౫. సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౯౬. తేన సమయేన బుద్ధో భగవాతి సఞ్చరిత్తం. తత్థ పణ్డితాతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా గతిమన్తా. బ్యత్తాతి వేయ్యత్తియేన సమన్నాగతా, ఉపాయేన సమన్నాగతా ఉపాయఞ్ఞూ విసారదా. మేధావినీతి మేధాయ సమన్నాగతా, దిట్ఠం దిట్ఠం కరోతి. దక్ఖాతి ఛేకా. అనలసాతి ఉట్ఠానవీరియసమ్పన్నా. ఛన్నాతి అనుచ్ఛవికా.

కిస్మిం వియాతి కిచ్ఛం వియ కిలేసో వియ, హిరి వియ అమ్హాకం హోతీతి అధిప్పాయో. కుమారికాయ వత్తున్తి ‘‘ఇమం తుమ్హే గణ్హథా’’తి కుమారికాయ కారణా వత్తుం.

ఆవాహాదీసు ఆవాహోతి దారకస్స పరకులతో దారికాయ ఆహరణం. వివాహోతి అత్తనో దారికాయ పరకులపేసనం. వారేయ్యన్తి ‘‘దేథ నో దారకస్స దారిక’’న్తి యాచనం, దివసనక్ఖత్తముహుత్తపరిచ్ఛేదకరణం వా.

౨౯౭. పురాణగణకియాతి ఏకస్స గణకస్స భరియాయ, సా తస్మిం జీవమానే గణకీతి పఞ్ఞాయిత్థ, మతే పన పురాణగణకీతి సఙ్ఖం గతా. తిరోగామోతి బహిగామో, అఞ్ఞో గామోతి అధిప్పాయో. మనుస్సాతి ఉదాయిస్స ఇమం సఞ్చరిత్తకమ్మే యుత్తపయుత్తభావం జాననకమనుస్సా.

సుణిసభోగేనాతి యేన భోగేన సుణిసా భుఞ్జితబ్బా హోతి రన్ధాపనపచాపనపఅవేసనాదినా, తేన భుఞ్జింసు. తతో అపరేన దాసిభోగేనాతి మాసాతిక్కమే యేన భోగేన దాసీ భుఞ్జితబ్బా హోతి ఖేత్తకమ్మకచవరఛడ్డనఉదకాహరణాదినా, తేన భుఞ్జింసు. దుగ్గతాతి దలిద్దా, యత్థ వా గతా దుగ్గతా హోతి తాదిసం కులం గతా. మాయ్యో ఇమం కుమారికన్తి మా అయ్యో ఇమం కుమారికం. ఆహారూపహారోతి ఆహారో చ ఉపహారో చ గహణఞ్చ దానఞ్చ, న అమ్హేహి కిఞ్చి ఆహటం న ఉపాహటం తయా సద్ధిం కయవిక్కయో వోహారో అమ్హాకం నత్థీతి దీపేన్తి. సమణేన భవితబ్బం అబ్యావటేన, సమణో అస్స సుసమణోతి సమణేన నామ ఈదిసేసు కమ్మేసు అబ్యావటేన అబ్యాపారేన భవితబ్బం, ఏవం భవన్తో హి సమణో సుసమణో అస్సాతి, ఏవం నం అపసాదేత్వా ‘‘గచ్ఛ త్వం న మయం తం జానామా’’తి ఆహంసు.

౨౯౮. సజ్జితోతి సబ్బూపకరణసమ్పన్నో మణ్డితపసాధితో వా.

౩౦౦. ధుత్తాతి ఇత్థిధుత్తా. పరిచారేన్తాతి మనాపియేసు రూపాదీసు ఇతో చితో చ సమన్తా ఇన్ద్రియాని చారేన్తా, కీళన్తా అభిరమన్తాతి వుత్తం హోతి. అబ్భుతమకంసూతి యది కరిస్సతి త్వం ఏత్తకం జితో, యది న కరిస్సతి అహం ఏత్తకన్తి పణమకంసు. భిక్ఖూనం పన అబ్భుతం కాతుం న వట్టతి. యో కరోతి పరాజితేన దాతబ్బన్తి మహాపచ్చరియం వుత్తం.

