౨. కోసియవగ్గో
౧. కోసియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౪౨. తేన సమయేనాతి కోసియసిక్ఖాపదం. తత్థ సన్థరిత్వా కతం హోతీతి సమే భూమిభాగే కోసియంసూని ఉపరూపరి సన్థరిత్వా కఞ్జికాదీహి సిఞ్చిత్వా కతం హోతి. ఏకేనపి కోసియంసునా మిస్సిత్వాతి తిట్ఠతు అత్తనో రుచివసేన మిస్సితం, సచేపి తస్స కరణట్ఠానే వాతో ఏకం కోసియంసుం ఆనేత్వా పాతేతి, ఏవమ్పి మిస్సేత్వా కతమేవ హోతీతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.
ఛసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం,
తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
కోసియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సుద్ధకాళకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౪౭. తేన సమయేనాతి సుద్ధకాళకసిక్ఖాపదం. తత్థ సుద్ధకాళకానన్తి సుద్ధానం కాళకానం, అఞ్ఞేహి అమిస్సితకాళకానన్తి అత్థో. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. సముట్ఠానాదీనిపి కోసియసిక్ఖాపదసదిసానేవాతి.
సుద్ధకాళకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ద్వేభాగసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౫౨. తేన సమయేనాతి ద్వేభాగసిక్ఖాపదం. తత్థ అన్తే ఆదియిత్వాతి సన్థతస్స అన్తే అనువాతం వియ దస్సేత్వా ఓదాతం అల్లియాపేత్వా.
ద్వే భాగాతి ద్వే కోట్ఠాసా. ఆదాతబ్బాతి గహేతబ్బా. గోచరియానన్తి కపిలవణ్ణానం. ద్వే తులా ఆదాతబ్బాతి చతూహి తులాహి కారేతుకామం సన్ధాయ వుత్తం. అత్థతో పన యత్తకేహి ఏళకలోమేహి కాతుకామో హోతి, తేసు ద్వే కోట్ఠాసా కాళకానం ఏకో ఓదాతానం, ఏకో గోచరియానన్తి ఇదమేవ దస్సితం హోతీతి వేదితబ్బం. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.
సముట్ఠానాదీనిపి కోసియసిక్ఖాపదసదిసానేవ. కేవలం ఇదం ఆదాయ అనాదాయ చ కరణతో కిరియాకిరియం వేదితబ్బన్తి.
ద్వేభాగసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ఛబ్బస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౫౭. తేన సమయేనాతి ఛబ్బస్ససిక్ఖాపదం. తత్థ ఊహదన్తిపి ఉమ్మిహన్తిపీతి సన్థతానం ఉపరి వచ్చమ్పి పస్సావమ్పి కరోన్తీతి వుత్తం హోతి.
దిన్నా సఙ్ఘేన ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో సన్థతసమ్ముతీతి ఏవం లద్ధసమ్ముతికో భిక్ఖు యావ రోగో న వూపసమ్మతి, తావ యం యం ఠానం గచ్ఛతి, తత్థ తత్థ సన్థతం కాతుం లభతి. సచే అరోగో హుత్వా పున మూలబ్యాధినావ గిలానో హోతి, సోయేవ పరిహారో, నత్థఞ్ఞం సమ్ముతికిచ్చన్తి ఫుస్సదేవత్థేరో ఆహ. ఉపతిస్సత్థేరో పన ‘‘సో వా బ్యాధి పటికుప్పతు, అఞ్ఞో వా, ‘సకిం గిలానో’తి నామం లద్ధం లద్ధమేవ, పున సమ్ముతికిచ్చం నత్థీ’’తి ఆహ.
ఓరేన చే ఛన్నం వస్సానన్తి ఛన్నం వస్సానం ఓరిమభాగే, అన్తోతి అత్థో. పదభాజనే పన సఙ్ఖ్యామత్తదస్సనత్థం ‘‘ఊనకఛబ్బస్సానీ’’తి వుత్తం.
అనాపత్తి ఛబ్బస్సాని కరోతీతి యదా ఛబ్బస్సాని పరిపుణ్ణాని హోన్తి, తదా సన్థతం కరోతి. దుతియపదేపి ‘‘యదా అతిరేకఛబ్బస్సాని హోన్తి, తదా కరోతీ’’తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. న హి సో ఛబ్బస్సాని కరోతీతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.
సముట్ఠానాదీని కోసియసిక్ఖాపదసదిసానేవాతి.
ఛబ్బస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. నిసీదనసన్థతసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౬౫. తేన సమయేనాతి నిసీదనసన్థతసిక్ఖాపదం. తత్థ ఇచ్ఛామహం భిక్ఖవేతి భగవా కిర తం తేమాసం న కిఞ్చి బోధనేయ్యసత్తం అద్దస, తస్మా ఏవమాహ. ఏవం సన్తేపి తన్తివసేన ధమ్మదేసనా కత్తబ్బా సియా. యస్మా పనస్స ఏతదహోసి – ‘‘మయి ఓకాసం కారేత్వా పటిసల్లీనే భిక్ఖూ అధమ్మికం కతికవత్తం కరిస్సన్తి, తం ఉపసేనో భిన్దిస్సతి. అహం తస్స పసీదిత్వా భిక్ఖూనం దస్సనం అనుజానిస్సామి, తతో మం పస్సితుకామా బహూ భిక్ఖూ ధుతఙ్గాని సమాదియిస్సన్తి, అహఞ్చ తేహి ఉజ్ఝితసన్థతపచ్చయా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి, తస్మా ఏవమాహ. ఏవం బహూని హి ఏత్థ ఆనిసంసానీతి.
సపరిసో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి థేరో కిర ‘‘న, భిక్ఖవే, ఊనదసవస్సేన ఉపసమ్పాదేతబ్బో, యో ఉపసమ్పాదేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౭౫) ఇమస్మిం ఖన్ధకసిక్ఖాపదే ‘‘కథఞ్హి నామ త్వం మోఘపురిస అఞ్ఞేహి ఓవదియో అనుసాసియో అఞ్ఞం ఓవదితుం అనుసాసితుం మఞ్ఞిస్ససీ’’తి ఏవమాదినా నయేన గరహం లభిత్వా ‘‘సత్థా మయ్హం పరిసం నిస్సాయ గరహం అదాసి, సో దానాహం భగవన్తం తేనేవ పుణ్ణచన్దసస్సిరీకేన సబ్బాకారపరిపుణ్ణేన ముఖేన బ్రహ్మఘోసం నిచ్ఛారేత్వా పరిసంయేవ నిస్సాయ సాధుకారం దాపేస్సామీ’’తి సుహదయో కులపుత్తో అతిరేకయోజనసతం పటిక్కమిత్వా పరిసం చినిత్వా పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి పరివుతో పున భగవన్తం ఉపసఙ్కమన్తో. తేన వుత్తం – ‘‘సపరిసో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీ’’తి. న హి సక్కా బుద్ధానం అఞ్ఞథా ఆరాధేతుం అఞ్ఞత్ర వత్తసమ్పత్తియా.
భగవతో అవిదూరే నిసిన్నోతి వత్తసమ్పత్తియా పరిసుద్ధభావేన నిరాసఙ్కో సీహో వియ కఞ్చనపబ్బతస్స భగవతో అవిదూరే నిసిన్నో. ఏతదవోచాతి కథాసముట్ఠాపనత్థం ఏతం అవోచ. మనాపాని తే భిక్ఖు పంసుకూలానీతి భిక్ఖు తవ ఇమాని పంసుకూలాని మనాపాని, అత్తనో రుచియా ఖన్తియా గహితానీతి అత్థో. న ఖో మే, భన్తే, మనాపానీతి, భన్తే న మయా అత్తనో రుచియా గహితాని, గలగ్గాహేన వియ మత్థకతాళనేన వియ చ గాహితోమ్హీతి దస్సేతి.
