పారాజికకణ్డ-అట్ఠకథా (దుతియో భాగో)

౩. తతియపారాజికం

తతియం తీహి సుద్ధేన, యం బుద్ధేన విభావితం;

పారాజికం తస్స దాని, పత్తో సంవణ్ణనాక్కమో.

యస్మా తస్మా సువిఞ్ఞేయ్యం, యం పుబ్బే చ పకాసితం;

తం వజ్జయిత్వా అస్సాపి, హోతి సంవణ్ణనా అయం.

పఠమపఞ్ఞత్తినిదానవణ్ణనా

౧౬౨. తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయన్తి ఏత్థ వేసాలియన్తి ఏవంనామకే ఇత్థిలిఙ్గవసేన పవత్తవోహారే నగరే. తఞ్హి నగరం తిక్ఖత్తుం పాకారపరిక్ఖేపవడ్ఢనేన విసాలీభూతత్తా ‘‘వేసాలీ’’తి వుచ్చతి. ఇదమ్పి చ నగరం సబ్బఞ్ఞుతప్పత్తేయేవ సమ్మాసమ్బుద్ధే సబ్బాకారేన వేపుల్లం పత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏవం గోచరగామం దస్సేత్వా నివాసట్ఠాన మాహ – ‘‘మహావనే కూటాగారసాలాయ’’న్తి. తత్థ మహావనం నామ సయంజాతం అరోపిమం సపరిచ్ఛేదం మహన్తం వనం. కపిలవత్థుసామన్తా పన మహావనం హిమవన్తేన సహ ఏకాబద్ధం అపరిచ్ఛేదం హుత్వా మహాసముద్దం ఆహచ్చ ఠితం. ఇదం తాదిసం న హోతి, సపరిచ్ఛేదం మహన్తం వనన్తి మహావనం. కూటాగారసాలా పన మహావనం నిస్సాయ కతే ఆరామే కూటాగారం అన్తో కత్వా హంసవట్టకచ్ఛదనేన కతా సబ్బాకారసమ్పన్నా బుద్ధస్స భగవతో గన్ధకుటి వేదితబ్బా.

అనేకపరియాయేన అసుభకథం కథేతీతి అనేకేహి కారణేహి అసుభాకారసన్దస్సనప్పవత్తం కాయవిచ్ఛన్దనియకథం కథేతి. సేయ్యథిదం – ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా లోమా…పే. … ముత్త’’న్తి. కిం వుత్తం హోతి? భిక్ఖవే, ఇమస్మిం బ్యామమత్తే కళేవరే సబ్బాకారేనపి విచినన్తో న కోచి కిఞ్చి ముత్తం వా మణిం వా వేళురియం వా అగరుం వా చన్దనం వా కుఙ్కుమం వా కప్పూరం వా వాసచుణ్ణాదీని వా అణుమత్తమ్పి సుచిభావం పస్సతి. అథ ఖో పరమదుగ్గన్ధం జేగుచ్ఛం అస్సిరీకదస్సనం కేసలోమాదినానప్పకారం అసుచింయేవ పస్సతి. తస్మా న ఏత్థ ఛన్దో వా రాగో వా కరణీయో. యేపి హి ఉత్తమఙ్గే సిరస్మిం జాతా కేసా నామ, తేపి అసుభా చేవ అసుచినో చ పటిక్కూలా చ. సో చ నేసం అసుభాసుచిపటిక్కూలభావో వణ్ణతోపి సణ్ఠానతోపి గన్ధతోపి ఆసయతోపి ఓకాసతోపీతి పఞ్చహి కారణేహి వేదితబ్బో. ఏవం లోమాదీనన్తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౮౨) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. ఇతి భగవా ఏకమేకస్మిం కోట్ఠాసే పఞ్చపఞ్చప్పభేదేన అనేకపరియాయేన అసుభకథం కథేతి.

అసుభాయ వణ్ణం భాసతీతి ఉద్ధుమాతకాదివసేన అసుభమాతికం నిక్ఖిపిత్వా పదభాజనీయేన తం విభజన్తో వణ్ణేన్తో సంవణ్ణేన్తో అసుభాయ వణ్ణం భాసతి. అసుభభావనాయ వణ్ణం భాసతీతి యా అయం కేసాదీసు వా ఉద్ధుమాతకాదీసు వా అజ్ఝత్తబహిద్ధావత్థూసు అసుభాకారం గహేత్వా పవత్తస్స చిత్తస్స భావనా వడ్ఢనా ఫాతికమ్మం, తస్సా అసుభభావనాయ ఆనిసంసం దస్సేన్తో వణ్ణం భాసతి, గుణం పరికిత్తేతి. సేయ్యథిదం – ‘‘అసుభభావనాభియుత్తో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కేసాదీసు వా వత్థూసు ఉద్ధుమాతకాదీసు వా పఞ్చఙ్గవిప్పహీనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం తివిధకల్యాణం దసలక్ఖణసమ్పన్నం పఠమం ఝానం పటిలభతి. సో తం పఠమజ్ఝానసఙ్ఖాతం చిత్తమఞ్జూసం నిస్సాయ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఉత్తమత్థం అరహత్తం పాపుణాతీ’’తి.

తత్రిమాని పఠమస్స ఝానస్స దస లక్ఖణాని – పారిపన్థికతో చిత్తవిసుద్ధి, మజ్ఝిమస్స సమాధినిమిత్తస్స పటిపత్తి, తత్థ చిత్తపక్ఖన్దనం, విసుద్ధస్స చిత్తస్స అజ్ఝుపేక్ఖనం, సమథప్పటిపన్నస్స అజ్ఝుపేక్ఖనం, ఏకత్తుపట్ఠానస్స అజ్ఝుపేక్ఖనం, తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన సమ్పహంసనా, ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన ఆసేవనట్ఠేన సమ్పహంసనాతి.

తత్రాయం పాళి – ‘‘పఠమస్స ఝానస్స కో ఆది, కిం మజ్ఝే, కిం పరియోసానం? పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది, ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే, సమ్పహంసనా పరియోసానం. పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది, ఆదిస్స కతి లక్ఖణాని? ఆదిస్స తీణి లక్ఖణాని – యో తస్స పరిపన్థో తతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, విసుద్ధత్తా చిత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, పటిపన్నత్తా తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. యఞ్చ పరిపన్థతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, యఞ్చ విసుద్ధత్తా చిత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, యఞ్చ పటిపన్నత్తా తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది, ఆదిస్స ఇమాని తీణి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి – ‘పఠమం ఝానం ఆదికల్యాణఞ్చేవ హోతి తిలక్ఖణసమ్పన్నఞ్చ’.

‘‘పఠమస్స ఝానస్స ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే, మజ్ఝస్స కతి లక్ఖణాని? మజ్ఝస్స తీణి లక్ఖణాని – విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి, సమథప్పటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి, ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి. యఞ్చ విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి, యఞ్చ సమథప్పటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి, యఞ్చ ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి. పఠమస్స ఝానస్స ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే, మజ్ఝస్స ఇమాని తీణి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి – ‘పఠమం ఝానం మజ్ఝేకల్యాణఞ్చేవ హోతి తిలక్ఖణసమ్పన్నఞ్చ’.

‘‘పఠమస్స ఝానస్స సమ్పహంసనా పరియోసానం, పరియోసానస్స కతి లక్ఖణాని? పరియోసానస్స చత్తారి లక్ఖణాని – తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన సమ్పహంసనా, ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన సమ్పహంసనా, తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన సమ్పహంసనా, ఆసేవనట్ఠేన సమ్పహంసనా. పఠమస్స ఝానస్స సమ్పహంసనా పరియోసానం, పరియోసానస్స ఇమాని చత్తారి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి – ‘పఠమం ఝానం పరియోసానకల్యాణఞ్చేవ హోతి చతులక్ఖణసమ్పన్నఞ్చ. ‘‘ఏవం తివిధత్తగతం చిత్తం తివిధకల్యాణకం దసలక్ఖణసమ్పన్నం వితక్కసమ్పన్నఞ్చేవ హోతి విచారసమ్పన్నఞ్చ పీతిసమ్పన్నఞ్చ సుఖసమ్పన్నఞ్చ చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నఞ్చ సద్ధాసమ్పన్నఞ్చ వీరియసమ్పన్నఞ్చ సతిసమ్పన్నఞ్చ సమాధిసమ్పన్నఞ్చ పఞ్ఞాసమ్పన్నఞ్చా’’తి (పటి. రో. ౧.౧౫౮).

ఆదిస్స ఆదిస్స అసుభసమాపత్తియా వణ్ణం భాసతీతి ‘‘ఏవమ్పి ఇత్థమ్పీ’’తి పునప్పునం వవత్థానం కత్వా ఆదిసన్తో అసుభసమాపత్తియా వణ్ణం భాసతి, ఆనిసంసం కథేతి, గుణం పరికిత్తేతి. సేయ్యథిదం – ‘‘అసుభసఞ్ఞాపరిచితేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో చేతసా బహులం విహరతో మేథునధమ్మసమాపత్తియా చిత్తం పటిలీయతి పటికుటతి పటివట్టతి, న సమ్పసారీయతి, ఉపేక్ఖా వా పాటికుల్యతా వా సణ్ఠాతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, కుక్కుటపత్తం వా న్హారుదద్దులం వా అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తం పటిలీయతి పటికుటతి పటివట్టతి, న సమ్పసారీయతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అసుభసఞ్ఞాపరిచితేన భిక్ఖునో చేతసా బహులం విహరతో మేథునధమ్మసమాపత్తియా చిత్తం పటిలీయతి పటికుటతి పటివట్టతి, న సమ్పసారీయతీ’’తి (అ. ని. ౭.౪౯).

ఇచ్ఛామహం, భిక్ఖవే, అద్ధమాసం పటిసల్లీయితున్తి అహం భిక్ఖవే ఏకం అద్ధమాసం పటిసల్లీయితుం నిలీయితుం ఏకోవ హుత్వా విహరితుం ఇచ్ఛామీతి అత్థో. నమ్హి కేనచి ఉపసఙ్కమితబ్బో అఞ్ఞత్ర ఏకేన పిణ్డపాతనీహారకేనాతి యో అత్తనా పయుత్తవాచం అకత్వా మమత్థాయ సద్ధేసు కులేసు పటియత్తం పిణ్డపాతం నీహరిత్వా మయ్హం ఉపనామేతి, తం పిణ్డపాతనీహారకం ఏకం భిక్ఖుం ఠపేత్వా నమ్హి అఞ్ఞేన కేనచి భిక్ఖునా వా గహట్ఠేన వా ఉపసఙ్కమితబ్బోతి.

కస్మా పన ఏవమాహాతి? అతీతే కిర పఞ్చసతా మిగలుద్దకా మహతీహి దణ్డవాగురాహి అరఞ్ఞం పరిక్ఖిపిత్వా హట్ఠతుట్ఠా ఏకతోయేవ యావజీవం మిగపక్ఖిఘాతకమ్మేన జీవికం కప్పేత్వా నిరయే ఉపపన్నా; తే తత్థ పచ్చిత్వా పుబ్బే కతేన కేనచిదేవ కుసలకమ్మేన మనుస్సేసు ఉపపన్నా కల్యాణూపనిస్సయవసేన సబ్బేపి భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ లభింసు; తేసం తతో మూలాకుసలకమ్మతో అవిపక్కవిపాకా అపరాపరచేతనా తస్మిం అద్ధమాసబ్భన్తరే అత్తూపక్కమేన చ పరూపక్కమేన చ జీవతుపచ్ఛేదాయ ఓకాసమకాసి, తం భగవా అద్దస. కమ్మవిపాకో నామ న సక్కా కేనచి పటిబాహితుం. తేసు చ భిక్ఖూసు పుథుజ్జనాపి అత్థి సోతాపన్నసకదాగామీఅనాగామీఖీణాసవాపి. తత్థ ఖీణాసవా అప్పటిసన్ధికా, ఇతరే అరియసావకా నియతగతికా సుగతిపరాయణా, పుథుజ్జనానం పన గతి అనియతా. అథ భగవా చిన్తేసి – ‘‘ఇమే అత్తభావే ఛన్దరాగేన మరణభయభీతా న సక్ఖిస్సన్తి గతిం విసోధేతుం, హన్ద నేసం ఛన్దరాగప్పహానాయ అసుభకథం కథేమి. తం సుత్వా అత్తభావే విగతచ్ఛన్దరాగతాయ గతివిసోధనం కత్వా సగ్గే పటిసన్ధిం గణ్హిస్సన్తి. ఏవం నేసం మమ సన్తికే పబ్బజ్జా సాత్థికా భవిస్సతీ’’తి.

తతో తేసం అనుగ్గహాయ అసుభకథం కథేసి కమ్మట్ఠానసీసేన, నో మరణవణ్ణసంవణ్ణనాధిప్పాయేన. కథేత్వా చ పనస్స ఏతదహోసి – ‘‘సచే మం ఇమం అద్ధమాసం భిక్ఖూ పస్సిస్సన్తి, ‘అజ్జ ఏకో భిక్ఖు మతో, అజ్జ ద్వే…పే… అజ్జ దసా’తి ఆగన్త్వా ఆగన్త్వా ఆరోచేస్సన్తి. అయఞ్చ కమ్మవిపాకో న సక్కా మయా వా అఞ్ఞేన వా పటిబాహితుం. స్వాహం తం సుత్వాపి కిం కరిస్సామి? కిం మే అనత్థకేన అనయబ్యసనేన సుతేన? హన్దాహం భిక్ఖూనం అదస్సనం ఉపగచ్ఛామీ’’తి. తస్మా ఏవమాహ – ‘‘ఇచ్ఛామహం, భిక్ఖవే, అద్ధమాసం పతిసల్లీయితుం; నమ్హి కేనచి ఉపసఙ్కమితబ్బో అఞ్ఞత్ర ఏకేన పిణ్డపాతనీహారకేనా’’తి.

