౪. నిస్సగ్గియకణ్డం
౧. చీవరవగ్గో
౧. పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తింస నిస్సగ్గియా ధమ్మా, యే వుత్తా సమితావినా;
తేసం దాని కరిస్సామి, అపుబ్బపదవణ్ణనం.
౪౫౯. తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేసాలియం విహరతి గోతమకే చేతియే. తేన ఖో పన సమయేన భగవతా భిక్ఖూనం తిచీవరం అనుఞ్ఞాతం హోతీతి ఏత్థ తిచీవరన్తి అన్తరవాసకో ఉత్తరాసఙ్గో సఙ్ఘాటీతి ఇదం చీవరత్తయం పరిభుఞ్జితుం అనుఞ్ఞాతం హోతి. యత్థ పనేతం అనుఞ్ఞాతం, యదా చ అనుఞ్ఞాతం, యేన చ కారణేన అనుఞ్ఞాతం, తం సబ్బం చీవరక్ఖన్ధకే జీవకవత్థుస్మిం (మహావ. ౩౨౬ ఆదయో) ఆగతమేవ. అఞ్ఞేనేవ తిచీవరేన గామం పవిసన్తీతి యేన విహారే అచ్ఛన్తి న్హానఞ్చ ఓతరన్తి, తతో అఞ్ఞేన, ఏవం దివసే దివసే నవ చీవరాని ధారేన్తి.
౪౬౦. ఉప్పన్నం హోతీతి అనుపఞ్ఞత్తియా ద్వారం దదమానం పటిలాభవసేన ఉప్పన్నం హోతి, నో నిప్ఫత్తివసేన.
ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స దాతుకామో హోతీతి ఆయస్మా కిర ఆనన్దో భగవన్తం ఠపేత్వా అఞ్ఞో ఏవరూపో గుణవిసిట్ఠో పుగ్గలో నత్థీతి గుణబహుమానేన ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం అతిమమాయతి. సో సదాపి మనాపం చీవరం లభిత్వా రజిత్వా కప్పబిన్దుం దత్వా థేరస్సేవ దేతి, పురేభత్తే పణీతం యాగుఖజ్జకం వా పిణ్డపాతం వా లభిత్వాపి థేరస్సేవ దేతి, పచ్ఛాభత్తే మధుఫాణితాదీని లభిత్వాపి థేరస్సేవ దేతి, ఉపట్ఠాకకులేహి దారకే నిక్ఖామేత్వా పబ్బాజేత్వాపి థేరస్స సన్తికే ఉపజ్ఝం గాహాపేత్వా సయం అనుసావనకమ్మం కరోతి. ఆయస్మాపి సారిపుత్తో ‘‘పితు కత్తబ్బకిచ్చం నామ జేట్ఠపుత్తస్స భారో, తం మయా భగవతో కత్తబ్బం కిచ్చం ఆనన్దో కరోతి, అహం ఆనన్దం నిస్సాయ అప్పోస్సుక్కో విహరితుం లభామీ’’తి ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అతివియ మమాయతి, సోపి మనాపం చీవరం లభిత్వా ఆనన్దత్థేరస్సేవ దేతీతి సబ్బం పురిమసదిసమేవ. ఏవం గుణబహుమానేన మమాయన్తో తదా ఉప్పన్నమ్పి తం చీవరం ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స దాతుకామో హోతీతి వేదితబ్బో.
నవమం వా భగవా దివసం దసమం వాతి ఏత్థ పన సచే భవేయ్య ‘‘కథం థేరో జానాతీ’’తి? బహూహి కారణేహి జానాతి. సారిపుత్తత్థేరో కిర జనపదచారికం పక్కమన్తో ఆనన్దత్థేరం ఆపుచ్ఛిత్వావ పక్కమతి ‘‘అహం ఏత్తకేన నామ కాలేన ఆగచ్ఛిస్సామి, ఏత్థన్తరే భగవన్తం మా పమజ్జీ’’తి. సచే సమ్ముఖా న ఆపుచ్ఛతి, భిక్ఖూ పేసేత్వాపి ఆపుచ్ఛిత్వావ గచ్ఛతి. సచే అఞ్ఞత్థ వస్సం వసతి, యే పఠమతరం భిక్ఖూ ఆగచ్ఛన్తి, తే ఏవం పహిణతి ‘‘మమ వచనేన భగవతో చ పాదే సిరసా వన్దథ, ఆనన్దస్స చ ఆరోగ్యం వత్వా మం ‘అసుకదివసే నామ ఆగమిస్సతీ’తి వదథా’’తి సదా చ యథాపరిచ్ఛిన్నదివసేయేవ ఏతి. అపిచాయస్మా ఆనన్దో అనుమానేనపి జానాతి ‘‘ఏత్తకే దివసే భగవతా వియోగం సహన్తో అధివాసేన్తో ఆయస్మా సారిపుత్తో వసి, ఇతో దాని పట్ఠాయ అసుకం నామ దివసం న అతిక్కమిస్సతి అద్ధా ఆగమిస్సతీ’’తి. యేసం యేసఞ్హి పఞ్ఞా మహతీ తేసం తేసం భగవతి పేమఞ్చ గారవో చ మహా హోతీతి ఇమినా నయేనాపి జానాతి. ఏవం బహూహి కారణేహి జానాతి. తేనాహ – ‘‘నవమం వా భగవా దివసం దసమం వా’’తి. ఏవం వుత్తే యస్మా ఇదం సిక్ఖాపదం పణ్ణత్తివజ్జం, న లోకవజ్జం; తస్మా ఆయస్మతా ఆనన్దేన వుత్తసదిసమేవ పరిచ్ఛేదం కరోన్తో ‘‘అథ ఖో భగవా…పే… ధారేతు’’న్తి. సచే పన థేరేన అద్ధమాసో వా మాసో వా ఉద్దిట్ఠో అభవిస్స, సోపి భగవతా అనుఞ్ఞాతో అస్స.
౪౬౨-౩. నిట్ఠితచీవరస్మిన్తి యేన కేనచి నిట్ఠానేన నిట్ఠితే చీవరస్మిం. యస్మా పన తం చీవరం కరణేనపి నిట్ఠితం హోతి, నస్సనాదీహిపి తస్మాస్స పదభాజనే అత్థమత్తమేవ దస్సేతుం భిక్ఖునో చీవరం కతం వా హోతీతిఆది వుత్తం. తత్థ కతన్తి సూచికమ్మపరియోసానేన కతం, సూచికమ్మపరియోసానం నామ యంకిఞ్చి సూచియా కత్తబ్బం పాసపట్టగణ్ఠికపట్టపరియోసానం కత్వా సూచియా పటిసామనం. నట్ఠన్తి చోరాదీహి హటం, ఏతమ్పి హి కరణపలిబోధస్స నిట్ఠితత్తా నిట్ఠితన్తి వుచ్చతి. వినట్ఠన్తి ఉపచికాదీహి ఖాయితం. దడ్ఢన్తి అగ్గినా దడ్ఢం. చీవరాసా వా ఉపచ్ఛిన్నాతి ‘‘అసుకస్మిం నామ కులే చీవరం లభిస్సామీ’’తి యా చీవరాసా ఉప్పన్నా హోతి, సా వా ఉపచ్ఛిన్నా, ఏతేసమ్పి హి కరణపలిబోధస్సేవ నిట్ఠితత్తా నిట్ఠితభావో వేదితబ్బో.
ఉబ్భతస్మిం కథినేతి కథినే చ ఉబ్భతస్మిం. ఏతేన దుతియస్స పలిబోధస్స అభావం దస్సేతి. తం పన కథినం యస్మా అట్ఠసు వా మాతికాసు ఏకాయ అన్తరుబ్భారేన వా ఉద్ధరీయతి, తేనస్స నిద్దేసే ‘‘అట్ఠన్నం మాతికాన’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘అట్ఠిమా, భిక్ఖవే, మాతికా కథినస్స ఉబ్భారాయ – పక్కమనన్తికా, నిట్ఠానన్తికా, సన్నిట్ఠానన్తికా, నాసనన్తికా, సవనన్తికా, ఆసావచ్ఛేదికా, సీమాతిక్కన్తికా, సహుబ్భారా’’తి ఏవం అట్ఠ మాతికాయో కథినక్ఖన్ధకే ఆగతా. అన్తరుబ్భారోపి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో; యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో కథినం ఉద్ధరేయ్య, ఏసా ఞత్తి. సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో; సఙ్ఘో కథినం ఉద్ధరతి, యస్సాయస్మతో ఖమతి, కథినస్స ఉబ్భారో, సో తుణ్హస్స; యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య. ఉబ్భతం సఙ్ఘేన కథినం, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి (పాచి. ౯౨౬) ఏవం భిక్ఖునీవిభఙ్గే ఆగతో. తత్థ యం వత్తబ్బం తం ఆగతట్ఠానేయేవ వణ్ణయిస్సామ. ఇధ పన వుచ్చమానే పాళి ఆహరితబ్బా హోతి, అత్థోపి వత్తబ్బో. వుత్తోపి చ న సువిఞ్ఞేయ్యో హోతి, అట్ఠానే వుత్తత్తాయ.
దసాహపరమన్తి దస అహాని పరమో పరిచ్ఛేదో అస్సాతి దసాహపరమో, తం దసాహపరమం కాలం ధారేతబ్బన్తి అత్థో. పదభాజనే పన అత్థమత్తమేవ దస్సేతుం ‘‘దసాహపరమతా ధారేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి ‘‘దసాహపరమ’’న్తి ఏత్థ యా దసాహపరమతా దసాహపరమభావో, అయం ఏత్తకో కాలో యావ నాతిక్కమతి తావ ధారేతబ్బన్తి.
అధిట్ఠితవికప్పితేసు అపరియాపన్నత్తా అతిరేకం చీవరన్తి అతిరేకచీవరం. తేనేవస్స పదభాజనే వుత్తం ‘‘అనధిట్ఠితం అవికప్పిత’’న్తి.
ఛన్నం చీవరానం అఞ్ఞతరన్తి ఖోమం, కప్పాసికం, కోసేయ్యం, కమ్బలం, సాణం, భఙ్గన్తి ఇమేసం ఛన్నం చీవరానం అఞ్ఞతరం. ఏతేన చీవరస్స జాతిం దస్సేత్వా ఇదాని పమాణం దస్సేతుం ‘‘వికప్పనుపగం పచ్ఛిమ’’న్తి ఆహ. తస్స పమాణం దీఘతో ద్వే విదత్థియో, తిరియం విదత్థి. తత్రాయం పాళి – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆయామేన అట్ఠఙ్గులం సుగతఙ్గులేన చతురఙ్గులవిత్థతం పచ్ఛిమం చీవరం వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮).
తం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియన్తి తం యథావుత్తజాతిప్పమాణం చీవరం దసాహపరమం కాలం అతిక్కామయతో, ఏత్థన్తరే యథా అతిరేకచీవరం న హోతి తథా అకుబ్బతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం, తఞ్చ చీవరం నిస్సగ్గియం హోతి, పాచిత్తియాపత్తి చస్స హోతీతి అత్థో. అథ వా నిస్సజ్జనం నిస్సగ్గియం, పుబ్బభాగే కత్తబ్బస్స వినయకమ్మస్సేతం నామం. నిస్సగ్గియమస్స అత్థీతి నిస్సగ్గియమిచ్చేవ. కిన్తం? పాచిత్తియం. తం అతిక్కామయతో సనిస్సగ్గియవినయకమ్మం పాచిత్తియం హోతీతి అయమేత్థ అత్థో. పదభాజనే పన పఠమం తావ అత్థవికప్పం దస్సేతుం ‘‘తం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం హోతీ’’తి మాతికం ఠపేత్వా ‘‘ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియం హోతి, నిస్సజ్జితబ్బ’’న్తి వుత్తం. పున యస్స చ నిస్సజ్జితబ్బం, యథా చ నిస్సజ్జితబ్బం, తం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఘస్స వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏకాదసే అరుణుగ్గమనేతి ఏత్థ యం దివసం చీవరం ఉప్పన్నం తస్స యో అరుణో, సో ఉప్పన్నదివసనిస్సితో, తస్మా చీవరుప్పాదదివసఏన సద్ధిం ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియం హోతీతి వేదితబ్బం. సచేపి బహూని ఏకజ్ఝం బన్ధిత్వా వా వేఠేత్వా వా ఠపితాని ఏకావ ఆపత్తి. అబద్ధావేఠితేసు వత్థుగణనాయ ఆపత్తియో.
నిస్సజ్జిత్వా ఆపత్తి దేసేతబ్బాతి కథం దేసేతబ్బా? యథా ఖన్ధకే వుత్తం, కథఞ్చ తత్థ వుత్తం? ఏవం వుత్తం – ‘‘తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా వుడ్ఢానం భిక్ఖూనం పాదే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఏవమస్స వచనీయో – ‘అహం, భన్తే, ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నో, తం పటిదేసేమీ’’’తి (చూళవ. ౨౩౯). ఇధ పన సచే ఏకం చీవరం హోతి ‘‘ఏకం నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తి వత్తబ్బం. సచే ద్వే, ‘‘ద్వే’’తి వత్తబ్బం. సచే బహూని ‘‘సమ్బహులానీ’’తి వత్తబ్బం. నిస్సజ్జనేపి సచే ఏకం యథాపాళిమేవ ‘‘ఇదం మే, భన్తే, చీవర’’న్తి వత్తబ్బం. సచే ద్వే వా బహూని వా, ‘‘ఇమాని మే, భన్తే, చీవరాని దసాహాతిక్కన్తాని నిస్సగ్గియాని, ఇమానాహం సఙ్ఘస్స నిస్సజ్జామీ’’తి వత్తబ్బం. పాళిం వత్తుం అసక్కోన్తేన అఞ్ఞథాపి వత్తబ్బం.
బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన ఆపత్తి పటిగ్గహేతబ్బాతి ఖన్ధకే వుత్తనయేనేవ పటిగ్గహేతబ్బా. ఏవఞ్హి తత్థ వుత్తం – ‘‘బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో –
‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, అయం ఇత్థన్నామో భిక్ఖు ఆపత్తిం సరతి వివరతి ఉత్తానిం కరోతి దేసేతి, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో ఆపత్తిం పటిగ్గణ్హేయ్య’న్తి.
తేన వత్తబ్బో ‘పస్ససీ’తి? ‘ఆమ, పస్సామీ’తి. ఆయతిం సంవరేయ్యాసీ’’తి (చూళవ. ౨౩౯). ద్వీసు పన సమ్బహులాసు వా పురిమనయేనేవ వచనభేదో ఞాతబ్బో.
చీవరదానేపి ‘‘సఙ్ఘో ఇమం చీవరం ఇమాని చీవరానీ’’తి వత్థువసేన వచనభేదో వేదితబ్బో. గణస్స చ పుగ్గలస్స చ నిస్సజ్జనేపి ఏసేవ నయో.