పఞ్ఞాయిస్సతీతి పఞ్ఞాతో అభిఞ్ఞాతో భవిస్సతి, తత్థ సన్దిస్సిస్సతీతి వుత్తం హోతి. న మయం అపఞ్ఞత్తం పఞ్ఞపేస్సామాతి మయం సావకా నామ అపఞ్ఞత్తం న పఞ్ఞపేస్సామ, బుద్ధవిసయో హి ఏసో యదిదం ‘‘పాచిత్తియం దుక్కట’’న్తిఆదినా నయేన అపఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదపఞ్ఞపనం పఞ్ఞత్తసముచ్ఛిన్దనం వా. సమాదాయాతి తం తం సిక్ఖాపదం సమాదియిత్వా, ‘‘సాధు సుట్ఠూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా యథాపఞ్ఞత్తేసు సబ్బసిక్ఖాపదేసు సిక్ఖిస్సామాతి దస్సేతి. తస్స ఆరద్ధచిత్తో పునపి ‘‘సాధు సాధూ’’తి సాధుకారమదాసి.
౫౬౬. అనుఞ్ఞాతావుసోతి అనుఞ్ఞాతం, ఆవుసో. పిహేన్తాతి పిహయన్తా. సన్థతాని ఉజ్ఝిత్వాతి సన్థతే చతుత్థచీవరసఞ్ఞితాయ సబ్బసన్థతాని ఉజ్ఝిత్వా. ధమ్మిం కథం కత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి భగవా సన్థతాని విప్పకిణ్ణాని దిస్వా ‘‘సద్ధాదేయ్యవినిపాతనే కారణం నత్థి, పరిభోగుపాయం నేసం దస్సేస్సామీ’’తి ధమ్మిం కథం కత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి.
౫౬౭. సకిం నివత్థమ్పి సకిం పారుతమ్పీతి సకిం నిసిన్నఞ్చేవ నిపన్నఞ్చ. సామన్తాతి ఏకపస్సతో వట్టం వా చతురస్సం వా ఛిన్దిత్వా గహితట్ఠానం యథా విదత్థిమత్తం హోతి, ఏవం గహేతబ్బం, సన్థరన్తేన పన పాళియం వుత్తనయేనేవ ఏకదేసే వా సన్థరితబ్బం, విజటేత్వా వా మిస్సకం కత్వా సన్థరితబ్బం, ఏవం థిరతరం హోతీతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.
సముట్ఠానాదీని కిరియాకిరియత్తా ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స ద్వేభాగసిక్ఖాపదసదిసానీతి.
ఇమేసు పన పఞ్చసు సన్థతేసు పురిమాని తీణి వినయకమ్మం కత్వా పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టన్తి, పచ్ఛిమాని ద్వే వట్టన్తీతి వేదితబ్బానీతి.
నిసీదనసన్థతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. ఏళకలోమసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౭౧. తేన సమయేనాతి ఏళకలోమసిక్ఖాపదం. తత్థ ఉప్పణ్డేసున్తి ‘‘కిత్తకేన, భన్తే, కీతానీ’’తిఆదీని వదన్తా అవహసింసు. ఠితకోవ ఆసుమ్భీతి యథా మనుస్సా అరఞ్ఞతో మహన్తం దారుభారం ఆనేత్వా కిలన్తా ఠితకావ పాతేన్తి, ఏవం పాతేసీతి అత్థో.
౫౭౨. సహత్థాతి సహత్థేన, అత్తనా హరితబ్బానీతి వుత్తం హోతి. బహితియోజనం పాతేతీతి తియోజనతో బహి పాతేతి. అనన్తరాయేన పతనకే హత్థతో ముత్తమత్తే లోమగణనాయ నిస్సగ్గియపాచిత్తియాని. సచే బహితియోజనే రుక్ఖే వా థమ్భే వా పటిహఞ్ఞిత్వా పున అన్తో పతన్తి, అనాపత్తి. భూమియం పతిత్వా ఠత్వా ఠత్వా వట్టమానా ఏళకలోమభణ్డికా పున అన్తో పవిసతి, ఆపత్తియేవ. అన్తో ఠత్వా హత్థేన వా పాదేన వా యట్ఠియా వా వట్టేతి ఠత్వా వా అఠత్వా వా వట్టమానా భణ్డికా గచ్ఛతు, ఆపత్తియేవ. ‘‘అఞ్ఞో హరిస్సతీ’’తి ఠపేతి, తేన హరితేపి ఆపత్తియేవ. సుద్ధచిత్తేన ఠపితం వాతో వా అఞ్ఞో వా అత్తనో ధమ్మతాయ బహి పాతేతి, ఆపత్తియేవ. సఉస్సాహత్తా అచిత్తకత్తా చ సిక్ఖాపదస్స. కురున్దియాదీసు పన ‘‘ఏత్థ అనాపత్తీ’’తి వుత్తా, సా అనాపత్తి పాళియా న సమేతి. ఉభతోభణ్డికం ఏకాబద్ధం కత్వా ఏకం భణ్డికం అన్తోసీమాయ ఏకం బహిసీమాయ కరోన్తో ఠపేతి, రక్ఖతి తావ. ఏకాబద్ధే కాజేపి ఏసేవ నయో. యది పన అబన్ధిత్వా కాజకోటియం ఠపితమత్తమేవ హోతి, న రక్ఖతి. ఏకాబద్ధేపి పరివత్తేత్వా ఠపితే ఆపత్తియేవ.
అఞ్ఞస్స యానే వాతి ఏత్థ గచ్ఛన్తే యానే వా హత్థిపిట్ఠిఆదీసు వా సామికస్స అజానన్తస్సేవ హరిస్సతీతి ఠపేతి, తస్మిం తియోజనం అతిక్కన్తే ఆపత్తి. అగచ్ఛన్తేపి ఏసేవ నయో. సచే పన అగచ్ఛన్తే యానే వా హత్థిపిట్ఠియాదీసు వా ఠపేత్వా అభిరుహిత్వా సారేతి, హేట్ఠా వా గచ్ఛన్తో చోదేతి, పక్కోసన్తో వా అనుబన్ధాపేతి, ‘‘అఞ్ఞం హరాపేతీ’’తి వచనతో అనాపత్తి. కురున్దియాదీసు పన ‘‘ఆపత్తీ’’తి వుత్తం, తం ‘‘అఞ్ఞం హరాపేతీ’’తి ఇమినా న సమేతి. అదిన్నాదానే పన సుఙ్కఘాతే ఆపత్తి హోతి. యా హి తత్థ ఆపత్తి, సా ఇధ అనాపత్తి. యా ఇధ ఆపత్తి, సా తత్థ అనాపత్తి. తం ఠానం పత్వా అఞ్ఞవిహితో వా చోరాదీహి వా ఉపద్దుతో గచ్ఛతి, ఆపత్తియేవ. సబ్బత్థ లోమగణనాయ ఆపత్తిపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో.
౫౭౫. తియోజనం వాసాధిప్పాయో గన్త్వా తతో పరం హరతీతి యత్థ గతో, తత్థ ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీనం వా పచ్చయాదీనం వా అలాభేన తతో పరం అఞ్ఞత్థ గచ్ఛతి, తతోపి అఞ్ఞత్థాతి ఏవం యోజనసతమ్పి హరన్తస్స అనాపత్తి. అచ్ఛిన్నం పటిలభిత్వాతి చోరా అచ్ఛిన్దిత్వా నిరత్థకభావం ఞత్వా పటిదేన్తి, తం హరన్తస్స అనాపత్తి. నిస్సట్ఠం పటిలభిత్వాతి వినయకమ్మకతం పటిలభిత్వాతి అత్థో.