కథఞ్హి నామ అయ్యో ఉదాయీ తఙ్ఖణికన్తి ఏత్థ తఙ్ఖణోతి అచిరకాలో వుచ్చతి. తఙ్ఖణికన్తి అచిరకాలాధికారికం.

౩౦౧. సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జేయ్యాతి సఞ్చరణభావం సమాపజ్జేయ్య. యస్మా పన తం సమాపజ్జన్తేన కేనచి పేసితేన కత్థచి గన్తబ్బం హోతి, పరతో చ ‘‘ఇత్థియా వా పురిసమతి’’న్తి ఆదివచనతో ఇధ ఇత్థిపురిసా అధిప్పేతా, తస్మా తమత్థం దస్సేతుం ‘‘ఇత్థియా వా పహితో పురిసస్స సన్తికే గచ్ఛతి, పురిసేన వా పహితో ఇత్థియా సన్తికే గచ్ఛతీ’’తి ఏవమస్స పదభాజనం వుత్తం. ఇత్థియా వా పురిసమతిం పురిసస్స వా ఇత్థిమతిన్తి ఏత్థ ఆరోచేయ్యాతి పాఠసేసో దట్ఠబ్బో, తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘పురిసస్స మతిం ఇత్థియా ఆరోచేతి, ఇత్థియా మతిం పురిసస్స ఆరోచేతీ’’తి వుత్తం.

ఇదాని యదత్థం తం తేసం మతిం అధిప్పాయం అజ్ఝాసయం ఛన్దం రుచిం ఆరోచేతి, తం దస్సేన్తో ‘‘జాయత్తనే వా జారత్తనే వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ జాయత్తనేతి జాయాభావే. జారత్తనేతి జారభావే. పురిసస్స హి మతిం ఇత్థియా ఆరోచేన్తో జాయత్తనే ఆరోచేతి, ఇత్థియా మతిం పురిసస్స ఆరోచేన్తో జారత్తనే ఆరోచేతి; అపిచ పురిసస్సేవ మతిం ఇత్థియా ఆరోచేన్తో జాయత్తనే వా ఆరోచేతి నిబద్ధభరియాభావే, జారత్తనే వా మిచ్ఛాచారభావే. యస్మా పనేతం ఆరోచేన్తేన ‘‘త్వం కిరస్స జాయా భవిస్ససీ’’తిఆది వత్తబ్బం హోతి, తస్మా తం వత్తబ్బతాకారం దస్సేతుం ‘‘జాయత్తనే వాతి జాయా భవిస్ససి, జారత్తనే వాతి జారీ భవిస్ససీ’’తి అస్స పదభాజనం వుత్తం. ఏతేనేవ చ ఉపాయేన ఇత్థియా మతిం పురిసస్స ఆరోచనేపి పతి భవిస్ససి, సామికో భవిస్ససి, జారో భవిస్ససీతి వత్తబ్బతాకారో వేదితబ్బో.

అన్తమసో తఙ్ఖణికాయపీతి సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన యా అయం తఙ్ఖణే ముహుత్తమత్తే పటిసంవసితబ్బతో తఙ్ఖణికాతి వుచ్చతి, ముహుత్తికాతి అత్థో. తస్సాపి ‘‘ముహుత్తికా భవిస్ససీ’’తి ఏవం పురిసమతిం ఆరోచేన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసో. ఏతేనేవుపాయేన ‘‘ముహుత్తికో భవిస్ససీ’’తి ఏవం పురిసస్స ఇత్థిమతిం ఆరోచేన్తోపి సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జతీతి వేదితబ్బో.