ఆపత్తిదేసనాపటిగ్గహణేసు పనేత్థ అయం పాళి – ‘‘తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా సమ్బహులే భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కత్వా వుడ్ఢానం భిక్ఖూనం పాదే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఏవమస్సు వచనీయా – ‘అహం, భన్తే, ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నో తం పటిదేసేమీ’తి. బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన తే భిక్ఖూ ఞాపేతబ్బా –
‘సుణన్తు మే ఆయస్మన్తా, అయం ఇత్థన్నామో భిక్ఖు ఆపత్తిం సరతి వివరతి ఉత్తానిం కరోతి దేసేతి. యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో ఆపత్తిం పటిగ్గణ్హేయ్య’న్తి.
తేన వత్తబ్బో ‘పస్ససీ’తి? ‘ఆమ, పస్సామీ’తి. ‘ఆయతిం సంవరేయ్యాసీ’తి.
తేన భిక్ఖునా ఏకం భిక్ఖుం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఏవమస్స వచనీయో – ‘అహం, ఆవుసో, ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నో తం పటిదేసేమీ’తి. తేన వత్తబ్బో ‘పస్ససీ’తి, ఆమ పస్సామీతి ఆయతిం సంవరేయ్యాసీ’’తి (చూళవ. ౨౩౯). తత్థ పురిమనయేనేవ ఆపత్తియా నామగ్గహణం వచనభేదో చ వేదితబ్బో.
యథా చ గణస్స నిస్సజ్జనే ఏవం ద్విన్నం నిస్సజ్జనేపి పాళి వేదితబ్బా. యది హి విసేసో భవేయ్య, యథేవ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిణ్ణన్నం పారిసుద్ధిఉపోసథం కాతుం, ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, కాతబ్బో. బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన తే భిక్ఖూ ఞాపేతబ్బా’’తిఆదినా నయేన ‘‘తిణ్ణన్నం పారిసుద్ధిఉపోసథం కాతు’’న్తి వత్వా పున ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ద్విన్నం పారిసుద్ధిఉపోసథం కాతుం, ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, కాతబ్బో. థేరేన భిక్ఖునా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గ’’న్తిఆదినా (మహావ. ౧౬౮) నయేన విసుంయేవ ద్విన్నం పారిసుద్ధిఉపోసథో వుత్తో, ఏవమిధాపి విసుం పాళిం వదేయ్య, యస్మా పన నత్థి, తస్మా అవత్వా గతోతి, గణస్స వుత్తా పాళియేవేత్థ పాళి.
ఆపత్తిపటిగ్గహణే పన అయం విసేసో, యథా గణస్స నిస్సజ్జిత్వా ఆపత్తియా దేసియమానాయ ఆపత్తిపటిగ్గాహకో భిక్ఖు ఞత్తిం ఠపేతి, ఏవం అట్ఠపేత్వా ద్వీసు అఞ్ఞతరేన యథా ఏకపుగ్గలో పటిగ్గణ్హాతి, ఏవం ఆపత్తి పటిగ్గహేతబ్బా. ద్విన్నఞ్హి ఞత్తిట్ఠపనా నామ నత్థి, యది సియా ద్విన్నం పారిసుద్ధిఉపోసథం విసుం న వదేయ్య.
నిస్సట్ఠచీవరదానేపి యథా ‘‘ఇమం చీవరం ఆయస్మతో దమ్మీ’’తి ఏకో వదతి, ఏవం ‘‘ఇమం మయం చీవరం ఆయస్మతో దేమా’’తి వత్తుం వట్టతి. ఇతో గరుకతరాని హి ఞత్తిదుతియకమ్మానిపి ‘‘అపలోకేత్వా కాతబ్బానీ’’తి వుత్తాని అత్థి, తేసం ఏతం అనులోమం నిస్సట్ఠచీవరం పన దాతబ్బమేవ అదాతుం న లబ్భతి, వినయకమ్మమత్తఞ్హేతం. న తం తేన సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా పుగ్గలస్స వా దిన్నమేవ హోతీతి.
౪౬౮. దసాహాతిక్కన్తే అతిక్కన్తసఞ్ఞీతి దసాహం అతిక్కన్తే చీవరే ‘‘అతిక్కన్తం ఇద’’న్తి ఏవంసఞ్ఞీ, దసాహే వా అతిక్కన్తే ‘‘అతిక్కన్తో దసాహో’’తి ఏవంసఞ్ఞీ. నిస్సగ్గియం పాచిత్తియన్తి న ఇధ సఞ్ఞా రక్ఖతి. యోపి ఏవంసఞ్ఞీ, తస్సపి తం చీవరం నిస్సగ్గియం పాచిత్తియాపత్తి చ. సనిస్సగ్గియవినయకమ్మం వా పాచిత్తియన్తి ఉభోపి అత్థవికప్పా యుజ్జన్తి. ఏస నయో సబ్బత్థ.
అవిస్సజ్జితే విస్సజ్జితసఞ్ఞీతి కస్సచి అదిన్నే అపరిచ్చత్తే ‘‘పరిచ్చత్తం మయా’’తి ఏవంసఞ్ఞీ.
అనట్ఠే నట్ఠసఞ్ఞీతి అత్తనో చీవరేన సద్ధిం బహూని అఞ్ఞేసం చీవరాని ఏకతో ఠపితాని చోరా హరన్తి. తత్రేస అత్తనో చీవరే అనట్ఠే నట్ఠసఞ్ఞీ హోతి. ఏస నయో అవినట్ఠాదీసుపి.
అవిలుత్తేతి ఏత్థ పన గబ్భం భిన్దిత్వా పసయ్హావహారవసేన అవిలుత్తేతి వేదితబ్బం.
అనిస్సజ్జిత్వా పరిభుఞ్జతి ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి సకిం నివత్థం వా సకిం పారుతం వా కాయతో అమోచేత్వా దివసమ్పి విచరతి, ఏకావ ఆపత్తి. మోచేత్వా మోచేత్వా నివాసేతి వా పారుపతి వా పయోగే పయోగే దుక్కటం. దున్నివత్థం వా దుప్పారుతం వా సణ్ఠపేన్తస్స అనాపత్తి. అఞ్ఞస్స తం పరిభుఞ్జతోపి అనాపత్తి, ‘‘అనాపత్తి అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతీ’’తి (పారా. ౫౭౦) ఆదివచనఞ్చేత్థ సాధకం. అనతిక్కన్తే అతిక్కన్తసఞ్ఞినో వేమతికస్స చ దుక్కటం పరిభోగం సన్ధాయ వుత్తం.
౪౬౯. ‘‘అనాపత్తి అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి, వికప్పేతీ’’తి ఏత్థ పన అధిట్ఠానుపగం వికప్పనుపగఞ్చ వేదితబ్బం. తత్రాయం పాళి – అథ ఖో భిక్ఖూనం ఏతదహోసి – ‘‘యాని తాని భగవతా అనుఞ్ఞాతాని ‘తిచీవర’న్తి వా ‘వస్సికసాటికా’తి వా ‘నిసీదన’న్తి వా ‘పచ్చత్థరణ’న్తి వా ‘కణ్డుప్పటిచ్ఛాదీ’తి వా ముఖపుఞ్ఛనచోళకన్తి వా పరిక్ఖారచోళన్తి వా సబ్బాని తాని అధిట్ఠాతబ్బానీతి ను ఖో ఉదాహు వికప్పేతబ్బానీ’’తి, భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం –
‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం; వస్సికసాటికం వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం తతో పరం వికప్పేతుం; నిసీదనం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం; పచ్చత్థరణం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం; కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిం యావఆబాధా అధిట్ఠాతుం తతో పరం వికప్పేతుం; ముఖపుఞ్ఛనచోళం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం; పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮).
‘‘తత్థ తిచీవరం’’ అధిట్ఠహన్తేన రజిత్వా కప్పబిన్దుం దత్వా పమాణయుత్తమేవ అధిట్ఠాతబ్బం. తస్స పమాణం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన సుగతచీవరతో ఊనకం వట్టతి, లామకపరిచ్ఛేదేన సఙ్ఘాటియా ఉత్తరాసఙ్గస్స చ దీఘతో ముట్ఠిపఞ్చకం తిరియం ముట్ఠిత్తికం పమాణం వట్టతి. అన్తరవాసకో దీఘతో ముట్ఠిపఞ్చకో తిరియం ద్విహత్థోపి వట్టతి. పారుపణేనపి హి సక్కా నాభిం పటిచ్ఛాదేతున్తి. వుత్తప్పమాణతో పన అతిరేకం ఊనకఞ్చ పరిక్ఖారచోళన్తి అధిట్ఠాతబ్బం.
తత్థ యస్మా ‘‘ద్వే చీవరస్స అధిట్ఠానా – కాయేన వా అధిట్ఠేతి, వాచాయ వా అధిట్ఠేతీ’’తి (పరి. ౩౨౨) వుత్తం, తస్మా పురాణసఙ్ఘాటిం ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పచ్చుద్ధరిత్వా నవం సఙ్ఘాటిం హత్థేన గహేత్వా ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి చిత్తేన ఆభోగం కత్వా కాయవికారం కరోన్తేన కాయేన అధిట్ఠాతబ్బా. ఇదం కాయేన అధిట్ఠానం, తం యేన కేనచి సరీరావయవేన అఫుసన్తస్స న వట్టతి. వాచాయ అధిట్ఠానే పన వచీభేదం కత్వా వాచాయ అధిట్ఠాతబ్బా. తత్ర దువిధం అధిట్ఠానం – సచే హత్థపాసే హోతి ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా. అథ అన్తోగబ్భే వా ఉపరిపాసాదే వా సామన్తవిహారే వా హోతి ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఏతం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా. ఏస నయో ఉత్తరాసఙ్గే అన్తరవాసకే చ. నామమత్తమేవ హి విసేసో. తస్మా సబ్బాని సఙ్ఘాటిం ఉత్తరాసఙ్గం అన్తరవాసకన్తి ఏవం అత్తనో నామేనేవ అధిట్ఠాతబ్బాని. సచే అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహి సఙ్ఘాటిఆదీని కరోతి, నిట్ఠితే రజనే చ కప్పే చ ఇమం ‘‘పచ్చుద్ధరామీ’’తి పచ్చుద్ధరిత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బాని. అధిట్ఠితేన పన సద్ధిం మహన్తతరమేవ దుతియపట్టం వా ఖణ్డం వా సంసిబ్బన్తేన పున అధిట్ఠాతబ్బమేవ. సమే వా ఖుద్దకే వా అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి.
తిచీవరం పన పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతుం వట్టతి న వట్టతీతి? మహాపదుమత్థేరో కిరాహ – ‘‘తిచీవరం తిచీవరమేవ అధిట్ఠాతబ్బం. సచే పరిక్ఖారచోళాధిట్ఠానం లభేయ్య ఉదోసితసిక్ఖాపదే పరిహారో నిరత్థకో భవేయ్యా’’తి. ఏవం వుత్తే కిర అవసేసా భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘పరిక్ఖారచోళమ్పి భగవతావ అధిట్ఠాతబ్బన్తి వుత్తం, తస్మా వట్టతీ’’తి. మహాపచ్చరియమ్పి వుత్తం ‘‘పరిక్ఖారచోళం నామ పాటేక్కం నిధానముఖమేతన్తి తిచీవరం పరిక్ఖారచోళన్తి అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. ఉదోసితసిక్ఖాపదే పన తిచీవరం అధిట్ఠహిత్వా పరిహరన్తస్స పరిహారో వుత్తో’’తి. ఉభతోవిభఙ్గభాణకో పుణ్ణవాలికవాసీ మహాతిస్సత్థేరోపి కిర ఆహ – ‘‘మయం పుబ్బే మహాథేరానం అస్సుమ్హ, అరఞ్ఞవాసినో భిక్ఖూ రుక్ఖసుసిరాదీసు చీవరం ఠపేత్వా పధానం పదహనత్థాయ గచ్ఛన్తి. సామన్తవిహారే ధమ్మసవనత్థాయ గతానఞ్చ నేసం సూరియే ఉట్ఠితే సామణేరా వా దహరభిక్ఖూ వా పత్తచీవరం గహేత్వా గచ్ఛన్తి, తస్మా సుఖపరిభోగత్థం తిచీవరం పరిక్ఖారచోళన్తి అధిట్ఠాతుం వట్టతీ’’తి. మహాపచ్చరియమ్పి వుత్తం పుబ్బే ఆరఞ్ఞికా భిక్ఖూ అబద్ధసీమాయం దుప్పరిహారన్తి తిచీవరం పరిక్ఖారచోళమేవ అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జింసూ’’తి.
‘‘వస్సికసాటికా’’ అనతిరిత్తప్పమాణా నామం గహేత్వా వుత్తనయేనేవ చత్తారో వస్సికే మాసే అధిట్ఠాతబ్బా, తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా. వణ్ణభేదమత్తరత్తాపి చేసా వట్టతి. ద్వే పన న వట్టన్తి. ‘‘నిసీదనం’’ వుత్తనయేన అధిట్ఠాతబ్బమేవ, తఞ్చ ఖో పమాణయుత్తం ఏకమేవ, ద్వే న వట్టన్తి. ‘‘పచ్చత్థరణ’’మ్పి అధిట్ఠాతబ్బమేవ, తం పన మహన్తమ్పి వట్టతి, ఏకమ్పి వట్టతి, బహూనిపి వట్టన్తి. నీలమ్పి పీతకమ్పి సదసమ్పి పుప్ఫదసమ్పీతి సబ్బప్పకారం వట్టతి. సకిం అధిట్ఠితం అధిట్ఠితమేవ హోతి. ‘‘కణ్డుప్పటిచ్ఛాది’’ యావ ఆబాధో అత్థి, తావ పమాణికా అధిట్ఠాతబ్బా. ఆబాధే వూపసన్తే పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా, ఏకావ వట్టతి. ‘‘ముఖపుఞ్ఛనచోళం’’ అధిట్ఠాతబ్బమేవ, యావ ఏకం ధోవియతి, తావ అఞ్ఞం పరిభోగత్థాయ ఇచ్ఛితబ్బన్తి ద్వే వట్టన్తి. అపరే పన థేరా ‘‘నిధానముఖమేతం బహూనిపి వట్టన్తీ’’తి వదన్తి. పరిక్ఖారచోళే గణనా నత్థి, యత్తకం ఇచ్ఛతి తత్తకం అధిట్ఠాతబ్బమేవ. థవికాపి పరిస్సావనమ్పి వికప్పనుపగం పచ్ఛిమచీవరప్పమాణం ‘‘పరిక్ఖారచోళక’’న్తి అధిట్ఠాతబ్బమేవ. బహూని ఏకతో కత్వా ‘‘ఇమాని చీవరాని పరిక్ఖారచోళాని అధిట్ఠామీ’’తి అధిట్ఠాతుమ్పి వట్టతియేవ. భేసజ్జనవకమ్మమాతాపితుఆదీనం అత్థాయ ఠపేన్తేనపి అధిట్ఠాతబ్బమేవ. మహాపచ్చరియం పన ‘‘అనాపత్తీ’’తి వుత్తం. మఞ్చభిసి పీఠకభిసి బిమ్బోహనం పావారో కోజవోతి ఏతేసు పన సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణే చ అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థియేవ.
