసుం, తం సుద్ధచిత్తతాయ సాదియన్తేహిపి ఉదరస్స కారణా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స వణ్ణో భాసితో వియ హోతి. తస్మా సబ్బసఙ్గాహికేనేవ నయేన ‘‘కథఞ్హి నామ తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఉదరస్స కారణా గిహీనం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స వణ్ణం భాసిస్సథా’’తి ఆహ. సేసం చతుత్థపారాజికవత్థుసదిసమేవ. సిక్ఖాపదవిభఙ్గేపి కేవలం తత్థ పారాజికఞ్చేవ థుల్లచ్చయఞ్చ ఇధ భూతత్తా పాచిత్తియఞ్చేవ దుక్కటఞ్చ అయం విసేసో. సేసం వుత్తనయమేవ.

౭౭. ‘‘ఉపసమ్పన్నస్స భూతం ఆరోచేతీ’’తి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మమేవ సన్ధాయ వుత్తం. పరినిబ్బానకాలే హి అన్తరా వా అతికడ్ఢియమానేన ఉపసమ్పన్నస్స భూతం ఆరోచేతుం వట్టతి. సుతపరియత్తిసీలగుణం పన అనుపసమ్పన్నస్సాపి ఆరోచేతుం వట్టతి. ఆదికమ్మికస్స అనాపత్తి. ‘‘ఉమ్మత్తకస్సా’’తి ఇదం పన ఇధ న వుత్తం. కస్మా? దిట్ఠిసమ్పన్నానం ఉమ్మాదస్స వా చిత్తక్ఖేపస్స వా అభావాతి. మహాపచ్చరియమ్పి హి విచారితం ‘‘ఝానలాభీ పన పరిహీనే ఝానే ఉమ్మత్తకో భవేయ్య, తస్సపి భూతారోచనపచ్చయా అనాపత్తి న వత్తబ్బా, భూతస్సేవ అభావతో’’తి. సేసం ఉత్తానమేవ.

భూతారోచనం నామేతం పుబ్బే అవుత్తేహి తీహి సముట్ఠానేహి సముట్ఠాతి – కాయతో వాచతో కాయవాచతో చాతి. కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, కుసలాబ్యాకతచిత్తేహి ద్విచిత్తం, సుఖమజ్ఝత్తవేదనాహి ద్వివేదనన్తి.

భూతారోచనసిక్ఖాపదం అట్ఠమం.

౯. దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౮. నవమసిక్ఖాపదే – దుట్ఠుల్లా నామ ఆపత్తి చత్తారి చ పారాజికాని తేరస చ సఙ్ఘాదిసేసాతి ఇమిస్సా పాళియా ‘‘పారాజికాని దుట్ఠుల్లసద్దత్థదస్సనత్థం వుత్తాని, సఙ్ఘాదిసేసం పన ఇధ అధిప్పేత’’న్తి అట్ఠకథాసు వుత్తం. తత్రాయం విచారణా – సచే పారాజికం ఆరోచేన్తస్స పాచిత్తియం న భవేయ్య, యథా సమానేపి భిక్ఖు-భిక్ఖునీనం ఉపసమ్పన్నసద్దే యత్థ భిక్ఖునీ అనధిప్పేతా హోతి, తత్థ భిక్ఖుం ఠపేత్వా అవసేసో అనుపసమ్పన్నోతి వుచ్చతి; ఏవమిధ సమానేపి పారాజికసఙ్ఘాదిసేసానం దుట్ఠుల్లసద్దే యది పారాజికం అనధిప్పేతం, ‘‘దుట్ఠుల్లా నామ ఆపత్తి తేరస సఙ్ఘాదిసేసా’’తి ఏతదేవ వత్తబ్బం సియా. తత్థ భవేయ్య ‘‘యో పారాజికం ఆపన్నో, సో భిక్ఖుభావతో చుతో, తస్మా తస్స ఆపత్తిం ఆరోచేన్తో దుక్కటం ఆపజ్జతీ’’తి. ఏవం సతి అక్కోసన్తోపి దుక్కటం ఆపజ్జేయ్య, పాచిత్తియమేవ చ ఆపజ్జతి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అసుద్ధో హోతి పుగ్గలో అఞ్ఞతరం పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నో, తఞ్చే అసుద్ధదిట్ఠి సమానో ఓకాసం కారాపేత్వా అక్కోసాధిప్పాయో వదతి, ఆపత్తి ఓమసవాదస్సా’’తి (పారా. ౩౮౯). ఏవం పాళియా విచారియమానాయ పారాజికం ఆరోచేన్తస్సాపి పాచిత్తియమేవ దిస్సతి. కిఞ్చాపి దిస్సతి, అథ ఖో సబ్బఅట్ఠకథాసు వుత్తత్తా అట్ఠకథాచరియావ ఏత్థ పమాణం, న అఞ్ఞా విచారణా. పుబ్బేపి చ ఆవోచుమ్హ – ‘‘బుద్ధేన ధమ్మో వినయో చ వుత్తో, యో తస్స పుత్తేహి తథేవ ఞాతో’’తిఆది (పారా. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా). అట్ఠకథాచరియా హి బుద్ధస్స అధిప్పాయం జానన్తి.

ఇమినాపి చేతం పరియాయేన వేదితబ్బం. అఞ్ఞత్ర భిక్ఖుసమ్ముతియాతి హి వుత్తం. భిక్ఖుసమ్ముతియా చ ఆరోచనం ఆయతిం సంవరత్థాయ పున తథారూపం ఆపత్తిం అనాపజ్జనత్థాయ భగవతా అనుఞ్ఞాతం, న తస్స భిక్ఖునో అవణ్ణమత్తప్పకాసనత్థాయ, సాసనే చస్స పతిట్ఠానిసేధనత్థాయ, న చ పారాజికం ఆపన్నస్స పున తథారూపాయ ఆపత్తియా అనాపజ్జనేన భిక్ఖుభావో నామ అత్థి. తస్మా ‘‘పారాజికాని దుట్ఠుల్లసద్దత్థదస్సనత్థం వుత్తాని, సఙ్ఘాదిసేసం పన ఇధాధిప్పేత’’న్తి యం అట్ఠకథాసు వుత్తం, తం సువుత్తమేవ.

౮౦. అత్థి భిక్ఖుసమ్ముతి ఆపత్తిపరియన్తాతిఆదీసు పన యా అయం భిక్ఖుసమ్ముతి వుత్తా, సా న కత్థచి ఆగతా, ఇధ వుత్తత్తాయేవ పన అభిణ్హాపత్తికం భిక్ఖుం దిస్వా ఏవమేస పరేసు హిరోత్తప్పేనాపి ఆయతిం సంవరం ఆపజ్జిస్సతీతి తస్స భిక్ఖునో హితేసితాయ తిక్ఖత్తుం అపలోకేత్వా సఙ్ఘేన కాతబ్బాతి వేదితబ్బాతి.

౮౨. అదుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం ఆరోచేతి ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి పఞ్చపి ఆపత్తిక్ఖన్ధే ఆరోచేన్తస్స దుక్కటం. మహాపచ్చరియం పన పారాజికం ఆరోచేన్తస్సాపి దుక్కటమేవ వుత్తం. అనుపసమ్పన్నస్స దుట్ఠుల్లం వా అదుట్ఠుల్లం వా అజ్ఝాచారన్తి ఏత్థ ఆదితో పఞ్చ సిక్ఖాపదాని దుట్ఠుల్లో నామ అజ్ఝాచారో, సేసాని అదుట్ఠుల్లో. సుక్కవిస్సట్ఠికాయసంసగ్గదుట్ఠుల్లఅత్తకామా పనస్స అజ్ఝాచారో నామాతి వుత్తం.

౮౩. వత్థుం ఆరోచేతీతి ‘‘అయం సుక్కవిస్సట్ఠిం ఆపన్నో, దుట్ఠుల్లం ఆపన్నో, అత్తకామం ఆపన్నో’’ కాయసంసగ్గం ఆపన్నోతి ఏవం వదన్తస్స అనాపత్తి. ఆపత్తిం ఆరోచేతీతి ఏత్థ ‘‘అయం పారాజికం ఆపన్నో, సఙ్ఘాదిసేసం థుల్లచ్చయం పాచిత్తియం పాటిదేసనీయం దుక్కటం దుబ్భాసితం ఆపన్నో’’తి వదతి అనాపత్తి. ‘‘అయం అసుచిం మోచేత్వా సఙ్ఘాదిసేసం ఆపన్నో’’తిఆదినా పన నయేన వత్థునా సద్ధిం ఆపత్తిం ఘటేత్వా ఆరోచేన్తస్సేవ ఆపత్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదం నవమం.