౩౦౩. ఇదాని ‘‘ఇత్థియా వా పురిసమతి’’న్తి ఏత్థ అధిప్పేతా ఇత్థియో పభేదతో దస్సేత్వా తాసు సఞ్చరిత్తవసేన ఆపత్తిభేదం దస్సేతుం ‘‘దస ఇత్థియో’’తిఆదిమాహ. తత్థ మాతురక్ఖితాతి మాతరా రక్ఖితా. యథా పురిసేన సంవాసం న కప్పేతి, ఏవం మాతరా రక్ఖితా, తేనస్స పదభాజనేపి వుత్తం – ‘‘మాతా రక్ఖతి గోపేతి ఇస్సరియం కారేతి వసం వత్తేతీ’’తి. తత్థ రక్ఖతీతి కత్థచి గన్తుం న దేతి. గోపేతీతి యథా అఞ్ఞే న పస్సన్తి, ఏవం గుత్తట్ఠానే ఠపేతి. ఇస్సరియం కారేతీతి సేరివిహారమస్సా నిసేధేన్తీ అభిభవిత్వా పవత్తతి. వసం వత్తేతీతి ‘‘ఇదం కరోహి, ఇదం మా అకాసీ’’తి ఏవం అత్తనో వసం తస్సా ఉపరి వత్తేతి. ఏతేనుపాయేన పితురక్ఖితాదయోపి ఞాతబ్బా. గోత్తం వా ధమ్మో వా న రక్ఖతి, సగోత్తేహి పన సహధమ్మికేహి చ ఏకం సత్థారం ఉద్దిస్స పబ్బజితేహి ఏకగణపరియాపన్నేహి చ రక్ఖితా ‘‘గోత్తరక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా’’తి వుచ్చతి, తస్మా తేసం పదానం ‘‘సగోత్తా రక్ఖన్తీ’’తిఆదినా నయేన పదభాజనం వుత్తం.

సహ ఆరక్ఖేనాతి సారక్ఖా. సహ పరిదణ్డేనాతి సపరిదణ్డా. తాసం నిద్దేసా పాకటావ. ఇమాసు దససు పచ్ఛిమానం ద్విన్నమేవ పురిసన్తరం గచ్ఛన్తీనం మిచ్ఛాచారో హోతి, న ఇతరాసం.

ధనక్కీతాదీసు అప్పేన వా బహునా వా ధనేన కీతా ధనక్కీతా. యస్మా పన సా న కీతమత్తా ఏవ సంవాసత్థాయ పన కీతత్తా భరియా, తస్మాస్స నిద్దేసే ధనేన కిణిత్వా వాసేతీతి వుత్తం.

ఛన్దేన అత్తనో రుచియా వసతీతి ఛన్దవాసినీ. యస్మా పన సా న అత్తనో ఛన్దమత్తేనేవ భరియా హోతి పురిసేన పన సమ్పటిచ్ఛితత్తా, తస్మాస్స నిద్దేసే ‘‘పియో పియం వాసేతీ’’తి వుత్తం.

భోగేన వసతీతి భోగవాసినీ. ఉదుక్ఖలముసలాదిఘరూపకరణం లభిత్వా భరియాభావం గచ్ఛన్తియా జనపదిత్థియా ఏతం అధివచనం.

పటేన వసతీతి పటవాసినీ. నివాసనమత్తమ్పి పావురణమత్తమ్పి లభిత్వా భరియాభావం ఉపగచ్ఛన్తియా దలిద్దిత్థియా ఏతం అధివచనం.

ఓదపత్తకినీతి ఉభిన్నం ఏకిస్సా ఉదకపాతియా హత్థే ఓతారేత్వా ‘‘ఇదం ఉదకం వియ సంసట్ఠా అభేజ్జా హోథా’’తి వత్వా పరిగ్గహితాయ వోహారనామమేతం, నిద్దేసేపిస్స ‘‘తాయ సహ ఉదకపత్తం ఆమసిత్వా తం వాసేతీ’’తి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.