కతభణ్డన్తి కతంభణ్డం కమ్బలకోజవసన్థతాదిం యం కిఞ్చి అన్తమసో సుత్తకేన బద్ధమత్తమ్పి. యో పన తనుకపత్తత్థవికన్తరే వా ఆయోగఅంసబద్ధకకాయబన్ధనాదీనం అన్తరేసు వా పిప్ఫలికాదీనం మలరక్ఖణత్థం సిపాటికాయ వా అన్తమసో వాతాబాధికో కణ్ణచ్ఛిద్దేపి లోమాని పక్ఖిపిత్వా గచ్ఛతి, ఆపత్తియేవ. సుత్తకేన పన బన్ధిత్వా పక్ఖిత్తం కతభణ్డట్ఠానే తిట్ఠతి, వేణిం కత్వా హరతి, ఇదం నిధానముఖం నామ, ఆపత్తియేవాతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.
సముట్ఠానాదీసు ఇదం ఏళకలోమసముట్ఠానం నామ, కాయతో చ కాయచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
ఏళకలోమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ఏళకలోమధోవాపనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౭౬. తేన సమయేనాతి ఏళకలోమధోవాపనసిక్ఖాపదం. తత్థ రిఞ్చన్తీతి ఉజ్ఝన్తి విస్సజ్జేన్తి, న సక్కోన్తి అనుయుఞ్జితున్తి వుత్తం హోతి. సేసమేత్థ పురాణచీవరసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ సద్ధిం సముట్ఠానాదీహీతి.
ఏళకలోమధోవాపనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. రూపియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౮౨. తేన సమయేనాతి రూపియసిక్ఖాపదం. తత్థ పటివిసోతి కోట్ఠాసో.
౫౮౩-౪. జాతరూపరజతన్తి ఏత్థ జాతరూపన్తి సువణ్ణస్స నామం. తం పన యస్మా తథాగతస్స వణ్ణసదిసం హోతి, తస్మా ‘‘సత్థువణ్ణో వుచ్చతీ’’తి పదభాజనే వుత్తం. తస్సత్థో – ‘‘యో సత్థువణ్ణో లోహవిసేసో, ఇదం జాతరూపం నామా’’తి రజతం పన ‘‘సఙ్ఖో, సిలా, పవాల, రజతం, జాతరూప’’న్తిఆదీసు (పాచి. ౫౦౬) రూపియం వుత్తం. ఇధ పన యం కిఞ్చి వోహారగమనీయం కహాపణాది అధిప్పేతం. తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘కహాపణో లోహమాసకో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కహాపణోతి సోవణ్ణమయో వా రూపియమయో వా పాకతికో వా. లోహమాసకోతి తమ్బలోహాదీహి కతమాసకో. దారుమాసకోతి సారదారునా వా వేళుపేసికాయ వా అన్తమసో తాలపణ్ణేనాపి రూపం ఛిన్దిత్వా కతమాసకో. జతుమాసకోతి లాఖాయ వా నియ్యాసేన వా రూపం సముట్ఠాపేత్వా కతమాసకో. ‘‘యే వోహారం గచ్ఛన్తీ’’తి ఇమినా పన పదేన యో యో యత్థ యత్థ జనపదే యదా యదా వోహారం గచ్ఛతి, అన్తమసో అట్ఠిమయోపి చమ్మమయోపి రుక్ఖఫలబీజమయోపి సముట్ఠాపితరూపోపి అసముట్ఠాపితరూపోపి సబ్బో సఙ్గహితో.
ఇచ్చేతం సబ్బమ్పి రజతం జాతరూపం జాతరూపమాసకో, వుత్తప్పభేదో సబ్బోపి రజతమాసకోతి చతుబ్బిధం నిస్సగ్గియవత్థు హోతి. ముత్తా, మణి, వేళురియో, సఙ్ఖో, సిలా, పవాల, లోహితఙ్కో, మసారగల్లం, సత్త ధఞ్ఞాని, దాసిదాసఖేత్తవత్థుపుప్ఫారామఫలారామాదయోతి ఇదం దుక్కటవత్థు. సుత్తం ఫాలో పటకో కప్పాసో అనేకప్పకారం అపరణ్ణం సప్పినవనీతతేలమధుఫాణితాదిభేసజ్జఞ్చ ఇదం కప్పియవత్థు. తత్థ నిస్సగ్గియవత్థుం అత్తనో వా సఙ్ఘగణపుగ్గలచేతియానం వా అత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టతి. అత్తనో అత్థాయ సమ్పటిచ్ఛతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం హోతి, సేసానం అత్థాయ దుక్కటం. దుక్కటవత్థుం సబ్బేసమ్పి అత్థాయ సమ్పటిచ్ఛతో దుక్కటమేవ. కప్పియవత్థుమ్హి అనాపత్తి. సబ్బమ్పి నిక్ఖిపనత్థాయ భణ్డాగారికసీసేన సమ్పటిచ్ఛతో ఉపరి రతనసిక్ఖాపదే ఆగతవసేన పాచిత్తియం.
ఉగ్గణ్హేయ్యాతి గణ్హేయ్య. యస్మా పన గణ్హన్తో ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, తేనస్స పదభాజనే ‘‘సయం గణ్హాతి నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం. ఏస నయో సేసపదేసుపి.
తత్థ జాతరూపరజతభణ్డేసు కహాపణమాసకేసు చ ఏకం గణ్హతో వా గణ్హాపయతో వా ఏకా ఆపత్తి. సహస్సం చేపి ఏకతో గణ్హాతి, గణ్హాపేతి, వత్థుగణనాయ ఆపత్తియో. మహాపచ్చరియం పన కురున్దియఞ్చ సిథిలబద్ధాయ థవికాయ సిథిలపూరితే వా భాజనే రూపగణనాయ ఆపత్తి. ఘనబద్ధే పన ఘనపూరితే వా ఏకావ ఆపత్తీతి వుత్తం.
ఉపనిక్ఖిత్తసాదియనే పన ‘‘ఇదం అయ్యస్స హోతూ’’తి వుత్తే సచేపి చిత్తేన సాదియతి, గణ్హితుకామో హోతి, కాయేన వా వాచాయ వా ‘‘నయిదం కప్పతీ’’తి పటిక్ఖిపతి, అనాపత్తి. కాయవాచాహి వా అప్పటిక్ఖిపిత్వాపి సుద్ధచిత్తో హుత్వా ‘‘నయిదం అమ్హాకం కప్పతీ’’తి న సాదియతి, అనాపత్తియేవ. తీసు ద్వారేసు హి యేన కేనచి పటిక్ఖిత్తం పటిక్ఖిత్తమేవ హోతి. సచే పన కాయవాచాహి అప్పటిక్ఖిపిత్వా చిత్తేన అధివాసేతి, కాయవాచాహి కత్తబ్బస్స పటిక్ఖేపస్స అకరణతో అకిరియసముట్ఠానం కాయద్వారే చ వచీద్వారే చ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, మనోద్వారే పన ఆపత్తి నామ నత్థి.