అపరే పనాహు – ‘‘పరూపవాదవివజ్జనత్థం ఏవం వత్వా పటిసల్లీనో’’తి. పరే కిర భగవన్తం ఉపవదిస్సన్తి – ‘‘అయం ‘సబ్బఞ్ఞూ, అహం సద్ధమ్మవరచక్కవత్తీ’తి పటిజానమానో అత్తనోపి సావకే అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘాతేన్తే నివారేతుం న సక్కోతి. కిమఞ్ఞం సక్ఖిస్సతీ’’తి? తత్థ పణ్డితా వక్ఖన్తి – ‘‘భగవా పటిసల్లానమనుయుత్తో నయిమం పవత్తిం జానాతి, కోచిస్స ఆరోచయితాపి నత్థి, సచే జానేయ్య అద్ధా నివారేయ్యా’’తి. ఇదం పన ఇచ్ఛామత్తం, పఠమమేవేత్థ కారణం. నాస్సుధాతి ఏత్థ ‘‘అస్సుధా’’తి పదపూరణమత్తే అవధారణత్థే వా నిపాతో; నేవ కోచి భగవన్తం ఉపసఙ్కమతీతి అత్థో.

అనేకేహి వణ్ణసణ్ఠానాదీహి కారణేహి వోకారో అస్సాతి అనేకాకారవోకారో; అనేకాకారవోకిణ్ణో అనేకకారణసమ్మిస్సోతి వుత్తం హోతి. కో సో? అసుభభావనానుయోగో, తం అనేకాకారవోకారం అసుభభావనానుయోగం అనుయుత్తా విహరన్తీతి యుత్తపయుత్తా విహరన్తి. అట్టీయన్తీతి సకేన కాయేన అట్టా దుక్ఖితా హోన్తి. హరాయన్తీతి లజ్జన్తి. జిగుచ్ఛన్తీతి సఞ్జాతజిగుచ్ఛా హోన్తి. దహరోతి తరుణో. యువాతి యోబ్బనేన సమన్నాగతో. మణ్డనకజాతికోతి మణ్డనకపకతికో. సీసంన్హాతోతి సీసేన సద్ధిం న్హాతో. దహరో యువాతి చేత్థ దహరవచనేన పఠమయోబ్బనభావం దస్సేతి. పఠమయోబ్బనే హి సత్తా విసేసేన మణ్డనకజాతికా హోన్తి. సీసంన్హాతోతి ఇమినా మణ్డనానుయోగకాలం. యువాపి హి కిఞ్చి కమ్మం కత్వా సంకిలిట్ఠసరీరో న మణ్డనానుయుత్తో హోతి; సీసంన్హాతో పన సో మణ్డనమేవానుయుఞ్జతి. అహికుణపాదీని దట్ఠుమ్పి న ఇచ్ఛతి. సో తస్మిం ఖణే అహికుణపేన వా కుక్కురకుణపేన వా మనుస్సకుణపేన వా కణ్ఠే ఆసత్తేన కేనచిదేవ పచ్చత్థికేన ఆనేత్వా కణ్ఠే బద్ధేన పటిముక్కేన యథా అట్టీయేయ్య హరాయేయ్య జిగుచ్ఛేయ్య; ఏవమేవ తే భిక్ఖూ సకేన కాయేన అట్టీయన్తా హరాయన్తా జిగుచ్ఛన్తా సో వియ పురిసో తం కుణపం విగతచ్ఛన్దరాగతాయ అత్తనో కాయం పరిచ్చజితుకామా హుత్వా సత్థం ఆదాయ అత్తనాపి అత్తానం జీవితా వోరోపేన్తి. ‘‘త్వం మం జీవితా వోరోపేహి; అహం త’’న్తి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి జీవితా వోరోపేన్తి.

మిగలణ్డికమ్పి సమణకుత్తకన్తి మిగలణ్డికోతి తస్స నామం; సమణకుత్తకోతి సమణవేసధారకో. సో కిర సిఖామత్తం ఠపేత్వా సీసం ముణ్డేత్వా ఏకం కాసావం నివాసేత్వా ఏకం అంసే కత్వా విహారంయేవ ఉపనిస్సాయ విఘాసాదభావేన జీవతి. తమ్పి మిగలణ్డికం సమణకుత్తకం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదన్తి. సాధూతి ఆయాచనత్థే నిపాతో. నోతి ఉపయోగబహువచనం, సాధు ఆవుసో అమ్హే జీవితా వోరోపేహీతి వుత్తం హోతి. ఏత్థ చ అరియా నేవ పాణాతిపాతం కరింసు న సమాదపేసుం, న సమనుఞ్ఞా అహేసుం. పుథుజ్జనా పన సబ్బమకంసు. లోహితకన్తి లోహితమక్ఖితం. యేన వగ్గుముదానదీతి వగ్గుమతా లోకస్స పుఞ్ఞసమ్మతా నదీ. సోపి కిర ‘‘తం పాపం తత్థ పవాహేస్సామీ’’తి సఞ్ఞాయ గతో, నదియా ఆనుభావేన అప్పమత్తకమ్పి పాపం పహీనం నామ నత్థి.

౧౬౩. అహుదేవ కుక్కుచ్చన్తి తేసు కిర భిక్ఖూసు కేనచిపి కాయవికారో వా వచీవికారో వా న కతో, సబ్బే సతా సమ్పజానా దక్ఖిణేన పస్సేన నిపజ్జింసు. తం అనుస్సరతో తస్స కుక్కుచ్చం అహోసియేవ. అహు విప్పటిసారోతి తస్సేవ కుక్కుచ్చస్స సభావనియమనత్థమేతం వుత్తం. విప్పటిసారకుక్కుచ్చం అహోసి, న వినయకుక్కుచ్చన్తి. అలాభా వత మేతిఆది కుక్కుచ్చస్స పవత్తిఆకారదస్సనత్థం వుత్తం. తత్థ అలాభా వత మేతి ఆయతిం దాని మమ హితసుఖలాభా నామ నత్థీతి అనుత్థునాతి. ‘‘న వత మే లాభా’’తిఇమినా పన తమేవత్థం దళ్హం కరోతి. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – సచేపి కోచి ‘‘లాభా తే’’తి వదేయ్య, తం మిచ్ఛా, న వత మే లాభాతి. దుల్లద్ధం వత మేతి కుసలానుభావేన లద్ధమ్పి ఇదం మనుస్సత్తం దుల్లద్ధం వత మే. న వత మే సులద్ధన్తిఇమినా పన తమేవత్థం దళ్హం కరోతి. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – సచేపి కోచి ‘‘సులద్ధం తే’’తి వదేయ్య, తం మిచ్ఛా; న వత మే సులద్ధన్తి. అపుఞ్ఞం పసుతన్తి అపుఞ్ఞం ఉపచితం జనితం వా. కస్మాతి చే? యోహం భిక్ఖూ…పే… వోరోపేసిన్తి. తస్సత్థో – యో అహం సీలవన్తే తాయ ఏవ సీలవన్తతాయ కల్యాణధమ్మే ఉత్తమధమ్మే సేట్ఠధమ్మే భిక్ఖూ జీవితా వోరోపేసిన్తి.

అఞ్ఞతరా మారకాయికాతి నామవసేన అపాకటా ఏకా భుమ్మదేవతా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మారపక్ఖికా మారస్సనువత్తికా ‘‘ఏవమయం మారధేయ్యం మారవిసయం నాతిక్కమిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా సబ్బాభరణవిభూసితా హుత్వా అత్తనో ఆనుభావం దస్సయమానా అభిజ్జమానే ఉదకే పథవీతలే చఙ్కమమానా వియ ఆగన్త్వా మిగలణ్డికం సమణకుత్తకం ఏతదవోచ. సాధు సాధూతి సమ్పహంసనత్థే నిపాతో; తస్మా ఏవ ద్వివచనం కతం. అతిణ్ణే తారేసీతి సంసారతో అతిణ్ణే ఇమినా జీవితావోరోపనేన తారేసి పరిమోచేసీతి. అయం కిర ఏతిస్సా దేవతాయ బాలాయ దుమ్మేధాయ లద్ధి ‘‘యే న మతా, తే సంసారతో న ముత్తా. యే మతా, తే ముత్తా’’తి. తస్మా సంసారమోచకమిలక్ఖా వియ ఏవంలద్ధికా హుత్వా తమ్పి తత్థ నియోజేన్తీ ఏవమాహ. అథ ఖో మిగలణ్డికో సమణకుత్తకో తావ భుసం ఉప్పన్నవిప్పటిసారోపి తం దేవతాయ ఆనుభావం దిస్వా ‘‘అయం దేవతా ఏవమాహ – అద్ధా ఇమినా అత్థేన ఏవమేవ భవితబ్బ’’న్తి నిట్ఠం గన్త్వా ‘‘లాభా కిర మే’’తిఆదీని పరికిత్తయన్తో. విహారేన విహారం పరివేణేన పరివేణం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదేతీతి తం తం విహారఞ్చ పరివేణఞ్చ ఉపసఙ్కమిత్వా ద్వారం వివరిత్వా అన్తో పవిసిత్వా భిక్ఖూ ఏవం వదతి – ‘‘కో అతిణ్ణో, కం తారేమీ’’తి?

హోతియేవ భయన్తి మరణం పటిచ్చ చిత్తుత్రాసో హోతి. హోతి ఛమ్భితత్తన్తి హదయమంసం ఆదిం కత్వా తస్మా సరీరచలనం హోతి; అతిభయేన థద్ధసరీరత్తన్తిపి ఏకే, థమ్భితత్తఞ్హి ఛమ్భితత్తన్తి వుచ్చతి. లోమహంసోతి ఉద్ధంఠితలోమతా, ఖీణాసవా పన సత్తసుఞ్ఞతాయ సుదిట్ఠత్తా మరణకసత్తమేవ న పస్సన్తి, తస్మా తేసం సబ్బమ్పేతం నాహోసీతి వేదితబ్బం. ఏకమ్పి భిక్ఖుం ద్వేపి…పే… సట్ఠిమ్పి భిక్ఖూ ఏకాహేన జీవితా వోరోపేసీతి ఏవం గణనవసేన సబ్బానిపి తాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని జీవితా వోరోపేసి.

౧౬౪. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి తేసం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం జీవితక్ఖయపత్తభావం ఞత్వా తతో ఏకీభావతో వుట్ఠితో జానన్తోపి అజానన్తో వియ కథాసముట్ఠాపనత్థం ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి. కిం ను ఖో ఆనన్ద తనుభూతో వియ భిక్ఖుసఙ్ఘోతి ఆనన్ద ఇతో పుబ్బే బహూ భిక్ఖూ ఏకతో ఉపట్ఠానం ఆగచ్ఛన్తి, ఉద్దేసం పరిపుచ్ఛం గణ్హన్తి సజ్ఝాయన్తి, ఏకపజ్జోతో వియ ఆరామో దిస్సతి, ఇదాని పన అద్ధమాసమత్తస్స అచ్చయేన తనుభూతో వియ తనుకో మన్దో అప్పకో విరళవిరళో వియ జాతో భిక్ఖుసఙ్ఘో. కిన్ను ఖో కారణం, కిం దిసాసు పక్కన్తా భిక్ఖూతి?

అథాయస్మా ఆనన్దో కమ్మవిపాకేన తేసం జీవితక్ఖయప్పత్తిం అసల్లక్ఖేన్తో అసుభకమ్మట్ఠానానుయోగపచ్చయా పన సల్లక్ఖేన్తో ‘‘తథా హి పన భన్తే భగవా’’తిఆదిం వత్వా భిక్ఖూనం అరహత్తప్పత్తియా అఞ్ఞం కమ్మట్ఠానం యాచన్తో ‘‘సాధు భన్తే భగవా’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – సాధు భన్తే భగవా అఞ్ఞం కారణం ఆచిక్ఖతు, యేన భిక్ఖుసఙ్ఘో అరహత్తే పతిట్ఠహేయ్య; మహాసముద్దం ఓరోహణతిత్థాని వియ హి అఞ్ఞానిపి దసానుస్సతిదసకసిణచతుధాతువవత్థానబ్రహ్మవిహారానాపానసతిప్పభేదాని బహూని నిబ్బానోరోహణకమ్మట్ఠానాని సన్తి. తేసు భగవా భిక్ఖూ సమస్సాసేత్వా అఞ్ఞతరం కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖతూతి అధిప్పాయో.

అథ భగవా తథా కాతుకామో థేరం ఉయ్యోజేన్తో ‘‘తేనహానన్దా’’తిఆదిమాహ. తత్థ వేసాలిం ఉపనిస్సాయాతి వేసాలిం ఉపనిస్సాయ సమన్తా గావుతేపి అద్ధయోజనేపి యావతికా భిక్ఖూ విహరన్తి, తే సబ్బే సన్నిపాతేహీతి అత్థో. తే సబ్బే ఉపట్ఠానసాలాయం సన్నిపాతేత్వాతి అత్తనా గన్తుం యుత్తట్ఠానం సయం గన్త్వా అఞ్ఞత్థ దహరభిక్ఖూ పహిణిత్వా ముహుత్తేనేవ అనవసేసే భిక్ఖూ ఉపట్ఠానసాలాయం సమూహం కత్వా. యస్స దాని భన్తే భగవా కాలం మఞ్ఞతీతి ఏత్థ అయమధిప్పాయో – భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘో సన్నిపతితో ఏస కాలో భిక్ఖూనం ధమ్మకథం కాతుం, అనుసాసనిం దాతుం, ఇదాని యస్స తుమ్హే కాలం జానాథ, తం కత్తబ్బన్తి.

ఆనాపానస్సతిసమాధికథా

౧౬౫. అథ ఖో భగవా…పే… భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – అయమ్పి ఖో భిక్ఖవేతి ఆమన్తేత్వా చ పన భిక్ఖూనం అరహత్తప్పత్తియా పుబ్బే ఆచిక్ఖితఅసుభకమ్మట్ఠానతో అఞ్ఞం పరియాయం ఆచిక్ఖన్తో ‘‘ఆనాపానస్సతిసమాధీ’’తి ఆహ.

ఇదాని యస్మా భగవతా భిక్ఖూనం సన్తపణీతకమ్మట్ఠానదస్సనత్థమేవ అయం పాళి వుత్తా, తస్మా అపరిహాపేత్వా అత్థయోజనాక్కమం ఏత్థ వణ్ణనం కరిస్సామి. తత్ర ‘‘అయమ్పి ఖో భిక్ఖవే’’తి ఇమస్స తావ పదస్స అయం యోజనా – భిక్ఖవే న కేవలం అసుభభావనాయేవ కిలేసప్పహానాయ సంవత్తతి, అపిచ అయమ్పి ఖో ఆనాపానస్సతిసమాధి…పే… వూపసమేతీతి.