ఓభటం ఓరోపితం చుమ్బటమస్సాతి ఓభటచుమ్బటా, కట్ఠహారికాదీనం అఞ్ఞతరా, యస్సా సీసతో చుమ్బటం ఓరోపేత్వా ఘరే వాసేతి, తస్సా ఏతం అధివచనం.

దాసీ చాతి అత్తనోయేవ దాసీ చ హోతి భరియా చ.

కమ్మకారీ నామ గేహే భతియా కమ్మం కరోతి, తాయ సద్ధిం కోచి ఘరావాసం కప్పేతి అత్తనో భరియాయ అనత్థికో హుత్వా. అయం వుచ్చతి ‘‘కమ్మకారీ చ భరియా చా’’తి.

ధజేన ఆహటా ధజాహటా, ఉస్సితద్ధజాయ సేనాయ గన్త్వా పరవిసయం విలుమ్పిత్వా ఆనీతాతి వుత్తం హోతి, తం కోచి భరియం కరోతి, అయం ధజాహటా నామ. ముహుత్తికా వుత్తనయాఏవ, ఏతాసం దసన్నమ్పి పురిసన్తరగమనే మిచ్ఛాచారో హోతి. పురిసానం పన వీసతియాపి ఏతాసు మిచ్ఛాచారో హోతి, భిక్ఖునో చ సఞ్చరిత్తం హోతీతి.

౩౦౫. ఇదాని పురిసో భిక్ఖుం పహిణతీతిఆదీసు పటిగ్గణ్హాతీతి సో భిక్ఖు తస్స పురిసస్స ‘‘గచ్ఛ, భన్తే, ఇత్థన్నామం మాతురక్ఖితం బ్రూహి, హోహి కిర ఇత్థన్నామస్స భరియా ధనక్కీతా’’తి ఏవం వుత్తవచనం ‘‘సాధు ఉపాసకా’’తి వా ‘‘హోతూ’’తి వా ‘‘ఆరోచేస్సామీ’’తి వా యేన కేనచి ఆకారేన వచీభేదం కత్వా వా సీసకమ్పనాదీహి వా సమ్పటిచ్ఛతి. వీమంసతీతి ఏవం పటిగ్గణ్హిత్వా తస్సా ఇత్థియా సన్తికం గన్త్వా తం సాసనం ఆరోచేతి. పచ్చాహరతీతి తేన ఆరోచితే సా ఇత్థీ ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛతు వా పటిక్ఖిపతు వా లజ్జాయ వా తుణ్హీ హోతు, పున ఆగన్త్వా తస్స పురిసస్స తం పవత్తిం ఆరోచేతి.

ఏత్తావతా ఇమాయ పటిగ్గహణారోచనపచ్చాహరణసఙ్ఖాతాయ తివఙ్గసమ్పత్తియా సఙ్ఘాదిసేసో హోతి. సా పన తస్స భరియా హోతు వా మా వా, అకారణమేతం. సచే పన సో మాతురక్ఖితాయ సన్తికం పేసితో తం అదిస్వా తస్సా మాతుయా తం సాసనం ఆరోచేతి, బహిద్ధా విమట్ఠం నామ హోతి, తస్మా విసఙ్కేతన్తి మహాపదుమత్థేరో ఆహ. మహాసుమత్థేరో పన మాతా వా హోతు పితా వా అన్తమసో గేహదాసీపి అఞ్ఞో వాపి యో కోచి తం కిరియం సమ్పాదేస్సతి, తస్స వుత్తేపి విమట్ఠం నామ న హోతి, తివఙ్గసమ్పత్తికాలే ఆపత్తియేవ.