ఏకో సతం వా సహస్సం వా పాదమూలే ఠపేతి ‘‘తుయ్హిదం హోతూ’’తి, భిక్ఖూ ‘‘నయిదం కప్పతీ’’తి పటిక్ఖిపతి, ఉపాసకో పరిచ్చత్తం మయా తుమ్హాకన్తి గతో, అఞ్ఞో తత్థ ఆగన్త్వా పుచ్ఛతి – ‘‘కిం, భన్తే, ఇద’’న్తి? యం తేన అత్తనా చ వుత్తం, తం ఆచిక్ఖితబ్బం. సో చే వదతి – ‘‘గోపయిస్సామి, భన్తే, గుత్తట్ఠానం దస్సేథా’’తి, సత్తభూమికమ్పి పాసాదం అభిరుహిత్వా ‘‘ఇదం గుత్తట్ఠాన’’న్తి ఆచిక్ఖితబ్బం, ‘‘ఇధ నిక్ఖిపాహీ’’తి న వత్తబ్బం. ఏత్తావతా కప్పియఞ్చ అకప్పియఞ్చ నిస్సాయ ఠితం హోతి. ద్వారం పిదహిత్వా రక్ఖన్తేన వసితబ్బం. సచే కిఞ్చి విక్కాయికభణ్డం పత్తం వా చీవరం వా ఆగచ్ఛతి, ‘‘ఇదం గహేస్సథ భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘ఉపాసక అత్థి అమ్హాకం ఇమినా అత్థో, వత్థు చ ఏవరూపం నామ సంవిజ్జతి, కప్పియకారకో నత్థీ’’తి వత్తబ్బం. సచే సో వదతి, ‘‘అహం కప్పియకారకో భవిస్సామి, ద్వారం వివరిత్వా దేథా’’తి, ద్వారం వివరిత్వా ‘‘ఇమస్మిం ఓకాసే ఠపిత’’న్తి వత్తబ్బం, ‘‘ఇదం గణ్హా’’తి న వత్తబ్బం. ఏవమ్పి కప్పియఞ్చ అకప్పియఞ్చ నిస్సాయ ఠితమేవ హోతి, సో చే తం గహేత్వా తస్స కప్పియభణ్డం దేతి, వట్టతి. సచే అధికం గణ్హాతి, ‘‘న మయం తవ భణ్డం గణ్హామ, ‘‘నిక్ఖమాహీ’’తి వత్తబ్బో.
సఙ్ఘమజ్ఝే నిస్సజ్జితబ్బన్తి ఏత్థ యస్మా రూపియం నామ అకప్పియం, ‘‘తస్మా నిస్సజ్జితబ్బం సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా పుగ్గలస్స వా’’తి న వుత్తం. యస్మా పన తం పటిగ్గహితమత్తమేవ న తేన కిఞ్చి కప్పియభణ్డం చేతాపితం, తస్మా ఉపాయేన పరిభోగదస్సనత్థం ‘‘సఙ్ఘమజ్ఝే నిస్సజ్జితబ్బ’’న్తి వుత్తం. కప్పియం ఆచిక్ఖితబ్బం సప్పి వాతి ‘‘పబ్బజితానం సప్పి వా తేలం వా వట్టతి ఉపాసకా’’తి ఏవం ఆచిక్ఖితబ్బం.
రూపియపటిగ్గాహకం ఠపేత్వా సబ్బేహేవ పరిభుఞ్జితబ్బన్తి సబ్బేహి భాజేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. రూపియపటిగ్గాహకేన భాగో న గహేతబ్బో. అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం వా ఆరామికానం వా పత్తభాగమ్పి లభిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతి, అన్తమసో మక్కటాదీహి తతో హరిత్వా అరఞ్ఞే ఠపితం వా తేసం హత్థతో గళితం వా తిరచ్ఛానగతపరిగ్గహితమ్పి పంసుకూలమ్పి న వట్టతియేవ, తతో ఆహటేన ఫాణితేన సేనాసనధూపనమ్పి న వట్టతి. సప్పినా వా తేలేన వా పదీపం కత్వా దీపాలోకే నిపజ్జితుం కసిణపరికమ్మమ్పి కాతుం, పోత్థకమ్పి వాచేతుం న వట్టతి. తేలమధుఫాణితేహి పన సరీరే వణం మక్ఖేతుం న వట్టతియేవ. తేన వత్థునా మఞ్చపీఠాదీని వా గణ్హన్తి, ఉపోసథాగారం వా భోజనసాలం వా కరోన్తి, పరిభుఞ్జితుం న వట్టతి. ఛాయాపి గేహపరిచ్ఛేదేన ఠితా న వట్టతి, పరిచ్ఛేదాతిక్కన్తా ఆగన్తుకత్తా వట్టతి. తం వత్థుం విస్సజ్జేత్వా కతేన మగ్గేనపి సేతునాపి నావాయపి ఉళుమ్పేనపి గన్తుం న వట్టతి, తేన వత్థునా ఖనాపితాయ పోక్ఖరణియా ఉబ్భిదోదకం పాతుం వా పరిభుఞ్జితుం వా న వట్టతి. అన్తో ఉదకే పన అసతి అఞ్ఞం ఆగన్తుకం ఉదకం వా వస్సోదకం వా పవిట్ఠం వట్టతి. కీతాయ యేన ఉదకేన సద్ధిం కీతా తం ఆగన్తుకమ్పి న వట్టతి, తం వత్థుం ఉపనిక్ఖేపం ఠపేత్వా సఙ్ఘో పచ్చయే పరిభుఞ్జతి, తేపి పచ్చయా తస్స న వట్టన్తి. ఆరామో గహితో హోతి, సోపి పరిభుఞ్జితుం న వట్టతి. యది భూమిపి బీజమ్పి అకప్పియం నేవ భూమిం న ఫలం పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. సచే భూమింయేవ కిణిత్వా అఞ్ఞాని బీజాని రోపితాని ఫలం వట్టతి, అథ బీజాని కిణిత్వా కప్పియభూమియం రోపితాని, ఫలం న వట్టతి, భూమియం నిసీదితుం వా నిపజ్జితుం వా వట్టతి.
సచే సో ఛడ్డేతీతి యత్థ కత్థచి ఖిపతి, అథాపి న ఛడ్డేతి, సయం గహేత్వా గచ్ఛతి, న వారేతబ్బో. నో చే ఛడ్డేతీతి అథ నేవ గహేత్వా గచ్ఛతి, న ఛడ్డేతి, కిం మయ్హం ఇమినా బ్యాపారేనాతి యేన కామం పక్కమతి, తతో యథావుత్తలక్ఖణో రూపియఛడ్డకో సమ్మన్నితబ్బో.
యో న ఛన్దాగతిన్తిఆదీసు లోభవసేన తం వత్థుం అత్తనో వా కరోన్తో అత్తానం వా ఉక్కంసేన్తో ఛన్దాగతిం నామ గచ్ఛతి. దోసవసేన ‘‘నేవాయం మాతికం జానాతి, న వినయ’’న్తి పరం అపసాదేన్తో దోసాగతిం నామ గచ్ఛతి. మోహవసేన ముట్ఠపముట్ఠస్సతిభావం ఆపజ్జన్తో మోహాగతిం నామ గచ్ఛతి. రూపియపటిగ్గాహకస్స భయేన ఛడ్డేతుం అవిసహన్తో భయాగతిం నామ గచ్ఛతి. ఏవం అకరోన్తో న ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి, న దోసాగతిం గచ్ఛతి, న మోహాగతిం గచ్ఛతి, న భయాగతిం గచ్ఛతీతి వేదితబ్బో.
౫౮౫. అనిమిత్తం కత్వాతి నిమిత్తం అకత్వా, అక్ఖీని నిమ్మీలేత్వా నదియా వా పపాతే వా వనగహనే వా గూథం వియ అనపేక్ఖేన పతితోకాసం అసమన్నాహరన్తేన పాతేతబ్బన్తి అత్థో. ఏవం జిగుచ్ఛితబ్బేపి రూపియే భగవా పరియాయేన భిక్ఖూనం పరిభోగం ఆచిక్ఖి. రూపియపటిగ్గాహకస్స పన కేనచి పరియాయేన తతో ఉప్పన్నపచ్చయపరిభోగో న వట్టతి. యథా చాయం ఏతస్స న వట్టతి, ఏవం అసన్తసమ్భావనాయ వా కులదూసకకమ్మేన వా కుహనాదీహి వా ఉప్పన్నపచ్చయా నేవ తస్స న అఞ్ఞస్స వట్టన్తి, ధమ్మేన సమేన ఉప్పన్నాపి అప్పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టన్తి.