అయం పనేత్థ అత్థవణ్ణనా – ఆనాపానస్సతీతి అస్సాసపస్సాసపరిగ్గాహికా సతి. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం –

‘‘ఆనన్తి అస్సాసో, నో పస్సాసో. అపానన్తి పస్సాసో, నో అస్సాసో. అస్సాసవసేన ఉపట్ఠానం సతి, పస్సాసవసేన ఉపట్ఠానం సతి. యో అస్ససతి తస్సుపట్ఠాతి, యో పస్ససతి తస్సుపట్ఠాతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౬౦).

సమాధీతి తాయ ఆనాపానపరిగ్గాహికాయ సతియా సద్ధిం ఉప్పన్నా చిత్తేకగ్గతా; సమాధిసీసేన చాయం దేసనా, న సతిసీసేన. తస్మా ఆనాపానస్సతియా యుత్తో సమాధి ఆనాపానస్సతిసమాధి, ఆనాపానస్సతియం వా సమాధి ఆనాపానస్సతిసమాధీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. భావితోతి ఉప్పాదితో వడ్ఢితో చ. బహులీకతోతి పునప్పునం కతో. సన్తో చేవ పణీతో చాతి సన్తో చేవ పణీతో చేవ, ఉభయత్థ ఏవసద్దేన నియమో వేదితబ్బో. కిం వుత్తం హోతి? అయఞ్హి యథా అసుభకమ్మట్ఠానం కేవలం పటివేధవసేన సన్తఞ్చ పణీతఞ్చ ఓళారికారమ్మణత్తా పన పటికూలారమ్మణత్తా చ ఆరమ్మణవసేన నేవ సన్తం న పణీతం, న ఏవం కేనచి పరియాయేన అసన్తో వా అప్పణీతో వా, అపిచ ఖో ఆరమ్మణసన్తతాయపి సన్తో వూపసన్తో నిబ్బుతో పటివేధసఙ్ఖాతఅఙ్గసన్తతాయపి ఆరమ్మణప్పణీతతాయపి పణీతో అతిత్తికరో అఙ్గప్పణీతతాయపీతి. తేన వుత్తం – ‘‘సన్తో చేవ పణీతో చా’’తి.

అసేచనకో చ సుఖో చ విహారోతి ఏత్థ పన నాస్స సేచనన్తి అసేచనకో అనాసిత్తకో అబ్బోకిణ్ణో పాటేక్కో ఆవేణికో, నత్థేత్థ పరికమ్మేన వా ఉపచారేన వా సన్తతా ఆదిమనసికారతో పభుతి అత్తనో సభావేనేవ సన్తో చ పణీతో చాతి అత్థో. కేచి పన అసేచనకోతి అనాసిత్తకో ఓజవన్తో సభావేనేవ మధురోతి వదన్తి. ఏవమయం అసేచనకో చ అప్పితప్పితక్ఖణే కాయికచేతసికసుఖప్పటిలాభాయ సంవత్తనతో సుఖో చ విహారోతి వేదితబ్బో.

ఉప్పన్నుప్పన్నేతి అవిక్ఖమ్భితే అవిక్ఖమ్భితే. పాపకేతి లామకే. అకుసలే ధమ్మేతి అకోసల్లసమ్భూతే ధమ్మే. ఠానసో అన్తరధాపేతీతి ఖణేనేవ అన్తరధాపేతి విక్ఖమ్భేతి. వూపసమేతీతి సుట్ఠు ఉపసమేతి, నిబ్బేధభాగియత్తా వా అనుపుబ్బేన అరియమగ్గవుడ్ఢిప్పతో సముచ్ఛిన్దతి పటిప్పస్సమ్భేతీతిపి అత్థో.

సేయ్యథాపీతి ఓపమ్మనిదస్సనమేతం. గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసేతి ఆసాళ్హమాసే. ఊహతం రజోజల్లన్తి అద్ధమాసే వాతాతపసుక్ఖాయ గోమహింసాదిపాదప్పహారసమ్భిన్నాయ పథవియా ఉద్ధం హతం ఊహతం ఆకాసే సముట్ఠితం రజఞ్చ రేణుఞ్చ. మహా అకాలమేఘోతి సబ్బం నభం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఉట్ఠితో ఆసాళ్హజుణ్హపక్ఖే సకలం అద్ధమాసం వస్సనకమేఘో. సో హి అసమ్పత్తే వస్సకాలే ఉప్పన్నత్తా అకాలమేఘోతి ఇధాధిప్పేతో. ఠానసో అన్తరధాపేతి వూపసమేతీతి ఖణేనేవ అదస్సనం నేతి, పథవియం సన్నిసీదాపేతి. ఏవమేవ ఖోతి ఓపమ్మసమ్పటిపాదనమేతం. తతో పరం వుత్తనయమేవ.

ఇదాని కథం భావితో చ భిక్ఖవే ఆనాపానస్సతిసమాధీతి ఏత్థ కథన్తి ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనం నానప్పకారతో విత్థారేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. భావితో చ భిక్ఖవే ఆనాపానస్సతిసమాధీతి నానప్పకారతో విత్థారేతుకమ్యతాయ పుట్ఠధమ్మనిదస్సనం. ఏస నయో దుతియపదేపి. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – భిక్ఖవే కేనపకారేన కేనాకారేన కేన విధినా భావితో ఆనాపానస్సతిసమాధి కేనపకారేన బహులీకతో సన్తో చేవ…పే… వూపసమేతీతి.

ఇదాని తమత్థం విత్థారేన్తో ‘‘ఇధ భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఇధ భిక్ఖవే భిక్ఖూతి భిక్ఖవే ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖు. అయఞ్హేత్థ ఇధసద్దో సబ్బప్పకారఆనాపానస్సతిసమాధినిబ్బత్తకస్స పుగ్గలస్స సన్నిస్సయభూతసాసనపరిదీపనో అఞ్ఞసాసనస్స తథాభావపటిసేధనో చ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯). తేన వుత్తం – ‘‘ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖూ’’తి.

అరఞ్ఞగతో వా…పే… సుఞ్ఞాగారగతో వాతి ఇదమస్స ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనానురూపసేనాసనపరిగ్గహపరిదీపనం. ఇమస్స హి భిక్ఖునో దీఘరత్తం రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు అనువిసటం చిత్తం ఆనాపానస్సతిసమాధిఆరమ్మణం అభిరుహితుం న ఇచ్ఛతి. కూటగోణయుత్తరథో వియ ఉప్పథమేవ ధావతి. తస్మా సేయ్యథాపి నామ గోపో కూటధేనుయా సబ్బం ఖీరం పివిత్వా వడ్ఢితం కూటవచ్ఛం దమేతుకామో ధేనుతో అపనేత్వా ఏకమన్తే మహన్తం థమ్భం నిఖణిత్వా తత్థ యోత్తేన బన్ధేయ్య. అథస్స సో వచ్ఛో ఇతో చితో చ విప్ఫన్దిత్వా పలాయితుం అసక్కోన్తో తమేవ థమ్భం ఉపనిసీదేయ్య వా ఉపనిపజ్జేయ్య వా; ఏవమేవ ఇమినాపి భిక్ఖునా దీఘరత్తం రూపారమ్మణాదిరసపానవడ్ఢితం దుట్ఠచిత్తం దమేతుకామేన రూపాదిఆరమ్మణతో అపనేత్వా అరఞ్ఞం వా…పే… సుఞ్ఞాగారం వా పవేసేత్వా తత్థ అస్సాసపస్సాసథమ్భే సతియోత్తేన బన్ధితబ్బం. ఏవమస్స తం చిత్తం ఇతో చితో చ విప్ఫన్దిత్వాపి పుబ్బే ఆచిణ్ణారమ్మణం అలభమానం సతియోత్తం ఛిన్దిత్వా పలాయితుం అసక్కోన్తం తమేవారమ్మణం ఉపచారప్పనావసేన ఉపనిసీదతి చేవ ఉపనిపజ్జతి చ. తేనాహు పోరాణా –

‘‘యథా థమ్భే నిబన్ధేయ్య, వచ్ఛం దమ్మం నరో ఇధ;

బన్ధేయ్యేవం సకం చిత్తం, సతియారమ్మణే దళ్హ’’న్తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౧౭; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౪; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౭; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౬౩);

ఏవమస్సేతం సేనాసనం భావనానురూపం హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఇదమస్స ఆనాపానస్సతిసమఆధిభావనానురూపసేనాసనపరిగ్గహపరిదీపన’’న్తి.

అథ వా యస్మా ఇదం కమ్మట్ఠానప్పభేదే ముద్ధభూతం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానం విసేసాధిగమదిట్ఠధమ్మసుఖవిహారపదట్ఠానం ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం ఇత్థిపురిసహత్థిఅస్సాదిసద్దసమాకులం గామన్తం అపరిచ్చజిత్వా న సుకరం సమ్పాదేతుం, సద్దకణ్టకత్తా ఝానస్స. అగామకే పన అరఞ్ఞే సుకరం యోగావచరేన ఇదం కమ్మట్ఠానం పరిగ్గహేత్వా ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తదేవ చ పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అగ్గఫలం అరహత్తం సమ్పాపుణితుం, తస్మాస్స అనురూపంసేనాసనం దస్సేన్తో భగవా ‘‘అరఞ్ఞగతో వా’’తిఆదిమాహ.

వత్థువిజ్జాచరియో వియ హి భగవా, సో యథా వత్థువిజ్జాచరియో నగరభూమిం పస్సిత్వా సుట్ఠు ఉపపరిక్ఖిత్వా ‘‘ఏత్థ నగరం మాపేథా’’తి ఉపదిసతి, సోత్థినా చ నగరే నిట్ఠితే రాజకులతో మహాసక్కారం లభతి; ఏవమేవ యోగావచరస్స అనురూపసేనాసనం ఉపపరిక్ఖిత్వా ఏత్థ కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జితబ్బన్తి ఉపదిసతి. తతో తత్థ కమ్మట్ఠానం అనుయుత్తేన యోగినా కమేన అరహత్తే పత్తే ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా’’తి మహన్తం సక్కారం లభతి. అయం పన భిక్ఖు ‘‘దీపిసదిసో’’తి వుచ్చతి. యథా హి మహాదీపిరాజా అరఞ్ఞే తిణగహనం వా వనగహనం వా పబ్బతగహనం వా నిస్సాయ నిలీయిత్వా వనమహింసగోకణ్ణసూకరాదయో మిగే గణ్హాతి; ఏవమేవాయం అరఞ్ఞాదీసు కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తో భిక్ఖు యథాక్కమేన సోతాపత్తిసకదాగామిఅనాగామిఅరహత్తమగ్గే చేవ అరియఫలఞ్చ గణ్హాతీతి వేదితబ్బో. తేనాహు పోరాణా –

‘‘యథాపి దీపికో నామ, నిలీయిత్వా గణ్హతీ మిగే;

తథేవాయం బుద్ధపుత్తో, యుత్తయోగో విపస్సకో;

అరఞ్ఞం పవిసిత్వాన, గణ్హాతి ఫలముత్తమ’’న్తి. (మి. ప. ౬.౧.౫);

తేనస్స పరక్కమజవయోగ్గభూమిం అరఞ్ఞసేనాసనం దస్సేన్తో భగవా ‘‘అరఞ్ఞగతో వా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అరఞ్ఞగతో వాతి అరఞ్ఞన్తి ‘‘నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి (విభ. ౫౨౯) చ ‘‘ఆరఞ్ఞకం నామ సేనాసనం పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి (పారా. ౬౫౩) చ ఏవం వుత్తలక్ఖణేసు అరఞ్ఞేసు అనురూపం యంకిఞ్చి పవివేకసుఖం అరఞ్ఞం గతో. రుక్ఖమూలగతో వాతి రుక్ఖసమీపం గతో. సుఞ్ఞాగారగతో వాతి సుఞ్ఞం వివిత్తోకాసం గతో. ఏత్థ చ ఠపేత్వా అరఞ్ఞఞ్చ రుక్ఖమూలఞ్చ అవసేససత్తవిధసేనాసనగతోపి సుఞ్ఞాగారగతోతి వత్తుం వట్టతి. ఏవమస్స ఉతుత్తయానుకూలం ధాతుచరియానుకూలఞ్చ ఆనాపానస్సతిభావనానురూపం సేనాసనం ఉపదిసిత్వా అలీనానుద్ధచ్చపక్ఖికం సన్తమిరియాపథం ఉపదిసన్తో ‘‘నిసీదతీ’’తి ఆహ. అథస్స నిసజ్జాయ దళ్హభావం అస్సాసపస్సాసానం పవత్తనసుఖతం ఆరమ్మణపరిగ్గహూపాయఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ పల్లఙ్కన్తి సమన్తతో ఊరుబద్ధాసనం. ఆభుజిత్వాతి ఆబన్ధిత్వా. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి ఉపరిమం సరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా, అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకే కోటియా కోటిం పటిపాదేత్వా. ఏవఞ్హి నిసిన్నస్స చమ్మమంసన్హారూని న పణమన్తి. అథస్స యా తేసం పణమనప్పచ్చయా ఖణే ఖణే వేదనా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తా న ఉప్పజ్జన్తి. తాసు అనుప్పజ్జమానాసు చిత్తం ఏకగ్గం హోతి. కమ్మట్ఠానం న పరిపతతి. వుడ్ఢిం ఫాతిం ఉపగచ్ఛతి.

పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి కమ్మట్ఠానాభిముఖం సతిం ఠపయిత్వా. అథ వా ‘‘పరీ’’తి పరిగ్గహట్ఠో; ‘‘ముఖ’’న్తి నియ్యానట్ఠో; ‘‘సతీ’’తి ఉపట్ఠానట్ఠో; తేన వుచ్చతి – ‘‘పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి. ఏవం పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౧౬౪-౧౬౫) వుత్తనయేనపేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తత్రాయం సఙ్ఖేపో – ‘‘పరిగ్గహితనియ్యానం సతిం కత్వా’’తి. సో సతోవ అస్ససతీతి సో భిక్ఖు ఏవం నిసీదిత్వా ఏవఞ్చ సతిం ఉపట్ఠపేత్వా తం సతిం అవిజహన్తో సతోఏవ అస్ససతి, సతో పస్ససతి, సతోకారీ హోతీతి వుత్తం హోతి.