౧౦. పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౬. దసమసిక్ఖాపదే – జాతా చ పథవీ అజాతా చ పథవీతి ఇమేహి పదేహి జాతపథవిఞ్చ అజాతపథవిఞ్చ దస్సేతి. అప్పపాసాణాదీసు అప్పా పాసాణా ఏత్థాతి అప్పపాసాణాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. తత్థ ముట్ఠిప్పమాణతో ఉపరి పాసాణాతి వేదితబ్బా, ముట్ఠిప్పమాణా సక్ఖరా. కథలాతి కపాలఖణ్డాని. మరుమ్బాతి కటసక్ఖరా. వాలికాతి వాలుకాయేవ. యేభుయ్యేన పంసుకాతి తీసు కోట్ఠాసేసు ద్వే కోట్ఠాసా పంసు, ఏకో పాసాణాదీసు అఞ్ఞతరో. అదడ్ఢాపీతి ఉద్ధనపత్తపచనకుమ్భకారావాపాదివసేన తథా తథా అదడ్ఢా. సా పన విసుం నత్థి, సుద్ధపంసుఆదీసు అఞ్ఞతరావ వేదితబ్బా. యేభుయ్యేనసక్ఖరాతి బహుతరా సక్ఖరా. హత్థికుచ్ఛియం కిర ఏకపచ్ఛిపూరం ఆహరాపేత్వా దోణియం ధోవిత్వా పథవియా యేభుయ్యేన సక్ఖరభావం ఞత్వా సయం భిక్ఖూ పోక్ఖరణిం ఖణింసు. యాని పన మజ్ఝే ‘‘అప్పపంసు అప్పమత్తికా’’తి ద్వే పదాని, తాని యేభుయ్యేనపాసాణాదిపఞ్చకమేవ పవిసన్తి తేసంయేవ హి ద్విన్నం పభేదదస్సనమేతం. సయం ఖణతి ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఏత్థ పహారే పహారే పాచిత్తియం వేదితబ్బం. సకిం ఆణత్తో బహుకమ్పి ఖణతీతి సచేపి సకలదివసం ఖణతి, ఆణాపకస్స ఏకంయేవ పాచిత్తియం. సచే పన కుసితో హోతి, పునప్పునం ఆణాపేతబ్బో. తం ఆణాపేత్వా ఖణాపేన్తస్స వాచాయ వాచాయ పాచిత్తియం. అయం తావ పాళివణ్ణనా.

అయం పన పాళిముత్తకవినిచ్ఛయో – ‘‘పోక్ఖరణిం ఖణా’’తి వదతి, వట్టతి. ఖతాయేవ హి పోక్ఖరణీ నామ హోతి, తస్మా అయం కప్పియవోహారో. ఏస నయో ‘‘వాపిం తళాకం ఆవాటం ఖణా’’తిఆదీసుపి. ‘‘ఇమం ఓకాసం ఖణ, ఇమస్మిం ఓకాసే పోక్ఖరణిం ఖణా’’తి వత్తుం పన న వట్టతి. ‘‘కన్దం ఖణ, మూలం ఖణా’’తి అనియామేత్వా వత్తుం వట్టతి. ‘‘ఇమం వల్లిం ఖణ, ఇమస్మిం ఓకాసే కన్దం వా మూలం వా ఖణా’’తి వత్తుం న వట్టతి. పోక్ఖరణిం సోధేన్తేహి యో కుటేహి ఉస్సిఞ్చితుం సక్కా హోతి తనుకకద్దమో, తం అపనేతుం వట్టతి, బహలం న వట్టతి. ఆతపేన సుక్ఖకద్దమో ఫలతి, తత్ర యో హేట్ఠా పథవియా అసమ్బద్ధో, తమేవ అపనేతుం వట్టతి. ఉదకేన గతట్ఠానే ఉదకపప్పటకో నామ హోతి, వాతప్పహారేన చలతి, తం అపనేతుం వట్టతి.

పోక్ఖరణీఆదీనం తటం భిజ్జిత్వా ఉదకసామన్తా పతతి, సచే ఓమకచాతుమాసం ఓవట్ఠం, ఛిన్దితుం వా భిన్దితుం వా వట్టతి, చాతుమాసతో ఉద్ధం న వట్టతి. సచే పన ఉదకేయేవ పతతి, దేవే అతిరేకచాతుమాసం ఓవట్ఠేపి ఉదకేయేవ ఉదకస్స పతితత్తా వట్టతి. పాసాణపిట్ఠియం సోణ్డిం ఖణన్తి, సచే తత్థ పఠమమేవ సుఖుమరజం పతతి, తఞ్చే దేవేన ఓవట్ఠం హోతి, చాతుమాసచ్చయేన అకప్పియపథవీసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. ఉదకే పరియాదిణ్ణే సోణ్డిం సోధేన్తేహి తం వికోపేతుం న వట్టతి. సచే పఠమమేవ ఉదకేన పూరతి, పచ్ఛా రజం పతతి, తం వికోపేతుం వట్టతి. తత్థ హి దేవే వస్సన్తేపి ఉదకేయేవ ఉదకం పతతీతి. పిట్ఠిపాసాణే సుఖుమరజం హోతి, దేవే ఫుసాయన్తే అల్లీయతి, తమ్పి చాతుమాసచ్చయేన వికోపేతుం న వట్టతి. సచే పన అకతపబ్భారే వమ్మికో ఉట్ఠితో హోతి, యథాసుఖం వికోపేతుం వట్టతి. సచే అబ్భోకాసే ఉట్ఠహతి, ఓమకచాతుమాసం ఓవట్ఠోయేవ వట్టతి. రుక్ఖాదీసు ఆరుళ్హఉపచికామత్తికాయపి ఏసేవ నయో. గణ్డుప్పాదగూథమూసికుక్కరగోకణ్టకాదీసుపి ఏసేవ నయో.

గోకణ్టకో నామ గావీనం ఖురచ్ఛిన్నకద్దమో వుచ్చతి. సచే పన హేట్ఠిమతలేన భూమిసమ్బన్ధో హోతి, ఏకదివసమ్పి న వట్టతి. కసితట్ఠానేపి నఙ్గలచ్ఛిన్నమత్తికాపిణ్డం గణ్హన్తస్స ఏసేవ నయో. పురాణసేనాసనం హోతి అచ్ఛదనం వా వినట్ఠచ్ఛదనం వా, అతిరేకచాతుమాసం ఓవట్ఠం జాతపథవీసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. తతో అవసేసం ఛదనిట్ఠకం వా గోపానసీఆదికం ఉపకరణం వా ‘‘ఇట్ఠకం గణ్హామి గోపనసిం భిత్తిపాదం పదరత్థరణం పాసాణత్థమ్భం గణ్హామీ’’తి సఞ్ఞాయ గణ్హితుం వట్టతి. తేన సద్ధిం మత్తికా పతతి, అనాపత్తి. భిత్తిమత్తికం గణ్హన్తస్స పన ఆపత్తి. సచే యా యా అతిన్తా తం తం గణ్హాతి, అనాపత్తి.

అన్తోగేహే మత్తికాపుఞ్జో హోతి, తస్మిం ఏకదివసం ఓవట్ఠే గేహం ఛాదేన్తి, సచే సబ్బో తిన్తో చాతుమాసచ్చయేన జాతపథవీయేవ. అథస్స ఉపరిభాగోయేవ తిన్తో, అన్తో అతిన్తో, యత్తకం తిన్తం తం కప్పియకారకేహి కప్పియవోహారేన అపనామేత్వా సేసం యథాసుఖం వళఞ్జేతుం వట్టతి. ఉదకేన తేమేత్వా ఏకాబద్ధాయేవ హి జాతపథవీ హోతి, న ఇతరాతి.

అబ్భోకాసే మత్తికాపాకారో హోతి, అతిరేకచాతుమాసం చే ఓవట్ఠో జాతపథవీసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తత్థ లగ్గపంసుం పన అల్లహత్థేన ఛుపిత్వా గహేతుం వట్టతి. సచే ఇట్ఠకపాకారో హోతి, యేభుయ్యేనకథలట్ఠానే తిట్ఠతి, యథాసుఖం వికోపేతుం వట్టతి. అబ్భోకాసే ఠితమణ్డపత్థమ్భం ఇతో చితో చ సఞ్చాలేత్వా పథవిం వికోపేన్తేన గహేతుం న వట్టతి, ఉజుకమేవ ఉద్ధరితుం వట్టతి. అఞ్ఞమ్పి సుక్ఖరుక్ఖం వా సుక్ఖఖాణుకం వా గణ్హన్తస్స ఏసేవ నయో. నవకమ్మత్థం పాసాణం వా రుక్ఖం వా దణ్డకేహి ఉచ్చాలేత్వా పవట్టేన్తా గచ్ఛన్తి, తత్థ పథవీ భిజ్జతి, సచే సుద్ధచిత్తా పవట్టేన్తి, అనాపత్తి. అథ పన తేన అపదేసేన పథవిం భిన్దితుకామాయేవ హోన్తి, ఆపత్తి. సాఖాదీని కడ్ఢన్తానమ్పి పథవియం దారూని ఫాలేన్తానమ్పి ఏసేవ నయో.