అధిట్ఠితచీవరం పన పరిభుఞ్జతో కథం అధిట్ఠానం విజహతీతి? అఞ్ఞస్స దానేన, అచ్ఛిన్దిత్వా గహణేన, విస్సాసగ్గాహేన, హీనాయావత్తనేన, సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేన, కాలంకిరియాయ, లిఙ్గపరివత్తనేన, పచ్చుద్ధరణేన, ఛిద్దభావేనాతి ఇమేహి నవహి కారణేహి విజహతి. తత్థ పురిమేహి అట్ఠహి సబ్బచీవరాని అధిట్ఠానం విజహన్తి, ఛిద్దభావేన పన తిచీవరస్సేవ సబ్బఅట్ఠకథాసు అధిట్ఠానవిజహనం వుత్తం, తఞ్చ నఖపిట్ఠిప్పమాణేన ఛిద్దేన. తత్థ నఖపిట్ఠిప్పమాణం కనిట్ఠఙ్గులినఖవసేన వేదితబ్బం, ఛిద్దఞ్చ వినిబ్బిద్ధఛిద్దమేవ. ఛిద్దస్స హి అబ్భన్తరే ఏకతన్తు చేపి అచ్ఛిన్నో హోతి, రక్ఖతి. తత్థ సఙ్ఘాటియా చ ఉత్తరాసఙ్గస్స చ దీఘన్తతో విదత్థిప్పమాణస్స తిరియన్తతో అట్ఠఙ్గులప్పమాణస్స పదేసస్స ఓరతో ఛిద్దం అధిట్ఠానం భిన్దతి, పరతో న భిన్దతి. అన్తరవాసకస్స పన దీఘన్తతో విదత్థిప్పమాణస్సేవ తిరియన్తతో చతురఙ్గులప్పమాణస్స పదేసస్స ఓరతో ఛిద్దం అధిట్ఠానం భిన్దతి, పరతో న భిన్దతి. తస్మా జాతే ఛిద్దే తం చీవరం అతిరేకచీవరట్ఠానే తిట్ఠతి, సూచికమ్మం కత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బం. మహాసుమత్థేరో పనాహ – ‘‘పమాణచీవరస్స యత్థ కత్థచి ఛిద్దం అధిట్ఠానం భిన్దతి, మహన్తస్స పన పమాణతో బహి ఛిద్దం అధిట్ఠానం న భిన్దతి, అన్తోజాతం భిన్దతీ’’తి. కరవీకతిస్సత్థేరో ఆహ – ‘‘ఖుద్దకం మహన్తం న పమాణం, ద్వే చీవరాని పారుపన్తస్స వామహత్థే సఙ్ఘరిత్వా ఠపితట్ఠానే ఛిద్దం అధిట్ఠానం న భిన్దతి, ఓరభాగే భిన్దతి. అన్తరవాసకస్సపి ఓవట్టికం కరోన్తేన సఙ్ఘరితట్ఠానే ఛిద్దం న భిన్దతి, తతో ఓరం భిన్దతీ’’తి. అన్ధకట్ఠకథాయం పన తిచీవరే మహాసుమత్థేరవాదం పమాణం కత్వా ఉత్తరిమ్పి ఇదం వుత్తం ‘‘పచ్ఛిమప్పమాణం అధిట్ఠానం రక్ఖతీ’’తి. పరిక్ఖారచోళే దీఘసో అట్ఠఙ్గులే సుగతఙ్గులేన తిరియం చతురఙ్గులే యత్థ కత్థచి ఛిద్దం అధిట్ఠానం విజహతి. మహన్తే చోళే తతో పరేన ఛిద్దం అధిట్ఠానం న విజహతి. ఏస నయో సబ్బేసు అధిట్ఠాతబ్బకేసు చీవరేసూ’’తి.
తత్థ యస్మా సబ్బేసమ్పి అధిట్ఠాతబ్బకచీవరానం వికప్పనుపగపచ్ఛిమప్పమాణతో అఞ్ఞం పచ్ఛిమప్పమాణం నామ నత్థి, యఞ్హి నిసీదన-కణ్డుప్పటిచ్ఛాది-వస్సికసాటికానం పమాణం వుత్తం, తం ఉక్కట్ఠం, తతో ఉత్తరి పటిసిద్ధత్తా న పచ్ఛిమం తతో హేట్ఠా అప్పటిసిద్ధత్తా. తిచీవరస్సాపి సుగతచీవరప్పమాణతో ఊనకత్తం ఉక్కట్ఠప్పమాణమేవ. పచ్ఛిమం పన విసుం సుత్తే వుత్తం నత్థి. ముఖపుఞ్ఛనపచ్చత్థరణపరిక్ఖారచోళానం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో నత్థియేవ. వికప్పనుపగపచ్ఛిమేన పన పచ్ఛిమపరిచ్ఛేదో వుత్తో. తస్మా యం తావ అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘పచ్ఛిమప్పమాణం అధిట్ఠానం రక్ఖతీ’’తి వత్వా తత్థ పరిక్ఖారచోళస్సేవ సుగతఙ్గులేన అట్ఠఙ్గులచతురఙ్గులపచ్ఛిమప్పమాణం దస్సేత్వా ఇతరేసం తిచీవరాదీనం ముట్ఠిపఞ్చకాదిపభేదం పచ్ఛిమప్పమాణం సన్ధాయ ‘‘ఏస నయో సబ్బేసు అధిట్ఠాతబ్బకేసుచీవరేసూ’’తి వుత్తం, తం న సమేతి.
కరవీకతిస్సత్థేరవాదేపి దీఘన్తతోయేవ ఛిద్దం దస్సితం, తిరియన్తతో న దస్సితం, తస్మా సో అపరిచ్ఛిన్నో. మహాసుమత్థేరవాదే ‘‘పమాణచీవరస్స యత్థ కత్థచి ఛిద్దం అధిట్ఠానం భిన్దతి, మహన్తస్స పన పమాణతో బహి ఛిద్దం అధిట్ఠానం న భిన్దతీ’’తి వుత్తం. ఇదం పన న వుత్తం – ‘‘ఇదం నామ పమాణచీవరం ఇతో ఉత్తరి మహన్తం చీవర’’న్తి. అపిచేత్థ తిచీవరాదీనం ముట్ఠిపఞ్చకాదిభేదం పచ్ఛిమప్పమాణన్తి అధిప్పేతం. తత్థ యది పచ్ఛిమప్పమాణతో బహి ఛిద్దం అధిట్ఠానం న భిన్దేయ్య, ఉక్కట్ఠపత్తస్సాపి మజ్ఝిమపత్తస్స వా ఓమకప్పమాణతో బహి ఛిద్దం అధిట్ఠానం న భిన్దేయ్య, న చ న భిన్దతి. తస్మా అయమ్పి వాదో అపరిచ్ఛిన్నో.
యో పనాయం సబ్బపఠమో అట్ఠకథావాదో, అయమేవేత్థ పమాణం. కస్మా? పరిచ్ఛేదసబ్భావతో. తిచీవరస్స హి పచ్ఛిమప్పమాణఞ్చ ఛిద్దప్పమాణఞ్చ ఛిద్దుప్పత్తిదేసప్పమాణఞ్చ సబ్బఅట్ఠకథాసుయేవ పరిచ్ఛిన్దిత్వా వుత్తం, తస్మా స్వేవ వాదో పమాణం. అద్ధా హి సో భగవతో అధిప్పాయం అనుగన్త్వా వుత్తో. ఇతరేసు పన నేవ పరిచ్ఛేదో అత్థి, న పుబ్బాపరం సమేతీతి.
యో పన దుబ్బలట్ఠానే పఠమం అగ్గళం దత్వా పచ్ఛా దుబ్బలట్ఠానం ఛిన్దిత్వా అపనేతి, అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. మణ్డలపరివత్తనేపి ఏసేవ నయో. దుపట్టస్స ఏకస్మిం పటలే ఛిద్దే వా జాతే గళితే వా అధిట్ఠానం న భిజ్జతి, ఖుద్దకం చీవరం మహన్తం కరోతి, మహన్తం వా ఖుద్దకం కరోతి, అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. ఉభో కోటియో మజ్ఝే కరోన్తో సచే పఠమం ఛిన్దిత్వా పచ్ఛా ఘటేతి, అధిట్ఠానం భిజ్జతి. అథ ఘటేత్వా ఛిన్దతి, న భిజ్జతి, రజకేహి ధోవాపేత్వా సేతం కారాపేన్తస్సాపి అధిట్ఠానం అధిట్ఠానమేవాతి. అయం తావ ‘‘అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి వికప్పేతీ’’తి ఏత్థ అధిట్ఠానే వినిచ్ఛయో.
వికప్పనే పన ద్వే వికప్పనా – సమ్ముఖావికప్పనా చ పరమ్ముఖావికప్పనా చ. కథం సమ్ముఖావికప్పనా హోతీతి? చీవరానం ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘‘ఇమం చీవర’న్తి వా ‘ఇమాని చీవరానీ’తి వా ‘ఏతం చీవర’న్తి వా ‘ఏతాని చీవరానీ’’’తి వా ‘‘తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వత్తబ్బం, అయమేకా సమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభుఞ్జితుం పన విస్సజ్జేతుం వా అధిట్ఠాతుం వా న వట్టతి. ‘‘మయ్హం సన్తకం, మయ్హం సన్తకాని పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి ఏవం పన వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి. తతోపభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.
అపరోపి నయో – తథేవ చీవరానం ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా తస్సేవ భిక్ఖునో సన్తికే ‘‘‘ఇమం చీవర’న్తి వా ‘ఇమాని చీవరానీ’తి వా ‘ఏతం చీవర’న్తి వా ‘ఏతాని చీవరానీ’’’తి వా వత్వా పఞ్చసు సహధమ్మికేసు అఞ్ఞతరస్స అత్తనా అభిరుచితస్స యస్స కస్సచి నామం గహేత్వా ‘‘‘తిస్సస్స భిక్ఖునో వికప్పేమీ’తి వా ‘తిస్సాయ భిక్ఖునియా, సిక్ఖమానాయ, తిస్సస్స సామణేరస్స, తిస్సాయ సామణేరియా వికప్పేమీ’’’తి వా వత్తబ్బం, అయం అపరాపి సమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభోగాదీసు పన ఏకమ్పి న వట్టతి. తేన పన భిక్ఖునా ‘‘తిస్సస్స భిక్ఖునో సన్తకం…పే… తిస్సాయ సామణేరియా సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి. తతోపభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.
కథం పరమ్ముఖావికప్పనా హోతీతి? చీవరానం తథేవ ఏకబహుభావం సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘‘ఇమం చీవర’న్తి వా ‘ఇమాని చీవరానీ’తి వా ‘ఏతం చీవర’న్తి వా ‘ఏతాని చీవరానీ’’’తి వా వత్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పనత్థాయ దమ్మీ’’తి వత్తబ్బం. తేన వత్తబ్బో – ‘‘కో తే మిత్తో వా సన్దిట్ఠో వా’’తి? తతో ఇతరేన పురిమనయేనేవ ‘‘తిస్సో భిక్ఖూతి వా…పే… తిస్సా సామణేరీ’’తి వా వత్తబ్బం. పున తేన భిక్ఖునా ‘‘అహం తిస్సస్స భిక్ఖునో దమ్మీతి వా…పే… తిస్సాయ సామణేరియా దమ్మీ’’తి వా వత్తబ్బం, అయం పరమ్ముఖావికప్పనా. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతి, పరిభోగాదీసు పన ఏకమ్పి న వట్టతి. తేన పన భిక్ఖునా దుతియసమ్ముఖావికప్పనాయం వుత్తనయేనేవ ‘‘ఇత్థన్నామస్స సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి. తతోపభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తి.
ద్విన్నం వికప్పనానం కిం నానాకరణం? సమ్ముఖావికప్పనాయం సయం వికప్పేత్వా పరేన పచ్చుద్ధరాపేతి. పరమ్ముఖావికప్పనాయ పరేనేవ వికప్పాపేత్వా పరేనేవ పచ్చుద్ధరాపేతి, ఇదమేత్థ నానాకరణం. సచే పన యస్స వికప్పేతి, సో పఞ్ఞత్తికోవిదో న హోతి, న జానాతి పచ్చుద్ధరితుం, తం చీవరం గహేత్వా అఞ్ఞస్స బ్యత్తస్స సన్తికం గన్త్వా పున వికప్పేత్వా పచ్చుద్ధరాపేతబ్బం. వికప్పితవికప్పనా నామేసా వట్టతి. అయం ‘‘వికప్పేతీ’’తి ఇమస్మిం పదే వినిచ్ఛయో.
‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తిఆదివచనతో చ ఇదం ‘‘వికప్పేతీ’’తి అవిసేసేన వుత్తవచనం విరుద్ధం వియ దిస్సతి, న చ విరుద్ధం తథాగతా భాసన్తి. తస్మా ఏవమస్స అత్థో వేదితబ్బో, తిచీవరం తిచీవరసఙ్ఖేపేనేవ పరిహరతో అధిట్ఠాతుమేవ అనుజానామి, న వికప్పేతుం. వస్సికసాటికం పన చాతుమాసతో పరం వికప్పేతుమేవ న అధిట్ఠాతుం. ఏవఞ్చ సతి యో తిచీవరే ఏకేన చీవరేన విప్పవసితుకామో హోతి, తస్స తిచీవరాధిట్ఠానం పచ్చుద్ధరిత్వా విప్పవాససుఖత్థం వికప్పనాయ ఓకాసో దిన్నో హోతి. దసాహాతిక్కమే చ అనాపత్తీతి ఏతేనుపాయేన సబ్బత్థ వికప్పనాయ అప్పటిసిద్ధభావో వేదితబ్బో.