ఇదాని యేహాకారేహి సతోకారీ హోతి, తే దస్సేన్తో ‘‘దీఘం వా అస్ససన్తో’’తిఆదిమాహ. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం – ‘‘సో సతోవ అస్ససతి, సతో పస్ససతీ’’తి ఏతస్సేవ విభఙ్గే –

‘‘బాత్తింసాయ ఆకారేహి సతోకారీ హోతి. దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సతోకారీ హోతి. దీఘం పస్సాసవసేన…పే… పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్సాసవసేన పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సతోకారీ హోతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౬౫).

తత్థ దీఘం వా అస్ససన్తోతి దీఘం వా అస్సాసం పవత్తేన్తో. ‘‘అస్సాసో’’తి బహి నిక్ఖమనవాతో. ‘‘పస్సాసో’’తి అన్తో పవిసనవాతో. సుత్తన్తట్ఠకథాసు పన ఉప్పటిపాటియా ఆగతం.

తత్థ సబ్బేసమ్పి గబ్భసేయ్యకానం మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమనకాలే పఠమం అబ్భన్తరవాతో బహి నిక్ఖమతి. పచ్ఛా బాహిరవాతో సుఖుమం రజం గహేత్వా అబ్భన్తరం పవిసన్తో తాలుం ఆహచ్చ నిబ్బాయతి. ఏవం తావ అస్సాసపస్సాసా వేదితబ్బా. యా పన తేసం దీఘరస్సతా, సా అద్ధానవసేన వేదితబ్బా. యథా హి ఓకాసద్ధానం ఫరిత్వా ఠితం ఉదకం వా వాలికా వా ‘‘దీఘముదకం దీఘా వాలికా, రస్సముదకం రస్సా వాలికా’’తి వుచ్చతి. ఏవం చుణ్ణవిచుణ్ణాపి అస్సాసపస్సాసా హత్థిసరీరే అహిసరీరే చ తేసం అత్తభావసఙ్ఖాతం దీఘం అద్ధానం సణికం పూరేత్వా సణికమేవ నిక్ఖమన్తి, తస్మా ‘‘దీఘా’’తి వుచ్చన్తి. సునఖససాదీనం అత్తభావసఙ్ఖాతం రస్సం అద్ధానం సీఘం పూరేత్వా సీఘమేవ నిక్ఖమన్తి, తస్మా ‘‘రస్సా’’తి వుచ్చన్తి. మనుస్సేసు పన కేచి హత్థిఅహిఆదయో వియ కాలద్ధానవసేన దీఘం అస్ససన్తి చ పస్ససన్తి చ. కేచి సునఖససాదయో వియ రస్సం. తస్మా తేసం కాలవసేన దీఘమద్ధానం నిక్ఖమన్తా చ పవిసన్తా చ తే దీఘా. ఇత్తరమద్ధానం నిక్ఖమన్తా చ పవిసన్తా చ ‘‘రస్సా’’తి వేదితబ్బా. తత్రాయం భిక్ఖు నవహాకారేహి దీఘం అస్ససన్తో చ పస్ససన్తో చ ‘‘దీఘం అస్ససామి పస్ససామీ’’తి పజానాతి. ఏవం పజానతో చస్స ఏకేనాకారేన కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా సమ్పజ్జతీతి వేదితబ్బా. యథాహ పటిసమ్భిదాయం –

‘‘కథం దీఘం అస్ససన్తో ‘దీఘం అస్ససామీ’తి పజానాతి, దీఘం పస్ససన్తో ‘దీఘం పస్ససామీ’తి పజానాతి? దీఘం అస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతి, దీఘం పస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే పస్ససతి, దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి ఛన్దో ఉప్పజ్జతి; ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతి, ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం పస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే పస్ససతి, ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. ఛన్దవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి పామోజ్జం ఉప్పజ్జతి; పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతి, పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం పస్సాసం…పే… దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతిపి పస్ససతిపి. పామోజ్జవసేన తతో సుఖుమతరం దీఘం అస్సాసపస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే అస్ససతోపి పస్ససతోపి దీఘం అస్సాసపస్సాసా చిత్తం వివత్తతి, ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి. ఇమేహి నవహి ఆకారేహి దీఘం అస్సాసపస్సాసా కాయో; ఉపట్ఠానం సతి; అనుపస్సనా ఞాణం; కాయో ఉపట్ఠానం, నో సతి; సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ. తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం కాయం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౬౬).

ఏసేవ నయో రస్సపదేపి. అయం పన విసేసో – ‘‘యథా ఏత్థ ‘దీఘం అస్సాసం అద్ధానసఙ్ఖాతే’తి వుత్తం; ఏవమిధ ‘రస్సం అస్సాసం ఇత్తరసఙ్ఖాతే అస్ససతీ’’తి ఆగతం. తస్మా తస్స వసేన యావ ‘‘తేన వుచ్చతి కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి తావ యోజేతబ్బం. ఏవమయం అద్ధానవసేన ఇత్తరవసేన చ ఇమేహాకారేహి అస్సాసపస్సాసే పజానన్తో దీఘం వా అస్ససన్తో ‘‘దీఘం అస్ససామీ’’తి పజానాతి…పే… రస్సం వా పస్ససన్తో ‘‘రస్సం పస్ససామీ’’తి పజానాతీతి వేదితబ్బో.

ఏవం పజానతో చస్స –

‘‘దీఘో రస్సో చ అస్సాసో;

పస్సాసోపి చ తాదిసో;

చత్తారో వణ్ణా వత్తన్తి;

నాసికగ్గేవ భిక్ఖునో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౧౯; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౬౩);

సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామి…పే… పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీతి సకలస్స అస్సాసకాయస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానం విదితం కరోన్తో పాకటం కరోన్తో ‘‘అస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. సకలస్స పస్సాసకాయస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానం విదితం కరోన్తో పాకటం కరోన్తో ‘‘పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి. ఏవం విదితం కరోన్తో పాకటం కరోన్తో ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన అస్ససతి చేవ పస్ససతి చ; తస్మా ‘‘అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతీతి వుచ్చతి. ఏకస్స హి భిక్ఖునో చుణ్ణవిచుణ్ణవిసటే అస్సాసకాయే పస్సాసకాయే వా ఆది పాకటో హోతి, న మజ్ఝపరియోసానం. సో ఆదిమేవ పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, మజ్ఝపరియోసానే కిలమతి. ఏకస్స మజ్ఝం పాకటం హోతి, న ఆదిపరియోసానం. సో మజ్ఝమేవ పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, ఆదిపరియోసానే కిలమతి. ఏకస్స పరియోసానం పాకటం హోతి, న ఆదిమజ్ఝం. సో పరియోసానంయేవ పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, ఆదిమజ్ఝే కిలమతి. ఏకస్స సబ్బమ్పి పాకటం హోతి, సో సబ్బమ్పి పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, న కత్థచి కిలమతి. తాదిసేన భవితబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామి…పే… పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి.

తత్థ సిక్ఖతీతి ఏవం ఘటతి వాయమతి. యో వా తథాభూతస్స సంవరో; అయమేత్థ అధిసీలసిక్ఖా. యో తథాభూతస్స సమాధి; అయం అధిచిత్తసిక్ఖా. యా తథాభూతస్స పఞ్ఞా; అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాతి. ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో తస్మిం ఆరమ్మణే తాయ సతియా తేన మనసికారేన సిక్ఖతి ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తత్థ యస్మా పురిమనయే కేవలం అస్ససితబ్బం పస్ససితబ్బమేవ చ, న అఞ్ఞం కిఞ్చి కాతబ్బం; ఇతో పట్ఠాయ పన ఞాణుప్పాదనాదీసు యోగో కరణీయో. తస్మా తత్థ ‘‘అస్ససామీతి పజానాతి పస్ససామీతి పజానాతి’’చ్చేవ వత్తమానకాలవసేన పాళిం వత్వా ఇతో పట్ఠాయ కత్తబ్బస్స ఞాణుప్పాదనాదినో ఆకారస్స దస్సనత్థం ‘‘సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తిఆదినా నయేన అనాగతవచనవసేన పాళి ఆరోపితాతి వేదితబ్బా.

పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామి…పే… పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీతి ఓళారికం కాయసఙ్ఖారం పస్సమ్భేన్తో పటిప్పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి.

తత్రేవం ఓళారికసుఖుమతా చ పస్సద్ధి చ వేదితబ్బా. ఇమస్స హి భిక్ఖునో పుబ్బే అపరిగ్గహితకాలే కాయో చ చిత్తఞ్చ సదరథా హోన్తి. ఓళారికానం కాయచిత్తానం ఓళారికత్తే అవూపసన్తే అస్సాసపస్సాసాపి ఓళారికా హోన్తి, బలవతరా హుత్వా పవత్తన్తి, నాసికా నప్పహోతి, ముఖేన అస్ససన్తోపి పస్ససన్తోపి తిట్ఠతి. యదా పనస్స కాయోపి చిత్తమ్పి పరిగ్గహితా హోన్తి, తదా తే సన్తా హోన్తి వూపసన్తా. తేసు వూపసన్తేసు అస్సాసపస్సాసా సుఖుమా హుత్వా పవత్తన్తి, ‘‘అత్థి ను ఖో నత్థీ’’తి విచేతబ్బాకారప్పత్తా హోన్తి. సేయ్యథాపి పురిసస్స ధావిత్వా పబ్బతా వా ఓరోహిత్వా మహాభారం వా సీసతో ఓరోపేత్వా ఠితస్స ఓళారికా అస్సాసపస్సాసా హోన్తి, నాసికా నప్పహోతి, ముఖేన అస్ససన్తోపి పస్ససన్తోపి తిట్ఠతి. యదా పనేస తం పరిస్సమం వినోదేత్వా న్హత్వా చ పివిత్వా చ అల్లసాటకం హదయే కత్వా సీతాయ ఛాయాయ నిపన్నో హోతి, అథస్స తే అస్సాసపస్సాసా సుఖుమా హోన్తి, ‘‘అత్థి ను ఖో నత్థీ’’తి విచేతబ్బాకారప్పత్తా. ఏవమేవ ఇమస్స భిక్ఖునో పుబ్బే అపరిగ్గహితకాలే కాయో చ…పే… విచేతబ్బాకారప్పత్తా హోన్తి. తం కిస్స హేతు? తథా హిస్స పుబ్బే అపరిగ్గహితకాలే ‘‘ఓళారికోళారికే కాయసఙ్ఖారే పస్సమ్భేమీ’’తి ఆభోగసమన్నాహారమనసికారపచ్చవేక్ఖణా నత్థి, పరిగ్గహితకాలే పన అత్థి. తేనస్స అపరిగ్గహితకాలతో పరిగ్గహితకాలే కాయసఙ్ఖారో సుఖుమో హోతి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘సారద్ధే కాయే చిత్తే చ, అధిమత్తం పవత్తతి;

అసారద్ధమ్హి కాయమ్హి, సుఖుమం సమ్పవత్తతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౨౦; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౬౩);

పరిగ్గహేపి ఓళారికో, పఠమజ్ఝానూపచారే సుఖుమో; తస్మిమ్పి ఓళారికో పఠమజ్ఝానే సుఖుమో. పఠమజ్ఝానే చ దుతియజ్ఝానూపచారే చ ఓళారికో, దుతియజ్ఝానే సుఖుమో. దుతియజ్ఝానే చ తతియజ్ఝానూపచారే చ ఓళారికో, తతియజ్ఝానే సుఖుమో. తతియజ్ఝానే చ చతుత్థజ్ఝానూపచారే చ ఓళారికో, చతుత్థజ్ఝానే అతిసుఖుమో అప్పవత్తిమేవ పాపుణాతి. ఇదం తావ దీఘభాణకసంయుత్తభాణకానం మతం.

మజ్ఝిమభాణకా పన ‘‘పఠమజ్ఝానే ఓళారికో, దుతియజ్ఝానూపచారే సుఖుమో’’తి ఏవం హేట్ఠిమహేట్ఠిమజ్ఝానతో ఉపరూపరిజ్ఝానూపచారేపి సుఖుమతరం ఇచ్ఛన్తి. సబ్బేసంయేవ పన మతేన అపరిగ్గహితకాలే పవత్తకాయసఙ్ఖారో పరిగ్గహితకాలే పటిప్పస్సమ్భతి, పరిగ్గహితకాలే పవత్తకాయసఙ్ఖారో పఠమజ్ఝానూపచారే…పే… చతుత్థజ్ఝానూపచారే పవత్తకాయసఙ్ఖారో చతుత్థజ్ఝానే పటిప్పస్సమ్భతి. అయం తావ సమథే నయో.

విపస్సనాయం పన అపరిగ్గహే పవత్తో కాయసఙ్ఖారో ఓళారికో, మహాభూతపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, ఉపాదారూపపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, సకలరూపపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, అరూపపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, రూపారూపపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, పచ్చయపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, సప్పచ్చయనామరూపపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయ సుఖుమో. సోపి దుబ్బలవిపస్సనాయ ఓళారికో, బలవవిపస్సనాయ సుఖుమో. తత్థ పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పురిమస్స పురిమస్స పచ్ఛిమేన పచ్ఛిమేన పస్సద్ధి వేదితబ్బా. ఏవమేత్థ ఓళారికసుఖుమతా చ పస్సద్ధి చ వేదితబ్బా.

పటిసమ్భిదాయం పనస్స సద్ధిం చోదనాసోధనాహి ఏవమత్థో వుత్తో – ‘‘కథం పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామి…పే… పస్ససిస్సామీ’’తి సిక్ఖతి? కతమే కాయసఙ్ఖారా? దీఘం అస్సాసా కాయికా ఏతే ధమ్మా కాయప్పటిబద్ధా కాయసఙ్ఖారా, తే కాయసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి. దీఘం పస్సాసా కాయికా ఏతే ధమ్మా…పే… రస్సం అస్సాసా…పే… రస్సం పస్సాసా… సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ అస్సాసా… సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ పస్సాసా కాయికా ఏతే ధమ్మా కాయప్పటిబద్ధా కాయసఙ్ఖారా, తే కాయసఙ్ఖారే పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో సిక్ఖతి.

యథారూపేహి కాయసఙ్ఖారేహి యా కాయస్స ఆనమనా వినమనా సన్నమనా పణమనా ఇఞ్జనా ఫన్దనా చలనా కమ్పనా పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి, పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి.

యథారూపేహి కాయసఙ్ఖారేహి యా కాయస్స న ఆనమనా న వినమనా న సన్నమనా న పణమనా అనిఞ్జనా అఫన్దనా అచలనా అకమ్పనా, సన్తం సుఖుమం పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి, పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి.