చత్తారో హి పరిభోగా – థేయ్యపరిభోగో, ఇణపరిభోగో, దాయజ్జపరిభోగో, సామిపరిభోగోతి. తత్థ సఙ్ఘమజ్ఝేపి నిసీదిత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స దుస్సీలస్స పరిభోగో ‘‘థేయ్యపరిభోగో’’ నామ. సీలవతో అప్పచ్చవేక్ఖితపరిభోగో ‘‘ఇణపరిభోగో’’ నామ. తస్మా చీవరం పరిభోగే పరిభోగే పచ్చవేక్ఖితబ్బం, పిణ్డపాతో ఆలోపే ఆలోపే. తథా అసక్కోన్తేన పురేభత్తపచ్ఛాభత్తపురిమయామపచ్ఛిమయామేసు. సచస్స అప్పచ్చవేక్ఖతోవ అరుణో ఉగ్గచ్ఛతి, ఇణపరిభోగట్ఠానే తిట్ఠతి. సేనాసనమ్పి పరిభోగే పరిభోగే పచ్చవేక్ఖితబ్బం, భేసజ్జస్స పటిగ్గహణేపి పరిభోగేపి సతిపచ్చయతా వట్టతి, ఏవం సన్తేపి పటిగ్గహణే సతిం కత్వా పరిభోగే అకరోన్తస్సేవ ఆపత్తి, పటిగ్గహణే పన సతిం అకత్వా పరిభోగే కరోన్తస్స అనాపత్తి.
చతుబ్బిధా హి సుద్ధి – దేసనాసుద్ధి, సంవరసుద్ధి, పరియేట్ఠిసుద్ధి, పచ్చవేక్ఖణసుద్ధీతి. తత్థ దేసనాసుద్ధి నామ పాతిమోక్ఖసంవరసీలం, తఞ్హి దేసనాయ సుజ్ఝనతో ‘‘దేసనాసుద్ధీ’’తి వుచ్చతి. సంవరసుద్ధి నామ ఇన్ద్రియసంవరసీలం, తఞ్హి న పున ఏవం కరిస్సామీతి చిత్తాధిట్ఠానసంవరేనేవ సుజ్ఝనతో ‘‘సంవరసుద్ధీ’’తి వుచ్చతి. పరియేట్ఠిసుద్ధి నామ ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం, తఞ్హి అనేసనం పహాయ ధమ్మేన సమేన పచ్చయే ఉప్పాదేన్తస్స పరియేసనాయ సుద్ధత్తా ‘‘పరియేట్ఠిసుద్ధీ’’తి వుచ్చతి. పచ్చవేక్ఖణసుద్ధి నామ పచ్చయపరిభోగసన్నిస్సితసీలం, తఞ్హి ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరం పటిసేవతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮) నయేన వుత్తేన పచ్చవేక్ఖణేన సుజ్ఝనతో ‘‘పచ్చవేక్ఖణసుద్ధీ’’తి వుచ్చతి. తేన వుత్తం – ‘‘పటిగ్గహణే పన సతిం అకత్వా పరిభోగే కరోన్తస్స అనాపత్తీ’’తి.
సత్తన్నం సేక్ఖానం పచ్చయపరిభోగో దాయజ్జపరిభోగో నామ, తే హి భగవతో పుత్తా, తస్మా పితుసన్తకానం పచ్చయానం దాయాదా హుత్వా తే పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తి. కిం పన తే భగవతో పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తి, గిహీనం పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తీతి? గిహీహి దిన్నాపి భగవతా అనుఞ్ఞాతత్తా భగవతో సన్తకా హోన్తి, తస్మా తే భగవతో పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తీతి (మ. ని. ౧.౨౯) వేదితబ్బం, ధమ్మదాయాదసుత్తఞ్చేత్థ సాధకం.
ఖీణాసవానం పరిభోగో సామిపరిభోగో నామ, తే హి తణ్హాయ దాసబ్యం అతీతత్తా సామినో హుత్వా పరిభుఞ్జన్తీతి. ఇమేసు పరిభోగేసు సామిపరిభోగో చ దాయజ్జపరిభోగో చ సబ్బేసమ్పి వట్టతి. ఇణపరిభోగో న వట్టతి, థేయ్యపరిభోగే కథాయేవ నత్థి.
అపరేపి చత్తారో పరిభోగా – లజ్జిపరిభోగో, అలజ్జిపరిభోగో, ధమ్మియపరిభోగో, అధమ్మియపరిభోగోతి.
తత్థ అలజ్జినో లజ్జినా సద్ధిం పరిభోగో వట్టతి, ఆపత్తియా న కారేతబ్బో. లజ్జినో అలజ్జినా సద్ధిం యావ న జానాతి, తావ వట్టతి. ఆదితో పట్ఠాయ హి అలజ్జీ నామ నత్థి, తస్మా యదాస్స అలజ్జీభావం జానాతి తదా వత్తబ్బో ‘‘తుమ్హే కాయద్వారే చ వచీద్వారే చ వీతిక్కమం కరోథ, తం అప్పతిరూపం మా ఏవమకత్థా’’తి. సచే అనాదియిత్వా కరోతియేవ, యది తేన సద్ధిం పరిభోగం కరోతి, సోపి అలజ్జీయేవ హోతి. యోపి అత్తనో భారభూతేన అలజ్జినా సద్ధిం పరిభోగం కరోతి, సోపి నివారేతబ్బో. సచే న ఓరమతి, అయమ్పి అలజ్జీయేవ హోతి. ఏవం ఏకో అలజ్జీ అలజ్జీసతమ్పి కరోతి. అలజ్జినో పన అలజ్జినావ సద్ధిం పరిభోగే ఆపత్తి నామ నత్థి. లజ్జినో లజ్జినా సద్ధిం పరిభోగో ద్విన్నం ఖత్తియకుమారానం సువణ్ణపాతియం భోజనసదిసోతి.
ధమ్మియాధమ్మియపరిభోగో పచ్చయవసేన వేదితబ్బో. తత్థ సచే పుగ్గలోపి అలజ్జీ పిణ్డపాతోపి అధమ్మియో, ఉభో జేగుచ్ఛా. పుగ్గలో అలజ్జీ పిణ్డపాతో ధమ్మియో, పుగ్గలం జిగుచ్ఛిత్వా పిణ్డపాతో న గహేతబ్బో. మహాపచ్చరియం పన దుస్సీలో సఙ్ఘతో ఉద్దేసభత్తాదీని లభిత్వా సఙ్ఘస్సేవ దేతి, ఏతాని యథాదానమేవ గతత్తా వట్టన్తీతి వుత్తం. పుగ్గలో లజ్జీ పిణ్డపాతో అధమ్మియో, పిణ్డపాతో జేగుచ్ఛో న గహేతబ్బో. పుగ్గలో లజ్జీ, పిణ్డపాతోపి ధమ్మియో, వట్టతి.
అపరే ద్వే పగ్గహా; ద్వే చ పరిభోగా – లజ్జిపగ్గహో, అలజ్జిపగ్గహో; ధమ్మపరిభోగో ఆమిసపరిభోగోతి.
తత్థ అలజ్జినో లజ్జిం పగ్గహేతుం వట్టతి, న సో ఆపత్తియా కారేతబ్బో. సచే పన లజ్జీ అలజ్జిం పగ్గణ్హాతి, అనుమోదనాయ అజ్ఝేసతి, ధమ్మకథాయ అజ్ఝేసతి, కులేసు ఉపత్థమ్భేతి. ఇతరోపి ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో ఈదిసో చ ఈదిసో చా’’తి తస్స పరిసతి వణ్ణం భాసతి, అయం సాసనం ఓసక్కాపేతి అన్తరధాపేతీతి వేదితబ్బో.
ధమ్మపరిభోగ-ఆమిసపరిభోగేసు పన యత్థ ఆమిసపరిభోగో వట్టతి, తత్థ ధమ్మపరిభోగోపి వట్టతి. యో పన కోటియం ఠితో గన్థో తస్స పుగ్గలస్స అచ్చయేన నస్సిస్సతి, తం ధమ్మానుగ్గహేన ఉగ్గణ్హితుం వట్టతీతి వుత్తం.