నను యథా ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తి వత్తుకామో విరజ్ఝిత్వా ‘‘ధమ్మం పచ్చక్ఖామీ’’తి వదేయ్య పచ్చక్ఖాతావస్స సిక్ఖా. యథా వా ‘‘పఠమం ఝానం సమాపజ్జామీ’’తి వత్తుకామో విరజ్ఝిత్వా ‘‘దుతియం ఝానం సమాపజ్జామీ’’తి వదేయ్య ఆపన్నోవస్స పారాజికం. ఏవంసమ్పదమిదన్తి ఆహ. తం పనేతం ‘‘పటిగ్గణ్హాతి, అన్తేవాసిం వీమంసాపేత్వా అత్తనా పచ్చాహరతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి ఇమినా సమేతి, తస్మా సుభాసితం.

యథా చ ‘‘మాతురక్ఖితం బ్రూహీ’’తి వుత్తస్స గన్త్వా తస్సా ఆరోచేతుం సమత్థానం మాతాదీనమ్పి వదతో విసఙ్కేతో నత్థి, ఏవమేవ ‘‘హోహి కిర ఇత్థన్నామస్స భరియా ధనక్కీతా’’తి వత్తబ్బే ‘‘హోహి కిర ఇత్థన్నామస్స భరియా ఛన్దవాసినీ’’తి ఏవం పాళియం వుత్తేసు ఛన్దవాసినిఆదీసు వచనేసు అఞ్ఞతరవసేన వా అవుత్తేసుపి ‘‘హోహి కిర ఇత్థన్నామస్స భరియా జాయా పజాపతి పుత్తమాతా ఘరణీ ఘరసామినీ భత్తరన్ధికా సుస్సూసికా పరిచారికా’’తిఏవమాదీసు సంవాసపరిదీపకేసు వచనేసు అఞ్ఞతరవసేన వా వదన్తస్సాపి విసఙ్కేతో నత్థి తివఙ్గసమ్పత్తియా ఆపత్తియేవ. ‘‘మాతురక్ఖితం బ్రూహీ’’తి పేసితస్స పన గన్త్వా అఞ్ఞాసు పితురక్ఖితాదీసు అఞ్ఞతరం వదన్తస్స విసఙ్కేతం. ఏస నయో ‘‘పితురక్ఖితం బ్రూహీ’’తిఆదీసుపి.

కేవలఞ్హేత్థ ఏకమూలకదుమూలకాదివసేన ‘‘పురిసస్స మాతా భిక్ఖుం పహిణతి, మాతురక్ఖితాయ మాతా భిక్ఖుం పహిణతీ’’తి ఏవమాదీనం మూలట్ఠానఞ్చ వసేన పేయ్యాలభేదోయేవ విసేసో. సోపి పుబ్బే వుత్తనయత్తా పాళిఅనుసారేనేవ సక్కా జానితున్తి నాస్స విభాగం దస్సేతుం ఆదరం కరిమ్హ.

౩౩౮. పటిగ్గణ్హాతీతిఆదీసు పన ద్వీసు చతుక్కేసు పఠమచతుక్కే ఆదిపదేన తివఙ్గసమ్పత్తియా సఙ్ఘాదిసేసో, మజ్ఝే ద్వీహి దువఙ్గసమ్పత్తియా థుల్లచ్చయం, అన్తే ఏకేన ఏకఙ్గసమ్పత్తియా దుక్కటం. దుతియచతుక్కే ఆదిపదేన దువఙ్గసమ్పత్తియా థుల్లచ్చయం, మజ్ఝే ద్వీహి ఏకఙ్గసమ్పత్తియా దుక్కటం, అన్తే ఏకేన అఙ్గాభావతో అనాపత్తి. తత్థ పటిగ్గణ్హాతీతి ఆణాపకస్స సాసనం పటిగ్గణ్హాతి. వీమంసతీతి పహితట్ఠానం గన్త్వా తం ఆరోచేతి. పచ్చాహరతీతి పున ఆగన్త్వా మూలట్ఠస్స ఆరోచేతి.