ఇతి కిర పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి, పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. ఏవం సన్తే వాతూపలద్ధియా చ పభావనా న హోతి, అస్సాసపస్సాసానఞ్చ పభావనా న హోతి, ఆనాపానస్సతియా చ పభావనా న హోతి, ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స చ పభావనా న న హోతి, న చ నం తం సమాపత్తిం పణ్డితా సమాపజ్జన్తిపి వుట్ఠహన్తిపి.

ఇతి కిర పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామి…పే… పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. ఏవం సన్తే వాతూపలద్ధియా చ పభావనా హోతి, అస్సాసపస్సాసానఞ్చ పభావనా హోతి, ఆనాపానస్సతియా చ పభావనా హోతి, ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స చ పభావనా హోతి, తఞ్చ నం సమాపత్తిం పణ్డితా సమాపజ్జన్తిపి వుట్ఠహన్తిపి.

యథా కథం వియ? సేయ్యథాపి కంసే ఆకోటితే పఠమం ఓళారికా సద్దా పవత్తన్తి, ఓళారికానం సద్దానం నిమిత్తం సుగ్గహితత్తా సుమనసికతత్తా సూపధారితత్తా నిరుద్ధేపి ఓళారికే సద్దే అథ పచ్ఛా సుఖుమకా సద్దా పవత్తన్తి, సుఖుమకానం సద్దానం నిమిత్తం సుగ్గహితత్తా సుమనసికతత్తా సూపధారితత్తా నిరుద్ధేపి సుఖుమకే సద్దే అథ పచ్ఛా సుఖుమసద్దనిమిత్తారమ్మణతాపి చిత్తం పవత్తతి; ఏవమేవ పఠమం ఓళారికా అస్సాసపస్సాసా పవత్తన్తి, ఓళారికానం అస్సాసపస్సాసానం నిమిత్తం సుగ్గహితత్తా సుమనసికతత్తా సూపధారితత్తా నిరుద్ధేపి ఓళారికే అస్సాసపస్సాసే అథ పచ్ఛా సుఖుమకా అస్సాసపస్సాసా పవత్తన్తి, సుఖుమకానం అస్సాసపస్సాసానం నిమిత్తం సుగ్గహితత్తా సుమనసికతత్తా సూపధారితత్తా నిరుద్ధేపి సుఖుమకే అస్సాసపస్సాసే అథ పచ్ఛా సుఖుమఅస్సాసపస్సాసనిమిత్తారమ్మణతాపి చిత్తం న విక్ఖేపం గచ్ఛతి.

ఏవం సన్తే వాతూపలద్ధియా చ పభావనా హోతి, అస్సాసపస్సాసానఞ్చ పభావనా హోతి, ఆనాపానస్సతియా చ పభావనా హోతి, ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స చ పభావనా హోతి, తఞ్చ నం సమాపత్తిం పణ్డితా సమాపజ్జన్తిపి వుట్ఠహన్తిపి.

పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారన్తి అస్సాసపస్సాసా కాయో, ఉపట్ఠానం సతి, అనుపస్సనా ఞాణం. కాయో ఉపట్ఠానం నో సతి, సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ, తాయ సతియా తేన ఞాణేన తం కాయం అనుపస్సతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘కాయే కాయానుపస్సనా సతిపట్ఠానభావనాతి (పటి. మ. ౧.౧౭౧).

అయం తావేత్థ కాయానుపస్సనావసేన వుత్తస్స పఠమచతుక్కస్స అనుపుబ్బపదవణ్ణనా.

యస్మా పనేత్థ ఇదమేవ చతుక్కం ఆదికమ్మికస్స కమ్మట్ఠానవసేన వుత్తం, ఇతరాని పన తీణి చతుక్కాని ఏత్థ పత్తజ్ఝానస్స వేదనాచిత్తధమ్మానుపస్సనావసేన వుత్తాని, తస్మా ఇదం కమ్మట్ఠానం భావేత్వా ఆనాపానస్సతిచతుత్థజ్ఝానపదట్ఠానాయ విపస్సనాయ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణితుకామేన బుద్ధపుత్తేన యం కాతబ్బం తం సబ్బం ఇధేవ తావ ఆదికమ్మికస్స కులపుత్తస్స వసేన ఆదితో పభుతి ఏవం వేదితబ్బం. చతుబ్బిధం తావ సీలం విసోధేతబ్బం. తత్థ తివిధా విసోధనా – అనాపజ్జనం, ఆపన్నవుట్ఠానం, కిలేసేహి చ అప్పతిపీళనం. ఏవం విసుద్ధసీలస్స హి భావనా సమ్పజ్జతి. యమ్పిదం చేతియఙ్గణవత్తం బోధియఙ్గణవత్తం ఉపజ్ఝాయవత్తం ఆచరియవత్తం జన్తాఘరవత్తం ఉపోసథాగారవత్తం ద్వేఅసీతి ఖన్ధకవత్తాని చుద్దసవిధం మహావత్తన్తి ఇమేసం వసేన ఆభిసమాచారికసీలం వుచ్చతి, తమ్పి సాధుకం పరిపూరేతబ్బం. యో హి ‘‘అహం సీలం రక్ఖామి, కిం ఆభిసమాచారికేన కమ్మ’’న్తి వదేయ్య, తస్స సీలం పరిపూరేస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. ఆభిసమాచారికవత్తే పన పరిపూరే సీలం పరిపూరతి, సీలే పరిపూరే సమాధి గబ్భం గణ్హాతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘సో వత, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆభిసమాచారికం ధమ్మం అపరిపూరేత్వా ‘సీలాని పరిపూరేస్సతీ’తి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (అ. ని. ౫.౨౧) విత్థారేతబ్బం. తస్మా తేన యమ్పిదం చేతియఙ్గణవత్తాది ఆభిసమాచారికసీలం వుచ్చతి, తమ్పి సాధుకం పరిపూరేతబ్బం. తతో –

‘‘ఆవాసో చ కులం లాభో, గణో కమ్మఞ్చ పఞ్చమం;

అద్ధానం ఞాతి ఆబాధో, గన్థో ఇద్ధీతి తే దసా’’తి.

ఏవం వుత్తేసు దససు పలిబోధేసు యో పలిబోధో అత్థి, సో ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో.

ఏవం ఉపచ్ఛిన్నపలిబోధేన కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేతబ్బం. తమ్పి దువిధం హోతి – సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానఞ్చ పారిహారియకమ్మట్ఠానఞ్చ. తత్థ సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానం నామ భిక్ఖుసఙ్ఘాదీసు మేత్తా మరణస్సతి చ అసుభసఞ్ఞాతిపి ఏకే. కమ్మట్ఠానికేన హి భిక్ఖునా పఠమం తావ పరిచ్ఛిన్దిత్వా సీమట్ఠకభిక్ఖుసఙ్ఘే మేత్తా భావేతబ్బా; తతో సీమట్ఠకదేవతాసు, తతో గోచరగామే ఇస్సరజనే, తతో తత్థ మనుస్సే ఉపాదాయ సబ్బసత్తేసు. సో హి భిక్ఖుసఙ్ఘే మేత్తాయ సహవాసీనం ముదుచిత్తతం జనేతి, అథస్స సుఖసంవాసతా హోతి. సీమట్ఠకదేవతాసు మేత్తాయ ముదుకతచిత్తాహి దేవతాహి ధమ్మికాయ రక్ఖాయ సుసంవిహితారక్ఖో హోతి. గోచరగామే ఇస్సరజనే మేత్తాయ ముదుకతచిత్తసన్తానేహి ఇస్సరేహి ధమ్మికాయ రక్ఖాయ సురక్ఖితపరిక్ఖారో హోతి. తత్థ మనుస్సేసు మేత్తాయ పసాదితచిత్తేహి తేహి అపరిభూతో హుత్వా విచరతి. సబ్బసత్తేసు మేత్తాయ సబ్బత్థ అప్పటిహతచారో హోతి.

మరణస్సతియా పన ‘‘అవస్సం మరితబ్బ’’న్తి చిన్తేన్తో అనేసనం పహాయ ఉపరూపరివడ్ఢమానసంవేగో అనోలీనవుత్తికో హోతి. అసుభసఞ్ఞాయ దిబ్బేసుపి ఆరమ్మణేసు తణ్హా నుప్పజ్జతి. తేనస్సేతం తయం ఏవం బహూపకారత్తా ‘‘సబ్బత్థ అత్థయితబ్బం ఇచ్ఛితబ్బ’’న్తి కత్వా అధిప్పేతస్స చ యోగానుయోగకమ్మస్స పదట్ఠానత్తా ‘‘సబ్బత్థకకమ్మట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి.

అట్ఠతింసారమ్మణేసు పన యం యస్స చరితానుకూలం, తం తస్స నిచ్చం పరిహరితబ్బత్తా యథావుత్తేనేవ నయేన ‘‘పారిహారియకమ్మట్ఠాన’’న్తిపి వుచ్చతి. ఇధ పన ఇదమేవ ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం ‘‘పారిహారియకమ్మట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన సీలవిసోధనకథం పలిబోధుపచ్ఛేదకథఞ్చ ఇచ్ఛన్తేన విసుద్ధిమగ్గతో గహేతబ్బో.

ఏవం విసుద్ధసీలేన పన ఉపచ్ఛిన్నపలిబోధేన చ ఇదం కమ్మట్ఠానం ఉగ్గణ్హన్తేన ఇమినావ కమ్మట్ఠానేన చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తస్స బుద్ధపుత్తస్స సన్తికే ఉగ్గహేతబ్బం. తం అలభన్తేన అనాగామిస్స, తమ్పి అలభన్తేన సకదాగామిస్స, తమ్పి అలభన్తేన సోతాపన్నస్స, తమ్పి అలభన్తేన ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానలాభిస్స, తమ్పి అలభన్తేన పాళియా అట్ఠకథాయ చ అసమ్మూళ్హస్స వినిచ్ఛయాచరియస్స సన్తికే ఉగ్గహేతబ్బం. అరహన్తాదయో హి అత్తనా అధిగతమగ్గమేవ ఆచిక్ఖన్తి. అయం పన గహనపదేసే మహాహత్థిపథం నీహరన్తో వియ సబ్బత్థ అసమ్మూళ్హో సప్పాయాసప్పాయం పరిచ్ఛిన్దిత్వా కథేతి.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – తేన భిక్ఖునా సల్లహుకవుత్తినా వినయాచారసమ్పన్నేన వుత్తప్పకారమాచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా వత్తపటిపత్తియా ఆరాధితచిత్తస్స తస్స సన్తికే పఞ్చసన్ధికం కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేతబ్బం. తత్రిమే పఞ్చ సన్ధయో – ఉగ్గహో, పరిపుచ్ఛా, ఉపట్ఠానం, అప్పనా, లక్ఖణన్తి. తత్థ ‘‘ఉగ్గహో’’ నామ కమ్మట్ఠానస్స ఉగ్గణ్హనం, ‘‘పరిపుచ్ఛా’’ నామ కమ్మట్ఠానస్స పరిపుచ్ఛనా, ‘‘ఉపట్ఠానం’’ నామ కమ్మట్ఠానస్స ఉపట్ఠానం, ‘‘అప్పనా’’ నామ కమ్మట్ఠానప్పనా, ‘‘లక్ఖణం’’ నామ కమ్మట్ఠానస్స లక్ఖణం. ‘‘ఏవంలక్ఖణమిదం కమ్మట్ఠాన’’న్తి కమ్మట్ఠానసభావూపధారణన్తి వుత్తం హోతి.

ఏవం పఞ్చసన్ధికం కమ్మట్ఠానం ఉగ్గణ్హన్తో అత్తనాపి న కిలమతి, ఆచరియమ్పి న విహేఠేతి; తస్మా థోకం ఉద్దిసాపేత్వా బహుకాలం సజ్ఝాయిత్వా ఏవం పఞ్చసన్ధికం కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేత్వా సచే తత్థ సప్పాయం హోతి, తత్థేవ వసితబ్బం. నో చే తత్థ సప్పాయం హోతి, ఆచరియం ఆపుచ్ఛిత్వా సచే మన్దపఞ్ఞో యోజనపరమం గన్త్వా, సచే తిక్ఖపఞ్ఞో దూరమ్పి గన్త్వా అట్ఠారససేనాసనదోసవివజ్జితం, పఞ్చసేనాసనఙ్గసమన్నాగతం సేనాసనం ఉపగమ్మ తత్థ వసన్తేన ఉపచ్ఛిన్నఖుద్దకపలిబోధేన కతభత్తకిచ్చేన భత్తసమ్మదం పటివినోదేత్వా రతనత్తయగుణానుస్సరణేన చిత్తం సమ్పహంసేత్వా ఆచరియుగ్గహతో ఏకపదమ్పి అసమ్ముస్సన్తేన ఇదం ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం మనసికాతబ్బం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన ఇమం కథామగ్గం ఇచ్ఛన్తేన విసుద్ధిమగ్గతో (విసుద్ధి. ౧.౫౫) గహేతబ్బో.

యం పన వుత్తం ‘‘ఇదం ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం మనసికాతబ్బ’’న్తి తత్రాయం మనసికారవిధి –

‘‘గణనా అనుబన్ధనా, ఫుసనా ఠపనా సల్లక్ఖణా;

వివట్టనా పారిసుద్ధి, తేసఞ్చ పటిపస్సనా’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౨౩; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౬౩);

‘‘గణనా’’తి గణనాయేవ. ‘‘అనుబన్ధనా’’తి అనువహనా. ‘‘ఫుసనా’’తి ఫుట్ఠట్ఠానం. ‘‘ఠపనా’’తి అప్పనా. ‘‘సల్లక్ఖణా’’తి విపస్సనా. ‘‘వివట్టనా’’తి మగ్గో. ‘‘పారిసుద్ధీ’’తి ఫలం. ‘‘తేసఞ్చ పటిపస్సనా’’తి పచ్చవేక్ఖణా. తత్థ ఇమినా ఆదికమ్మికకులపుత్తేన పఠమం గణనాయ ఇదం కమట్ఠానం మనసికాతబ్బం. గణేన్తేన చ పఞ్చన్నం హేట్ఠా న ఠపేతబ్బం, దసన్నం ఉపరి న నేతబ్బం, అన్తరే ఖణ్డం న దస్సేతబ్బం. పఞ్చన్నం హేట్ఠా ఠపేన్తస్స హి సమ్బాధే ఓకాసే చిత్తుప్పాదో విప్ఫన్దతి, సమ్బాధే వజే సన్నిరుద్ధగోగణో వియ. దసన్నం ఉపరి నేన్తస్స గణనానిస్సితోవ చిత్తుప్పాదో హోతి. అన్తరా ఖణ్డం దస్సేన్తస్స ‘‘సిఖాప్పత్తం ను ఖో మే కమ్మట్ఠానం, నో’’తి చిత్తం వికమ్పతి. తస్మా ఏతే దోసే వజ్జేత్వా గణేతబ్బం.