విస్సజ్జేతీతి అఞ్ఞస్స దేతి. కథం పన దిన్నం హోతి, కథం గహితం? ‘‘ఇమం తుయ్హం దేమి దదామి దజ్జామి ఓణోజేమి పరిచ్చజామి నిస్సజ్జామి విస్సజ్జామీతి వా ‘‘ఇత్థన్నామస్స దేమి…పే… నిస్సజ్జామీ’’తి వా వదతి, సమ్ముఖాపి పరమ్ముఖాపి దిన్నంయేవ హోతి. ‘‘తుయ్హం గణ్హాహీ’’తి వుత్తే ‘‘మయ్హం గణ్హామీ’’తి వదతి, సుదిన్నం సుగ్గహితఞ్చ. ‘‘తవ సన్తకం కరోహి, తవ సన్తకం హోతు, తవ సన్తకం కరిస్ససీ’’తి వుత్తే ‘‘మమ సన్తకం కరోమి, మమ సన్తకం హోతు, మమ సన్తకం కరిస్సామీ’’తి వదతి, దుద్దిన్నం దుగ్గహితఞ్చ. నేవ దాతా దాతుం జానాతి, న ఇతరో గహేతుం. సచే పన ‘‘తవ సన్తకం కరోహీ’’తి వుత్తే ‘‘సాధు, భన్తే, మయ్హం గణ్హామీ’’తి గణ్హాతి, సుగ్గహితం. సచే పన ‘‘ఏకో గణ్హాహీ’’తి వదతి, ఇతరో ‘‘న గణ్హామీ’’తి పున సో ‘‘దిన్నం మయా తుయ్హం, గణ్హాహీ’’తి వదతి, ఇతరోపి ‘‘న మయ్హం ఇమినా అత్థో’’తి వదతి. తతో పురిమోపి ‘‘మయా దిన్న’’న్తి దసాహం అతిక్కామేతి, పచ్ఛిమోపి ‘‘మయా పటిక్ఖిత్త’’న్తి. కస్స ఆపత్తీతి? న కస్సచి ఆపత్తి. యస్స పన రుచ్చతి, తేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం.
యో పన అధిట్ఠానే వేమతికో, తేన కిం కాతబ్బం? వేమతికభావం ఆరోచేత్వా సచే అనధిట్ఠితం భవిస్సతి, ఏవం మే కప్పియం హోతీతి వత్వా వుత్తనయేనేవ నిస్సజ్జితబ్బం. న హి ఏవం జానాపేత్వా వినయకమ్మం కరోన్తస్స ముసావాదో హోతి. కేచి పన ‘‘ఏకేన భిక్ఖునా విస్సాసం గహేత్వా పున దిన్నం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం న యుజ్జతి. న హి తస్సేతం వినయకమ్మం, నాపి తం ఏత్తకేన అఞ్ఞం వత్థుం హోతి.
నస్సతీతిఆది ఉత్తానత్థమేవ. యో న దదేయ్య ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఏత్థ ‘‘మయ్హం దిన్నం ఇమినా’’తి ఇమాయ సఞ్ఞాయ న దేన్తస్స దుక్కటం. తస్స సన్తకభావం పన ఞత్వా లేసేన అచ్ఛిన్దన్తో భణ్డం అగ్ఘాపేత్వా కారేతబ్బోతి.
సముట్ఠానాదీసు ఇదం సిక్ఖాపదం కథినసముట్ఠానం నామ కాయవాచాతో చ కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, అనధిట్ఠానేన చ అవికప్పనేన చ ఆపజ్జనతో అకిరియం, సఞ్ఞాయ అభావేపి న ముచ్చతి, అజానన్తోపి ఆపజ్జతీతి నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౭౧. తేన సమయేన బుద్ధో భగవాతి ఉదోసితసిక్ఖాపదం. తత్థ సన్తరుత్తరేనాతి అన్తరన్తి అన్తరవాసకో వుచ్చతి, ఉత్తరన్తి ఉత్తరాసఙ్గో, సహ అన్తరేన ఉత్తరం సన్తరుత్తరం, తేన సన్తరుత్తరేన, సహ అన్తరవాసకేన ఉత్తరాసఙ్గేనాతి అత్థో. కణ్ణకితానీతి సేదేన ఫుట్ఠోకాసేసు సఞ్జాతకాళసేతమణ్డలాని. అద్దస ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సేనాసనచారికం ఆహిణ్డన్తోతి థేరో కిర భగవతి దివా పటిసల్లానత్థాయ గన్ధకుటిం పవిట్ఠే తం ఓకాసం లభిత్వా దున్నిక్ఖిత్తాని దారుభణ్డమత్తికాభణ్డాని పటిసామేన్తో అసమ్మట్ఠట్ఠానం సమ్మజ్జన్తో గిలానేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం పటిసన్థారం కరోన్తో తేసం భిక్ఖూనం సేనాసనట్ఠానం సమ్పత్తో అద్దస. తేన వుత్తం – ‘‘అద్దస ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సేనాసనచారికం ఆహిణ్డన్తో’’తి.
౪౭౩. అవిప్పవాససమ్ముతిం దాతున్తి అవిప్పవాసే సమ్ముతి అవిప్పవాససమ్ముతి, అవిప్పవాసాయ వా సమ్ముతి అవిప్పవాససమ్ముతి. కో పనేత్థ ఆనిసంసో? యేన చీవరేన విప్పవసతి, తం నిస్సగ్గియం న హోతి, ఆపత్తిఞ్చ నాపజ్జతి. కిత్తకం కాలం? మహాసుమత్థేరో తావ ఆహ – ‘‘యావ రోగో న వూపసమతి, వూపసన్తే పన రోగే సీఘం చీవరట్ఠానం ఆగన్తబ్బ’’న్తి. మహాపదుమత్థేరో ఆహ – ‘‘సీఘం ఆగచ్ఛతో రోగో పటికుప్పేయ్య, తస్మా సణికం ఆగన్తబ్బం. యతో పట్ఠాయ హి సత్థం వా పరియేసతి, ‘గచ్ఛామీ’తి ఆభోగం వా కరోతి, తతో పట్ఠాయ వట్టతి. ‘న దాని గమిస్సామీ’తి ఏవం పన ధురనిక్ఖేపం కరోన్తేన పచ్చుద్ధరితబ్బం, అతిరేకచీవరట్ఠానే ఠస్సతీ’’తి. సచే పనస్స రోగో పటికుప్పతి, కిం కాతబ్బన్తి? ఫుస్సదేవత్థేరో తావ ఆహ – ‘‘సచే సోయేవ రోగో పటికుప్పతి, సా ఏవ సమ్ముతి, పున సమ్ముతిదానకిచ్చం నత్థి. అథఞ్ఞో కుప్పతి, పున దాతబ్బా సమ్ముతీ’’తి. ఉపతిస్సత్థేరో ఆహ – ‘‘సో వా రోగో హోతు, అఞ్ఞో వా పున సమ్ముతిదానకిచ్చం నత్థీ’’తి.
౪౭౫-౬. నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునాతి ఇధ పన పురిమసిక్ఖాపదే వియ అత్థం అగ్గహేత్వా నిట్ఠితే చీవరస్మిం భిక్ఖునోతి ఏవం సామివసేన కరణవచనస్స అత్థో వేదితబ్బో. కరణవసేన హి భిక్ఖునా ఇదం నామ కాతబ్బన్తి నత్థి. సామివసేన పన భిక్ఖునో చీవరస్మిం నిట్ఠితే కథినే చ ఉబ్భతే ఏవం ఛిన్నపలిబోధో ఏకరత్తమ్పి చే భిక్ఖు తిచీవరేన విప్పవసేయ్యాతి ఏవం అత్థో యుజ్జతి. తత్థ తిచీవరేనాతి అధిట్ఠితేసు తీసు చీవరేసు యేన కేనచి. ఏకేన విప్పవుత్థోపి హి తిచీవరేన విప్పవుత్థో హోతి, పటిసిద్ధపరియాపన్నేన విప్పవుత్థత్తా. తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘సఙ్ఘాటియా వా’’తిఆది వుత్తం. విప్పవసేయ్యాతి విప్పయుత్తో వసేయ్య.
౪౭౭-౮. గామో ఏకూపచారోతిఆది అవిప్పవాసలక్ఖణవవత్థాపనత్థం వుత్తం. తతో పరం యథాక్కమేన తానేవ పన్నరస మాతికాపదాని విత్థారేన్తో ‘‘గామో ఏకూపచారో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏకకులస్స గామోతి ఏకస్స రఞ్ఞో వా భోజకస్స వా గామో. పరిక్ఖిత్తోతి యేన కేనచి పాకారేన వా వతియా వా పరిక్ఖాయ వా పరిక్ఖిత్తో. ఏత్తావతా ఏకకులగామస్స ఏకూపచారతా దస్సితా. అన్తోగామే వత్థబ్బన్తి ఏవరూపే గామే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా గామబ్భన్తరే యథారుచితే ఠానే అరుణం ఉట్ఠాపేతుం వట్టతి. అపరిక్ఖిత్తోతి ఇమినా తస్సేవ గామస్స నానూపచారతా దస్సితా. ఏవరూపే గామే యస్మిం ఘరే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తత్థ వత్థబ్బం. హత్థపాసా వా న విజహితబ్బన్తి అథ వా తం ఘరం సమన్తతో హత్థపాసా న విజహితబ్బం, అడ్ఢతేయ్యరతనప్పమాణప్పదేసా ఉద్ధం న విజహితబ్బన్తి వుత్తం హోతి. అడ్ఢతేయ్యరతనబ్భన్తరే పన వత్థుం వట్టతి. తం పమాణం అతిక్కమిత్వా సచేపి ఇద్ధిమా భిక్ఖూ ఆకాసే అరుణం ఉట్ఠాపేతి, నిస్సగ్గియమేవ హోతి. ఏత్థ చ యస్మిం ఘరేతి ఘరపరిచ్ఛేదో ‘‘ఏకకులస్స నివేసనం హోతీ’’తిఆదినా (పారా. ౪౮౦) లక్ఖణేన వేదితబ్బో.
౪౭౯. నానాకులస్స గామోతి నానారాజూనం వా భోజకానం వా గామో, వేసాలికుసినారాదిసదిసో. పరిక్ఖిత్తోతి ఇమినా నానాకులగామస్స ఏకూపచారతా దస్సితా. సభాయే వా ద్వారమూలే వాతి ఏత్థ సభాయన్తి లిఙ్గబ్యత్తయేన సభా వుత్తా. ద్వారమూలేతి నగరద్వారస్స సమీపే. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏవరూపే గామే యస్మిం ఘరే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తత్థ వా వత్థబ్బం. తత్థ సద్దసఙ్ఘట్టనేన వా జనసమ్బాధేన వా వసితుం అసక్కోన్తేన సభాయే వా వత్థబ్బం నగరద్వారమూలే వా. తత్రపి వసితుం అసక్కోన్తేన యత్థ కత్థచి ఫాసుకట్ఠానే వసిత్వా అన్తోఅరుణే ఆగమ్మ తేసంయేవ సభాయద్వారమూలానం హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం. ఘరస్స పన చీవరస్స వా హత్థపాసే వత్తబ్బమేవ నత్థి.
సభాయం గచ్ఛన్తేన హత్థపాసే చీవరం నిక్ఖిపిత్వాతి సచే ఘరే అట్ఠపేత్వా సభాయే ఠపేస్సామీతి సభాయం గచ్ఛతి, తేన సభాయం గచ్ఛన్తేన హత్థపాసేతి హత్థం పసారేత్వా ‘‘హన్దిమం చీవరం ఠపేమీ’’తి ఏవం నిక్ఖేపసుఖే హత్థపాసగతే కిస్మిఞ్చి ఆపణే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా పురిమనయేనేవ సభాయే వా వత్థబ్బం ద్వారమూలే వా, హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం.
తత్రాయం వినిచ్ఛయో – ఫుస్సదేవత్థేరో తావ ఆహ – ‘‘చీవరహత్థపాసే వసితబ్బం నత్థి, యత్థ కత్థచి వీథిహత్థపాసేపి సభాయహత్థపాసేపి ద్వారహత్థపాసేపి వసితుం వట్టతీ’’తి. ఉపతిస్సత్థేరో పనాహ – ‘‘నగరస్స బహూనిపి ద్వారాని హోన్తి బహూనిపి సభాయాని, తస్మా సబ్బత్థ న వట్టతి. యస్సా పన వీథియా చీవరం ఠపితం యం తస్సా సమ్ముఖట్ఠానే సభాయఞ్చ ద్వారఞ్చ తస్స సభాయస్స చ ద్వారస్స చ హత్థపాసా న విజహితబ్బం. ఏవఞ్హి సతి సక్కా చీవరస్స పవత్తి జానితు’’న్తి. సభాయం పన గచ్ఛన్తేన యస్స ఆపణికస్స హత్థే నిక్ఖిత్తం, సచే సో తం చీవరం అతిహరిత్వా ఘరే నిక్ఖిపతి, వీథిహత్థపాసో న రక్ఖతి, ఘరస్స హత్థపాసే వత్థబ్బం. సచే మహన్తం ఘరం హోతి, ద్వే వీథియో ఫరిత్వా ఠితం పురతో వా పచ్ఛతో వా హత్థపాసేయేవ అరుణం ఉట్ఠాపేతబ్బం. సభాయే నిక్ఖిపిత్వా పన సభాయే వా తస్స సమ్ముఖే నగరద్వారమూలే వా తేసంయేవ హత్థపాసే వా అరుణం ఉట్ఠాపేతబ్బం.
అపరిక్ఖిత్తోతిఇమినా తస్సేవ గామస్స నానూపచారతా దస్సితా. ఏతేనేవుపాయేన సబ్బత్థ ఏకూపచారతా చ నానూపచారతా చ వేదితబ్బా. పాళియం పన ‘‘గామో ఏకూపచారో నామా’’తి ఏవం ఆదిమ్హి ‘‘అజ్ఝోకాసో ఏకూపచారో నామా’’తి ఏవం అన్తే చ ఏకమేవ మాతికాపదం ఉద్ధరిత్వా పదభాజనం విత్థారితం. తస్మా తస్సేవ పదస్సానుసారేన సబ్బత్థ పరిక్ఖేపాదివసేన ఏకూపచారతా చ నానూపచారతా చ వేదితబ్బా.
౪౮౦-౧. నివేసనాదీసు ఓవరకాతి గబ్భానంయేవేతం పరియాయవచనం. హత్థపాసా వాతి గబ్భస్స హత్థపాసా. ద్వారమూలే వాతి సబ్బేసం సాధారణే ఘరద్వారమూలే. హత్థపాసా వాతి గబ్భస్స వా ఘరద్వారమూలస్స వా హత్థపాసా.
౪౮౨-౭. ఉదోసితోతి యానాదీనం భణ్డానం సాలా. ఇతో పట్ఠాయ చ నివేసనే వుత్తనయేనేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. అట్టోతి పటిరాజాదిపటిబాహనత్థం ఇట్ఠకాహి కతో బహలభిత్తికో చతుపఞ్చభూమికో పతిస్సయవిసేసో. మాళోతి ఏకకూటసఙ్గహితో చతురస్సపాసాదో. పాసాదోతి దీఘపాసాదో. హమ్మియన్తి ముణ్డచ్ఛదనపాసాదో.
౪౮౯. సత్తబ్భన్తరాతిఏత్థ ఏకం అబ్భన్తరం అట్ఠవీసతిహత్థం హోతి. సచే సత్థో గచ్ఛన్తో గామం వా నదిం వా పరియాదియిత్వా తిట్ఠతి అన్తోపవిట్ఠేన సద్ధిం ఏకాబద్ధో హుత్వా ఓరఞ్చ పారఞ్చ ఫరిత్వా ఠితో హోతి, సత్థపరిహారోవ లబ్భతి. అథ గామే వా నదియా వా పరియాపన్నో హోతి అన్తోపవిట్ఠో, గామపరిహారో చేవ నదీపరిహారో చ లబ్భతి. సచే విహారసీమం అతిక్కమిత్వా తిట్ఠతి, అన్తోసీమాయ చ చీవరం హోతి, విహారం గన్త్వా వసితబ్బం. సచే బహిసీమాయ చీవరం హోతి సత్థసమీపేయేవ వసితబ్బం. సచే గచ్ఛన్తో సకటే వా భగ్గే గోణే వా నట్ఠే అన్తరా ఛిజ్జతి, యస్మిం కోట్ఠాసే చీవరం తత్థ వసితబ్బం.
