౨. ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౭౧. తేన సమయేన బుద్ధో భగవాతి ఉదోసితసిక్ఖాపదం. తత్థ సన్తరుత్తరేనాతి అన్తరన్తి అన్తరవాసకో వుచ్చతి, ఉత్తరన్తి ఉత్తరాసఙ్గో, సహ అన్తరేన ఉత్తరం సన్తరుత్తరం, తేన సన్తరుత్తరేన, సహ అన్తరవాసకేన ఉత్తరాసఙ్గేనాతి అత్థో. కణ్ణకితానీతి సేదేన ఫుట్ఠోకాసేసు సఞ్జాతకాళసేతమణ్డలాని. అద్దస ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సేనాసనచారికం ఆహిణ్డన్తోతి థేరో కిర భగవతి దివా పటిసల్లానత్థాయ గన్ధకుటిం పవిట్ఠే తం ఓకాసం లభిత్వా దున్నిక్ఖిత్తాని దారుభణ్డమత్తికాభణ్డాని పటిసామేన్తో అసమ్మట్ఠట్ఠానం సమ్మజ్జన్తో గిలానేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం పటిసన్థారం కరోన్తో తేసం భిక్ఖూనం సేనాసనట్ఠానం సమ్పత్తో అద్దస. తేన వుత్తం – ‘‘అద్దస ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సేనాసనచారికం ఆహిణ్డన్తో’’తి.

౪౭౩. అవిప్పవాససమ్ముతిం దాతున్తి అవిప్పవాసే సమ్ముతి అవిప్పవాససమ్ముతి, అవిప్పవాసాయ వా సమ్ముతి అవిప్పవాససమ్ముతి. కో పనేత్థ ఆనిసంసో? యేన చీవరేన విప్పవసతి, తం నిస్సగ్గియం న హోతి, ఆపత్తిఞ్చ నాపజ్జతి. కిత్తకం కాలం? మహాసుమత్థేరో తావ ఆహ – ‘‘యావ రోగో న వూపసమతి, వూపసన్తే పన రోగే సీఘం చీవరట్ఠానం ఆగన్తబ్బ’’న్తి. మహాపదుమత్థేరో ఆహ – ‘‘సీఘం ఆగచ్ఛతో రోగో పటికుప్పేయ్య, తస్మా సణికం ఆగన్తబ్బం. యతో పట్ఠాయ హి సత్థం వా పరియేసతి, ‘గచ్ఛామీ’తి ఆభోగం వా కరోతి, తతో పట్ఠాయ వట్టతి. ‘న దాని గమిస్సామీ’తి ఏవం పన ధురనిక్ఖేపం కరోన్తేన పచ్చుద్ధరితబ్బం, అతిరేకచీవరట్ఠానే ఠస్సతీ’’తి. సచే పనస్స రోగో పటికుప్పతి, కిం కాతబ్బన్తి? ఫుస్సదేవత్థేరో తావ ఆహ – ‘‘సచే సోయేవ రోగో పటికుప్పతి, సా ఏవ సమ్ముతి, పున సమ్ముతిదానకిచ్చం నత్థి. అథఞ్ఞో కుప్పతి, పున దాతబ్బా సమ్ముతీ’’తి. ఉపతిస్సత్థేరో ఆహ – ‘‘సో వా రోగో హోతు, అఞ్ఞో వా పున సమ్ముతిదానకిచ్చం నత్థీ’’తి.