పథవియం అట్ఠిసూచికణ్టకాదీసుపి యంకిఞ్చి ఆకోటేతుం వా పవేసేతుం వా న వట్టతి. పస్సావధారాయ వేగేన పథవిం భిన్దిస్సామీతి ఏవం పస్సావమ్పి కాతుం న వట్టతి, కరోన్తస్స భిజ్జతి, ఆపత్తి. విసమభూమిం సమం కరిస్సామీతి సమ్ముఞ్జనియా ఘంసితుమ్పి న వట్టతి, వత్తసీసేనేవ హి సమ్మజ్జితబ్బం. కేచి కత్తరయట్ఠియా భూమిం కోట్టేన్తి, పాదఙ్గుట్ఠకేన విలిఖన్తి, ‘‘చఙ్కమితట్ఠానం దస్సేస్సామా’’తి పునప్పునం భూమిం భిన్దన్తా చఙ్కమన్తి, సబ్బం న వట్టతి. వీరియసమ్పగ్గహత్థం పన సమణధమ్మం కరోన్తేన సుద్ధచిత్తేన చఙ్కమితుం వట్టతి, ‘‘హత్థం ధోవిస్సామా’’తి పథవియం ఘంసన్తి, న వట్టతి. అఘంసన్తేన పన అల్లహత్థం పథవియం ఠపేత్వా రజం గహేతుం వట్టతి. కేచి కణ్డుకచ్ఛుఆదీహి ఆబాధికా ఛిన్నతటాదీసు అఙ్గపచ్చఙ్గాని ఘంసన్తి న వట్టతి.

౮౭. ఖణతి వా ఖణాపేతి వాతి అన్తమసో పాదఙ్గుట్ఠకేనపి సమ్మజ్జనీసలాకాయపి సయం వా ఖణతి, అఞ్ఞేన వా ఖణాపేతి. భిన్దతి వా భేదాపేతి వాతి అన్తమసో ఉదకమ్పి ఛడ్డేన్తో సయం వా భిన్దతి, అఞ్ఞేన వా భిన్దాపేతి. దహతి వా దహాపేతి వాతి అన్తమసో పత్తమ్పి పచన్తో సయం వా దహతి, అఞ్ఞేన వా దహాపేతి. యత్తకేసు ఠానేసు అగ్గిం దేతి వా దాపేతి వా తత్తకాని పాచిత్తియాని. పత్తం పచన్తేనపి హి పుబ్బే పక్కట్ఠానేయేవ హి పచితబ్బో. అదడ్ఢాయ పథవియా అగ్గిం ఠపేతుం న వట్టతి. పత్తపచనకపాలస్స పన ఉపరి అగ్గిం ఠపేతుం వట్టతి. దారూనం ఉపరి ఠపేతి, సో అగ్గి తాని దహన్తో గన్త్వా పథవిం దహతి, న వట్టతి. ఇట్ఠకకపాలాదీసుపి ఏసేవ నయో.

తత్రాపి హి ఇట్ఠకాదీనంయేవ ఉపరి ఠపేతుం వట్టతి. కస్మా? తేసం అనుపాదానత్తా. న హి తాని అగ్గిస్స ఉపాదానసఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. సుక్ఖఖాణుసుక్ఖరుక్ఖాదీసుపి అగ్గిం దాతుం న వట్టతి. సచే పన పథవిం అప్పత్తమేవ నిబ్బాపేత్వా గమిస్సామీతి దేతి, వట్టతి. పచ్ఛా నిబ్బాపేతుం న సక్కోతి, అవిసయత్తా అనాపత్తి. తిణుక్కం గహేత్వా గచ్ఛన్తో హత్థే డయ్హమానే భూమియం పాతేతి, అనాపత్తి. పతితట్ఠానేయేవ ఉపాదానం దత్వా అగ్గిం కాతుం వట్టతీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం. దడ్ఢపథవియా చ యత్తకం ఠానం ఉసుమాయ అనుగతం, సబ్బం వికోపేతుం వట్టతీతి తత్థేవ వుత్తం. యో పన అజాననకో భిక్ఖు అరణీసహితేన అగ్గిం నిబ్బత్తేత్వా హత్థేన ఉక్ఖిపిత్వా ‘‘కిం కరోమీ’’తి వదతి, ‘‘జాలేహీ’’తి వత్తబ్బో, ‘‘హత్థో డయ్హతీ’’తి వదతి, ‘‘యథా న డయ్హతి తథా కరోహీ’’తి వత్తబ్బో. ‘‘భూమియం పాతేహీ’’తి పన న వత్తబ్బో. సచే హత్థే డయ్హమానే పాతేతి ‘‘పథవిం దహిస్సామీ’’తి అపాతితత్తా అనాపత్తి. పతితట్ఠానే పన అగ్గిం కాతుం వట్టతీతి కురున్దియం వుత్తం.

౮౮. అనాపత్తి ఇమం జానాతిఆదీసు ‘‘ఇమస్స థమ్భస్స ఆవాటం జాన, మహామత్తికం జాన, థుసమత్తికం జాన, మహామత్తికం దేహి, థుసమత్తికం దేహి, మత్తికం ఆహర, పంసుం ఆహర, మత్తికాయ అత్థో, పంసునా అత్థో, ఇమస్స థమ్భస్స ఆవాటం కప్పియం కరోహి, ఇమం మత్తికం కప్పియం కరోహి, ఇమం పంసుం కప్పియం కరోహీ’’తి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.

అసఞ్చిచ్చాతి పాసాణరుక్ఖాదీని వా పవట్టేన్తస్స కత్తరదణ్డేన వా ఆహచ్చ ఆహచ్చ గచ్ఛన్తస్స పథవీ భిజ్జతి, సా ‘‘తేన భిన్దిస్సామీ’’తి ఏవం సఞ్చిచ్చ అభిన్నత్తా అసఞ్చిచ్చ భిన్నా నామ హోతి. ఇతి అసఞ్చిచ్చ భిన్దన్తస్స అనాపత్తి. అసతియాతి అఞ్ఞవిహితో కేనచి సద్ధిం కిఞ్చి కథేన్తో పాదఙ్గుట్ఠకేన వా కత్తరయట్ఠియా వా పథవిం విలిఖన్తో తిట్ఠతి, ఏవం అసతియా విలిఖన్తస్స వా భిన్దన్తస్స వా అనాపత్తి. అజానన్తస్సాతి అన్తోగేహే ఓవట్ఠం ఛన్నం పథవిం ‘‘అకప్పియపథవీ’’తి న జానాతి, ‘‘కప్పియపథవీ’’తి సఞ్ఞాయ వికోపేతి, ‘‘ఖణామి భిన్దామి దహామీ’’తి వా న జానాతి, కేవలం సఙ్గోపనత్థాయ ఖణిత్తాదీని వా ఠపేతి, డయ్హమానహత్థో వా అగ్గిం పాతేతి, ఏవం అజానన్తస్స అనాపత్తి. సేసం ఉత్తానమేవ.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి. కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

పథవీఖణనసిక్ఖాపదం దసమం.

సమత్తో వణ్ణనాక్కమేన ముసావాదవగ్గో పఠమో.

౨. భూతగామవగ్గో

౧. భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౯. సేనాసనవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే – అనాదియన్తోతి తస్సా వచనం అగణ్హన్తో. దారకస్స బాహుం ఆకోటేసీతి ఉక్ఖిత్తం ఫరసుం నిగ్గహేతుం అసక్కోన్తో మనుస్సానం చక్ఖువిసయాతీతే మహారాజసన్తికా లద్ధే రుక్ఖట్ఠకదిబ్బవిమానే నిపన్నస్స దారకస్స బాహుం థనమూలేయేవ ఛిన్ది. న ఖో మేతం పతిరూపన్తిఆదిమ్హి అయం సఙ్ఖేపవణ్ణనా – హిమవన్తే కిర పక్ఖదివసేసు దేవతాసన్నిపాతో హోతి, తత్థ రుక్ఖధమ్మం పుచ్ఛన్తి – ‘‘త్వం రుక్ఖధమ్మే ఠితా న ఠితా’’తి? రుక్ఖధమ్మో నామ రుక్ఖే ఛిజ్జమానే రుక్ఖదేవతాయ మనోపదోసస్స అకరణం. తత్థ యా దేవతా రుక్ఖధమ్మే అట్ఠితా హోతి, సా దేవతాసన్నిపాతం పవిసితుం న లభతి. ఇతి సా దేవతా ఇమఞ్చ రుక్ఖధమ్మే అట్ఠానపచ్చయం ఆదీనవం అద్దస, భగవతో చ సమ్ముఖా సుతపుబ్బధమ్మదేసనానుసారేన తథాగతస్స ఛద్దన్తాదికాలే పుబ్బచరితం అనుస్సరి. తేనస్సా ఏతదహోసి – ‘‘న ఖో మేతం పతిరూపం…పే… వోరోపేయ్య’’న్తి. యంనూనాహం భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేయ్యన్తి ఇదం పనస్సా ‘‘అయం భిక్ఖు సపితికో పుత్తో, అద్ధా భగవా ఇమం ఇమస్స అజ్ఝాచారం సుత్వా మరియాదం బన్ధిస్సతి, సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సతీ’’తి పటిసఞ్చిక్ఖన్తియా అహోసి. సచజ్జ త్వం దేవతేతి సచే అజ్జ త్వం దేవతే. పసవేయ్యాసీతి జనేయ్యాసి ఉప్పాదేయ్యాసి. ఏవఞ్చ పన వత్వా భగవా తం దేవతం సఞ్ఞాపేన్తో –

‘‘యో వే ఉప్పతితం కోధం, రథం భన్తంవ వారయే;

తమహం సారథిం బ్రూమి, రస్మిగ్గాహో ఇతరో జనో’’తి. (ధ. ప. ౨౨౨);