తత్రిదం వత్థు – మహాభయే కిర ఏకస్సేవ భిక్ఖునో మహానిద్దేసో పగుణో అహోసి. అథ చతునికాయికతిస్సత్థేరస్స ఉపజ్ఝాయో మహాతిపిటకత్థేరో నామ మహారక్ఖితత్థేరం ఆహ – ‘‘ఆవుసో మహారక్ఖిత, ఏతస్స సన్తికే మహానిద్దేసం గణ్హాహీ’’తి. ‘‘పాపో కిరాయం, భన్తే, న గణ్హామీ’’తి. ‘‘గణ్హావుసో, అహం తే సన్తికే నిసీదిస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే, తుమ్హేసు నిసిన్నేసు గణ్హిస్సామీ’’తి పట్ఠపేత్వా రత్తిన్దివం నిరన్తరం పరియాపుణన్తో ఓసానదివసే హేట్ఠామఞ్చే ఇత్థిం దిస్వా ‘‘భన్తే, సుతంయేవ మే పుబ్బే, సచాహం ఏవం జానేయ్యం, న ఈదిసస్స సన్తికే ధమ్మం పరియాపుణేయ్య’’న్తి ఆహ. తస్స పన సన్తికే బహూ మహాథేరా ఉగ్గణ్హిత్వా మహానిద్దేసం పతిట్ఠాపేసుం.
౫౮౬. రూపియే రూపియసఞ్ఞీతి ఏత్థ సబ్బమ్పి జాతరూపరజతం రూపియసఙ్గహమేవ గతన్తి వేదితబ్బం.
రూపియే వేమతికోతి ‘‘సువణ్ణం ను ఖో, ఖరపత్తం ను ఖో’’తిఆదినా నయేన సంసయజాతో.
రూపియే అరూపియసఞ్ఞీతి సువణ్ణాదీసు ఖరపత్తాదిసఞ్ఞీ. అపిచ పుఞ్ఞకామా రాజోరోధాదయో భత్తఖజ్జకగన్ధపిణ్డాదీసు పక్ఖిపిత్వా హిరఞ్ఞసువణ్ణం దేన్తి, చోళభిక్ఖాయ చరన్తానం దస్సన్తే బద్ధకహాపణాదీహియేవ సద్ధిం చోళకాని దేన్తి, భిక్ఖూ భత్తాదిసఞ్ఞాయ వా చోళకసఞ్ఞాయ వా పటిగ్గణ్హన్తి, ఏవమ్పి రూపియే అరూపియసఞ్ఞీ రూపియం గణ్హాతీతి వేదితబ్బో. పటిగ్గణ్హన్తేన పన ‘‘ఇమస్మిం గేహే ఇదం లద్ధ’’న్తి సల్లక్ఖేతబ్బం. యేన హి అస్సతియా దిన్నం హోతి, సో సతిం పటిలభిత్వా పున ఆగచ్ఛతి, అథస్స వత్తబ్బం – ‘‘తవ చోళకం పస్సాహీ’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
సముట్ఠానాదీసు ఛసముట్ఠానం, సియా కిరియం గహణేన ఆపజ్జనతో, సియా అకిరియం పటిక్ఖేపస్స అకరణతో రూపియఅఞ్ఞవాదకఉపస్సుతిసిక్ఖాపదాని హి తీణి ఏకపరిచ్ఛేదాని, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
రూపియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. రూపియసంవోహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౮౭. తేన సమయేనాతి రూపియసంవోహారసిక్ఖాపదం. తత్థ నానప్పకారకన్తి కతాకతాదివసేన అనేకవిధం. రూపియసంవోహారన్తి జాతరూపరజతపరివత్తనం. సమాపజ్జన్తీతి పటిగ్గహణస్సేవ పటిక్ఖితత్తా పటిగ్గహితపరివత్తనే దోసం అపస్సన్తా కరోన్తి.
౫౮౯. సీసూపగన్తిఆదీసు సీసం ఉపగచ్ఛతీతి సీసూపగం, పోత్థకేసు పన ‘‘సీసూపక’’న్తి లిఖితం, యస్స కస్సచి సీసాలఙ్కారస్సేతం అధివచనం. ఏస నయో సబ్బత్థ. కతేన కతన్తిఆదీసు సుద్ధో రూపియసంవోహారోయేవ.
రూపియే రూపియసఞ్ఞీతిఆదిమ్హి పురిమసిక్ఖాపదే వుత్తవత్థూసు నిస్సగ్గియవత్థునా నిస్సగ్గియవత్థుం చేతాపేన్తస్స మూలగ్గహణే పురిమసిక్ఖాపదేన నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం, అపరాపరపరివత్తనే ఇమినా నిస్సగ్గియపాచిత్తియమేవ. నిస్సగ్గియవత్థునా దుక్కటవత్థుం వా కప్పియవత్థుం వా చేతాపేన్తస్సపి ఏసేవ నయో. యో హి అయం అరూపియే రూపియసఞ్ఞీ రూపియం చేతాపేతీతిఆది దుతియో తికో వుత్తో, తస్సానులోమత్తా అవుత్తోపి అయమపరోపి రూపియే రూపియసఞ్ఞీ అరూపియం చేతాపేతీతిఆది తికో వేదితబ్బో. అత్తనో వా హి అరూపియేన పరస్స రూపియం చేతాపేయ్య అత్తనో వా రూపియేన పరస్స అరూపియం, ఉభయథాపి రూపియసంవోహారో కతోయేవ హోతి, తస్మా పాళియం ఏకన్తేన రూపియపక్ఖే ఏకోయేవ తికో వుత్తోతి.
దుక్కటవత్థునా పన నిస్సగ్గియవత్థుం చేతాపేన్తస్స మూలగ్గహణే పురిమసిక్ఖాపదేన దుక్కటం, పచ్ఛా పరివత్తనే ఇమినా నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం, గరుకస్స చేతాపితత్తా. దుక్కటవత్థునా దుక్కటవత్థుమేవ, కప్పియవత్థుం వా చేతాపేన్తస్స మూలగ్గహణే పురిమసిక్ఖాపదేన దుక్కటం, పచ్ఛా పరివత్తనేపి ఇమినా దుక్కటమేవ. కస్మా? అకప్పియవత్థునా చేతాపితత్తా. అన్ధకట్ఠకథాయం పన ‘‘సచే కయవిక్కయం సమాపజ్జేయ్య, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తి భాసితం, తం దుబ్భాసితం. కస్మా? న హి దానగ్గహణతో అఞ్ఞో కయవిక్కయో నామ అత్థి, కయవిక్కయసిక్ఖాపదఞ్చ కప్పియవత్థునా కప్పియవత్థుపరివత్తనమేవ సన్ధాయ వుత్తం, తఞ్చ ఖో అఞ్ఞత్ర సహధమ్మికేహి. ఇదం సిక్ఖాపదం రూపియేన చ రూపియారూపియచేతాపనం అరూపియేన చ రూపియచేతాపనం. దుక్కటవత్థునా పన దుక్కటవత్థునో చేతాపనం నేవ ఇధ న తత్థ పాళియం వుత్తం, న చేత్థ అనాపత్తి భవితుం అరహతి. తస్మా యథేవ దుక్కటవత్థునో పటిగ్గహణే దుక్కటం, తథేవ తస్స వా తేన వా చేతాపనేపి దుక్కటం యుత్తన్తి భగవతో అధిప్పాయఞ్ఞూహి వుత్తం.