౪౯౦. ఏకకులస్స ఖేత్తే హత్థపాసో నామ చీవరహత్థపాసోయేవ, నానాకులస్స ఖేత్తే హత్థపాసో నామ ఖేత్తద్వారస్స హత్థపాసో. అపరిక్ఖిత్తే చీవరస్సేవ హత్థపాసో.
౪౯౧-౪. ధఞ్ఞకరణన్తి ఖలం వుచ్చతి. ఆరామోతి పుప్ఫారామో వా ఫలారామో వా. ద్వీసుపి ఖేత్తే వుత్తసదిసోవ వినిచ్ఛయో. విహారో నివేసనసదిసో. రుక్ఖమూలే అన్తోఛాయాయన్తి ఛాయాయ ఫుట్ఠోకాసస్స అన్తో ఏవ. విరళసాఖస్స పన రుక్ఖస్స ఆతపేన ఫుట్ఠోకాసే ఠపితం నిస్సగ్గియమేవ హోతి, తస్మా తాదిసస్స సాఖాచ్ఛాయాయ వా ఖన్ధచ్ఛాయాయ వా ఠపేతబ్బం. సచే సాఖాయ వా విటపే వా ఠపేతి, ఉపరి అఞ్ఞసాఖాచ్ఛాయాయ ఫుట్ఠోకాసేయేవ ఠపేతబ్బం. ఖుజ్జరుక్ఖస్స ఛాయా దూరం గచ్ఛతి, ఛాయాయ గతట్ఠానే ఠపేతుం వట్టతియేవ. ఇధాపి హత్థపాసో చీవరహత్థపాసోయేవ.
అగామకే అరఞ్ఞేతి అగామకం నామ అరఞ్ఞం విఞ్ఝాటవీఆదీసు వా సముద్దమజ్ఝే వా మచ్ఛబన్ధానం అగమనపథే దీపకేసు లబ్భతి. సమన్తా సత్తబ్భన్తరాతి మజ్ఝే ఠితస్స సమత్తా సబ్బదిసాసు సత్తబ్భన్తరా, వినిబ్బేధేన చుద్దస హోన్తి. మజ్ఝే నిసిన్నో పురత్థిమాయ వా పచ్ఛిమాయ వా దిసాయ పరియన్తే ఠపితచీవరం రక్ఖతి. సచే పన అరుణుగ్గమనసమయే కేసగ్గమత్తమ్పి పురత్థిమం దిసం గచ్ఛతి, పచ్ఛిమాయ దిసాయ చీవరం నిస్సగ్గియం హోతి. ఏస నయో ఇతరస్మిం. ఉపోసథకాలే పన పరిసపరియన్తే నిసిన్నభిక్ఖుతో పట్ఠాయ సత్తబ్భన్తరసీమా సోధేతబ్బా. యత్తకం భిక్ఖుసఙ్ఘో వడ్ఢతి, సీమాపి తత్తకం వడ్ఢతి.
౪౯౫. అనిస్సజ్జిత్వా పరిభుఞ్జతి ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఏత్థ సచే పధానికో భిక్ఖు సబ్బరత్తిం పధానమనుయుఞ్జిత్వా పచ్చుససమయే ‘‘న్హాయిస్సామీ’’తి తీణిపి చీవరాని తీరే ఠపేత్వా నదిం ఓతరతి, న్హాయన్తస్సేవ చస్స అరుణం ఉట్ఠహతి, కిం కాతబ్బం. సో హి యది ఉత్తరిత్వా చీవరం నివాసేతి, నిస్సగ్గియచీవరం అనిస్సజ్జిత్వా పరిభుఞ్జనపచ్చయా దుక్కటం ఆపజ్జతి. అథ నగ్గో గచ్ఛతి, ఏవమ్పి దుక్కటం ఆపజ్జతీతి? న ఆపజ్జతి. సో హి యావ అఞ్ఞం భిక్ఖుం దిస్వా వినయకమ్మం న కరోతి, తావ తేసం చీవరానం అపరిభోగారహత్తా నట్ఠచీవరట్ఠానే ఠితో హోతి. నట్ఠచీవరస్స చ అకప్పియం నామ నత్థి. తస్మా ఏకం నివాసేత్వా ద్వే హత్థేన గహేత్వా విహారం గన్త్వా వినయకమ్మం కాతబ్బం. సచే దూరే విహారో హోతి, అన్తరామగ్గే మనుస్సా సఞ్చరన్తి. ఏకం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా ఏకం అంసకూటే ఠపేత్వా గన్తబ్బం. సచే విహారే సభాగభిక్ఖూ న పస్సతి, భిక్ఖాచారం గతా హోన్తి, సఙ్ఘాటిం బహిగామే ఠపేత్వా సన్తరుత్తరేన ఆసనసాలం గన్త్వా వినయకమ్మం కాతబ్బం. సచే బహిగామే చోరభయం హోతి, పారుపిత్వా గన్తబ్బం. సచే ఆసనసాలా సమ్బాధా హోతి జనాకిణ్ణా, న సక్కా ఏకమన్తే చీవరం అపనేత్వా వినయకమ్మం కాతుం, ఏకం భిక్ఖుం ఆదాయ బహిగామం గన్త్వా వినయకమ్మం కత్వా చీవరాని పరిభుఞ్జితబ్బాని.
సచే భిక్ఖూ దహరానం హత్థే పత్తచీవరం దత్వా మగ్గం గచ్ఛన్తా పచ్ఛిమే యామే సయితుకామా హోన్తి, అత్తనో అత్తనో చీవరం హత్థపాసే కత్వావ సయితబ్బం. సచే గచ్ఛన్తానంయేవ అసమ్పత్తేసు దహరేసు అరుణం ఉగ్గచ్ఛతి, చీవరం నిస్సగ్గియం హోతి, నిస్సయో పన న పటిప్పస్సమ్భతి, దహరానమ్పి పురతో గచ్ఛన్తానం థేరేసు అసమ్పత్తేసు ఏసేవ నయో. మగ్గం విరజ్ఝిత్వా అరఞ్ఞే అఞ్ఞమఞ్ఞం అపస్సన్తేసుపి ఏసేవ నయో. సచే పన దహరా ‘‘మయం, భన్తే, ముహుత్తం సయిత్వా అసుకస్మిం నామ ఓకాసే తుమ్హే సమ్పాపుణిస్సామా’’తి వత్వా యావ అరుణుగ్గమనా సయన్తి, చీవరఞ్చ నిస్సగ్గియం హోతి, నిస్సయో చ పటిప్పస్సమ్భతి, దహరే ఉయ్యోజేత్వా థేరేసు సయన్తేసుపి ఏసేవ నయో. ద్వేధాపథం దిస్వా థేరా ‘‘అయం మగ్గో’’ దహరా ‘‘అయం మగ్గో’’తి వత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స వచనం అగ్గహేత్వా గతా, సహ అరుణుగ్గమనా చీవరాని చ నిస్సగ్గియాని హోన్తి, నిస్సయో చ పటిప్పస్సమ్భతి. సచే దహరా మగ్గతో ఓక్కమ్మ ‘‘అన్తోఅరుణేయేవ నివత్తిస్సామా’’తి భేసజ్జత్థాయ గామం పవిసిత్వా ఆగచ్ఛన్తి. అసమ్పత్తానంయేవ చ తేసం అరుణో ఉగ్గచ్ఛతి, చీవరాని నిస్సగ్గియాని హోన్తి, నిస్సయో పన న పటిప్పస్సమ్భతి. సచే పన ధేనుభయేన వా సునఖభయేన వా ‘‘ముహుత్తం ఠత్వా గమిస్సామా’’తి ఠత్వా వా నిసీదిత్వా వా గచ్ఛన్తి, అన్తరా అరుణే ఉగ్గతే చీవరాని నిస్సగ్గియాని హోన్తి, నిస్సయో చ పటిప్పస్సమ్భతి. సచే ‘‘అన్తోఅరుణేయేవ ఆగమిస్సామా’’తి అన్తోసీమాయం గామం పవిట్ఠానం అన్తరా అరుణో ఉగ్గచ్ఛతి, నేవ చీవరాని నిస్సగ్గియాని హోన్తి, న నిస్సయో పటిప్పస్సమ్భతి. సచే పన ‘‘విభాయతు తావా’’తి నిసీదన్తి, అరుణే ఉగ్గతేపి న చీవరాని నిస్సగ్గియాని హోన్తి, నిస్సయో పన పటిప్పస్సమ్భతి. యేపి ‘‘అన్తోఅరుణేయేవ ఆగమిస్సామా’’తి సామన్తవిహారం ధమ్మసవనత్థాయ సఉస్సాహా గచ్ఛన్తి, అన్తరామగ్గేయేవ చ నేసం అరుణో ఉగ్గచ్ఛతి, చీవరాని నిస్సగ్గియాని హోన్తి, నిస్సయో పన న పటిప్పస్సమ్భతి. సచే ధమ్మగారవేన ‘‘యావ పరియోసానం సుత్వావ గమిస్సామా’’తి నిసీదన్తి, సహ అరుణస్సుగ్గమనా చీవరానిపి నిస్సగ్గియాని హోన్తి, నిస్సయోపి పటిప్పస్సమ్భతి. థేరేన దహరం చీవరధోవనత్థాయ గామకం పేసేన్తేన అత్తనో చీవరం పచ్చుద్ధరిత్వావ దాతబ్బం. దహరస్సాపి చీవరం పచ్చుద్ధరాపేత్వా ఠపేతబ్బం. సచే అస్సతియా గచ్ఛతి, అత్తనో చీవరం పచ్చుద్ధరిత్వా దహరస్స చీవరం విస్సాసేన గహేత్వా ఠపేతబ్బం. సచే థేరో నస్సరతి, దహరో ఏవ సరతి, దహరేన అత్తనో చీవరం పచ్చుద్ధరిత్వా థేరస్స చీవరం విస్సాసేన గహేత్వా గన్త్వా వత్తబ్బో ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం చీవరం అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జథా’’తి అత్తనోపి చీవరం అధిట్ఠాతబ్బం. ఏవం ఏకస్స సతియాపి ఆపత్తిమోక్ఖో హోతీతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.
సముట్ఠానాదీసు పఠమకథినసిక్ఖాపదే అనధిట్ఠానం అవికప్పనఞ్చ అకిరియం, ఇధ అపచ్చుద్ధరణం అయమేవ విసేసో. సేసం సబ్బత్థ వుత్తనయమేవాతి.
ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. తతియకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౯౭. తేన సమయేనాతి తతియకథినసిక్ఖాపదం. తత్థ ఉస్సాపేత్వా పునప్పునం విమజ్జతీతి ‘‘వలీసు నట్ఠాసు ఇదం మహన్తం భవిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానో ఉదకేన సిఞ్చిత్వా పాదేహి అక్కమిత్వా హత్థేహి ఉస్సాపేత్వా ఉక్ఖిపిత్వా పిట్ఠియం ఘంసతి, తం ఆతపే సుక్ఖం పఠమప్పమాణమేవ హోతి. సో పునపి తథా కరోతి, తేన వుత్తం – ‘‘ఉస్సాపేత్వా పునప్పునం విమజ్జతీ’’తి. తం ఏవం కిలమన్తం భగవా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ దిస్వా నిక్ఖమిత్వా సేనాసనచారికం ఆహిణ్డన్తో వియ తత్థ అగమాసి. తేన వుత్తం – ‘‘అద్దస ఖో భగవా’’తిఆది.
౪౯౯-౫౦౦. ఏకాదసమాసేతి ఏకం పచ్ఛిమకత్తికమాసం ఠపేత్వా సేసే ఏకాదసమాసే. సత్తమాసేతి కత్తికమాసం హేమన్తికే చ చత్తారోతి పఞ్చమాసే ఠపేత్వా సేసే సత్తమాసే. కాలేపి ఆదిస్స దిన్నన్తి సఙ్ఘస్స వా ‘‘ఇదం అకాలచీవర’’న్తి ఉద్దిసిత్వా దిన్నం, ఏకపుగ్గలస్స వా ‘‘ఇదం తుయ్హం దమ్మీ’’తి దిన్నం.
సఙ్ఘతో వాతి అత్తనో పత్తభాగవసేన సఙ్ఘతో వా ఉప్పజ్జేయ్య. గణతో వాతి ఇదం సుత్తన్తికగణస్స దేమ, ఇదం ఆభిధమ్మికగణస్సాతి ఏవం గణస్స దేన్తి. తతో అత్తనో పత్తభాగవసేన గణతో వా ఉప్పజ్జేయ్య.
నో చస్స పారిపూరీతి నో చే పారిపూరీ భవేయ్య, యత్తకేన కయిరమానం అధిట్ఠానచీవరం పహోతి, తఞ్చే చీవరం తత్తకం న భవేయ్య, ఊనకం భవేయ్యాతి అత్థో.
పచ్చాసా హోతి సఙ్ఘతో వాతిఆదీసు అసుకదివసం నామ సఙ్ఘో చీవరాని లభిస్సతి, గణో లభిస్సతి, తతో మే చీవరం ఉప్పజ్జిస్సతీతి ఏవం సఙ్ఘతో వా గణతో వా పచ్చాసా హోతి. ఞాతకేహి మే చీవరత్థాయ పేసితం, మిత్తేహి పేసితం, తే ఆగతా చీవరే దస్సన్తీతి ఏవం ఞాతితో వా మిత్తతో వా పచ్చాసా హోతి. పంసుకూలం వాతి ఏత్థ పన పంసుకూలం వా లచ్ఛామీతి ఏవం పచ్చాసా హోతీతి యోజేతబ్బం. అత్తనో వా ధనేనాతి అత్తనో కప్పాససుత్తాదినా ధనేన, అసుకదివసం నామ లచ్ఛామీతి ఏవం వా పచ్చాసా హోతీతి అత్థో.
తతో చే ఉత్తరి నిక్ఖిపేయ్య సతియాపి పచ్చాసాయాతి మాసపరమతో చే ఉత్తరి నిక్ఖిపేయ్య, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియన్తి అత్థో. ఏవం పన అవత్వా యస్మా అన్తరా ఉప్పజ్జమానే పచ్చాసాచీవరే మూలచీవరస్స ఉప్పన్నదివసతో యావ వీసతిమో దివసో తావ ఉప్పన్నం పచ్చాసాచీవరం మూలచీవరం అత్తనో గతికం కరోతి, తతో ఉద్ధం మూలచీవరం పచ్చాసాచీవరం అత్తనో గతికం కరోతి. తస్మా తం విసేసం దస్సేతుం ‘‘తదహుప్పన్నే మూలచీవరే’’తిఆదినా నయేన పదభాజనం వుత్తం, తం ఉత్తానత్థమేవ.