ఇమం గాథమభాసి. గాథాపరియోసానే సా దేవతా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. పున భగవా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేన్తో –

‘‘యో ఉప్పతితం వినేతి కోధం, విసటం సప్పవిసంవ ఓసధేహి;

సో భిక్ఖు జహాతి ఓరపారం, ఉరగో జిణ్ణమివత్తచం పురాణ’’న్తి. (సు. ని. ౧);

ఇమం గాథమభాసి. తత్ర పఠమగాథా ధమ్మపదే సఙ్గహం ఆరుళ్హా, దుతియా సుత్తనిపాతే, వత్థు పన వినయేతి. అథ భగవా ధమ్మం దేసేన్తోయేవ తస్సా దేవతాయ వసనట్ఠానం ఆవజ్జన్తో పతిరూపం ఠానం దిస్వా ‘‘గచ్ఛ, దేవతే, అసుకస్మిం ఓకాసే రుక్ఖో వివిత్తో, తస్మిం ఉపగచ్ఛా’’తి ఆహ. సో కిర రుక్ఖో న ఆళవిరట్ఠే, జేతవనస్స అన్తోపరిక్ఖేపే, యస్స దేవపుత్తస్స పరిగ్గహో అహోసి, సో చుతో; తస్మా ‘‘వివిత్తో’’తి వుత్తో. తతో పట్ఠాయ చ పన సా దేవతా సమ్మాసమ్బుద్ధతో లద్ధపరిహారా బుద్ధుపట్ఠాయికా అహోసి. యదా దేవతాసమాగమో హోతి, తదా మహేసక్ఖదేవతాసు ఆగచ్ఛన్తీసు అఞ్ఞా అప్పేసక్ఖా దేవతా యావ మహాసముద్దచక్కవాళపబ్బతా తావ పటిక్కమన్తి. అయం పన అత్తనో వసనట్ఠానే నిసీదిత్వావ ధమ్మం సుణాతి. యమ్పి పఠమయామే భిక్ఖూ పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, మజ్ఝిమయామే దేవతా, తం సబ్బం తత్థేవ నిసీదిత్వా సుణాతి. చత్తారో చ మహారాజానోపి భగవతో ఉపట్ఠానం ఆగన్త్వా గచ్ఛన్తా తం దేవతం దిస్వావ గచ్ఛన్తి.

౯౦. భూతగామపాతబ్యతాయాతి ఏత్థ భవన్తి అహువుఞ్చాతి భూతా; జాయన్తి వడ్ఢన్తి జాతా వడ్ఢితా చాతి అత్థో. గామోతి రాసి; భూతానం గామోతి భూతగామో; భూతా ఏవ వా గామో భూతగామో; పతిట్ఠితహరితతిణరుక్ఖాదీనమేతం అధివచనం. పాతబ్యస్స భావో పాతబ్యతా; ఛేదనభేదనాదీహి యథారుచి పరిభుఞ్జితబ్బతాతి అత్థో. తస్సా భూతగామపాతబ్యతాయ; నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం, భూతగామపాతబ్యతాహేతు, భూతగామస్స ఛేదనాదిపచ్చయా పాచిత్తియన్తి అత్థో.

౯౧. ఇదాని తం భూతగామం విభజిత్వా దస్సేన్తో భూతగామో నామ పఞ్చ బీజజాతానీతిఆదిమాహ. తత్థ భూతగామో నామాతి భూతగామం ఉద్ధరిత్వా యస్మిం సతి భూతగామో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘పఞ్చ బీజజాతానీ’’తి ఆహాతి అట్ఠకథాసు వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ‘‘యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి మూలే జాయన్తీ’’తిఆదీని న సమేన్తి. న హి మూలబీజాదీని మూలాదీసు జాయన్తి, మూలాదీసు జాయమానాని పన తాని బీజాకతాని, తస్మా ఏవమేత్థ వణ్ణనా వేదితబ్బా – భూతగామో నామాతి విభజితబ్బపదం. పఞ్చాతి తస్స విభాగపరిచ్ఛేదో. బీజజాతానీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. తస్సత్థో – బీజేహి జాతాని బీజజాతాని; రుక్ఖాదీనమేతం అధివచనం. అపరో నయో – బీజాని చ తాని విజాతాని చ పసూతాని నిబ్బత్తపణ్ణమూలానీతి బీజజాతాని. ఏతేన అల్లవాలికాదీసు ఠపితానం నిబ్బత్తపణ్ణమూలానం సిఙ్గివేరాదీనం సఙ్గహో కతో హోతి.

ఇదాని యేహి బీజేహి జాతత్తా రుక్ఖాదీని బీజజాతానీతి వుత్తాని, తాని దస్సేన్తో ‘‘మూలబీజ’’న్తిఆదిమాహ. తేసం ఉద్దేసో పాకటో ఏవ. నిద్దేసే యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి మూలే జాయన్తి మూలే సఞ్జాయన్తీతి ఏత్థ బీజతో నిబ్బత్తేన బీజం దస్సితం, తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో, యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి ఆలువకసేరుకమలుప్పలపుణ్డరీకకువలయకన్దపాటలిమూలాదిభేదే మూలే గచ్ఛవల్లిరుక్ఖాదీని జాయన్తి సఞ్జాయన్తి, తాని యమ్హి మూలే జాయన్తి చేవ సఞ్జాయన్తి చ తఞ్చ, పాళియం వుత్తం హలిద్దాది చ సబ్బమ్పి ఏతం మూలబీజం నామ. ఏసేవ నయో ఖన్ధబీజాదీసు. యేవాపనకఖన్ధబీజేసు పనేత్థ అమ్బాటకఇన్దసాలనుహీపాళిభద్దకణికారాదీని ఖన్ధబీజాని, అమూలవల్లి చతురస్సవల్లికణవీరాదీని ఫళుబీజాని మకచిసుమనజయసుమనాదీని అగ్గబీజాని, అమ్బజమ్బూపనసట్ఠిఆదీని బీజబీజానీతి దట్ఠబ్బాని.

౯౨. ఇదాని యం వుత్తం ‘‘భూతగామపాతబ్యతాయ పాచిత్తియ’’న్తి తత్థ సఞ్ఞావసేన ఆపత్తానాపత్తిభేదం పాతబ్యతాభేదఞ్చ దస్సేన్తో బీజే బీజసఞ్ఞీతిఆదిమాహ. తత్థ యథా ‘‘సాలీనం చేపి ఓదనం భుఞ్జతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౭౬) సాలితణ్డులానం ఓదనో ‘‘సాలీనం ఓదనో’’తి వుచ్చతి, ఏవం బీజతో సమ్భూతో భూతగామో ‘‘బీజ’’న్తి వుత్తోతి వేదితబ్బో. యం పన ‘‘బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౦) వుత్తం భూతగామపరిమోచనం కత్వా ఠపితం బీజం, తం దుక్కటవత్థు. అథ వా యదేతం ‘‘భూతగామో నామా’’తి సిక్ఖాపదవిభఙ్గస్స ఆదిపదం, తేన సద్ధిం యోజేత్వా యం బీజం భూతగామో నామ హోతి, తస్మిం బీజే బీజసఞ్ఞీ సత్థకాదీని గహేత్వా సయం వా ఛిన్దతి అఞ్ఞేన వా ఛేదాపేతి, పాసాణాదీని గహేత్వా సయం వా భిన్దతి అఞ్ఞేన వా భేదాపేతి, అగ్గిం ఉపసంహరిత్వా సయం వా పచతి అఞ్ఞేన వా పచాపేతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. యథారుతం పన గహేత్వా భూతగామవినిముత్తస్స బీజస్స ఛిన్దనాదిభేదాయ పాతబ్యతాయ పాచిత్తియం న వత్తబ్బం.