కప్పియవత్థునా పన నిస్సగ్గియవత్థుం చేతాపేన్తస్స మూలగ్గహణే పురిమసిక్ఖాపదేన అనాపత్తి, పచ్ఛా పరివత్తనే ఇమినా నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అరూపియే అరూపియసఞ్ఞీ రూపియం చేతాపేతి నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తి. తేనేవ కప్పియవత్థునా దుక్కటవత్థుం చేతాపేన్తస్స మూలపటిగ్గహణే తథేవ అనాపత్తి, పచ్ఛా పరివత్తనే ఇమినా దుక్కటం. కస్మా? అకప్పియస్స చేతాపితత్తా. కప్పియవత్థునా పన కప్పియవత్థుం అఞ్ఞత్ర సహధమ్మికేహి చేతాపేన్తస్స మూలగ్గహణే పురిమసిక్ఖాపదేన అనాపత్తి, పచ్ఛా పరివత్తనే ఉపరి కయవిక్కయసిక్ఖాపదేన నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. కయవిక్కయం మోచేత్వా గణ్హన్తస్స ఉపరిసిక్ఖాపదేనపి అనాపత్తి, వడ్ఢిం పయోజేన్తస్స దుక్కటం.
ఇమస్స చ రూపియసంవోహారస్స గరుకభావదీపకం ఇదం పత్తచతుక్కం వేదితబ్బం. యో హి రూపియం ఉగ్గణ్హిత్వా తేన అయబీజం సముట్ఠాపేతి, తం కోట్టాపేత్వా తేన లోహేన పత్తం కారేతి, అయం పత్తో మహాఅకప్పియో నామ, న సక్కా కేనచి ఉపాయేన కప్పియో కాతుం. సచే హి తం వినాసేత్వా థాలకం కారేతి, తమ్పి అకప్పియం. వాసిం కారేతి, తాయ ఛిన్నం దన్తకట్ఠమ్పి అకప్పియం. బళిసం కారోతి, తేన మారితా మచ్ఛాపి అకప్పియా. వాసిఫలం తాపేత్వా ఉదకం వా ఖీరం వా ఉణ్హాపేతి, తమ్పి అకప్పియమేవ.
యో పన రూపియం ఉగ్గణ్హిత్వా తేన పత్తం కిణాతి, అయమ్పి పత్తో అకప్పియో. ‘‘పఞ్చన్నమ్పి సహధమ్మికానం న కప్పతీ’’తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. సక్కా పన కప్పియో కాతుం, సో హి మూలే మూలసామికానం పత్తే చ పత్తసామికానం దిన్నే కప్పియో హోతి. కప్పియభణ్డం దత్వా గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి.
యోపి రూపియం ఉగ్గణ్హాపేత్వా కప్పియకారకేన సద్ధిం కమ్మారకులం గన్త్వా పత్తం దిస్వా ‘‘అయం మయ్హం రుచ్చతీ’’తి వదతి. కప్పియకారకో చ తం రూపియం దత్వా కమ్మారం సఞ్ఞాపేతి, అయమ్పి పత్తో కప్పియవోహారేన గహితోపి దుతియపత్తసదిసోయేవ, మూలస్స సమ్పటిచ్ఛితత్తా అకప్పియో. కస్మా సేసానం న కప్పతీతి? మూలస్స అనిస్సట్ఠత్తా.
యో పన రూపియం అసమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘థేరస్స పత్తం కిణిత్వా దేహీ’’తి పహితకప్పియకారకేన సద్ధిం కమ్మారకులం గన్త్వా పత్తం దిస్వా ‘‘ఇమే కహాపణే గహేత్వా ఇమం దేహీ’’తి కహాపణే దాపేత్వా గహితో, అయం పత్తో ఏతస్సేవ భిక్ఖునో న వట్టతి దుబ్బిచారితత్తా, అఞ్ఞేసం పన వట్టతి, మూలస్స అసమ్పటిచ్ఛితత్తా.
మహాసుమత్థేరస్స కిర ఉపజ్ఝాయో అనురుద్ధత్థేరో నామ అహోసి. సో అత్తనో ఏవరూపం పత్తం సప్పిస్స పూరేత్వా సఙ్ఘస్స నిస్సజ్జి. తిపిటకచూళనాగత్థేరస్సపి సద్ధివిహారికానం ఏవరూపో పత్తో అహోసి. తం థేరోపి సప్పిస్స పూరాపేత్వా సఙ్ఘస్స నిస్సజ్జాపేసీతి. ఇదం అకప్పియపత్తచతుక్కం.
సచే పన రూపియం అసమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘థేరస్స పత్తం కిణిత్వా దేహీ’’తి పహితకప్పియకారకేన సద్ధిం కమ్మారకులం గన్త్వా పత్తం దిస్వా ‘‘అయం మయ్హం రుచ్చతీ’’తి వా ‘‘ఇమాహం గహేస్సామీ’’తి వా వదతి, కప్పియకారకో చ తం రూపియం దత్వా కమ్మారం సఞ్ఞాపేతి, అయం పత్తో సబ్బకప్పియో బుద్ధానమ్పి పరిభోగారహోతి.
౫౯౧. అరూపియే రూపియసఞ్ఞీతి ఖరపత్తాదీసు సువణ్ణాదిసఞ్ఞీ. ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి సచే తేన అరూపియం చేతాపేతి దుక్కటాపత్తి హోతి. ఏస నయో వేమతికే. అరూపియసఞ్ఞిస్స పన పఞ్చహి సహధమ్మికేహి సద్ధి ‘‘ఇదం గహేత్వా ఇదం దేథా’’తి కయవిక్కయం కరోన్తస్సాపి అనాపత్తి. సేసం ఉత్తానమేవ.
ఛసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
రూపియసంవోహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. కయవిక్కయసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౯౩. తేన సమయేనాతి కయవిక్కయసిక్ఖాపదం. తత్థ కతి హిపి త్యాయన్తి కతి తే అయం, హికారో పనేత్థ పదపూరణో, పికారో గరహాయం, అయం దుబ్బలసఙ్ఘాటి తవ కతి దివసాని భవిస్సతీతి అత్థో. అథ వా కతిహమ్పి త్యాయన్తిపి పాఠో. తత్థ కతిహన్తి కతి అహాని, కతి దివసానీతి వుత్తం హోతి. సేసం వుత్తనయమేవ. కతిహిపి మ్యాయన్తి ఇదమ్పి ఏతేనేవ నయేన వేదితబ్బం. గిహీపి నం గిహిస్సాతి ఏత్థ నన్తి నామత్థే నిపాతో, గిహీ నామ గిహిస్సాతి వుత్తం హోతి.
౫౯౪. నానప్పకారకన్తి చీవరాదీనం కప్పియభణ్డానం వసేన అనేకవిధం. తేనేవస్స పదభాజనే చీవరం ఆదిం కత్వా దసికసుత్తపరియోసానం కప్పియభణ్డమేవ దస్సితం. అకప్పియభణ్డపరివత్తనఞ్హి కయవిక్కయసఙ్గహం న గచ్ఛతి. కయవిక్కయన్తి కయఞ్చేవ విక్కయఞ్చ. ‘‘ఇమినా ఇమం దేహీ’’తిఆదినా హి నయేన పరస్స కప్పియభణ్డం గణ్హన్తో కయం సమాపజ్జతి, అత్తనో కప్పియభణ్డం దేన్తో విక్కయం.
౫౯౫. అజ్ఝాచరతీతి అభిభవిత్వా చరతి, వీతిక్కమవాచం భాసతీతి అత్థో. యతో కయితఞ్చ హోతి విక్కయితఞ్చాతి యదా కయితఞ్చ హోతి పరభణ్డం అత్తనో హత్థగతం కరోన్తేన, విక్కీతఞ్చ అత్తనో భణ్డం పరహత్థగతం కరోన్తేన. ‘‘ఇమినా ఇమ’’న్తిఆదివచనానురూపతో పన పాఠే పఠమం అత్తనో భణ్డం దస్సితం.
నిస్సజ్జితబ్బన్తి ఏవం పరస్స హత్థతో కయవసేన గహితకప్పియభణ్డం నిస్సజ్జితబ్బం. అయఞ్హి కయవిక్కయో ఠపేత్వా పఞ్చ సహధమ్మికే అవసేసేహి గిహిపబ్బజితేహి అన్తమసో మాతాపితూహిపి సద్ధిం న వట్టతి.