విసభాగే ఉప్పన్నే మూలచీవరేతి యది మూలచీవరం సణ్హం, పచ్చాసాచీవరం థూలం, న సక్కా యోజేతుం. రత్తియో చ సేసా హోన్తి, న తావ మాసో పూరతి, న అకామా నిగ్గహేన చీవరం కారేతబ్బం. అఞ్ఞం పచ్చాసాచీవరం లభిత్వాయేవ కాలబ్భన్తరే కారేతబ్బం. పచ్చాసాచీవరమ్పి పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతబ్బం. అథ మూలచీవరం థూలం హోతి, పచ్చాసాచీవరం సణ్హం, మూలచీవరం పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠహిత్వా పచ్చాసాచీవరమేవ మూలచీవరం కత్వా ఠపేతబ్బం. తం పున మాసపరిహారం లభతి, ఏతేనుపాయేన యావ ఇచ్ఛతి తావ అఞ్ఞమఞ్ఞం మూలచీవరం కత్వా ఠపేతుం వట్టతీతి. సేసం ఉత్తానమేవ.
సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసానేవాతి.
తతియకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౦౩-౫. తేన సమయేనాతి పురాణచీవరసిక్ఖాపదం. తత్థ యావ సత్తమా పితామహయుగాతి పితుపితా పితామహో, పితామహస్స యుగం పితామహయుగం. యుగన్తి ఆయుప్పమాణం వుచ్చతి. అభిలాప మత్తమేవ చేతం. అత్థతో పన పితామహోయేవ పితామహయుగం. తతో ఉద్ధం సబ్బేపి పుబ్బపురిసా పితామహగ్గహణేనేవ గహితా. ఏవం యావ సత్తమో పురిసో తావ యా అసమ్బద్ధా సా యావ సత్తమా పితామహయుగా అసమ్బద్ధాతి వుచ్చతి. దేసనాముఖమేవ చేతం. ‘‘మాతితో వా పితితో వా’’తివచనతో పన పితామహయుగమ్పి పితామహియుగమ్పి మాతామహయుగమ్పి మాతామహియుగమ్పి తేసం భాతుభగినీభాగినేయ్యపుత్తపపుత్తాదయోపి సబ్బే ఇధ సఙ్గహితా ఏవాతి వేదితబ్బా.
తత్రాయం విత్థారనయో – పితా పితుపితా తస్స పితా తస్సాపి పితాతి ఏవం యావ సత్తమా యుగా, పితా పితుమాతా తస్సా పితా చ మాతా చ భాతా చ భగినీ చ పుత్తా చ ధీతరో చాతి ఏవమ్పి ఉద్ధఞ్చ అధో చ యావ సత్తమా యుగా, పితా పితుభాతా పితుభగినీ పితుపుత్తా పితుధీతరో తేసమ్పి పుత్తధీతుపరమ్పరాతి ఏవమ్పి యావ సత్తమా యుగా, మాతా మాతుమాతా తస్సా మాతా తస్సాపి మాతాతి ఏవమ్పి యావ సత్తమా యుగా, మాతా మాతుపితా తస్స మాతా చ పితా చ భాతా చ భగినీ చ పుత్తా చ ధీతరో చాతి, ఏవమ్పి ఉద్ధఞ్చ అధో చ యావ సత్తమా యుగా, మాతా మాతుభాతా మాతుభగినీ మాతుపుత్తా మాతుధీతరో తేసమ్పి పుత్తధీతుపరమ్పరాతి ఏవమ్పి యావ సత్తమా యుగా, నేవ మాతుసమ్బన్ధేన న పితుసమ్బన్ధేన సమ్బద్ధా, అయం అఞ్ఞాతికా నామ.
ఉభతో సఙ్ఘేతి భిక్ఖునిసఙ్ఘే ఞత్తిచతుత్థేన భిక్ఖుసఙ్ఘే ఞత్తిచతుత్థేనాతి అట్ఠవాచికవినయకమ్మేన ఉపసమ్పన్నా.
సకిం నివత్థమ్పి సకిం పారుతమ్పీతి రజిత్వా కప్పం కత్వా ఏకవారమ్పి నివత్థం వా పారుతం వా. అన్తమసో పరిభోగసీసేన అంసే వా మత్థకే వా కత్వా మగ్గం గతో హోతి, ఉస్సీసకం వా కత్వా నిపన్నో హోతి, ఏతమ్పి పురాణచీవరమేవ. సచే పన పచ్చత్థరణస్స హేట్ఠా కత్వా నిపజ్జతి, హత్థేహి వా ఉక్ఖిపిత్వా ఆకాసే వితానం కత్వా సీసేన అఫుసన్తో గచ్ఛతి, అయం పరిభోగో నామ న హోతీతి కురున్దియం వుత్తం.
ధోతం నిస్సగ్గియన్తి ఏత్థ ఏవం ఆణత్తా భిక్ఖునీ ధోవనత్థాయ ఉద్ధనం సజ్జేతి, దారూని సంహరతి, అగ్గిం కరోతి, ఉదకం ఆహరతి యావ నం ధోవిత్వా ఉక్ఖిపతి, తావ భిక్ఖునియా పయోగే పయోగే భిక్ఖుస్స దుక్కటం. ధోవిత్వా ఉక్ఖిత్తమత్తే నిస్సగ్గియం హోతి. సచే దుద్ధోతన్తి మఞ్ఞమానా పున సిఞ్చతి వా ధోవతి వా యావ నిట్ఠానం న గచ్ఛతి తావ పయోగే పయోగే దుక్కటం. ఏస నయో రజనాకోటనేసు. రజనదోణియఞ్హి రజనం ఆకిరిత్వా యావ సకిం చీవరం రజతి, తతో పుబ్బే యంకిఞ్చి రజనత్థాయ కరోతి, పచ్ఛా వా పటిరజతి, సబ్బత్థ పయోగే పయోగే భిక్ఖుస్స దుక్కటం. ఏవం ఆకోటనేపి పయోగో వేదితబ్బో.
౫౦౬. అఞ్ఞాతికాయ అఞ్ఞాతికసఞ్ఞీ పురాణచీవరం ధోవాపేతీతి నో చేపి ‘‘ఇమం ధోవా’’తి వదతి, అథ ఖో ధోవనత్థాయ కాయవికారం కత్వా హత్థేన వా హత్థే దేతి, పాదమూలే వా ఠపేతి, ఉపరి వా ఖిపతి, సిక్ఖమానాసామణేరీసామణేరఉపాసకతిత్థియాదీనం వా హత్థే పేసేతి, నదీతిత్థే ధోవన్తియా ఉపచారే వా ఖిపతి, అన్తోద్వాదసహత్థే ఓకాసే ఠత్వా, ధోవాపితంయేవ హోతి. సచే పన ఉపచారం ముఞ్చిత్వా ఓరతో ఠపేతి సా చే ధోవిత్వా ఆనేతి, అనాపత్తి. సిక్ఖమానాయ వా సామణేరియా వా ఉపాసికాయ వా హత్థే ధోవనత్థాయ దేతి, సా చే ఉపసమ్పజ్జిత్వా ధోవతి, ఆపత్తియేవ. ఉపాసకస్స హత్థే దేతి, సో చే లిఙ్గే పరివత్తే భిక్ఖునీసు పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పజ్జిత్వా ధోవతి, ఆపత్తియేవ. సామణేరస్స వా భిక్ఖుస్స వా హత్థే దిన్నేపి లిఙ్గపరివత్తనే ఏసేవ నయో.
ధోవాపేతి రజాపేతీతిఆదీసు ఏకేన వత్థునా నిస్సగ్గియం, దుతియేన దుక్కటం. తీణిపి కారాపేన్తస్స ఏకేన నిస్సగ్గియం, సేసేహి ద్వే దుక్కటాని. యస్మా పనేతాని ధోవనాదీని పటిపాటియా వా ఉప్పటిపాటియా వా కారేన్తస్స మోక్ఖో నత్థి, తస్మా ఏత్థ తీణి చతుక్కాని వుత్తాని. సచేపి హి ‘‘ఇమం చీవరం రజిత్వా ధోవిత్వా ఆనేహీ’’తి వుత్తే సా భిక్ఖునీ పఠమం ధోవిత్వా పచ్ఛా రజతి, నిస్సగ్గియేన దుక్కటమేవ. ఏవం సబ్బేసు విపరీతవచనేసు నయో నేతబ్బో. సచే పన ‘‘ధోవిత్వా ఆనేహీ’’తి వుత్తా ధోవతి చేవ రజతి చ, ధోవాపనపచ్చయా ఏవ ఆపత్తి, రజనే అనాపత్తి. ఏవం సబ్బత్థ వుత్తాధికకరణే ‘‘అవుత్తా ధోవతీ’’తి ఇమినా లక్ఖణేన అనాపత్తి వేదితబ్బా. ‘‘ఇమస్మిం చీవరే యం కాతబ్బం, సబ్బం తం తుయ్హం భారో’’తి వదన్తో పన ఏకవాచాయ సమ్బహులా ఆపత్తియో ఆపజ్జతీతి.
అఞ్ఞాతికాయ వేమతికో అఞ్ఞాతికాయ ఞాతికసఞ్ఞీతి ఇమానిపి పదాని వుత్తానంయేవ తిణ్ణం చతుక్కానం వసేన విత్థారతో వేదితబ్బాని.
ఏకతో ఉపసమ్పన్నాయాతి భిక్ఖునీనం సన్తికే ఉపసమ్పన్నాయ ధోవాపేన్తస్స దుక్కటం. భిక్ఖూనం సన్తికే ఉపసమ్పన్నాయ పన యథావత్థుకమేవ, భిక్ఖూనం సన్తికే ఉపసమ్పన్నా నామ పఞ్చసతా సాకియానియో.
౫౦౭. అవుత్తా ధోవతీతి ఉద్దేసాయ వా ఓవాదాయ వా ఆగతా కిలిన్నం చీవరం దిస్వా ఠపితట్ఠానతో గహేత్వా వా ‘‘దేథ, అయ్య, ధోవిస్సామీ’’తి ఆహరాపేత్వా వా ధోవతి చేవ రజతి చ ఆకోటేతి చ, అయం అవుత్తా ధోవతి నామ. యాపి ‘‘ఇమం చీవరం ధోవా’’తి దహరం వా సామణేరం వా ఆణాపేన్తస్స భిక్ఖునో సుత్వా ‘‘ఆహరథయ్య అహం ధోవిస్సామీ’’తి ధోవతి, తావకాలికం వా గహేత్వా ధోవిత్వా రజిత్వా దేతి, అయమ్పి అవుత్తా ధోవతి నామ.
అఞ్ఞం పరిక్ఖారన్తి ఉపాహనత్థవికపత్తత్థవికఅంసబద్ధకకాయబన్ధనమఞ్చపీఠభిసితట్టికాదిం యంకిఞ్చి ధోవాపేతి, అనాపత్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
సముట్ఠానాదీసు పన ఇదం సిక్ఖాపదం ఛసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. చీవరపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౦౮. తేన సమయేనాతి చీవరపటిగ్గహణసిక్ఖాపదం. తత్థ పిణ్డపాతపటిక్కన్తాతి పిణ్డపాతతో పటిక్కన్తా. యేన అన్ధవనం తేనుపసఙ్కమీతి అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదే యేన అన్ధవనం తేనుపసఙ్కమి. కతకమ్మాతి కతచోరికకమ్మా, సన్ధిచ్ఛేదనాదీహి పరభణ్డం హరితాతి వుత్తం హోతి. చోరగామణికోతి చోరజేట్ఠకో. సో కిర పుబ్బే థేరిం జానాతి, తస్మా చోరానం పురతో గచ్ఛన్తో దిస్వా ‘‘ఇతో మా గచ్ఛథ, సబ్బే ఇతో ఏథా’’తి తే గహేత్వా అఞ్ఞేన మగ్గేన అగమాసి. సమాధిమ్హా వుట్ఠహిత్వాతి థేరీ కిర పరిచ్ఛిన్నవేలాయంయేవ సమాధిమ్హా వుట్ఠహి. సోపి తస్మింయేవ ఖణే ఏవం అవచ, తస్మా సా అస్సోసి, సుత్వా చ ‘‘నత్థి దాని అఞ్ఞో ఏత్థ సమణో వా బ్రాహ్మణో వా అఞ్ఞత్ర మయా’’తి తం మంసం అగ్గహేసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో ఉప్పలవణ్ణా భిక్ఖునీ’’తిఆది.
ఓహియ్యకోతి అవహీయకో అవసేసో, విహారవారం పత్వా ఏకోవ విహారే ఠితోతి అత్థో. సచే మే త్వం అన్తరవాసకం దదేయ్యాసీతి కస్మా ఆహ? సణ్హం ఘనమట్ఠం అన్తరవాసకం దిస్వా లోభేన, అపిచ అప్పకో తస్సా అన్తరవాసకే లోభో, థేరియా పన సిఖాప్పత్తా కోట్ఠాససమ్పత్తి తేనస్సా సరీరపారిపూరిం పస్సిస్సామీతి విసమలోభం ఉప్పాదేత్వా ఏవమాహ. అన్తిమన్తి పఞ్చన్నం చీవరానం సబ్బపరియన్తం హుత్వా అన్తిమం, అన్తిమన్తి పచ్ఛిమం. అఞ్ఞం లేసేనాపి వికప్పేత్వా వా పచ్చుద్ధరిత్వా వా ఠపితం చీవరం నత్థీతి ఏవం యథాఅనుఞ్ఞాతానం పఞ్చన్నం చీవరానం ధారణవసేనేవ ఆహ, న లోభేన, న హి ఖీణాసవానం లోభో అత్థి. నిప్పీళియమానాతి ఉపమం దస్సేత్వా గాళ్హం పీళయమానా.
అన్తరవాసకం దత్వా ఉపస్సయం అగమాసీతి సఙ్కచ్చికం నివాసేత్వా యథా తస్స మనోరథో న పూరతి, ఏవం హత్థతలేయేవ దస్సేత్వా అగమాసి.
౫౧౦. కస్మా పారివత్తకచీవరం అప్పటిగణ్హన్తే ఉజ్ఝాయింసు? ‘‘సచే ఏత్తకోపి అమ్హేసు అయ్యానం విస్సాసో నత్థి, కథం మయం యాపేస్సామా’’తి విహత్థతాయ సమభితున్నత్తా.
అనుజానామి భిక్ఖవే ఇమేసం పఞ్చన్నన్తి ఇమేసం పఞ్చన్నం సహధమ్మికానం సమసద్ధానం సమసీలానం సమదిట్ఠీనం పారివత్తకం గహేతుం అనుజానామీతి అత్థో.