అయఞ్హేత్థ వినిచ్ఛయకథా – భూతగామం వికోపేన్తస్స పాచిత్తియం భూతగామపరిమోచితం పఞ్చవిధమ్పి బీజగామం వికోపేన్తస్స దుక్కటం. బీజగామభూతగామో నామేస అత్థి ఉదకట్ఠో, అత్థి థలట్ఠో. తత్థ ఉదకట్ఠో సాసపమత్తికా తిలబీజకాదిభేదా సపణ్ణికా అపణ్ణికా చ సబ్బా సేవాలజాతి అన్తమసో ఉదకపప్పటకం ఉపాదాయ ‘‘భూతగామో’’తి వేదితబ్బో. ఉదకపప్పటకో నామ ఉపరి థద్ధో ఫరుసవణ్ణో, హేట్ఠా ముదు నీలవణ్ణో హోతి. తత్థ యస్స సేవాలస్స మూలం ఓరూహిత్వా పథవియం పతిట్ఠితం, తస్స పథవీ ఠానం. యో ఉదకే సఞ్చరతి, తస్స ఉదకం. పథవియం పతిట్ఠితం యత్థ కత్థచి వికోపేన్తస్స ఉద్ధరిత్వా వా ఠానన్తరం సఙ్కామేన్తస్స పాచిత్తియం. ఉదకే సఞ్చరన్తం వికోపేన్తస్సేవ పాచిత్తియం. హత్థేహి పన ఇతో చితో చ వియూహిత్వా న్హాయితుం వట్టతి, సకలఞ్హి ఉదకం తస్స ఠానం. తస్మా న సో ఏత్తావతా ఠానన్తరం సఙ్కామితో హోతి. ఉదకతో పన ఉదకేన వినా సఞ్చిచ్చ ఉక్ఖిపితుం న వట్టతి, ఉదకేన సద్ధిం ఉక్ఖిపిత్వా పున ఉదకే పక్ఖిపితుం వట్టతి. పరిస్సావనన్తరేన నిక్ఖమతి, కప్పియం కారాపేత్వావ ఉదకం పరిభుఞ్జితబ్బం. ఉప్పలినీపదుమినీఆదీని జలజవల్లితిణాని ఉదకతో ఉద్ధరన్తస్స వా తత్థేవ వికోపేన్తస్స వా పాచిత్తియం. పరేహి ఉప్పాటితాని వికోపేన్తస్స దుక్కటం. తాని హి బీజగామే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. తిలబీజకసాసపమత్తకసేవాలోపి ఉదకతో ఉద్ధతో అమిలాతో అగ్గబీజసఙ్గహం గచ్ఛతి. మహాపచ్చరియాదీసు ‘‘అనన్తకతిలబీజకఉదకపప్పటకాదీని దుక్కటవత్థుకానీ’’తి వుత్తం, తత్థ కారణం న దిస్సతి. అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘సమ్పుణ్ణభూతగామో న హోతి, తస్మా దుక్కట’’న్తి వుత్తం, తమ్పి న సమేతి, భూతగామే హి పాచిత్తియం, బీజగామే దుక్కటం వుత్తం. అసమ్పుణ్ణభూతగామో నామ తతియో కోట్ఠాసో నేవ పాళియం న అట్ఠకథాసు ఆగతో. అథ ఏతం బీజగామసఙ్గహం గచ్ఛిస్సతీతి, తమ్పి న యుత్తం, అభూతగామమూలత్తా తాదిసస్స బీజగామస్సాతి. అపిచ ‘‘గరుకలహుకేసు గరుకే ఠాతబ్బ’’న్తి ఏతం వినయలక్ఖణం.

థలట్ఠే – ఛిన్నరుక్ఖానం అవసిట్ఠో హరితఖాణు నామ హోతి. తత్థ కకుధకరఞ్జపియఙ్గుపనసాదీనం ఖాణు ఉద్ధం వడ్ఢతి, సో భూతగామేన సఙ్గహితో. తాలనాళికేరాదీనం ఖాణు ఉద్ధం న వడ్ఢతి, సో బీజగామేన సఙ్గహితో. కదలియా పన అఫలితాయ ఖాణు భూతగామేన సఙ్గహితో, ఫలితాయ బీజగామేన. కదలీ పన ఫలితా యావ నీలపణ్ణా, తావ భూతగామేనేవ సఙ్గహితా, తథా ఫలితో వేళు. యదా పన అగ్గతో పట్ఠాయ సుస్సతి, తదా బీజగామేన సఙ్గహం గచ్ఛతి. కతరబీజగామేన? ఫళుబీజగామేన. కిం తతో నిబ్బత్తతి? న కిఞ్చి. యది హి నిబ్బత్తేయ్య, భూతగామేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛేయ్య. ఇన్దసాలాదిరుక్ఖే ఛిన్దిత్వా రాసిం కరోన్తి, కిఞ్చాపి రాసికతదణ్డకేహి రతనప్పమాణాపి సాఖా నిక్ఖమన్తి, బీజగామేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. తత్థ మణ్డపత్థాయ వా వతిఅత్థాయ వా వల్లిఆరోపనత్థాయ వా భూమియం నిఖణన్తి, మూలేసు చేవ పణ్ణేసు చ నిగ్గతేసు పున భూతగామసఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. మూలమత్తేసు పన పణ్ణమత్తేసు వా నిగ్గతేసు బీజగామేన సఙ్గహితా ఏవ.

యాని కానిచి బీజాని పథవియం వా ఉదకేన సిఞ్చిత్వా ఠపితాని, కపాలాదీసు వా అల్లపంసుం పక్ఖిపిత్వా నిక్ఖిత్తాని హోన్తి, సబ్బాని మూలమత్తే పణ్ణమత్తే వా నిగ్గతేపి బీజానియేవ. సచేపి మూలాని చ ఉపరి అఙ్కురో చ నిగ్గచ్ఛతి, యావ అఙ్కురో హరితో న హోతి, తావ బీజానియేవ. ముగ్గాదీనం పన పణ్ణేసు ఉట్ఠితేసు వీహిఆదీనం వా అఙ్కురే హరితే నీలపణ్ణవణ్ణే జాతే భూతగామసఙ్గహం గచ్ఛన్తి. తాలట్ఠీనం పఠమం సూకరదాఠా వియ మూలం నిగ్గచ్ఛతి. నిగ్గతేపి యావ ఉపరి పత్తవట్టి న నిగ్గచ్ఛతి, తావ బీజగామోయేవ. నాళికేరస్స తచం భిన్దిత్వా దన్తసూచి వియ అఙ్కురో నిగ్గచ్ఛతి, యావ మిగసిఙ్గసదిసా నీలపత్తవట్టి న హోతి, తావ బీజగామోయేవ. మూలే అనిగ్గతేపి తాదిసాయ పత్తవట్టియా జాతాయ అమూలకభూతగామే సఙ్గహం గచ్ఛతి.

అమ్బట్ఠిఆదీని వీహిఆదీహి వినిచ్ఛినితబ్బాని. వన్దాకా వా అఞ్ఞా వా యా కాచి రుక్ఖే జాయిత్వా రుక్ఖం ఓత్థరతి, రుక్ఖోవ తస్సా ఠానం, తం వికోపేన్తస్స వా తతో ఉద్ధరన్తస్స వా పాచిత్తియం. ఏకా అమూలికా లతా హోతి, అఙ్గులివేఠకో వియ వనప్పగుమ్బదణ్డకే వేఠేతి, తస్సాపి అయమేవ వినిచ్ఛయో. గేహముఖపాకారవేదికాచేతియాదీసు నీలవణ్ణో సేవాలో హోతి, యావ ద్వే తీణి పత్తాని న సఞ్జాయన్తి తావ అగ్గబీజసఙ్గహం గచ్ఛతి. పత్తేసు జాతేసు పాచిత్తియవత్థు. తస్మా తాదిసేసు ఠానేసు సుధాలేపమ్పి దాతుం న వట్టతి. అనుపసమ్పన్నేన లిత్తస్స ఉపరిస్నేహలేపో దాతుం వట్టతి. సచే నిదాఘసమయే సుక్ఖసేవాలో తిట్ఠతి, తం సమ్ముఞ్జనీఆదీహి ఘంసిత్వా అపనేతుం వట్టతి. పానీయఘటాదీనం బహి సేవాలో దుక్కటవత్థు, అన్తో అబ్బోహారికో. దన్తకట్ఠపూవాదీసు కణ్ణకమ్పి అబ్బోహారికమేవ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సచే గేరుకపరికమ్మకతా భిత్తి కణ్ణకితా హోతి, చోళకం తేమేత్వా పీళేత్వా పమజ్జితబ్బా’’తి (మహావ. ౬౬).

పాసాణజాతిపాసాణదద్దుసేవాలసేలేయ్యకాదీని అహరితవణ్ణాని అపత్తకాని చ దుక్కటవత్థుకాని. అహిచ్ఛత్తకం యావ మకుళం హోతి, తావ దుక్కటవత్థు. పుప్ఫితకాలతో పట్ఠాయ అబ్బోహారికం. అల్లరుక్ఖతో పన అహిచ్ఛత్తకం గణ్హన్తో రుక్ఖత్తచం వికోపేతి, తస్మా తత్థ పాచిత్తియం. రుక్ఖపప్పటికాయపి ఏసేవ నయో. యా పన ఇన్దసాలకకుధాదీనం పప్పటికా రుక్ఖతో ముచ్చిత్వా తిట్ఠతి, తం గణ్హన్తస్స అనాపత్తి. నియ్యాసమ్పి రుక్ఖతో ముచ్చిత్వా ఠితం సుక్ఖరుక్ఖే వా లగ్గం గణ్హితుం వట్టతి. అల్లరుక్ఖతో న వట్టతి. లాఖాయపి ఏసేవ నయో. రుక్ఖం చాలేత్వా పణ్డుపలాసం వా పరిణతకణికారాదిపుప్ఫం వా పాతేన్తస్స పాచిత్తియమేవ. హత్థకుక్కుచ్చేన ముదుకేసు ఇన్దసాలనుహీఖన్ధాదీసు వా తత్థజాతకతాలపణ్ణాదీసు వా అక్ఖరం ఛిన్దన్తస్సాపి ఏసేవ నయో.