౪౭౫-౬. నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునాతి ఇధ పన పురిమసిక్ఖాపదే వియ అత్థం అగ్గహేత్వా నిట్ఠితే చీవరస్మిం భిక్ఖునోతి ఏవం సామివసేన కరణవచనస్స అత్థో వేదితబ్బో. కరణవసేన హి భిక్ఖునా ఇదం నామ కాతబ్బన్తి నత్థి. సామివసేన పన భిక్ఖునో చీవరస్మిం నిట్ఠితే కథినే చ ఉబ్భతే ఏవం ఛిన్నపలిబోధో ఏకరత్తమ్పి చే భిక్ఖు తిచీవరేన విప్పవసేయ్యాతి ఏవం అత్థో యుజ్జతి. తత్థ తిచీవరేనాతి అధిట్ఠితేసు తీసు చీవరేసు యేన కేనచి. ఏకేన విప్పవుత్థోపి హి తిచీవరేన విప్పవుత్థో హోతి, పటిసిద్ధపరియాపన్నేన విప్పవుత్థత్తా. తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘సఙ్ఘాటియా వా’’తిఆది వుత్తం. విప్పవసేయ్యాతి విప్పయుత్తో వసేయ్య.

౪౭౭-౮. గామో ఏకూపచారోతిఆది అవిప్పవాసలక్ఖణవవత్థాపనత్థం వుత్తం. తతో పరం యథాక్కమేన తానేవ పన్నరస మాతికాపదాని విత్థారేన్తో ‘‘గామో ఏకూపచారో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏకకులస్స గామోతి ఏకస్స రఞ్ఞో వా భోజకస్స వా గామో. పరిక్ఖిత్తోతి యేన కేనచి పాకారేన వా వతియా వా పరిక్ఖాయ వా పరిక్ఖిత్తో. ఏత్తావతా ఏకకులగామస్స ఏకూపచారతా దస్సితా. అన్తోగామే వత్థబ్బన్తి ఏవరూపే గామే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా గామబ్భన్తరే యథారుచితే ఠానే అరుణం ఉట్ఠాపేతుం వట్టతి. అపరిక్ఖిత్తోతి ఇమినా తస్సేవ గామస్స నానూపచారతా దస్సితా. ఏవరూపే గామే యస్మిం ఘరే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తత్థ వత్థబ్బం. హత్థపాసా వా న విజహితబ్బన్తి అథ వా తం ఘరం సమన్తతో హత్థపాసా న విజహితబ్బం, అడ్ఢతేయ్యరతనప్పమాణప్పదేసా ఉద్ధం న విజహితబ్బన్తి వుత్తం హోతి. అడ్ఢతేయ్యరతనబ్భన్తరే పన వత్థుం వట్టతి. తం పమాణం అతిక్కమిత్వా సచేపి ఇద్ధిమా భిక్ఖూ ఆకాసే అరుణం ఉట్ఠాపేతి, నిస్సగ్గియమేవ హోతి. ఏత్థ చ యస్మిం ఘరేతి ఘరపరిచ్ఛేదో ‘‘ఏకకులస్స నివేసనం హోతీ’’తిఆదినా (పారా. ౪౮౦) లక్ఖణేన వేదితబ్బో.

౪౭౯. నానాకులస్స గామోతి నానారాజూనం వా భోజకానం వా గామో, వేసాలికుసినారాదిసదిసో. పరిక్ఖిత్తోతి ఇమినా నానాకులగామస్స ఏకూపచారతా దస్సితా. సభాయే వా ద్వారమూలే వాతి ఏత్థ సభాయన్తి లిఙ్గబ్యత్తయేన సభా వుత్తా. ద్వారమూలేతి నగరద్వారస్స సమీపే. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏవరూపే గామే యస్మిం ఘరే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తత్థ వా వత్థబ్బం. తత్థ సద్దసఙ్ఘట్టనేన వా జనసమ్బాధేన వా వసితుం అసక్కోన్తేన సభాయే వా వత్థబ్బం నగరద్వారమూలే వా. తత్రపి వసితుం అసక్కోన్తేన యత్థ కత్థచి ఫాసుకట్ఠానే వసిత్వా అన్తోఅరుణే ఆగమ్మ తేసంయేవ సభాయద్వారమూలానం హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం. ఘరస్స పన చీవరస్స వా హత్థపాసే వత్తబ్బమేవ నత్థి.