౫౧౨. పయోగే దుక్కటన్తి గహణత్థాయ హత్థప్పసారణాదీసు దుక్కటం. పటిలాభేనాతి పటిగ్గహణేన. తత్థ చ హత్థేన వా హత్థే దేతు, పాదమూలే వా ఠపేతు, ఉపరి వా ఖిపతు, సో చే సాదియతి, గహితమేవ హోతి. సచే పన సిక్ఖమానాసామణేరసామణేరీఉపాసకఉపాసికాదీనం హత్థే పేసితం పటిగ్గణ్హాతి, అనాపత్తి. ధమ్మకథం కథేన్తస్స చతస్సోపి పరిసా చీవరాని చ నానావిరాగవత్థాని చ ఆనేత్వా పాదమూలే ఠపేన్తి, ఉపచారే వా ఠత్వా ఉపచారం వా ముఞ్చిత్వా ఖిపన్తి, యం తత్థ భిక్ఖునీనం సన్తకం, తం అఞ్ఞత్ర పారివత్తకా గణ్హన్తస్స ఆపత్తియేవ. అథ పన రత్తిభాగే ఖిత్తాని హోన్తి, ‘‘ఇదం భిక్ఖునియా, ఇదం అఞ్ఞేస’’న్తి ఞాతుం న సక్కా, పారివత్తకకిచ్చం నత్థీతి మహాపచ్చరియం కురున్దియఞ్చ వుత్తం, తం అచిత్తకభావేన న సమేతి. సచే భిక్ఖునీ వస్సావాసికం దేతి, పారివత్తకమేవ కాతబ్బం. సచే పన సఙ్కారకూటాదీసు ఠపేతి, ‘‘పంసుకూలం గణ్హిస్సన్తీ’’తి పంసుకూలం అధిట్ఠహిత్వా గహేతుం వట్టతి.
౫౧౩. అఞ్ఞాతికాయ అఞ్ఞాతికసఞ్ఞీతి తికపాచిత్తియం. ఏకతో ఉపసమ్పన్నాయాతి భిక్ఖునీనం సన్తికే ఉపసమ్పన్నాయ హత్థతో గణ్హన్తస్స దుక్కటం, భిక్ఖూనం సన్తికే ఉపసమ్పన్నాయ పన పాచిత్తియమేవ.
౫౧౪. పరిత్తేన వా విపులన్తి అప్పగ్ఘచీవరేన వా ఉపాహనత్థవికపత్తత్థవికఅంసబద్ధకకాయబన్ధనాదినా వా మహగ్ఘం చేతాపేత్వా సచేపి చీవరం పటిగ్గణ్హాతి, అనాపత్తి. మహాపచ్చరియం పన ‘‘అన్తమసో హరీతకీఖణ్డేనాపీ’’తి వుత్తం. విపులేన వా పరిత్తన్తి ఇదం వుత్తవిపల్లాసేన వేదితబ్బం. అఞ్ఞం పరిక్ఖారన్తి పత్తత్థవికాదిం యం కిఞ్చి వికప్పనుపగపచ్ఛిమచీవరప్పమాణం పన పటపరిస్సావనమ్పి న వట్టతి. యం నేవ అధిట్ఠానుపగం న వికప్పనుపగం తం సబ్బం వట్టతి. సచేపి మఞ్చప్పమాణా భిసిచ్ఛవి హోతి, వట్టతియేవ; కో పన వాదో పత్తత్థవికాదీసు. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.
సముట్ఠానాదీసు ఇదం ఛసముట్ఠానం, కిరియాకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మంవచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
చీవరపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౧౫. తేన సమయేనాతి అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదం. తత్థ ఉపనన్దో సక్యపుత్తోతి అసీతిసహస్సమత్తానం సక్యకులా పబ్బజితానం భిక్ఖూనం పతికిట్ఠో లోలజాతికో. పట్టోతి ఛేకో సమత్థో పటిబలో సరసమ్పన్నో కణ్ఠమాధురియేన సమన్నాగతో. కిస్మిం వియాతి కింసు వియ కిలేసో వియ, హిరోత్తప్పవసేన కమ్పనం వియ సఙ్కమ్పనం వియ హోతీతి అత్థో.
అద్ధానమగ్గన్తి అద్ధానసఙ్ఖాతం దీఘమగ్గం, న నగరవీథిమగ్గన్తి అత్థో. తే భిక్ఖూ అచ్ఛిన్దింసూతి ముసింసు, పత్తచీవరాని నేసం హరింసూతి అత్థో. అనుయుఞ్జాహీతి భిక్ఖుభావజాననత్థాయ పుచ్ఛ. అనుయుఞ్జియమానాతి పబ్బజ్జాఉపసమ్పదాపత్తచీవరాధిట్ఠానాదీని పుచ్ఛియమానా. ఏతమత్థం ఆరోచేసున్తి భిక్ఖుభావం జానాపేత్వా యో ‘‘సాకేతా సావత్థిం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నా’’తిఆదినా నయేన వుత్తో, ఏతమత్థం ఆరోచేసుం.
౫౧౭. అఞ్ఞాతకం గహపతిం వాతిఆదీసు యం పరతో ‘‘తిణేన వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేత్వా’’తి వుత్తం, తం ఆదిం కత్వా ఏవం అనుపుబ్బకథా వేదితబ్బా. సచే చోరే పస్సిత్వా దహరా పత్తచీవరాని గహేత్వా పలాతా, చోరా థేరానం నివాసనపారుపనమత్తంయేవ హరిత్వా గచ్ఛన్తి, థేరేహి నేవ తావ చీవరం విఞ్ఞాపేతబ్బం, న సాఖాపలాసం భఞ్జితబ్బం. అథ దహరా సబ్బం భణ్డకం ఛడ్డేత్వా పలాతా, చోరా థేరానం నివాసనపారుపనం తఞ్చ భణ్డకం గహేత్వా గచ్ఛన్తి, దహరేహి ఆగన్త్వా అత్తనో నివాసనపారుపనాని న తావ థేరానం దాతబ్బాని, న హి అనచ్ఛిన్నచీవరా అత్తనో అత్థాయ సాఖాపలాసం భఞ్జితుం లభన్తి, అచ్ఛిన్నచీవరానం పన అత్థాయ లభన్తి, అచ్ఛిన్నచీవరావ అత్తనోపి పరేసమ్పి అత్థాయ లభన్తి. తస్మా థేరేహి వా సాఖాపలాసం భఞ్జిత్వా వాకాదీహి గన్థేత్వా దహరానం దాతబ్బం, దహరేహి వా థేరానం అత్థాయ భఞ్జిత్వా గన్థేత్వా తేసం హత్థే దత్వా వా అదత్వా వా అత్తనా నివాసేత్వా అత్తనో నివాసనపారుపనాని థేరానం దాతబ్బాని, నేవ భూతగామపాతబ్యతాయ పాచిత్తియం హోతి, న తేసం ధారణే దుక్కటం.
సచే అన్తరామగ్గే రజకత్థరణం వా హోతి, అఞ్ఞే వా తాదిసే మనుస్సే పస్సన్తి, చీవరం విఞ్ఞాపేతబ్బం. యాని చ నేసం తే వా విఞ్ఞత్తమనుస్సా అఞ్ఞే వా సాఖాపలాసనివాసనే భిక్ఖూ దిస్వా ఉస్సాహజాతా వత్థాని దేన్తి, తాని సదసాని వా హోన్తు అదసాని వా నీలాదినానావణ్ణాని వా కప్పియానిపి అకప్పియానిపి సబ్బాని అచ్ఛిన్నచీవరట్ఠానే ఠితత్తా తేసం నివాసేతుఞ్చ పారుపితుఞ్చ వట్టన్తి. వుత్తమ్పిహేతం పరివారే –
‘‘అకప్పకతం నాపి రజనాయ రత్తం;
తేన నివత్థో యేన కామం వజేయ్య;
న చస్స హోతి ఆపత్తి;
సో చ ధమ్మో సుగతేన దేసితో;
పఞ్హా మేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౮౧);
అయఞ్హి పఞ్హో అచ్ఛిన్నచీవరకం భిక్ఖుం సన్ధాయ వుత్తో. అథ పన తిత్థియేహి సహగచ్ఛన్తి, తే చ నేసం కుసచీరవాకచీరఫలకచీరాని దేన్తి, తానిపి లద్ధిం అగ్గహేత్వా నివాసేతుం వట్టన్తి, నివాసేత్వాపి లద్ధి న గహేతబ్బా.
ఇదాని ‘‘యం ఆవాసం పఠమం ఉపగచ్ఛతి, సచే తత్థ హోతి సఙ్ఘస్స విహారచీవరం వా’’తిఆదీసు విహారచీవరం నామ మనుస్సా ఆవాసం కారేత్వా ‘‘చత్తారోపి పచ్చయా అమ్హాకంయేవ సన్తకా పరిభోగం గచ్ఛన్తూ’’తి తిచీవరం సజ్జేత్వా అత్తనా కారాపితే ఆవాసే ఠపేన్తి, ఏతం విహారచీవరం నామ. ఉత్తరత్థరణన్తి మఞ్చకస్స ఉపరి అత్థరణకం వుచ్చతి. భుమత్థరణన్తి పరికమ్మకతాయ భూమియా రక్ఖణత్థం చిమిలికాహి కతఅత్థరణం తస్స ఉపరి తట్టికం పత్థరిత్వా చఙ్కమన్తి. భిసిచ్ఛవీతి మఞ్చభిసియా వా పీఠభిసియా వా ఛవి, సచే పూరితా హోతి విధునిత్వాపి గహేతుం వట్టతి. ఏవమేతేసు విహారచీవరాదీసు యం తత్థ ఆవాసే హోతి, తం అనాపుచ్ఛాపి గహేత్వా నివాసేతుం వా పారుపితుం వా అచ్ఛిన్నచీవరకానం భిక్ఖూనం లబ్భతీతి వేదితబ్బం. తఞ్చ ఖో లభిత్వా ఓదహిస్సామి పున ఠపేస్సామీతి అధిప్పాయేన న మూలచ్ఛేజ్జాయ. లభిత్వా చ పన ఞాతితో వా ఉపట్ఠాకతో వా అఞ్ఞతో వా కుతోచి పాకతికమేవ కాతబ్బం. విదేసగతేన ఏకస్మిం సఙ్ఘికే ఆవాసే సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జనత్థాయ ఠపేతబ్బం. సచస్స పరిభోగేనేవ తం జీరతి వా నస్సతి వా గీవా న హోతి. సచే పన ఏతేసం వుత్తప్పకారానం గిహివత్థాదీనం భిసిచ్ఛవిపరియన్తానం కిఞ్చి న లబ్భతి, తేన తిణేన వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేత్వా ఆగన్తబ్బన్తి.
౫౧౯. యేహి కేహిచి వా అచ్ఛిన్నన్తి ఏత్థ యమ్పి అచ్ఛిన్నచీవరా ఆచరియుపజ్ఝాయా అఞ్ఞే ‘‘ఆహరథ, ఆవుసో, చీవర’’న్తి యాచిత్వా వా విస్సాసేన వా గణ్హన్తి, తమ్పి సఙ్గహం గచ్ఛతీతి వత్తుం యుజ్జతి.
పరిభోగజిణ్ణం వాతి ఏత్థ చ అచ్ఛిన్నచీవరానం ఆచరియుపజ్ఝాయాదీనం అత్తనా తిణపణ్ణేహి పటిచ్ఛాదేత్వా దిన్నచీవరమ్పి సఙ్గహం గచ్ఛతీతి వత్తుం యుజ్జతి. ఏవఞ్హి తే అచ్ఛిన్నచీవరట్ఠానే నట్ఠచీవరట్ఠానే చ ఠితా భవిస్సన్తి, తేన నేసం విఞ్ఞత్తియం అకప్పియచీవరపరిభోగే చ అనాపత్తి అనురూపా భవిస్సతి.
౫౨౧. ఞాతకానం పవారితానన్తి ఏత్థ ‘‘ఏతేసం సన్తకం దేథా’’తి విఞ్ఞాపేన్తస్స యాచన్తస్స అనాపత్తీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. న హి ఞాతకపవారితానం ఆపత్తి వా అనాపత్తి వా హోతి. అత్తనో ధనేనాతి ఏత్థాపి అత్తనో కప్పియభణ్డేన కప్పియవోహారేనేవ చీవరం విఞ్ఞాపేన్తస్స చేతాపేన్తస్స పరివత్తాపేన్తస్స అనాపత్తీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. పవారితానన్తి ఏత్థ చ సఙ్ఘవసేన పవారితేసు పమాణమేవ వట్టతి. పుగ్గలికపవారణాయ యం యం పవారేతి, తం తంయేవ విఞ్ఞాపేతబ్బం. యో చతూహి పచ్చయేహి పవారేత్వా సయమేవ సల్లక్ఖేత్వా కాలానుకాలం చీవరాని దివసే దివసే యాగుభత్తాదీనీతి ఏవం యేన యేనత్థో తం తం దేతి, తస్స విఞ్ఞాపనకిచ్చం నత్థి. యో పన పవారేత్వా బాలతాయ వా సతిసమ్మోసేన వా న దేతి, సో విఞ్ఞాపేతబ్బో. యో ‘‘మయ్హం గేహం పవారేమీ’’తి వదతి, తస్స గేహం గన్త్వా యథాసుఖం నిసీదితబ్బం నిపజ్జితబ్బం, న కిఞ్చి గహేతబ్బం. యో పన ‘‘యం మయ్హం గేహే అత్థి, తం పవారేమీ’’తి వదతి. యం తత్థ కప్పియం, తం విఞ్ఞాపేతబ్బం, గేహే పన నిసీదితుం వా నిపజ్జితుం వా న లబ్భతీతి కురున్దియం వుత్తం.
అఞ్ఞస్సత్థాయాతి ఏత్థ అత్తనో ఞాతకపవారితే న కేవలం అత్తనో అత్థాయ, అథ ఖో అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపేన్తస్స అనాపత్తీతి అయమేకో అత్థో. అయం పన దుతియో అఞ్ఞస్సాతి యే అఞ్ఞస్స ఞాతకపవారితా, తే తస్సేవ ‘‘అఞ్ఞస్సా’’తి లద్ధవోహారస్స బుద్ధరక్ఖితస్స వా ధమ్మరక్ఖితస్స వా అత్థాయ విఞ్ఞాపేన్తస్స అనాపత్తీతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.