సామణేరానం పుప్ఫం ఓచినన్తానం సాఖం ఓనామేత్వా దాతుం వట్టతి. తేహి పన పుప్ఫేహి పానీయం న వాసేతబ్బం. పానీయవాసత్థికేన సామణేరం ఉక్ఖిపిత్వా ఓచినాపేతబ్బాని. ఫలసాఖాపి అత్తనా ఖాదితుకామేన న ఓనామేతబ్బా. సామణేరం ఉక్ఖిపిత్వా ఫలం గాహాపేతబ్బం. యంకిఞ్చి గచ్ఛం వా లతం వా ఉప్పాటేన్తేహి సామణేరేహి సద్ధిం గహేత్వా ఆకడ్ఢితుం న వట్టతి. తేసం పన ఉస్సాహజననత్థం అనాకడ్ఢన్తేన కడ్ఢనాకారం దస్సేన్తేన వియ అగ్గే గహేతుం వట్టతి. యేసం రుక్ఖానం సాఖా రుహతి, తేసం సాఖం మక్ఖికాబీజనాదీనం అత్థాయ కప్పియం అకారాపేత్వా గహితం తచే వా పత్తే వా అన్తమసో నఖేనపి విలిఖన్తస్స దుక్కటం. అల్లసిఙ్గివేరాదీసుపి ఏసేవ నయో. సచే పన కప్పియం కారాపేత్వా సీతలే పదేసే ఠపితస్స మూలం సఞ్జాయతి, ఉపరిభాగే ఛిన్దితుం వట్టతి. సచే అఙ్కురో జాయతి, హేట్ఠాభాగే ఛిన్దితుం వట్టతి. మూలే చ నీలఙ్కురే చ జాతే న వట్టతి.

ఛిన్దతి వా ఛేదాపేతి వాతి అన్తమసో సమ్ముఞ్జనోసలాకాయపి తిణాని ఛిన్దిస్సామీతి భూమిం సమ్మజ్జన్తో సయం వా ఛిన్దతి, అఞ్ఞేన వా ఛేదాపేతి. భిన్దతి వా భేదాపేతి వాతి అన్తమసో చఙ్కమన్తోపి ఛిజ్జనకం ఛిజ్జతు, భిజ్జనకం భిజ్జతు, చఙ్కమితట్ఠానం దస్సేస్సామీతి సఞ్చిచ్చ పాదేహి అక్కమన్తో తిణవల్లిఆదీని సయం వా భిన్దతి అఞ్ఞేన వా భేదాపేతి. సచేపి హి తిణం వా లతం వా గణ్ఠిం కరోన్తస్స భిజ్జతి, గణ్ఠిపి న కాతబ్బో. తాలరుక్ఖాదీసు పన చోరానం అనారుహనత్థాయ దారుమక్కటకం ఆకోటేన్తి, కణ్టకే బన్ధన్తి, భిక్ఖుస్స ఏవం కాతుం న వట్టతి. సచే దారుమక్కటకో రుక్ఖే అల్లీనమత్తోవ హోతి, రుక్ఖం న పీళేతి, వట్టతి. ‘‘రుక్ఖం ఛిన్ద, లతం ఛిన్ద, కన్దం వా మూలం వా ఉప్పాటేహీ’’తి వత్తుమ్పి వట్టతి, అనియామితత్తా. నియామేత్వా పన ‘‘ఇమం రుక్ఖం ఛిన్దా’’తిఆది వత్తుం న వట్టతి. నామం గహేత్వాపి ‘‘అమ్బరుక్ఖం చతురస్సవల్లిం ఆలువకన్దం ముఞ్జతిణం అసుకరుక్ఖచ్ఛల్లిం ఛిన్ద భిన్ద ఉప్పాటేహీ’’తిఆదివచనమ్పి అనియామితమేవ హోతి. ‘‘ఇమం అమ్బరుక్ఖ’’న్తిఆదివచనమేవ హి నియామితం నామ, తం న వట్టతి.

పచతి వా పచాపేతి వాతి అన్తమసో పత్తమ్పి పచితుకామో తిణాదీనం ఉపరి సఞ్చిచ్చ అగ్గిం కరోన్తో సయం వా పచతి, అఞ్ఞేన వా పచాపేతీతి సబ్బం పథవీఖణనసిక్ఖాపదే వుత్తనయేన వేదితబ్బం. అనియామేత్వా పన ‘‘ముగ్గే పచ, మాసే పచా’’తిఆది వత్తుం వట్టతి. ‘‘ఇమే ముగ్గే పచ, ఇమే మాసే పచా’’తి ఏవం వత్తుం న వట్టతి.

అనాపత్తి ఇమం జానాతిఆదీసు ‘‘ఇమం మూలభేసజ్జం జాన, ఇమం మూలం వా పణ్ణం వా దేహి, ఇమం రుక్ఖం వా లతం వా ఆహర, ఇమినా పుప్ఫేన వా ఫలేన వా పణ్ణేన వా అత్థో, ఇమం రుక్ఖం వా లతం వా ఫలం వా కప్పియం కరోహీ’’తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ఏత్తావతా భూతగామపరిమోచనం కతం హోతి. పరిభుఞ్జన్తేన పన బీజగామపరిమోచనత్థం పున కప్పియం కారేతబ్బం.

కప్పియకరణఞ్చేత్థ ఇమినా సుత్తానుసారేన వేదితబ్బం – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహి సమణకప్పేహి ఫలం పరిభుఞ్జితుం అగ్గిపరిజితం సత్థపరిజితం నఖపరిజితం అబీజం నిబ్బట్టబీజమేవ పఞ్చమ’’న్తి. తత్థ ‘‘అగ్గిపరిజిత’’న్తి అగ్గినా పరిజితం అధిభూతం దడ్ఢం ఫుట్ఠన్తి అత్థో. ‘‘సత్థపరిజిత’’న్తి సత్థేన పరిజితం అధిభూతం ఛిన్నం విద్ధం వాతి అత్థో. ఏస నయో నఖపరిజితే. అబీజనిబ్బట్టబీజాని సయమేవ కప్పియాని. అగ్గినా కప్పియం కరోన్తేన కట్ఠగ్గిగోమయగ్గిఆదీసు యేన కేనచి అన్తమసో లోహఖణ్డేనపి ఆదిత్తేన కప్పియం కాతబ్బం. తఞ్చ ఖో ఏకదేసే ఫుసన్తేన ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ కాతబ్బం. సత్థేన కరోన్తేన యస్స కస్సచి లోహమయసత్థస్స అన్తమసో సూచినఖచ్ఛేదనానమ్పి తుణ్డేన వా ధారాయ వా ఛేదం వా వేధం వా దస్సేన్తేన ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ కాతబ్బం. నఖేన కప్పియం కరోన్తేన పూతినఖేన న కాతబ్బం. మనుస్సానం పన సీహబ్యగ్ఘదీపిమక్కటాదీనం సకున్తానఞ్చ నఖా తిఖిణా హోన్తి, తేహి కాతబ్బం. అస్సమహింససూకరమిగగోరూపాదీనం ఖురా అతిఖిణా, తేహి న కాతబ్బం, కతమ్పి అకతం హోతి. హత్థినఖా పన ఖురా న హోన్తి, తేహి వట్టతి. యేహి పన కాతుం వట్టతి, తేహి తత్థజాతకేహిపి ఉద్ధరిత్వా గహితకేహిపి ఛేదం వా వేధం వా దస్సేన్తేన ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ కాతబ్బం.

తత్థ సచేపి బీజానం పబ్బతమత్తో రాసి రుక్ఖసహస్సం వా ఛిన్దిత్వా ఏకాబద్ధం కత్వా ఉచ్ఛూనం వా మహాభారో బన్ధిత్వా ఠపితో హోతి, ఏకస్మిం బీజే వా రుక్ఖసాఖాయ వా ఉచ్ఛుమ్హి వా కప్పియే కతే సబ్బం కతం హోతి. ఉచ్ఛూ చ దారూని చ ఏకతో బద్ధాని హోన్తి, ఉచ్ఛుం కప్పియం కరిస్సామీతి దారుం విజ్ఝతి, వట్టతియేవ. సచే పన యాయ రజ్జుయా వా వల్లియా వా బద్ధాని, తం విజ్ఝతి, న వట్టతి. ఉచ్ఛుఖణ్డానం పచ్ఛిం పూరేత్వా ఆహరన్తి, ఏకస్మిం ఖణ్డే కప్పియే కతే సబ్బం కతమేవ హోతి. మరిచపక్కాదీహి మిస్సేత్వా భత్తం ఆహరన్తి, ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి వుత్తే సచేపి భత్తసిత్థే విజ్ఝతి, వట్టతియేవ. తిలతణ్డులాదీసుపి ఏసేవ నయో. యాగుయా పక్ఖిత్తాని పన ఏకాబద్ధాని హుత్వా న సన్తిట్ఠన్తి, తత్థ ఏకమేకం విజ్ఝిత్వా కప్పియం కాతబ్బమేవ. కపిత్థఫలాదీనం అన్తో మిఞ్జం కటాహం ముఞ్చిత్వా సఞ్చరతి, భిన్దాపేత్వా కప్పియం కారాపేతబ్బం. ఏకాబద్ధం హోతి, కటాహేపి కాతుం వట్టతి.

అసఞ్చిచ్చాతి పాసాణరుక్ఖాదీని వా పవట్టేన్తస్స సాఖం వా కడ్ఢన్తస్స కత్తరదణ్డేన వా భూమిం పహరిత్వా గచ్ఛన్తస్స తిణాని ఛిజ్జన్తి, తాని తేన ఛిన్దిస్సామీతి ఏవం సఞ్చిచ్చ అచ్ఛిన్నత్తా అసఞ్చిచ్చ ఛిన్నాని నామ హోన్తి. ఇతి అసఞ్చిచ్చ ఛిన్దన్తస్స అనాపత్తి.