సభాయం గచ్ఛన్తేన హత్థపాసే చీవరం నిక్ఖిపిత్వాతి సచే ఘరే అట్ఠపేత్వా సభాయే ఠపేస్సామీతి సభాయం గచ్ఛతి, తేన సభాయం గచ్ఛన్తేన హత్థపాసేతి హత్థం పసారేత్వా ‘‘హన్దిమం చీవరం ఠపేమీ’’తి ఏవం నిక్ఖేపసుఖే హత్థపాసగతే కిస్మిఞ్చి ఆపణే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా పురిమనయేనేవ సభాయే వా వత్థబ్బం ద్వారమూలే వా, హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం.

తత్రాయం వినిచ్ఛయో – ఫుస్సదేవత్థేరో తావ ఆహ – ‘‘చీవరహత్థపాసే వసితబ్బం నత్థి, యత్థ కత్థచి వీథిహత్థపాసేపి సభాయహత్థపాసేపి ద్వారహత్థపాసేపి వసితుం వట్టతీ’’తి. ఉపతిస్సత్థేరో పనాహ – ‘‘నగరస్స బహూనిపి ద్వారాని హోన్తి బహూనిపి సభాయాని, తస్మా సబ్బత్థ న వట్టతి. యస్సా పన వీథియా చీవరం ఠపితం యం తస్సా సమ్ముఖట్ఠానే సభాయఞ్చ ద్వారఞ్చ తస్స సభాయస్స చ ద్వారస్స చ హత్థపాసా న విజహితబ్బం. ఏవఞ్హి సతి సక్కా చీవరస్స పవత్తి జానితు’’న్తి. సభాయం పన గచ్ఛన్తేన యస్స ఆపణికస్స హత్థే నిక్ఖిత్తం, సచే సో తం చీవరం అతిహరిత్వా ఘరే నిక్ఖిపతి, వీథిహత్థపాసో న రక్ఖతి, ఘరస్స హత్థపాసే వత్థబ్బం. సచే మహన్తం ఘరం హోతి, ద్వే వీథియో ఫరిత్వా ఠితం పురతో వా పచ్ఛతో వా హత్థపాసేయేవ అరుణం ఉట్ఠాపేతబ్బం. సభాయే నిక్ఖిపిత్వా పన సభాయే వా తస్స సమ్ముఖే నగరద్వారమూలే వా తేసంయేవ హత్థపాసే వా అరుణం ఉట్ఠాపేతబ్బం.

అపరిక్ఖిత్తోతిఇమినా తస్సేవ గామస్స నానూపచారతా దస్సితా. ఏతేనేవుపాయేన సబ్బత్థ ఏకూపచారతా చ నానూపచారతా చ వేదితబ్బా. పాళియం పన ‘‘గామో ఏకూపచారో నామా’’తి ఏవం ఆదిమ్హి ‘‘అజ్ఝోకాసో ఏకూపచారో నామా’’తి ఏవం అన్తే చ ఏకమేవ మాతికాపదం ఉద్ధరిత్వా పదభాజనం విత్థారితం. తస్మా తస్సేవ పదస్సానుసారేన సబ్బత్థ పరిక్ఖేపాదివసేన ఏకూపచారతా చ నానూపచారతా చ వేదితబ్బా.

౪౮౦-౧. నివేసనాదీసు ఓవరకాతి గబ్భానంయేవేతం పరియాయవచనం. హత్థపాసా వాతి గబ్భస్స హత్థపాసా. ద్వారమూలే వాతి సబ్బేసం సాధారణే ఘరద్వారమూలే. హత్థపాసా వాతి గబ్భస్స వా ఘరద్వారమూలస్స వా హత్థపాసా.

౪౮౨-౭. ఉదోసితోతి యానాదీనం భణ్డానం సాలా. ఇతో పట్ఠాయ చ నివేసనే వుత్తనయేనేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. అట్టోతి పటిరాజాదిపటిబాహనత్థం ఇట్ఠకాహి కతో బహలభిత్తికో చతుపఞ్చభూమికో పతిస్సయవిసేసో. మాళోతి ఏకకూటసఙ్గహితో చతురస్సపాసాదో. పాసాదోతి దీఘపాసాదో. హమ్మియన్తి ముణ్డచ్ఛదనపాసాదో.