సముట్ఠానాదీసు ఇదమ్పి ఛసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౨౨-౪. తేన సమయేనాతి తతుత్తరిసిక్ఖాపదం. తత్థ అభిహట్ఠున్తి అభీతి ఉపసగ్గో, హరితున్తి అత్థో, గణ్హితున్తి వుత్తం హోతి. పవారేయ్యాతి ఇచ్ఛాపేయ్య, ఇచ్ఛం రుచిం ఉప్పాదేయ్య, వదేయ్య నిమన్తేయ్యాతి అత్థో. అభిహట్ఠుం పవారేన్తేన పన యథా వత్తబ్బం, తం ఆకారం దస్సేతుం ‘‘యావతకం ఇచ్ఛసి తావతకం గణ్హాహీ’’తి ఏవమస్స పదభాజనం వుత్తం. అథ వా యథా ‘‘నేక్ఖమ్మం దట్ఠు ఖేమతో’’తి (సు. ని. ౪౨౬, ౧౧౦౪; చూళని. జతుకణ్ణిమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౬౭) ఏత్థ దిస్వాతి అత్థో, ఏవమిధాపి ‘‘అభిఅట్ఠుం పవారేయ్యా’’తి అభిహరిత్వా పవారేయ్యాతి అత్థో. తత్థ కాయాభిహారో వాచాభిహారోతి దువిధో అభిహారో, కాయేన వా హి వత్థాని అభిహరిత్వా పాదమూలే ఠపేత్వా ‘‘యత్తకం ఇచ్ఛసి తత్తకం గణ్హాహీ’’తి వదన్తో పవారేయ్య, వాచాయ వా ‘‘అమ్హాకం దుస్సకోట్ఠాగారం పరిపుణ్ణం, యత్తకం ఇచ్ఛసి తత్తకం గణ్హాహీ’’తి వదన్తో పవారేయ్య, తదుభయమ్పి ఏకజ్ఝం కత్వా ‘‘అభిహట్ఠుం పవారేయ్యా’’తి వుత్తం.
సన్తరుత్తరపరమన్తి సఅన్తరం ఉత్తరం పరమం అస్స చీవరస్సాతి సన్తరుత్తరపరమం, నివాసనేన సద్ధిం పారుపనం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో అస్సాతి వుత్తం హోతి. తతో చీవరం సాదితబ్బన్తి తతో అభిహటచీవరతో ఏత్తకం చీవరం గహేతబ్బం, న ఇతో పరన్తి అత్థో. యస్మా పన అచ్ఛిన్నసబ్బచీవరేన తిచీవరికేనేవ భిక్ఖునా ఏవం పటిపజ్జితబ్బం, అఞ్ఞేన అఞ్ఞథాపి, తస్మా తం విభాగం దస్సేతుం ‘‘సచే తీణి నట్ఠాని హోన్తీ’’తిఆదినా నయేనస్స పదభాజనం వుత్తం.
తత్రాయం వినిచ్ఛయో – యస్స తీణి నట్ఠాని, తేన ద్వే సాదితబ్బాని, ఏకం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా అఞ్ఞం సభాగట్ఠానతో పరియేసిస్సతి. యస్స ద్వే నట్ఠాని, తేన ఏకం సాదితబ్బం. సచే పకతియావ సన్తరుత్తరేన చరతి, ద్వే సాదితబ్బాని. ఏవం ఏకం సాదియన్తేనేవ సమో భవిస్సతి. యస్స తీసు ఏకం నట్ఠం, న సాదితబ్బం. యస్స పన ద్వీసు ఏకం నట్ఠం, ఏకం సాదితబ్బం. యస్స ఏకంయేవ హోతి, తఞ్చ నట్ఠం, ద్వే సాదితబ్బాని. భిక్ఖునియా పన పఞ్చసుపి నట్ఠేసు ద్వే సాదితబ్బాని. చతూసు నట్ఠేసు ఏకం సాదితబ్బం, తీసు నట్ఠేసు కిఞ్చి న సాదితబ్బం, కో పన వాదో ద్వీసు వా ఏకస్మిం వా. యేన కేనచి హి సన్తరుత్తరపరమతాయ ఠాతబ్బం, తతో ఉత్తరి న లబ్భతీతి ఇదమేత్థ లక్ఖణం.
౫౨౬. సేసకం ఆహరిస్సామీతి ద్వే చీవరాని కత్వా సేసం పున ఆహరిస్సామీతి అత్థో. న అచ్ఛిన్నకారణాతి బాహుసచ్చాదిగుణవసేన దేన్తి. ఞాతకానన్తిఆదీసు ఞాతకానం దేన్తానం సాదియన్తస్స పవారితానం దేన్తానం సాదియన్తస్స అత్తనో ధనేన సాదియన్తస్స అనాపత్తీతి అత్థో. అట్ఠకథాసు పన ‘‘ఞాతకపవారితట్ఠానే పకతియా బహుమ్పి వట్టతి, అచ్ఛిన్నకారణా పమాణమేవ వట్టతీ’’తి వుత్తం. తం పాళియా న సమేతి. యస్మా పనిదం సిక్ఖాపదం అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపనవత్థుస్మింయేవ పఞ్ఞత్తం, తస్మా ఇధ ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి న వుత్తం. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.
సముట్ఠానాదీసు ఇదమ్పి ఛసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౨౭. తేన సమయేనాతి ఉపక్ఖటసిక్ఖాపదం. తత్థ అత్థావుసో మం సో ఉపట్ఠాకోతి ఆవుసో, యం త్వం భణసి, అత్థి ఏవరూపో సో మమ ఉపట్ఠాకోతి అయమేత్థ అత్థో. అపి మేయ్య ఏవం హోతీతి అపి మే అయ్య ఏవం హోతి, అపి మయ్యా ఏవన్తిపి పాఠో.
౫౨౮-౯. భిక్ఖుం పనేవ ఉద్దిస్సాతి ఏత్థ ఉద్దిస్సాతి అపదిస్స ఆరబ్భ. యస్మా పన యం ఉద్దిస్స ఉపక్ఖటం హోతి, తం తస్సత్థాయ ఉపక్ఖటం నామ హోతి. తస్మాస్స పదభాజనే ‘‘భిక్ఖుస్సత్థాయా’’తి వుత్తం.
భిక్ఖుం ఆరమ్మణం కరిత్వాతి భిక్ఖుం పచ్చయం కత్వా, యఞ్హి భిక్ఖుం ఉద్దిస్స ఉపక్ఖటం, తం నియమేనేవ భిక్ఖుం పచ్చయం కత్వా ఉపక్ఖటం హోతి, తేన వుత్తం – ‘‘భిక్ఖుం ఆరమ్మణం కరిత్వా’’తి. పచ్చయోపి హి ‘‘లభతి మారో ఆరమ్మణ’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౪౩) ఆరమ్మణన్తి ఆగతో. ఇదాని ‘‘ఉద్దిస్సా’’తి ఏత్థ యో కత్తా, తస్స ఆకారదస్సనత్థం ‘‘భిక్ఖుం అచ్ఛాదేతుకామో’’తి వుత్తం. భిక్ఖుం అచ్ఛాదేతుకామేన హి తేన తం ఉద్దిస్స ఉపక్ఖటం, న అఞ్ఞేన కారణేన. ఇతి సో అచ్ఛాదేతుకామో హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘భిక్ఖుం అచ్ఛాదేతుకామో’’తి.
అఞ్ఞాతకస్స గహపతిస్స వాతి అఞ్ఞాతకేన గహపతినా వాతి అత్థో. కరణత్థే హి ఇదం సామివచనం. పదభాజనే పన బ్యఞ్జనం అవిచారేత్వా అత్థమత్తమేవ దస్సేతుం ‘‘అఞ్ఞాతకో నామ…పే… గహపతి నామా’’తిఆది వుత్తం.
చీవరచేతాపన్నన్తి చీవరమూలం, తం పన యస్మా హిరఞ్ఞాదీసు అఞ్ఞతరం హోతి, తస్మా పదభాజనే ‘‘హిరఞ్ఞం వా’’తిఆది వుత్తం. ఉపక్ఖటం హోతీతి సజ్జితం హోతి, సంహరిత్వా ఠపితం, యస్మా పన ‘‘హిరఞ్ఞం వా’’తిఆదినా వచనేనస్స ఉపక్ఖటభావో దస్సితో హోతి, తస్మా ‘‘ఉపక్ఖటం నామా’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా విసుం పదభాజనం న వుత్తం. ఇమినాతి ఉపక్ఖటం సన్ధాయాహ, తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘పచ్చుపట్ఠితేనా’’తి వుత్తం. యఞ్హి ఉపక్ఖటం సంహరిత్వా ఠపితం, తం పచ్చుపట్ఠితం హోతీతి. అచ్ఛాదేస్సామీతి వోహారవచనమేతం ‘‘ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దస్సామీ’’తి అయం పనేత్థ అత్థో. తేనేవస్స పదభాజనేపి ‘‘దస్సామీ’’తి వుత్తం.
తత్ర చే సో భిక్ఖూతి యత్ర సో గహపతి వా గహపతానీ వా తత్ర సో భిక్ఖు పుబ్బే అప్పవారితో ఉపసఙ్కమిత్వా చీవరే వికప్పం ఆపజ్జేయ్య చేతి అయమేత్థ పదసమ్బన్ధో. తత్థ ఉపసఙ్కమిత్వాతి ఇమస్స గన్త్వాతి ఇమినావ అత్థే సిద్ధే పచురవోహారవసేన ‘‘ఘర’’న్తి వుత్తం. యత్ర పన సో దాయకో తత్ర గన్త్వాతి అయమేవేత్థ అత్థో, తస్మా పునపి వుత్తం ‘‘యత్థ కత్థచి ఉపసఙ్కమిత్వా’’తి. వికప్పం ఆపజ్జేయ్యాతి విసిట్ఠకప్పం అధికవిధానం ఆపజ్జేయ్య, పదభాజనే పన యేనాకారేన వికప్పం ఆపన్నో హోతి తమేవ దస్సేతుం ‘‘ఆయతం వా’’తిఆది వుత్తం. సాధూతి ఆయాచనే నిపాతో. వతాతి పరివితక్కే. మన్తి అత్తానం నిద్దిసతి. ఆయస్మాతి పరం ఆలపతి ఆమన్తేతి. యస్మా పనిదం సబ్బం బ్యఞ్జనమత్తమేవ, ఉత్తానత్థమేవ, తస్మాస్స పదభాజనే అత్థో న వుత్తో. కల్యాణకమ్యతం ఉపాదాయాతి సున్దరకామతం విసిట్ఠకామతం చిత్తేన గహేత్వా, తస్స ‘‘ఆపజ్జేయ్య చే’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. యస్మా పన యో కల్యాణకమ్యతం ఉపాదాయ ఆపజ్జతి, సో సాధత్థికో మహగ్ఘత్థికో హోతి, తస్మాస్స పదభాజనే బ్యఞ్జనం పహాయ అధిప్పేతత్థమేవ దస్సేతుం తదేవ వచనం వుత్తం. యస్మా పన న ఇమస్స ఆపజ్జనమత్తేనేవ ఆపత్తి సీసం ఏతి, తస్మా ‘‘తస్స వచనేనా’’తిఆది వుత్తం.
౫౩౧. అనాపత్తి ఞాతకానన్తిఆదీసు ఞాతకానం చీవరే వికప్పం ఆపజ్జన్తస్స అనాపత్తీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. మహగ్ఘం చేతాపేతుకామస్స అప్పగ్ఘం చేతాపేతీతి గహపతిస్స వీసతిఅగ్ఘనకం చీవరం చేతాపేతుకామస్స ‘‘అలం మయ్హం ఏతేన, దసగ్ఘనకం వా అట్ఠగ్ఘనకం వా దేహీ’’తి వదతి అనాపత్తి. అప్పగ్ఘన్తి ఇదఞ్చ అతిరేకనివారణత్థమేవ వుత్తం, సమకేపి పన అనాపత్తి, తఞ్చ ఖో అగ్ఘవసేనేవ న పమాణవసేన, అగ్ఘవడ్ఢనకఞ్హి ఇదం సిక్ఖాపదం. తస్మా యో వీసతిఅగ్ఘనకం అన్తరవాసకం చేతాపేతుకామో, ‘‘తం ఏత్తకమేవ మే అగ్ఘనకం చీవరం దేహీ’’తి వత్తుమ్పి వట్టతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.
సముట్ఠానాదీనిపి తతుత్తరిసిక్ఖాపదసదిసానేవాతి.
పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. దుతియఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౩౨. దుతియఉపక్ఖటేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. తఞ్హి ఇమస్స అనుపఞ్ఞత్తిసదిసం. కేవలం పఠమసిక్ఖాపదే ఏకస్స పీళా కతా, దుతియే ద్విన్నం, అయమేవేత్థ విసేసో. సేసం సబ్బం పఠమసదిసమేవ. యథా చ ద్విన్నం, ఏవం బహూనం పీళం కత్వా గణ్హతోపి ఆపత్తి వేదితబ్బాతి.
దుతియఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౩౭. తేన సమయేనాతి రాజసిక్ఖాపదం. తత్థ ఉపాసకం సఞ్ఞాపేత్వాతి జానాపేత్వా, ‘‘ఇమినా మూలేన చీవరం కిణిత్వా థేరస్స దేహీ’’తి ఏవం వత్వాతి అధిప్పాయో. పఞ్ఞాసబన్ధోతి పఞ్ఞాసకహాపణదణ్డోతి వుత్తం హోతి. పఞ్ఞాసం బద్ధోతిపి పాఠో, పఞ్ఞాసం జితో పఞ్ఞాసం దాపేతబ్బోతి అధిప్పాయో. అజ్జణ్హో, భన్తే, ఆగమేహీతి భన్తే, అజ్జ ఏకదివసం అమ్హాకం తిట్ఠ, అధివాసేహీతి అత్థో. పరామసీతి గణ్హి. జీనోసీతి జితోసి.
౫౩౮-౯. రాజభోగ్గోతి రాజతో భోగ్గం భుఞ్జితబ్బం అస్సత్థీతి రాజభోగ్గో, రాజభోగోతిపి పాఠో, రాజతో భోగో అస్స అత్థీతి అత్థో.
పహిణేయ్యాతి పేసేయ్య, ఉత్తానత్థత్తా పనస్స పదభాజనం న వుత్తం. యథా చ ఏతస్స, ఏవం ‘‘చీవరం ఇత్థన్నామం భిక్ఖు’’న్తిఆదీనమ్పి పదానం ఉత్తానత్థత్తాయేవ పదభాజనం న వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఆభతన్తి ఆనీతం. కాలేనకప్పియన్తి యుత్తపత్తకాలేన, యదా నో అత్థో హోతి, తదా కప్పియం చీవరం గణ్హామాతి అత్థో.
వేయ్యావచ్చకరోతి కిచ్చకరో, కప్పియకారకోతి అత్థో. సఞ్ఞత్తో సో మయాతి ఆణత్తో సో మయా, యథా తుమ్హాకం చీవరేన అత్థే సతి చీవరం దస్సతి, ఏవం వుత్తోతి అత్థో. అత్థో మే ఆవుసో చీవరేనాతి చోదనాలక్ఖణనిదస్సనమేతం, ఇదఞ్హి వచనం వత్తబ్బం, అస్స వా అత్థో యాయ కాయచి భాసాయ; ఇదం చోదనాలక్ఖణం. ‘‘దేహి మే చీవర’’న్తిఆదీని పన నవత్తబ్బాకారదస్సనత్థం వుత్తాని, ఏతాని హి వచనాని ఏతేసం వా అత్థో యాయ కాయచి భాసాయ న వత్తబ్బో.