అసతియాతి అఞ్ఞవిహితో కేనచి సద్ధిం కిఞ్చి కథేన్తో పాదఙ్గుట్ఠకేన వా హత్థేన వా తిణం వా లతం వా ఛిన్దన్తో తిట్ఠతి, ఏవం అసతియా ఛిన్దన్తస్స అనాపత్తి.

అజానన్తస్సాతి ఏత్థబ్భన్తరే బీజగామోతి వా భూతగామోతి వా న జానాతి, ఛిన్దామీతిపి న జానాతి, కేవలం వతియా వా పలాలపుఞ్జే వా నిఖాదనం వా ఖణిత్తిం వా కుదాలం వా సఙ్గోపనత్థాయ ఠపేతి, డయ్హమానహత్థో వా అగ్గిం పాతేతి, తత్ర చే తిణాని ఛిజ్జన్తి వా డయ్హన్తి వా అనాపత్తి. మనుస్సవిగ్గహపారాజికవణ్ణనాయం పన సబ్బఅట్ఠకథాసు ‘‘సచే భిక్ఖు రుక్ఖేన వా అజ్ఝోత్థటో హోతి, ఓపాతే వా పతితో సక్కా చ హోతి రుక్ఖం ఛిన్దిత్వా భూమిం వా ఖణిత్వా నిక్ఖమితుం, జీవితహేతుపి అత్తనా న కాతబ్బం. అఞ్ఞేన పన భిక్ఖునా భూమిం వా ఖణిత్వా రుక్ఖం వా ఛిన్దిత్వా అల్లరుక్ఖతో వా దణ్డకం ఛిన్దిత్వా తం రుక్ఖం పవట్టేత్వా నిక్ఖామేతుం వట్టతి, అనాపత్తీ’’తి వుత్తం. తత్థ కారణం న దిస్సతి – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దవడాహే డయ్హమానే పటగ్గిం దాతుం, పరిత్తం కాతు’’న్తి (చూళవ. ౨౮౩) ఇదం పన ఏకమేవ సుత్తం దిస్సతి. సచే ఏతస్స అనులోమం ‘‘అత్తనో న వట్టతి, అఞ్ఞస్స వట్టతీ’’తి ఇదం నానాకరణం న సక్కా లద్ధుం. అత్తనో అత్థాయ కరోన్తో అత్తసినేహేన అకుసలచిత్తేనేవ కరోతి, పరో పన కారుఞ్ఞేన, తస్మా అనాపత్తీతి చే. ఏతమ్పి అకారణం. కుసలచిత్తేనాపి హి ఇమం ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. సబ్బఅట్ఠకథాసు పన వుత్తత్తా న సక్కా పటిసేధేతుం. గవేసితబ్బా ఏత్థ యుత్తి. అట్ఠకథాచరియానం వా సద్ధాయ గన్తబ్బన్తి. సేసం ఉత్తానమేవ.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి. కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

భూతగామసిక్ఖాపదం పఠమం.

౨. అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౯౪. దుతియసిక్ఖాపదే – అనాచారం ఆచరిత్వాతి అకాతబ్బం కత్వా; కాయవచీద్వారేసు ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వాతి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీతి అఞ్ఞేన వచనేన అఞ్ఞం వచనం పటిచరతి పటిచ్ఛాదేతి అజ్ఝోత్థరతి; ఇదాని తం పటిచరణవిధిం దస్సేన్తో ‘‘కో ఆపన్నో’’తిఆదిమాహ. తత్రాయం వచనసమ్బన్ధో – సో కిర కిఞ్చి వీతిక్కమం దిస్వా ‘‘ఆవుసో, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి సఙ్ఘమజ్ఝే ఆపత్తియా అనుయుఞ్జియమానో ‘‘కో ఆపన్నో’’తి వదతి. ‘‘తతో త్వ’’న్తి వుత్తే ‘‘అహం కిం ఆపన్నో’’తి వదతి. అథ ‘‘పాచిత్తియం వా దుక్కటం వా’’తి వుత్తే వత్థుం పుచ్ఛన్తో ‘‘అహం కిస్మిం ఆపన్నో’’తి వదతి. తతో ‘‘అసుకస్మిం నామ వత్థుస్మి’’న్తి వుత్తే ‘‘అహం కథం ఆపన్నో, కిం కరోన్తో ఆపన్నోమ్హీ’’తి పుచ్ఛతి. అథ ‘‘ఇదం నామ కరోన్తో ఆపన్నో’’తి వుత్తే ‘‘కం భణథా’’తి వదతి. తతో ‘‘తం భణామా’’తి వుత్తే ‘‘కిం భణథా’’తి వదతి.

అపిచేత్థ అయం పాళిముత్తకోపి అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణవిధి – భిక్ఖూహి ‘‘తవ సిపాటికాయ కహాపణో దిట్ఠో, కిస్సేవమసారుప్పం కరోసీ’’తి వుత్తో ‘‘సుదిట్ఠం, భన్తే, న పనేసో కహాపణో; తిపుమణ్డలం ఏత’’న్తి భణన్తో వా ‘‘త్వం సురం పివన్తో దిట్ఠో, కిస్సేవం కరోసీ’’తి వుత్తో ‘‘సుదిట్ఠో, భన్తే, న పనేసా సురా, భేసజ్జత్థాయ సమ్పాదితం అరిట్ఠ’’న్తి భణన్తో వా ‘‘త్వం పటిచ్ఛన్నే ఆసనే మాతుగామేన సద్ధిం నిసిన్నో దిట్ఠో, కిస్సేవమసారుప్పం కరోసీ’’తి వుత్తో ‘‘యేన దిట్ఠం సుదిట్ఠం, విఞ్ఞూ పనేత్థ దుతియో అత్థి, సో కిస్స న దిట్ఠో’’తి భణన్తో వా, ‘‘ఈదిసం తయా కిఞ్చి దిట్ఠ’’న్తి పుట్ఠో ‘‘న సుణామీ’’తి సోతముపనేన్తో వా, సోతద్వారే పుచ్ఛన్తానం చక్ఖుం ఉపనేన్తో వా, అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీతి వేదితబ్బో. అఞ్ఞవాదకం రోపేతూతి అఞ్ఞవాదకం ఆరోపేతు; పతిట్ఠాపేతూతి అత్థో. విహేసకం రోపేతూతి ఏతస్మిమ్పి ఏసేవ నయో.

౯౮. అఞ్ఞవాదకే విహేసకే పాచిత్తియన్తి ఏత్థ అఞ్ఞం వదతీతి అఞ్ఞవాదకం; అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణస్సేతం నామం. విహేసేతీతి విహేసకం; తుణ్హీభూతస్సేతం నామం, తస్మిం అఞ్ఞవాదకే విహేసకే. పాచిత్తియన్తి వత్థుద్వయే పాచిత్తియద్వయం వుత్తం.

౧౦౦. అరోపితే అఞ్ఞవాదకేతి కమ్మవాచాయ అనారోపితే అఞ్ఞవాదకే. అరోపితే విహేసకేతి ఏతస్మిమ్పి ఏసేవ నయో.

౧౦౧. ధమ్మకమ్మే ధమ్మకమ్మసఞ్ఞీతిఆదీసు యం తం అఞ్ఞవాదకవిహేసకరోపనకమ్మం కతం, తఞ్చే ధమ్మకమ్మం హోతి, సో చ భిక్ఖు తస్మిం ధమ్మకమ్మసఞ్ఞీ అఞ్ఞవాదకఞ్చ విహేసకఞ్చ కరోతి, అథస్స తస్మిం అఞ్ఞవాదకే చ విహేసకే చ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

౧౦౨. అజానన్తో పుచ్ఛతీతి ఆపత్తిం వా ఆపన్నభావం అజానన్తోయేవ ‘‘కిం తుమ్హే భణథ, అహం న జానామీ’’తి పుచ్ఛతి. గిలానో వా న కథేతీతి ముఖే తాదిసో బ్యాధి హోతి, యేన కథేతుం న సక్కోతి. సఙ్ఘస్స భణ్డనం వాతిఆదీసు సఙ్ఘమజ్ఝే కథితే తప్పచ్చయా సఙ్ఘస్స భణ్డనం వా కలహో వా వివాదో వా భవిస్సతి, సో మా అహోసీతి మఞ్ఞమానో న కథేతీతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సేసం ఉత్తానమేవాతి.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, సియా కిరియం, సియా అకిరియం, అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరన్తస్స హి కిరియం హోతి, తుణ్హీభావేన విహేసన్తస్స అకిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదం దుతియం.