౪౮౯. సత్తబ్భన్తరాతిఏత్థ ఏకం అబ్భన్తరం అట్ఠవీసతిహత్థం హోతి. సచే సత్థో గచ్ఛన్తో గామం వా నదిం వా పరియాదియిత్వా తిట్ఠతి అన్తోపవిట్ఠేన సద్ధిం ఏకాబద్ధో హుత్వా ఓరఞ్చ పారఞ్చ ఫరిత్వా ఠితో హోతి, సత్థపరిహారోవ లబ్భతి. అథ గామే వా నదియా వా పరియాపన్నో హోతి అన్తోపవిట్ఠో, గామపరిహారో చేవ నదీపరిహారో చ లబ్భతి. సచే విహారసీమం అతిక్కమిత్వా తిట్ఠతి, అన్తోసీమాయ చ చీవరం హోతి, విహారం గన్త్వా వసితబ్బం. సచే బహిసీమాయ చీవరం హోతి సత్థసమీపేయేవ వసితబ్బం. సచే గచ్ఛన్తో సకటే వా భగ్గే గోణే వా నట్ఠే అన్తరా ఛిజ్జతి, యస్మిం కోట్ఠాసే చీవరం తత్థ వసితబ్బం.

౪౯౦. ఏకకులస్స ఖేత్తే హత్థపాసో నామ చీవరహత్థపాసోయేవ, నానాకులస్స ఖేత్తే హత్థపాసో నామ ఖేత్తద్వారస్స హత్థపాసో. అపరిక్ఖిత్తే చీవరస్సేవ హత్థపాసో.

౪౯౧-౪. ధఞ్ఞకరణన్తి ఖలం వుచ్చతి. ఆరామోతి పుప్ఫారామో వా ఫలారామో వా. ద్వీసుపి ఖేత్తే వుత్తసదిసోవ వినిచ్ఛయో. విహారో నివేసనసదిసో. రుక్ఖమూలే అన్తోఛాయాయన్తి ఛాయాయ ఫుట్ఠోకాసస్స అన్తో ఏవ. విరళసాఖస్స పన రుక్ఖస్స ఆతపేన ఫుట్ఠోకాసే ఠపితం నిస్సగ్గియమేవ హోతి, తస్మా తాదిసస్స సాఖాచ్ఛాయాయ వా ఖన్ధచ్ఛాయాయ వా ఠపేతబ్బం. సచే సాఖాయ వా విటపే వా ఠపేతి, ఉపరి అఞ్ఞసాఖాచ్ఛాయాయ ఫుట్ఠోకాసేయేవ ఠపేతబ్బం. ఖుజ్జరుక్ఖస్స ఛాయా దూరం గచ్ఛతి, ఛాయాయ గతట్ఠానే ఠపేతుం వట్టతియేవ. ఇధాపి హత్థపాసో చీవరహత్థపాసోయేవ.

అగామకే అరఞ్ఞేతి అగామకం నామ అరఞ్ఞం విఞ్ఝాటవీఆదీసు వా సముద్దమజ్ఝే వా మచ్ఛబన్ధానం అగమనపథే దీపకేసు లబ్భతి. సమన్తా సత్తబ్భన్తరాతి మజ్ఝే ఠితస్స సమత్తా సబ్బదిసాసు సత్తబ్భన్తరా, వినిబ్బేధేన చుద్దస హోన్తి. మజ్ఝే నిసిన్నో పురత్థిమాయ వా పచ్ఛిమాయ వా దిసాయ పరియన్తే ఠపితచీవరం రక్ఖతి. సచే పన అరుణుగ్గమనసమయే కేసగ్గమత్తమ్పి పురత్థిమం దిసం గచ్ఛతి, పచ్ఛిమాయ దిసాయ చీవరం నిస్సగ్గియం హోతి. ఏస నయో ఇతరస్మిం. ఉపోసథకాలే పన పరిసపరియన్తే నిసిన్నభిక్ఖుతో పట్ఠాయ సత్తబ్భన్తరసీమా సోధేతబ్బా. యత్తకం భిక్ఖుసఙ్ఘో వడ్ఢతి, సీమాపి తత్తకం వడ్ఢతి.