గణేన్తేన చ పఠమం దన్ధగణనాయ ధఞ్ఞమాపకగణనాయ గణేతబ్బం. ధఞ్ఞమాపకో హి నాళిం పూరేత్వా ‘‘ఏక’’న్తి వత్వా ఓకిరతి. పున పూరేన్తో కిఞ్చి కచవరం దిస్వా తం ఛడ్డేన్తో ‘‘ఏకం ఏక’’న్తి వదతి. ఏస నయో ‘‘ద్వే ద్వే’’తిఆదీసు. ఏవమేవ ఇమినాపి అస్సాసపస్సాసేసు యో ఉపట్ఠాతి తం గహేత్వా ‘‘ఏకం ఏక’’న్తి ఆదింకత్వా యావ ‘‘దస దసా’’తి పవత్తమానం పవత్తమానం ఉపలక్ఖేత్వావ గణేతబ్బం. తస్సేవం గణయతో నిక్ఖమన్తా చ పవిసన్తా చ అస్సాసపస్సాసా పాకటా హోన్తి.

అథానేన తం దన్ధగణనం ధఞ్ఞమాపకగణనం పహాయ సీఘగణనాయ గోపాలకగణనాయ గణేతబ్బం. ఛేకో హి గోపాలకో సక్ఖరాయో ఉచ్ఛఙ్గేన గహేత్వా రజ్జుదణ్డహత్థో పాతోవ వజం గన్త్వా గావో పిట్ఠియం పహరిత్వా పలిఘత్థమ్భమత్థకే నిసిన్నో ద్వారం పత్తం పత్తంయేవ గావం ‘‘ఏకో ద్వే’’తి సక్ఖరం ఖిపిత్వా ఖిపిత్వా గణేతి. తియామరత్తిం సమ్బాధే ఓకాసే దుక్ఖం వుత్థగోగణో నిక్ఖమన్తో అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపనిఘంసన్తో వేగేన వేగేన పుఞ్జో పుఞ్జో హుత్వా నిక్ఖమతి. సో వేగేన వేగేన ‘‘తీణి చత్తారి పఞ్చ దసా’’తి గణేతియేవ. ఏవమిమస్సాపి పురిమనయేన గణయతో అస్సాసపస్సాసా పాకటా హుత్వా సీఘం సీఘం పునప్పునం సఞ్చరన్తి. తతో తేన ‘‘పునప్పునం సఞ్చరన్తీ’’తి ఞత్వా అన్తో చ బహి చ అగ్గహేత్వా ద్వారప్పత్తం ద్వారప్పత్తంయేవ గహేత్వా ‘‘ఏకో ద్వే తీణి చత్తారి పఞ్చ, ఏకో ద్వే తీణి చత్తారి పఞ్చ ఛ, ఏకో ద్వే తీణి చత్తారి పఞ్చ ఛ సత్త…పే… అట్ఠ… నవ… దసా’’తి సీఘం సీఘం గణేతబ్బమేవ. గణనాపటిబద్ధే హి కమ్మట్ఠానే గణనాబలేనేవ చిత్తం ఏకగ్గం హోతి అరిత్తూపత్థమ్భనవసేన చణ్డసోతే నావాఠపనమివ.

తస్సేవం సీఘం సీఘం గణయతో కమ్మట్ఠానం నిరన్తరప్పవత్తం వియ హుత్వా ఉపట్ఠాతి. అథ ‘‘నిరన్తరం పవత్తతీ’’తి ఞత్వా అన్తో చ బహి చ వాతం అపరిగ్గహేత్వా పురిమనయేనేవ వేగేన వేగేన గణేతబ్బం. అన్తోపవిసనవాతేన హి సద్ధిం చిత్తం పవేసయతో అబ్భన్తరం వాతబ్భాహతం మేదపూరితం వియ హోతి, బహినిక్ఖమనవాతేన సద్ధిం చిత్తం నీహరతో బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణే చిత్తం విక్ఖిపతి. ఫుట్ఠోకాసే పన సతిం ఠపేత్వా భావేన్తస్సేవ భావనా సమ్పజ్జతి. తేన వుత్తం – ‘‘అన్తో చ బహి చ వాతం అపరిగ్గహేత్వా పురిమనయేనేవ వేగేన వేగేన గణేతబ్బ’’న్తి.

కీవ చిరం పనేతం గణేతబ్బన్తి? యావ వినా గణనాయ అస్సాసపస్సాసారమ్మణే సతి సన్తిట్ఠతి. బహి విసటవితక్కవిచ్ఛేదం కత్వా అస్సాసపస్సాసారమ్మణే సతి సణ్ఠపనత్థంయేవ హి గణనాతి.

ఏవం గణనాయ మనసికత్వా అనుబన్ధనాయ మనసికాతబ్బం. అనుబన్ధనా నామ గణనం పటిసంహరిత్వా సతియా నిరన్తరం అస్సాసపస్సాసానం అనుగమనం; తఞ్చ ఖో న ఆదిమజ్ఝపరియోసానానుగమనవసేన. బహినిక్ఖమనవాతస్స హి నాభి ఆది, హదయం మజ్ఝం, నాసికగ్గం పరియోసానం. అబ్భన్తరపవిసనవాతస్స నాసికగ్గం ఆది, హదయం మజ్ఝం, నాభి పరియోసానం. తఞ్చస్స అనుగచ్ఛతో విక్ఖేపగతం చిత్తం సారద్ధాయ చేవ హోతి ఇఞ్జనాయ చ. యథాహ –

‘‘అస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛతో అజ్ఝత్తం విక్ఖేపగతేన చిత్తేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చ. పస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛతో బహిద్ధా విక్ఖేపగతేన చిత్తేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౫౭).

తస్మా అనుబన్ధనాయ మనసికరోన్తేన న ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేన మనసికాతబ్బం. అపిచ ఖో ఫుసనావసేన చ ఠపనావసేన చ మనసికాతబ్బం. గణనానుబన్ధనావసేన వియ హి ఫుసనాఠపనావసేన విసుం మనసికారో నత్థి. ఫుట్ఠఫుట్ఠట్ఠానేయేవ పన గణేన్తో గణనాయ చ ఫుసనాయ చ మనసి కరోతి. తత్థేవ గణనం పటిసంహరిత్వా తే సతియా అనుబన్ధన్తో అప్పనావసేన చ చిత్తం ఠపేన్తో ‘‘అనుబన్ధనాయ చ ఫుసనాయ చ ఠపనాయ చ మనసి కరోతీ’’తి వుచ్చతి. స్వాయమత్థో అట్ఠకథాయం వుత్తపఙ్గుళదోవారికోపమాహి పటిసమ్భిదాయం వుత్తకకచోపమాయ చ వేదితబ్బో.

తత్రాయం పఙ్గుళోపమా – ‘‘సేయ్యథాపి పఙ్గుళో దోలాయ కీళతం మాతాపుత్తానం దోలం ఖిపిత్వా తత్థేవ దోలత్థమ్భమూలే నిసిన్నో కమేన ఆగచ్ఛన్తస్స చ గచ్ఛన్తస్స చ దోలాఫలకస్స ఉభో కోటియో మజ్ఝఞ్చ పస్సతి, న చ ఉభోకోటిమజ్ఝానం దస్సనత్థం బ్యావటో హోతి. ఏవమేవాయం భిక్ఖు సతివసేన ఉపనిబన్ధనత్థమ్భమూలే ఠత్వా అస్సాసపస్సాసదోలం ఖిపిత్వా తత్థేవ నిమిత్తే సతియా నిసిన్నో కమేన ఆగచ్ఛన్తానఞ్చ గచ్ఛన్తానఞ్చ ఫుట్ఠట్ఠానే అస్సాసపస్సాసానం ఆదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛన్తో తత్థ చ చిత్తం ఠపేన్తో పస్సతి, న చ తేసం దస్సనత్థం బ్యావటో హోతి. అయం పఙ్గుళోపమా.

అయం పన దోవారికోపమా – ‘‘సేయ్యథాపి దోవారికో నగరస్స అన్తో చ బహి చ పురిసే ‘కో త్వం, కుతో వా ఆగతో, కుహిం వా గచ్ఛసి, కిం వా తే హత్థే’తి న వీమంసతి, న హి తస్స తే భారా. ద్వారప్పత్తం ద్వారప్పత్తంయేవ పన వీమంసతి; ఏవమేవ ఇమస్స భిక్ఖునో అన్తో పవిట్ఠవాతా చ బహి నిక్ఖన్తవాతా చ న భారా హోన్తి, ద్వారప్పత్తా ద్వారప్పత్తాయేవ భారాతి. అయం దోవారికోపమా.

కకచోపమా పన ఆదితోపభుతి ఏవం వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘నిమిత్తం అస్సాసపస్సాసా, అనారమ్మణమేకచిత్తస్స;

అజానతో చ తయో ధమ్మే, భావనానుపలబ్భతి.

‘‘నిమిత్తం అస్సాసపస్సాసా, అనారమ్మణమేకచిత్తస్స;

జానతో చ తయో ధమ్మే, భావనా ఉపలబ్భతీ’’తి. (పటి. మ. ౧.౧౫౯);

కథం ఇమే తయో ధమ్మా ఏకచిత్తస్స ఆరమ్మణం న హోన్తి, న చిమే తయో ధమ్మా అవిదితా హోన్తి, న చ చిత్తం విక్ఖేపం గచ్ఛతి, పధానఞ్చ పఞ్ఞాయతి, పయోగఞ్చ సాధేతి, విసేసమధిగచ్ఛతి? సేయ్యథాపి రుక్ఖో సమే భూమిభాగే నిక్ఖిత్తో, తమేనం పురిసో కకచేన ఛిన్దేయ్య, రుక్ఖే ఫుట్ఠకకచదన్తానం వసేన పురిసస్స సతి ఉపట్ఠితా హోతి, న ఆగతే వా గతే వా కకచదన్తే మనసి కరోతి, న ఆగతా వా గతా వా కకచదన్తా అవిదితా హోన్తి, పధానఞ్చ పఞ్ఞాయతి, పయోగఞ్చ సాధేతి.

యథా రుక్ఖో సమే భూమిభాగే నిక్ఖిత్తో; ఏవం ఉపనిబన్ధననిమిత్తం. యథా కకచదన్తా; ఏవం అస్సాసపస్సాసా. యథా రుక్ఖే ఫుట్ఠకకచదన్తానం వసేన పురిసస్స సతి ఉపట్ఠితా హోతి, న ఆగతే వా గతే వా కకచదన్తే మనసి కరోతి, న ఆగతా వా గతా వా కకచదన్తా అవిదితా హోన్తి, పధానఞ్చ పఞ్ఞాయతి, పయోగఞ్చ సాధేతి, ఏవమేవ భిక్ఖు నాసికగ్గే వా ముఖనిమిత్తే వా సతిం ఉపట్ఠపేత్వా నిసిన్నో హోతి, న ఆగతే వా గతే వా అస్సాసపస్సాసే మనసి కరోతి, న ఆగతా వా గతా వా అస్సాసపస్సాసా అవిదితా హోన్తి, పధానఞ్చ పఞ్ఞాయతి, పయోగఞ్చ సాధేతి, విసేసమధిగచ్ఛతి.

పధానన్తి కతమం పధానం? ఆరద్ధవీరియస్స కాయోపి చిత్తమ్పి కమ్మనియం హోతి – ఇదం పధానం. కతమో పయోగో? ఆరద్ధవీరియస్స ఉపక్కిలేసా పహీయన్తి, వితక్కా వూపసమ్మన్తి – అయం పయోగో. కతమో విసేసో? ఆరద్ధవీరియస్స సంయోజనా పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీ హోన్తి – అయం విసేసో. ఏవం ఇమే తయో ధమ్మా ఏకచిత్తస్స ఆరమ్మణా న హోన్తి, న చిమే తయో ధమ్మా అవిదితా హోన్తి, న చ చిత్తం విక్ఖేపం గచ్ఛతి, పధానఞ్చ పఞ్ఞాయతి, పయోగఞ్చ సాధేతి, విసేసమధిగచ్ఛతి.

‘‘ఆనాపానస్సతీ యస్స, పరిపుణ్ణా సుభావితా;

అనుపుబ్బం పరిచితా, యథా బుద్ధేన దేసితా;

సో ఇమం లోకం పభాసేతి, అబ్భా ముత్తోవ చన్దిమా’’తి. (పటి. మ. ౧.౧౬౦);

అయం కకచోపమా. ఇధ పనస్స ఆగతాగతవసేన అమనసికారమత్తమేవ పయోజనన్తి వేదితబ్బం. ఇదం కమ్మట్ఠానం మనసికరోతో కస్సచి నచిరేనేవ నిమిత్తఞ్చ ఉప్పజ్జతి, అవసేసజ్ఝానఙ్గపటిమణ్డితా అప్పనాసఙ్ఖాతా ఠపనా చ సమ్పజ్జతి. కస్సచి పన గణనావసేనేవ మనసికారకాలతోపభుతి అనుక్కమతో ఓళారికఅస్సాసపస్సాసనిరోధవసేన కాయదరథే వూపసన్తే కాయోపి చిత్తమ్పి లహుకం హోతి, సరీరం ఆకాసే లఙ్ఘనాకారప్పత్తం వియ హోతి. యథా సారద్ధకాయస్స మఞ్చే వా పీఠే వా నిసీదతో మఞ్చపీఠం ఓనమతి, వికూజతి, పచ్చత్థరణం వలిం గణ్హాతి. అసారద్ధకాయస్స పన నిసీదతో నేవ మఞ్చపీఠం ఓనమతి, న వికూజతి, న పచ్చత్థరణం వలిం గణ్హాతి, తూలపిచుపూరితం వియ మఞ్చపీఠం హోతి. కస్మా? యస్మా అసారద్ధో కాయో లహుకో హోతి; ఏవమేవ గణనావసేన మనసికారకాలతోపభుతి అనుక్కమతో ఓళారికఅస్సాసపస్సాసనిరోధవసేన కాయదరథే వూపసన్తే కాయోపి చిత్తమ్పి లహుకం హోతి, సరీరం ఆకాసే లఙ్ఘనాకారప్పత్తం వియ హోతి.