౩. ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౦౩. తతియసిక్ఖాపదే – దబ్బం మల్లపుత్తం భిక్ఖూ ఉజ్ఝాపేన్తీతి ‘‘ఛన్దాయ దబ్బో మల్లపుత్తో’’తిఆదీని వదన్తా తం ఆయస్మన్తం తేహి భిక్ఖూహి అవజానాపేన్తి, అవఞ్ఞాయ ఓలోకాపేన్తి, లామకతో వా చిన్తాపేన్తీ’’తి అత్థో. లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థానుసారేన వేదితబ్బం. ఓజ్ఝాపేన్తీతిపి పాఠో. అయమేవత్థో. ఛన్దాయాతి ఛన్దేన పక్ఖపాతేన; అత్తనో అత్తనో సన్దిట్ఠసమ్భత్తానం పణీతాని పఞ్ఞపేతీతి అధిప్పాయో. ఖియ్యన్తీతి ‘‘ఛన్దాయ దబ్బో మల్లపుత్తో’’తిఆదీని వదన్తా పకాసేన్తి.

౧౦౫. ఉజ్ఝాపనకే ఖియ్యనకే పాచిత్తియన్తి ఏత్థ యేన వచనేన ఉజ్ఝాపేన్తి, తం ఉజ్ఝాపనకం. యేన చ ఖియ్యన్తి తం ఖియ్యనకం. తస్మిం ఉజ్ఝాపనకే ఖియ్యనకే. పాచిత్తియన్తి వత్థుద్వయే పాచిత్తియద్వయం వుత్తం.

౧౦౬. ఉజ్ఝాపనకం నామ ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మతం సేనాసనపఞ్ఞాపకం వా…పే… అప్పమత్తకవిస్సజ్జనకం వాతి ఏతేసం పదానం ‘‘మఙ్కుకత్తుకామో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. అవణ్ణం కత్తుకామో అయసం కత్తుకామోతి ఇమేసం పన వసేన ఉపసమ్పన్నన్తిఆదీసు ‘‘ఉపసమ్పన్నస్సా’’తి ఏవం విభత్తివిపరిణామో కాతబ్బో. ఉజ్ఝాపేతి వా ఖియ్యతి వా ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఏత్థ పన యస్మా ‘‘ఖియ్యనకం నామా’’తి ఏవం మాతికాపదం ఉద్ధరిత్వాపి ‘‘ఉజ్ఝాపనకం నామా’’తి ఇమస్స పదస్స వుత్తవిభఙ్గోయేవ వత్తబ్బో హోతి, అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదే వియ అఞ్ఞో విసేసో నత్థి, తస్మా తం విసుం అనుద్ధరిత్వా అవిభజిత్వా నిగమనమేవ ఏకతో కతన్తి వేదితబ్బం. ధమ్మకమ్మే ధమ్మకమ్మసఞ్ఞీతిఆదీసు యం తస్స ఉపసమ్పన్నస్స సమ్ముతికమ్మం కతం తఞ్చే ధమ్మకమ్మం హోతి, సో చ భిక్ఖు తస్మిం ధమ్మకమ్మసఞ్ఞీ ఉజ్ఝాపనకఞ్చ ఖియ్యనకఞ్చ కరోతి, అథస్స తస్మిం ఉజ్ఝాపనకే చ ఖియ్యనకే చ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

అనుపసమ్పన్నం ఉజ్ఝాపేతి వా ఖియ్యతి వాతి ఏత్థ ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మతం అఞ్ఞం అనుపసమ్పన్నం ఉజ్ఝాపేతి అవజానాపేతి, తస్స వా తం సన్తికే ఖియ్యతీతి అత్థో. ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన అసమ్మతన్తి కమ్మవాచాయ అసమ్మతం కేవలం ‘‘తవేసో భారో’’తి సఙ్ఘేన ఆరోపితభారం భిక్ఖూనం వా ఫాసువిహారత్థాయ సయమేవ తం భారం వహన్తం, యత్ర వా ద్వే తయో భిక్ఖూ విహరన్తి, తత్ర వా తాదిసం కమ్మం కరోన్తన్తి అధిప్పాయో. అనుపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మతం వా అసమ్మతం వాతి ఏత్థ పన కిఞ్చాపి అనుపసమ్పన్నస్స తేరస సమ్ముతియో దాతుం న వట్టన్తి. అథ ఖో ఉపసమ్పన్నకాలే లద్ధసమ్ముతికో పచ్ఛా అనుపసమ్పన్నభావే ఠితో, తం సన్ధాయ ‘‘సఙ్ఘేన సమ్మతం వా’’తి వుత్తం. యస్స పన బ్యత్తస్స సామణేరస్స కేవలం సఙ్ఘేన వా సమ్మతేన వా భిక్ఖునా ‘‘త్వం ఇదం కమ్మం కరోహీ’’తి భారో కతో, తాదిసం సన్ధాయ ‘‘అసమ్మతం వా’’తి వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదం తతియం.

౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౦౮. చతుత్థసిక్ఖాపదే – హేమన్తికే కాలేతి హేమన్తకాలే హిమపాతసమయే. కాయం ఓతాపేన్తాతి మఞ్చపీఠాదీసు నిసిన్నా బాలాతపేన కాయం ఓతాపేన్తా. కాలే ఆరోచితేతి యాగుభత్తాదీసు యస్స కస్సచి కాలే ఆరోచితే. ఓవట్ఠం హోతీతి హిమవస్సేన ఓవట్ఠం తిన్తం హోతి.

౧౧౦. అవస్సికసఙ్కేతేతి వస్సికవస్సానమాసాతి ఏవం అపఞ్ఞత్తే చత్తారో హేమన్తికే చత్తారో చ గిమ్హికే అట్ఠ మాసేతి అత్థో. మణ్డపే వాతి సాఖామణ్డపే వా పదరమణ్డపే వా. రుక్ఖమూలే వాతి యస్స కస్సచి రుక్ఖస్స హేట్ఠా. యత్థ కాకా వా కులలా వా న ఊహదన్తీతి యత్థ ధువనివాసేన కులావకే కత్వా వసమానా ఏతే కాకకులలా వా అఞ్ఞే వా సకున్తా తం సేనాసనం న ఊహదన్తి, తాదిసే రుక్ఖమూలే నిక్ఖిపితుం అనుజానామీతి. తస్మా యత్థ గోచరప్పసుతా సకున్తా విస్సమిత్వా గచ్ఛన్తి, తస్స రుక్ఖస్స మూలే నిక్ఖిపితుం వట్టతి. యస్మిం పన ధువనివాసేన కులావకే కత్వా వసన్తి, తస్స రుక్ఖస్స మూలే న నిక్ఖిపితబ్బం. ‘‘అట్ఠ మాసే’’తి వచనతో యేసు జనపదేసు వస్సకాలే న వస్సతి, తేసుపి చత్తారో మాసే నిక్ఖిపితుం న వట్టతియేవ. ‘‘అవస్సికసఙ్కేతే’’తి వచనతో యత్థ హేమన్తే దేవో వస్సతి, తత్థ హేమన్తేపి అజ్ఝోకాసే నిక్ఖిపితుం న వట్టతి. గిమ్హే పన సబ్బత్థ విగతవలాహకం విసుద్ధం నభం హోతి, ఏవరూపే కాలే కేనచిదేవ కరణీయేన అజ్ఝోకాసే మఞ్చపీఠం నిక్ఖిపితుం వట్టతి.

అబ్భోకాసికేనాపి వత్తం జానితబ్బం, తస్స హి సచే పుగ్గలికమఞ్చకో అత్థి, తత్థేవ సయితబ్బం. సఙ్ఘికం గణ్హన్తేన వేత్తేన వా వాకేన వా వీతమఞ్చకో గహేతబ్బో. తస్మిం అసతి పురాణమఞ్చకో గహేతబ్బో. తస్మిమ్పి అసతి నవవాయిమో వా ఓనద్ధకో వా గహేతబ్బో. గహేత్వా చ పన ‘‘అహం ఉక్కట్ఠరుక్ఖమూలికో ఉక్కట్ఠఅబ్భోకాసికో’’తి చీవరకుటిమ్పి అకత్వా అసమయే అజ్ఝోకాసే రుక్ఖమూలే వా పఞ్ఞపేత్వా నిపజ్జితుం న వట్టతి. సచే పన చతుగ్గుణేనపి చీవరేన కతకుటి అతేమేన్తం రక్ఖితుం న సక్కోతి, సత్తాహవద్దలికాదీని భవన్తి, భిక్ఖునో కాయానుగతికత్తా వట్టతి.

అరఞ్ఞే పణ్ణకుటీసు వసన్తానం సీలసమ్పదాయ పసన్నచిత్తా మనుస్సా నవం మఞ్చపీఠం దేన్తి ‘‘సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జథా’’తి వసిత్వా గచ్ఛన్తేహి సామన్తవిహారే సభాగభిక్ఖూనం పేసేత్వా గన్తబ్బం, సభాగానం అభావే అనోవస్సకే నిక్ఖిపిత్వా గన్తబ్బం, అనోవస్సకే అసతి రుక్ఖే లగ్గేత్వా గన్తబ్బం. చేతియఙ్గణే సమ్మజ్జనిం గహేత్వా భోజనసాలఙ్గణం వా ఉపోసథాగారఙ్గణం వా పరివేణదివాట్ఠానఅగ్గిసాలాదీసు వా అఞ్ఞతరం సమ్మజ్జిత్వా ధోవిత్వా పున సమ్మజ్జనీమాళకేయేవ ఠపేతబ్బా. ఉపోసథాగారాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం గహేత్వా అవసేసాని సమ్మజ్జన్తస్సాపి ఏసేవ నయో.