౪౯౫. అనిస్సజ్జిత్వా పరిభుఞ్జతి ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఏత్థ సచే పధానికో భిక్ఖు సబ్బరత్తిం పధానమనుయుఞ్జిత్వా పచ్చుససమయే ‘‘న్హాయిస్సామీ’’తి తీణిపి చీవరాని తీరే ఠపేత్వా నదిం ఓతరతి, న్హాయన్తస్సేవ చస్స అరుణం ఉట్ఠహతి, కిం కాతబ్బం. సో హి యది ఉత్తరిత్వా చీవరం నివాసేతి, నిస్సగ్గియచీవరం అనిస్సజ్జిత్వా పరిభుఞ్జనపచ్చయా దుక్కటం ఆపజ్జతి. అథ నగ్గో గచ్ఛతి, ఏవమ్పి దుక్కటం ఆపజ్జతీతి? న ఆపజ్జతి. సో హి యావ అఞ్ఞం భిక్ఖుం దిస్వా వినయకమ్మం న కరోతి, తావ తేసం చీవరానం అపరిభోగారహత్తా నట్ఠచీవరట్ఠానే ఠితో హోతి. నట్ఠచీవరస్స చ అకప్పియం నామ నత్థి. తస్మా ఏకం నివాసేత్వా ద్వే హత్థేన గహేత్వా విహారం గన్త్వా వినయకమ్మం కాతబ్బం. సచే దూరే విహారో హోతి, అన్తరామగ్గే మనుస్సా సఞ్చరన్తి. ఏకం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా ఏకం అంసకూటే ఠపేత్వా గన్తబ్బం. సచే విహారే సభాగభిక్ఖూ న పస్సతి, భిక్ఖాచారం గతా హోన్తి, సఙ్ఘాటిం బహిగామే ఠపేత్వా సన్తరుత్తరేన ఆసనసాలం గన్త్వా వినయకమ్మం కాతబ్బం. సచే బహిగామే చోరభయం హోతి, పారుపిత్వా గన్తబ్బం. సచే ఆసనసాలా సమ్బాధా హోతి జనాకిణ్ణా, న సక్కా ఏకమన్తే చీవరం అపనేత్వా వినయకమ్మం కాతుం, ఏకం భిక్ఖుం ఆదాయ బహిగామం గన్త్వా వినయకమ్మం కత్వా చీవరాని పరిభుఞ్జితబ్బాని.