తస్స ఓళారికే అస్సాసపస్సాసే నిరుద్ధే సుఖుమఅస్సాసపస్సాసనిమిత్తారమ్మణం చిత్తం పవత్తతి, తస్మిమ్పి నిరుద్ధే అపరాపరం తతో సుఖుమతరసుఖుమతమనిమిత్తారమ్మణం పవత్తతియేవ. కథం? యథా పురిసో మహతియా లోహసలాకాయ కంసతాళం ఆకోటేయ్య, ఏకప్పహారేన మహాసద్దో ఉప్పజ్జేయ్య, తస్స ఓళారికసద్దారమ్మణం చిత్తం పవత్తేయ్య, నిరుద్ధే ఓళారికే సద్దే అథ పచ్ఛా సుఖుమసద్దనిమిత్తారమ్మణం, తస్మిమ్పి నిరుద్ధే అపరాపరం తతో సుఖుమతరసుఖుమతమసద్దనిమిత్తారమ్మణం చిత్తం పవత్తతేవ; ఏవన్తి వేదితబ్బం. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘సేయ్యథాపి కంసే ఆకోటితే’’తి (పటి. మ. ౧.౧౭౧) విత్థారో.

యథా హి అఞ్ఞాని కమ్మట్ఠానాని ఉపరూపరి విభూతాని హోన్తి, న తథా ఇదం. ఇదం పన ఉపరూపరి భావేన్తస్స భావేన్తస్స సుఖుమత్తం గచ్ఛతి, ఉపట్ఠానమ్పి న ఉపగచ్ఛతి. ఏవం అనుపట్ఠహన్తే పన తస్మిం న తేన భిక్ఖునా ఉట్ఠాయాసనా చమ్మఖణ్డం పప్ఫోటేత్వా గన్తబ్బం. కిం కాతబ్బం? ‘‘ఆచరియం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి వా ‘‘నట్ఠం దాని మే కమ్మట్ఠాన’’న్తి వా న వుట్ఠాతబ్బం, ఇరియాపథం వికోపేత్వా గచ్ఛతో హి కమ్మట్ఠానం నవనవమేవ హోతి. తస్మా యథానిసిన్నేనేవ దేసతో ఆహరితబ్బం.

తత్రాయం ఆహరణూపాయో. తేన హి భిక్ఖునా కమ్మట్ఠానస్స అనుపట్ఠహనభావం ఞత్వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖితబ్బం – ‘‘ఇమే అస్సాసపస్సాసా నామ కత్థ అత్థి, కత్థ నత్థి, కస్స వా అత్థి, కస్స వా నత్థీ’’తి. అథేవం పటిసఞ్చిక్ఖతా ‘‘ఇమే అన్తోమాతుకుచ్ఛియం నత్థి, ఉదకే నిముగ్గానం నత్థి, తథా అసఞ్ఞీభూతానం మతానం చతుత్థజ్ఝానసమాపన్నానం రూపారూపభవసమఙ్గీనం నిరోధసమాపన్నాన’’న్తి ఞత్వా ఏవం అత్తనావ అత్తా పటిచోదేతబ్బో – ‘‘నను త్వం, పణ్డిత, నేవ మాతుకుచ్ఛిగతో, న ఉదకే నిముగ్గో, న అసఞ్ఞీభూతో, న మతో, న చతుత్థజ్ఝానసమఆపన్నో, న రూపారూపభవసమఙ్గీ, న నిరోధసమాపన్నో, అత్థియేవ తే అస్సాసపస్సాసా, మన్దపఞ్ఞతాయ పన పరిగ్గహేతుం న సక్కోసీ’’తి. అథానేన పకతిఫుట్ఠవసేనేవ చిత్తం ఠపేత్వా మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఇమే హి దీఘనాసికస్స నాసా పుటం ఘట్టేన్తా పవత్తన్తి, రస్సనాసికస్స ఉత్తరోట్ఠం. తస్మానేన ఇమం నామ ఠానం ఘట్టేన్తీతి నిమిత్తం పట్ఠపేతబ్బం. ఇమమేవ హి అత్థవసం పటిచ్చ వుత్తం భగవతా – ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, ముట్ఠస్సతిస్స అసమ్పజానస్స ఆనాపానస్సతిభావనం వదామీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౪౯; సం. ని. ౫.౯౯౨). కిఞ్చాపి హి యంకిఞ్చి కమ్మట్ఠానం సతస్స సమ్పజానస్సేవ సమ్పజ్జతి, ఇతో అఞ్ఞం పన మనసికరోన్తస్స పాకటం హోతి. ఇదం పన ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం గరుకం గరుకభావనం బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధపుత్తానం మహాపురిసానమేవ మనసికారభూమిభూతం, న చేవ ఇత్తరం, న చ ఇత్తరసత్తసమాసేవితం. యథా యథా మనసి కరీయతి, తథా తథా సన్తఞ్చేవ హోతి సుఖుమఞ్చ. తస్మా ఏత్థ బలవతీ సతి చ పఞ్ఞా చ ఇచ్ఛితబ్బా.

యథా హి మట్ఠసాటకస్స తున్నకరణకాలే సూచిపి సుఖుమా ఇచ్ఛితబ్బా, సూచిపాసవేధనమ్పి తతో సుఖుమతరం; ఏవమేవ మట్ఠసాటకసదిసస్స ఇమస్స కమ్మట్ఠానస్స భావనాకాలే సూచిపటిభాగా సతిపి సూచిపాసవేధనపటిభాగా తంసమ్పయుత్తా పఞ్ఞాపి బలవతీ ఇచ్ఛితబ్బా. తాహి చ పన సతిపఞ్ఞాహి సమన్నాగతేన భిక్ఖునా న తే అస్సాసపస్సాసా అఞ్ఞత్ర పకతిఫుట్ఠోకాసా పరియేసితబ్బా.

యథా పన కస్సకో కసిం కసిత్వా బలిబద్దే ముఞ్చిత్వా గోచరాభిముఖే కత్వా ఛాయాయ నిసిన్నో విస్సమేయ్య, అథస్స తే బలిబద్దా వేగేన అటవిం పవిసేయ్యుం. యో హోతి ఛేకో కస్సకో సో పున తే గహేత్వా యోజేతుకామో న తేసం అనుపదం గన్త్వా అటవిం ఆహిణ్డతి. అథ ఖో రస్మిఞ్చ పతోదఞ్చ గహేత్వా ఉజుకమేవ తేసం నిపాతతిత్థం గన్త్వా నిసీదతి వా నిపజ్జతి వా. అథ తే గోణే దివసభాగం చరిత్వా నిపాతతిత్థం ఓతరిత్వా న్హత్వా చ పివిత్వా చ పచ్చుత్తరిత్వా ఠితే దిస్వా రస్మియా బన్ధిత్వా పతోదేన విజ్ఝన్తో ఆనేత్వా యోజేత్వా పున కమ్మం కరోతి; ఏవమేవ తేన భిక్ఖునా న తే అస్సాసపస్సాసా అఞ్ఞత్ర పకతిఫుట్ఠోకాసా పరియేసితబ్బా. సతిరస్మిం పన పఞ్ఞాపతోదఞ్చ గహేత్వా పకతిఫుట్ఠోకాసే చిత్తం ఠపేత్వా మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఏవఞ్హిస్స మనసికరోతో నచిరస్సేవ తే ఉపట్ఠహన్తి, నిపాతతిత్థే వియ గోణా. తతో తేన సతిరస్మియా బన్ధిత్వా తస్మింయేవ ఠానే యోజేత్వా పఞ్ఞాపతోదేన విజ్ఝన్తేన పున కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జితబ్బం; తస్సేవమనుయుఞ్జతో నచిరస్సేవ నిమిత్తం ఉపట్ఠాతి. తం పనేతం న సబ్బేసం ఏకసదిసం హోతి; అపిచ ఖో కస్సచి సుఖసమ్ఫస్సం ఉప్పాదయమానో తూలపిచు వియ, కప్పాసపిచు వియ, వాతధారా వియ చ ఉపట్ఠాతీతి ఏకచ్చే ఆహు.

అయం పన అట్ఠకథావినిచ్ఛయో – ఇదఞ్హి కస్సచి తారకరూపం వియ, మణిగుళికా వియ, ముత్తాగుళికా వియ చ కస్సచి ఖరసమ్ఫస్సం హుత్వా కప్పాసట్ఠి వియ, సారదారుసూచి వియ చ కస్సచి దీఘపామఙ్గసుత్తం వియ, కుసుమదామం వియ, ధూమసిఖా వియ చ కస్సచి విత్థత మక్కటకసుత్తం వియ, వలాహకపటలం వియ, పదుమపుప్ఫం వియ, రథచక్కం వియ, చన్దమణ్డలం వియ, సూరియమణ్డలం వియ చ ఉపట్ఠాతి. తఞ్చ పనేతం యథా సమ్బహులేసు భిక్ఖూసు సుత్తన్తం సజ్ఝాయిత్వా నిసిన్నేసు ఏకేన భిక్ఖునా ‘‘తుమ్హాకం కీదిసం హుత్వా ఇదం సుత్తం ఉపట్ఠాతీ’’తి వుత్తే ఏకో ‘‘మయ్హం మహతీ పబ్బతేయ్యా నదీ వియ హుత్వా ఉపట్ఠాతీ’’తి ఆహ. అపరో ‘‘మయ్హం ఏకా వనరాజి వియ’’. అఞ్ఞో ‘‘మయ్హం సీతచ్ఛాయో సాఖాసమ్పన్నో ఫలభారభరితరుక్ఖో వియా’’తి. తేసఞ్హి తం ఏకమేవ సుత్తం సఞ్ఞానానతాయ నానతో ఉపట్ఠాతి. ఏవం ఏకమేవ కమ్మట్ఠానం సఞ్ఞానానతాయ నానతో ఉపట్ఠాతి. సఞ్ఞజఞ్హి ఏతం సఞ్ఞానిదానం సఞ్ఞాప్పభవం తస్మా సఞ్ఞానానతాయ నానతో ఉపట్ఠాతీతి వేదితబ్బం.

ఏత్థ చ అఞ్ఞమేవ అస్సాసారమ్మణం చిత్తం, అఞ్ఞం పస్సాసారమ్మణం, అఞ్ఞం నిమిత్తారమ్మణం యస్స హి ఇమే తయో ధమ్మా నత్థి, తస్స కమ్మట్ఠానం నేవ అప్పనం న ఉపచారం పాపుణాతి. యస్స పనిమే తయో ధమ్మా అత్థి, తస్సేవ కమ్మట్ఠానం అప్పనఞ్చ ఉపచారఞ్చ పాపుణాతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘నిమిత్తం అస్సాసపస్సాసా, అనారమ్మణమేకచిత్తస్స;

అజానతో చ తయో ధమ్మే, భావనానుపలబ్భతి.

‘‘నిమిత్తం అస్సాసపస్సాసా, అనారమ్మణమేకచిత్తస్స;

జానతో చ తయో ధమ్మే, భావనా ఉపలబ్భతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౩౧);

ఏవం ఉపట్ఠితే పన నిమిత్తే తేన భిక్ఖునా ఆచరియసన్తికం గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం – ‘‘మయ్హం, భన్తే, ఏవరూపం నామ ఉపట్ఠాతీ’’తి. ఆచరియేన పన ‘‘ఏతం నిమిత్త’’న్తి వా ‘‘న నిమిత్త’’న్తి వా న వత్తబ్బం. ‘‘ఏవం హోతి, ఆవుసో’’తి వత్వా పన ‘‘పునప్పునం మనసి కరోహీ’’తి వత్తబ్బో. ‘‘నిమిత్త’’న్తి హి వుత్తే వోసానం ఆపజ్జేయ్య; ‘‘న నిమిత్త’’న్తి వుత్తే నిరాసో విసీదేయ్య. తస్మా తదుభయమ్పి అవత్వా మనసికారేయేవ నియోజేతబ్బోతి. ఏవం తావ దీఘభాణకా. మజ్ఝిమభాణకా పనాహు – ‘‘నిమిత్తమిదం, ఆవుసో, కమ్మట్ఠానం పునప్పునం మనసి కరోహి సప్పురిసాతి వత్తబ్బో’’తి. అథానేన నిమిత్తేయేవ చిత్తం ఠపేతబ్బం. ఏవమస్సాయం ఇతో పభుతి ఠపనావసేన భావనా హోతి. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘నిమిత్తే ఠపయం చిత్తం, నానాకారం విభావయం;

ధీరో అస్సాసపస్సాసే, సకం చిత్తం నిబన్ధతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౩౨; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౬౩);

తస్సేవం నిమిత్తుపట్ఠానతో పభుతి నీవరణాని విక్ఖమ్భితానేవ హోన్తి కిలేసా సన్నిసిన్నావ సతి ఉపట్ఠితాయేవ, చిత్తం సమాహితమేవ. ఇదఞ్హి ద్వీహాకారేహి చిత్తం సమాహితం నామ హోహి – ఉపచారభూమియం వా నీవరణప్పహానేన, పటిలాభభూమియం వా అఙ్గపాతుభావేన. తత్థ ‘‘ఉపచారభూమీ’’తి ఉపచారసమాధి; ‘‘పటిలాభభూమీ’’తి అప్పనాసమాధి. తేసం కిం నానాకరణం? ఉపచారసమాధి కుసలవీథియం జవిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి, అప్పనాసమాధి దివసభాగే అప్పేత్వా నిసిన్నస్స దివసభాగమ్పి కుసలవీథియం జవతి, న భవఙ్గం ఓతరతి. ఇమేసు ద్వీసు సమాధీసు నిమిత్తపాతుభావేన ఉపచారసమాధినా సమాహితం చిత్తం హోతి. అథానేన తం నిమిత్తం నేవ వణ్ణతో మనసికాతబ్బం, న లక్ఖణతో పచ్చవేక్ఖితబ్బం. అపిచ ఖో ఖత్తియమహేసియా చక్కవత్తిగబ్భో వియ కస్సకేన సాలియవగబ్భో వియ చ అప్పమత్తేన రక్ఖితబ్బం; రక్ఖితం హిస్స ఫలదం హోతి.