తత్రాయం వినిచ్ఛయో – వత్థేన వా వత్థం హోతు భత్తేన వా భత్తం, యం కిఞ్చి కప్పియం ‘‘ఇమినా ఇమం దేహీ’’తి వదతి, దుక్కటం. ఏవం వత్వా మాతుయాపి అత్తనో భణ్డం దేతి, దుక్కటం. ‘‘ఇమినా ఇమం దేహీ’’తి వుత్తో వా ‘‘ఇమం దేహి, ఇమం తే దస్సామీ’’తి వత్వా వా మాతుయాపి భణ్డం అత్తనా గణ్హాతి, దుక్కటం. అత్తనో భణ్డే పరహత్థం పరభణ్డే చ అత్తనో హత్థం సమ్పత్తే నిస్సగ్గియం. మాతరం పన పితరం వా ‘‘ఇమం దేహీ’’తి వదతో విఞ్ఞత్తి న హోతి. ‘‘ఇమం గణ్హాహీ’’తి వదతో సద్ధాదేయ్యవినిపాతనం న హోతి. అఞ్ఞాతకం ‘‘ఇమం దేహీ’’తి వదతో విఞ్ఞత్తి హోతి. ‘‘ఇమం గణ్హాహీ’’తి వదతో సద్ధాదేయ్యవినిపాతనం హోతి. ‘‘ఇమినా ఇమం దేహీ’’తి కయవిక్కయం ఆపజ్జతో నిస్సగ్గియం. తస్మా కప్పియభణ్డం పరివత్తేన్తేన మాతాపితూహిపి సద్ధిం కయవిక్కయం అఞ్ఞాతకేహి సద్ధిం తిస్సో ఆపత్తియో మోచేన్తేన పరివత్తేతబ్బం.
తత్రాయం పరివత్తనవిధి – భిక్ఖుస్స పాథేయ్యతణ్డులా హోన్తి, సో అన్తరామగ్గే భత్తహత్థం పురిసం దిస్వా ‘‘అమ్హాకం తణ్డులా అత్థి, న చ నో ఇమేహి అత్థో, భత్తేన పన అత్థో’’తి వదతి. పురిసో తణ్డులే గహేత్వా భత్తం దేతి, వట్టతి. తిస్సోపి ఆపత్తియో న హోన్తి. అన్తమసో నిమిత్తకమ్మమత్తమ్పి న హోతి. కస్మా? మూలస్స అత్థితాయ. పరతో చ వుత్తమేవ ‘‘ఇదం అమ్హాకం అత్థి, అమ్హాకఞ్చ ఇమినా చ ఇమినా చ అత్థోతి భణతీ’’తి. యో పన ఏవం అకత్వా ‘‘ఇమినా ఇమం దేహీ’’తి పరివత్తేతి; యథావత్థుకమేవ. విఘాసాదం దిస్వా ‘‘ఇమం ఓదనం భుఞ్జిత్వా, రజనం వా దారూని వా ఆహరా’’తి వదతి, రజనఛల్లిగణనాయ దారుగణనాయ చ నిస్సగ్గియాని హోన్తి. ‘‘ఇమం ఓదనం భుఞ్జిత్వా ఇదం నామ కరోథా’’తి దన్తకారాదీహి సిప్పికేహి ధమకరణాదీసు తం తం పరిక్ఖారం కారేతి, రజకేహి వా వత్థం ధోవాపేతి; యథావత్థుకమేవ. న్హాపితేన కేసే ఛిన్దాపేతి, కమ్మకారేహి నవకమ్మం కారేతి; యథావత్థుకమేవ. సచే పన ‘‘ఇదం భత్తం భుఞ్జిత్వా ఇదం కరోథా’’తి న వదతి ‘‘ఇదం భత్తం భుఞ్జ భుత్తోసి భుఞ్జిస్ససి, ఇదం నామ కరోహీ’’తి వదతి, వట్టతి. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి వత్థధోవనే వా కేసచ్ఛేదనే వా భూమిసోధనాదినవకమ్మే వా పరభణ్డం అత్తనో హత్థగతం నిస్సజ్జితబ్బం నామ నత్థి. మహాఅట్ఠకథాయం పన దళ్హం కత్వా వుత్తత్తా న సక్కా ఏతం పటిక్ఖిపితుం, తస్మా యథా నిస్సగ్గియవత్థుమ్హి పరిభుత్తే వా నట్ఠే వా పాచిత్తియం దేసేతి, ఏవమిధాపి దేసేతబ్బం.
౫౯౬. కయవిక్కయే కయవిక్కయసఞ్ఞీతిఆదిమ్హి యో కయవిక్కయం సమాపజ్జతి, సో తస్మిం కయవిక్కయసఞ్ఞీ వా భవతు వేమతికో వా, న కయవిక్కయసఞ్ఞీ వా నిస్సగ్గియపాచిత్తియమేవ. చూళత్తికే ద్వీసు పదేసు దుక్కటమేవాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.
౫౯౭. అగ్ఘం పుచ్ఛతీతి ‘‘అయం తవ పత్తో కిం అగ్ఘతీ’’తి పుచ్ఛతి. ‘‘ఇదం నామా’’తి వుత్తే పన సచే తస్స కప్పియభణ్డం మహగ్ఘం హోతి, ఏవఞ్చ నం పటివదతి ‘‘ఉపాసక, మమ ఇదం వత్థు మహగ్ఘం, తవ పత్తం అఞ్ఞస్స దేహీ’’తి. తం సుత్వా ఇతరో ‘‘అఞ్ఞం థాలకమ్పి దస్సామీ’’తి వదతి గణ్హితుం వట్టతి, ‘‘ఇదం అమ్హాకం అత్థీ’’తి వుత్తలక్ఖణే పతతి. సచే సో పత్తో మహగ్ఘో, భిక్ఖునో వత్థు అప్పగ్ఘం, పత్తసామికో చస్స అప్పగ్ఘభావం న జానాతి, పత్తో న గహేతబ్బో, ‘‘మమ వత్థు అప్పగ్ఘ’’న్తి ఆచిక్ఖితబ్బం. మహగ్ఘభావం ఞత్వా వఞ్చేత్వా గణ్హన్తో హి గహితభణ్డం అగ్ఘాపేత్వా కారేతబ్బతం ఆపజ్జతి. సచే పత్తసామికో ‘‘హోతు, భన్తే, సేసం మమ పుఞ్ఞం భవిస్సతీ’’తి దేతి, వట్టతి.
కప్పియకారకస్స ఆచిక్ఖతీతి యస్స హత్థతో భణ్డం గణ్హాతి, తం ఠపేత్వా అఞ్ఞం అన్తమసో తస్స పుత్తభాతికమ్పి కప్పియకారకం కత్వా ‘‘ఇమినా ఇమం నామ గహేత్వా దేహీ’’తి ఆచిక్ఖతి. సో చే ఛేకో హోతి, పునప్పునం అపనేత్వా వివదిత్వా గణ్హాతి, తుణ్హీభూతేన ఠాతబ్బం. నో చే ఛేకో హోతి, న జానాతి గహేతుం, వాణిజకో తం వఞ్చేతి, ‘‘మా గణ్హా’’తి వత్తబ్బో.
ఇదం అమ్హాకన్తిఆదిమ్హి ‘‘ఇదం పటిగ్గహితం తేలం వా సప్పి వా అమ్హాకం అత్థి, అమ్హాకఞ్చ అఞ్ఞేన అప్పటిగ్గహితకేన అత్థో’’తి భణతి. సచే సో తం గహేత్వా అఞ్ఞం దేతి, పఠమం అత్తనో తేలం న మినాపేతబ్బం. కస్మా? నాళియఞ్హి అవసిట్ఠతేలం హోతి, తం పచ్ఛా మినన్తస్స అప్పటిగ్గహితకం దూసేయ్యాతి. సేసం ఉత్తానమేవ.
ఛసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మవచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
కయవిక్కయసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితో కోసియవగ్గో దుతియో.