సచే భిక్ఖూ దహరానం హత్థే పత్తచీవరం దత్వా మగ్గం గచ్ఛన్తా పచ్ఛిమే యామే సయితుకామా హోన్తి, అత్తనో అత్తనో చీవరం హత్థపాసే కత్వావ సయితబ్బం. సచే గచ్ఛన్తానంయేవ అసమ్పత్తేసు దహరేసు అరుణం ఉగ్గచ్ఛతి, చీవరం నిస్సగ్గియం హోతి, నిస్సయో పన న పటిప్పస్సమ్భతి, దహరానమ్పి పురతో గచ్ఛన్తానం థేరేసు అసమ్పత్తేసు ఏసేవ నయో. మగ్గం విరజ్ఝిత్వా అరఞ్ఞే అఞ్ఞమఞ్ఞం అపస్సన్తేసుపి ఏసేవ నయో. సచే పన దహరా ‘‘మయం, భన్తే, ముహుత్తం సయిత్వా అసుకస్మిం నామ ఓకాసే తుమ్హే సమ్పాపుణిస్సామా’’తి వత్వా యావ అరుణుగ్గమనా సయన్తి, చీవరఞ్చ నిస్సగ్గియం హోతి, నిస్సయో చ పటిప్పస్సమ్భతి, దహరే ఉయ్యోజేత్వా థేరేసు సయన్తేసుపి ఏసేవ నయో. ద్వేధాపథం దిస్వా థేరా ‘‘అయం మగ్గో’’ దహరా ‘‘అయం మగ్గో’’తి వత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స వచనం అగ్గహేత్వా గతా, సహ అరుణుగ్గమనా చీవరాని చ నిస్సగ్గియాని హోన్తి, నిస్సయో చ పటిప్పస్సమ్భతి. సచే దహరా మగ్గతో ఓక్కమ్మ ‘‘అన్తోఅరుణేయేవ నివత్తిస్సామా’’తి భేసజ్జత్థాయ గామం పవిసిత్వా ఆగచ్ఛన్తి. అసమ్పత్తానంయేవ చ తేసం అరుణో ఉగ్గచ్ఛతి, చీవరాని నిస్సగ్గియాని హోన్తి, నిస్సయో పన న పటిప్పస్సమ్భతి. సచే పన ధేనుభయేన వా సునఖభయేన వా ‘‘ముహుత్తం ఠత్వా గమిస్సామా’’తి ఠత్వా వా నిసీదిత్వా వా గచ్ఛన్తి, అన్తరా అరుణే ఉగ్గతే చీవరాని నిస్సగ్గియాని హోన్తి, నిస్సయో చ పటిప్పస్సమ్భతి. సచే ‘‘అన్తోఅరుణేయేవ ఆగమిస్సామా’’తి అన్తోసీమాయం గామం పవిట్ఠానం అన్తరా అరుణో ఉగ్గచ్ఛతి, నేవ చీవరాని నిస్సగ్గియాని హోన్తి, న నిస్సయో పటిప్పస్సమ్భతి. సచే పన ‘‘విభాయతు తావా’’తి నిసీదన్తి, అరుణే ఉగ్గతేపి న చీవరాని నిస్సగ్గియాని హోన్తి, నిస్సయో పన పటిప్పస్సమ్భతి. యేపి ‘‘అన్తోఅరుణేయేవ ఆగమిస్సామా’’తి సామన్తవిహారం ధమ్మసవనత్థాయ సఉస్సాహా గచ్ఛన్తి, అన్తరామగ్గేయేవ చ నేసం అరుణో ఉగ్గచ్ఛతి, చీవరాని నిస్సగ్గియాని హోన్తి, నిస్సయో పన న పటిప్పస్సమ్భతి. సచే ధమ్మగారవేన ‘‘యావ పరియోసానం సుత్వావ గమిస్సామా’’తి నిసీదన్తి, సహ అరుణస్సుగ్గమనా చీవరానిపి నిస్సగ్గియాని హోన్తి, నిస్సయోపి పటిప్పస్సమ్భతి. థేరేన దహరం చీవరధోవనత్థాయ గామకం పేసేన్తేన అత్తనో చీవరం పచ్చుద్ధరిత్వావ దాతబ్బం. దహరస్సాపి చీవరం పచ్చుద్ధరాపేత్వా ఠపేతబ్బం. సచే అస్సతియా గచ్ఛతి, అత్తనో చీవరం పచ్చుద్ధరిత్వా దహరస్స చీవరం విస్సాసేన గహేత్వా ఠపేతబ్బం. సచే థేరో నస్సరతి, దహరో ఏవ సరతి, దహరేన అత్తనో చీవరం పచ్చుద్ధరిత్వా థేరస్స చీవరం విస్సాసేన గహేత్వా గన్త్వా వత్తబ్బో ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం చీవరం అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జథా’’తి అత్తనోపి చీవరం అధిట్ఠాతబ్బం. ఏవం ఏకస్స సతియాపి ఆపత్తిమోక్ఖో హోతీతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

సముట్ఠానాదీసు పఠమకథినసిక్ఖాపదే అనధిట్ఠానం అవికప్పనఞ్చ అకిరియం, ఇధ అపచ్చుద్ధరణం అయమేవ విసేసో. సేసం సబ్బత్థ వుత్తనయమేవాతి.

ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.