‘‘నిమిత్తం రక్ఖతో లద్ధ, పరిహాని న విజ్జతి;

ఆరక్ఖమ్హి అసన్తమ్హి, లద్ధం లద్ధం వినస్సతీ’’తి.

తత్రాయం రక్ఖణూపాయో – తేన భిక్ఖునా ఆవాసో, గోచరో, భస్సం, పుగ్గలో, భోజనం, ఉతు, ఇరియాపథోతి ఇమాని సత్త అసప్పాయాని వజ్జేత్వా తానేవ సత్త సప్పాయాని సేవన్తేన పునప్పునం తం నిమిత్తం మనసికాతబ్బం.

ఏవం సప్పాయసేవనేన నిమిత్తం థిరం కత్వా వుడ్ఢిం విరూళ్హిం గమయిత్వా వత్థువిసదకిరియా, ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనతా, నిమిత్తకుసలతా, యస్మిం సమయే చిత్తం సపగ్గహేతబ్బ తస్మిం సమయే చిత్తపగ్గణ్హనా, యస్మిం సమయే చిత్తం నిగ్గహేతబ్బం తస్మిం సమయే చిత్తనిగ్గణ్హనా, యస్మిం సమయే చిత్తం సమ్పహంసేతబ్బం తస్మిం సమయే సమ్పహంసేతబ్బం తస్మిం సమయే చిత్తసమ్పహంసనా, యస్మిం సమయే చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బం తస్మిం సమయే చిత్తఅజ్ఝుపేక్ఖనా, అసమాహితపుగ్గలపరివజ్జనా, సమాహితపుగ్గలసేవనా, తదధిముత్తతాతి ఇమాని దస అప్పనాకోసల్లాని అవిజహన్తేన యోగో కరణీయో.

తస్సేవం అనుయుత్తస్స విహరతో ఇదాని అప్పనా ఉప్పజ్జిస్సతీతి భవఙ్గం విచ్ఛిన్దిత్వా నిమిత్తారమ్మణం మనోద్వారావజ్జనం ఉప్పజ్జతి. తస్మిఞ్చ నిరుద్ధే తదేవారమ్మణం గహేత్వా చత్తారి పఞ్చ వా జవనాని, యేసం పఠమం పరికమ్మం, దుతియం ఉపచారం, తతియం అనులోమం, చతుత్థం గోత్రభు, పఞ్చమం అప్పనాచిత్తం. పఠమం వా పరికమ్మఞ్చేవ ఉపచారఞ్చ, దుతియం అనులోమం, తతియం గోత్రభు, చతుత్థం అప్పనాచిత్తన్తి వుచ్చతి. చతుత్థమేవ హి పఞ్చమం వా అప్పేతి, న ఛట్ఠం సత్తమం వా ఆసన్నభవఙ్గపాతత్తా.

ఆభిధమ్మికగోదత్తత్థేరో పనాహ – ‘‘ఆసేవనపచ్చయేన కుసలా ధమ్మా బలవన్తో హోన్తి; తస్మా ఛట్ఠం సత్తమం వా అప్పేతీ’’తి. తం అట్ఠకథాసు పటిక్ఖిత్తం. తత్థ పుబ్బభాగచిత్తాని కామావచరాని హోన్తి, అప్పనాచిత్తం పన రూపావచరం. ఏవమనేన పఞ్చఙ్గవిప్పహీనం, పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం, దసలక్ఖణసమ్పన్నం, తివిధకల్యాణం, పఠమజ్ఝానం అధిగతం హోతి. సో తస్మింయేవారమ్మణే వితక్కాదయో వూపసమేత్వా దుతియతతియచతుత్థజ్ఝానాని పాపుణాతి. ఏత్తావతా చ ఠపనావసేన భావనాయ పరియోసానప్పత్తో హోతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపకథా. విత్థారో పన ఇచ్ఛన్తేన విసుద్ధిమగ్గతో గహేతబ్బో.

ఏవం పత్తచతుత్థజ్ఝానో పనేత్థ భిక్ఖు సల్లక్ఖణావివట్టనావసేన కమ్మట్ఠానం వడ్ఢేత్వా పారిసుద్ధిం పత్తుకామో తదేవ ఝానం ఆవజ్జనసమాపజ్జనఅధిట్ఠానవుట్ఠానపచ్చవేక్ఖణసఙ్ఖాతేహి పఞ్చహాకారేహి వసిప్పత్తం పగుణం కత్వా అరూపపుబ్బఙ్గమం వా రూపం, రూపపుబ్బఙ్గమం వా అరూపన్తి రూపారూపం పరిగ్గహేత్వా విపస్సనం పట్ఠపేతి. కథం? సో హి ఝానా వుట్ఠహిత్వా ఝానఙ్గాని పరిగ్గహేత్వా తేసం నిస్సయం హదయవత్థుం తం నిస్సయాని చ భూతాని తేసఞ్చ నిస్సయం సకలమ్పి కరజకాయం పస్సతి. తతో ‘‘ఝానఙ్గాని అరూపం, వత్థాదీని రూప’’న్తి రూపారూపం వవత్థపేతి.

అథ వా సమాపత్తితో వుట్ఠహిత్వా కేసాదీసు కోట్ఠాసేసు పథవీధాతుఆదివసేన చత్తారి భూతాని తంనిస్సితరూపాని చ పరిగ్గహేత్వా యథాపరిగ్గహితరూపారమ్మణం యథాపరిగ్గహితరూపవత్థుద్వారారమ్మణం వా ససమ్పయుత్తధమ్మం విఞ్ఞాణఞ్చ పస్సతి. తతో ‘‘భూతాదీని రూపం ససమ్పయుత్తధమ్మం విఞ్ఞాణం అరూప’’న్తి వవత్థపేతి.

అథ వా సమాపత్తితో వుట్ఠహిత్వా అస్సాసపస్సాసానం సముదయో కరజకాయో చ చిత్తఞ్చాతి పస్సతి. యథా హి కమ్మారగగ్గరియా ధమమానాయ భస్తఞ్చ పురిసస్స చ తజ్జం వాయామం పటిచ్చ వాతో సఞ్చరతి; ఏవమేవ కాయఞ్చ చిత్తఞ్చ పటిచ్చ అస్సాసపస్సాసాతి. తతో అస్సాసపస్సాసే చ కాయఞ్చ రూపం, చిత్తఞ్చ తంసమ్పయుత్తధమ్మే చ అరూపన్తి వవత్థపేతి.

ఏవం నామరూపం వవత్థపేత్వా తస్స పచ్చయం పరియేసతి, పరియేసన్తో చ తం దిస్వా తీసుపి అద్ధాసు నామరూపస్స పవత్తిం ఆరబ్భ కఙ్ఖం వితరతి. వితిణ్ణకఙ్ఖో కలాపసమ్మసనవసేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ పుబ్బభాగే ఉప్పన్నే ఓభాసాదయో దస విపస్సనుపక్కిలేసే పహాయ ఉపక్కిలేసవిముత్తం పటిపదాఞాణం ‘‘మగ్గో’’తి వవత్థపేత్వా ఉదయం పహాయ భఙ్గానుపస్సనం పత్వా నిరన్తరం భఙ్గానుపస్సనేన భయతో ఉపట్ఠితేసు సబ్బసఙ్ఖారేసు నిబ్బిన్దన్తో విరజ్జన్తో విముచ్చన్తో యథాక్కమం చత్తారో అరియమగ్గే పాపుణిత్వా అరహత్తఫలే పతిట్ఠాయ ఏకూనవీసతిభేదస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స పరియన్తప్పత్తో సదేవకస్స లోకస్స అగ్గదక్ఖిణేయ్యో హోతి. ఏత్తావతా చస్స గణనం ఆదిం కత్వా విపస్సనాపరియోసానా ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనా చ సమత్తా హోతీతి.

అయం సబ్బాకారతో పఠమచతుక్కవణ్ణనా.

ఇతరేసు పన తీసు చతుక్కేసు యస్మా విసుం కమ్మట్ఠానభావనానయో నామ నత్థి; తస్మా అనుపదవణ్ణనానయేనేవ నేసం అత్థో వేదితబ్బో. పీతిప్పటిసంవేదీతి పీతిం పటిసంవిదితం కరోన్తో పాకటం కరోన్తో అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. తత్థ ద్వీహాకారేహి పీతి పటిసంవిదితా హోతి – ఆరమ్మణతో చ అసమ్మోహతో చ.

కథం ఆరమ్మణతో పీతి పటిసంవిదితా హోతి? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జతి, తస్స సమాపత్తిక్ఖణే ఝానపటిలాభేన ఆరమ్మణతో పీతి పటిసంవిదితా హోతి ఆరమ్మణస్స పటిసంవిదితత్తా.

కథం అసమ్మోహతో? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తకపీతిం ఖయతో వయతో సమ్మసతి, తస్స విపస్సనాక్ఖణే లక్ఖణపటివేధేన అసమ్మోహతో పీతి పటిసంవిదితా హోతి. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం –

‘‘దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సా పీతి పటిసంవిదితా హోతి. దీఘం పస్సాసవసేన…పే… రస్సం అస్సాసవసేన… రస్సం పస్సాసవసేన… సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ అస్సాసవసేన… సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ పస్సాసవసేన… పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్సాసవసేన… పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి, తాయ సతియా తేన ఞాణేన సా పీతి పటిసంవిదితా హోతి. ఆవజ్జతో సా పీతి పటిసంవిదితా హోతి జానతో… పస్సతో… పచ్చవేక్ఖతో… చిత్తం అధిట్ఠహతో… సద్ధాయ అధిముచ్చతో… వీరియం పగ్గణ్హతో… సతిం ఉపట్ఠాపయతో… చిత్తం సమాదహతో… పఞ్ఞాయ పజానతో… అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానతో… పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానతో… పహాతబ్బం పజహతో… భావేతబ్బం భావయతో… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోతో సా పీతి పటిసంవిదితా హోతి. ఏవం సా పీతి పటిసంవిదితా హోతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౭౨).

ఏతేనేవ నయేన అవసేసపదానిపి అత్థతో వేదితబ్బాని. ఇదం పనేత్థ విసేసమత్తం. తిణ్ణం ఝానానం వసేన సుఖపటిసంవేదితా చతున్నమ్పి వసేన చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదితా వేదితబ్బా. ‘‘చిత్తసఙ్ఖారో’’తి వేదనాదయో ద్వే ఖన్ధా. సుఖప్పటిసంవేదిపదే చేత్థ విపస్సనాభూమిదస్సనత్థం ‘‘సుఖన్తి ద్వే సుఖాని – కాయికఞ్చ సుఖం చేతసికఞ్చా’’తి పటిసమ్భిదాయం వుత్తం. పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారన్తి ఓళారికం ఓళారికం చిత్తసఙ్ఖారం పస్సమ్భేన్తో, నిరోధేన్తోతి అత్థో. సో విత్థారతో కాయసఙ్ఖారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అపిచేత్థ పీతిపదే పీతిసీసేన వేదనా వుత్తా. సుఖపదే సరూపేనేవ వేదనా. ద్వీసు చిత్తసఙ్ఖారపదేసు ‘‘సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౭౪; మ. ని. ౧.౪౬౩) వచనతో సఞ్ఞాసమ్పయుత్తా వేదనాతి. ఏవం వేదనానుపస్సనానయేన ఇదం చతుక్కం భాసితన్తి వేదితబ్బం.

తతియచతుక్కేపి చతున్నం ఝానానం వసేన చిత్తపటిసంవేదితా వేదితబ్బా. అభిప్పమోదయం చిత్తన్తి చిత్తం మోదేన్తో పమోదేన్తో హాసేన్తో పహాసేన్తో అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. తత్థ ద్వీహాకారేహి అభిప్పమోదో హోతి – సమాధివసేన చ విపస్సనావసేన చ.

కథం సమాధివసేన? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జతి, సో సమాపత్తిక్ఖణే సమ్పయుత్తాయ పీతియా చిత్తం ఆమోదేతి పమోదేతి. కథం విపస్సనావసేన? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తకపీతిం ఖయతో వయతో సమ్మసతి; ఏవం విపస్సనాక్ఖణే ఝానసమ్పయుత్తకపీతిం ఆరమ్మణం కత్వా చిత్తం ఆమోదేతి పమోదేతి. ఏవం పటిపన్నో ‘‘అభిప్పమోదయం చిత్తం అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వుచ్చతి.

సమాదహం చిత్తన్తి పఠమజ్ఝానాదివసేన ఆరమ్మణే చిత్తం సమం ఆదహన్తో సమం ఠపేన్తో తాని వా పన ఝానాని సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తకచిత్తం ఖయతో వయతో సమ్మసతో విపస్సనాక్ఖణే లక్ఖణపటివేధేన ఉప్పజ్జతి ఖణికచిత్తేకగ్గతా; ఏవం ఉప్పన్నాయ ఖణికచిత్తేకగ్గతాయ వసేనపి ఆరమ్మణే చిత్తం సమం ఆదహన్తో సమం ఠపేన్తో ‘‘సమాదహం చిత్తం అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వుచ్చతి.

విమోచయం చిత్తన్తి పఠమజ్ఝానేన నీవరణేహి చిత్తం మోచేన్తో విమోచేన్తో, దుతియేన వితక్కవిచారేహి, తతియేన పీతియా, చతుత్థేన సుఖదుక్ఖేహి చిత్తం మోచేన్తో విమోచేన్తో. తాని వా పన ఝానాని సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తకచిత్తం ఖయతో వయతో సమ్మసతి. సో విపస్సనాక్ఖణే అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞాతో చిత్తం మోచేన్తో విమోచేన్తో, దుక్ఖానుపస్సనాయ సుఖసఞ్ఞాతో, అనత్తానుపస్సనాయ అత్తసఞ్ఞాతో, నిబ్బిదానుపస్సనాయ నన్దితో, విరాగానుపస్సనాయ రాగతో, నిరోధానుపస్సనాయ సముదయతో, పటినిస్సగ్గానుపస్సనాయ ఆదానతో చిత్తం మోచేన్తో విమోచేన్తో అస్ససతి చేవ పస్ససతి చ. తేన వుత్తం – ‘‘విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి. ఏవం చిత్తానుపస్సనావసేన ఇదం చతుక్కం భాసితన్తి వేదితబ్బం.