న పచ్చాహరతీతి ఆరోచేత్వా ఏత్తోవ పక్కమతి. పటిగ్గణ్హాతి న వీమంసతీతి పురిసేన ‘‘ఇత్థన్నామం గన్త్వా బ్రూహీ’’తి వుచ్చమానో ‘‘సాధూ’’తి తస్స సాసనం పటిగ్గణ్హిత్వా తం పముస్సిత్వా వా అప్పముస్సిత్వా వా అఞ్ఞేన కరణీయేన తస్సా సన్తికం గన్త్వా కిఞ్చిదేవ కథం కథేన్తో నిసీదతి, ఏత్తావతా ‘‘పటిగ్గణ్హాతి న వీమంసతి నామా’’తి వుచ్చతి. అథ నం సా ఇత్థీ సయమేవ వదతి ‘‘తుమ్హాకం కిర ఉపట్ఠాకో మం గేహే కాతుకామో’’తి ఏవం వత్వా చ ‘‘అహం తస్స భరియా భవిస్సామీ’’తి వా ‘‘న భవిస్సామీ’’తి వా వదతి. సో తస్సా వచనం అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా తుణ్హీభూతోవ ఉట్ఠాయాసనా తస్స పురిసస్స సన్తికం ఆగన్త్వా తం పవత్తిం ఆరోచేతి, ఏత్తావతా ‘‘న వీమంసతి పచ్చాహరతి నామా’’తి వుచ్చతి. న వీమంసతి న పచ్చాహరతీతి కేవలం సాసనారోచనకాలే పటిగ్గణ్హాతియేవ, ఇతరం పన ద్వయం న కరోతి.

న పటిగ్గణ్హాతి వీమంసతి పచ్చాహరతీతి కోచి పురిసో భిక్ఖుస్స ఠితట్ఠానే వా నిసిన్నట్ఠానే వా తథారూపిం కథం కథేతి, భిక్ఖు తేన అప్పహితోపి పహితో వియ హుత్వా ఇత్థియా సన్తికం గన్త్వా ‘‘హోహి కిర ఇత్థన్నామస్స భరియా’’తిఆదినా నయేన వీమంసిత్వా తస్సా రుచిం వా అరుచిం వా పున ఆగన్త్వా ఇమస్స ఆరోచేతి. తేనేవ నయేన వీమంసిత్వా అపచ్చాహరన్తో ‘‘న పటిగ్గణ్హాతి వీమంసతి న పచ్చాహరతీ’’తి వుచ్చతి. తేనేవ నయేన గతో అవీమంసిత్వా తాయ సముట్ఠాపితం కథం సుత్వా పఠమచతుక్కస్స తతియపదే వుత్తనయేన ఆగన్త్వా ఇమస్స ఆరోచేన్తో ‘‘న పటిగ్గణ్హాతి న వీమంసతి పచ్చాహరతీ’’తి వుచ్చతి. చతుత్థపదం పాకటమేవ.

సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆణాపేతీతిఆదినయా పాకటాయేవ. యథా పన సమ్బహులాపి ఏకవత్థుమ్హి ఆపజ్జన్తి, ఏవం ఏకస్సపి సమ్బహులవత్థూసు సమ్బహులా ఆపత్తియో వేదితబ్బా. కథం? పురిసో భిక్ఖుం ఆణాపేతి ‘‘గచ్ఛ, భన్తే, అసుకస్మిం నామ పాసాదే సట్ఠిమత్తా వా సత్తతిమత్తా వా ఇత్థియో ఠితా తా వదేహి, హోథ కిర ఇత్థన్నామస్స భరియాయో’’తి. సో సమ్పటిచ్ఛిత్వా తత్థ గన్త్వా ఆరోచేత్వా పున తం సాసనం పచ్చాహరతి. యత్తకా ఇత్థియో తత్తకా ఆపత్తియో ఆపజ్జతి. వుత్తఞ్హేతం పరివారేపి –

‘‘పదవీతిహారమత్తేన, వాచాయ భణితేన చ;

సబ్బాని గరుకాని సప్పటికమ్మాని;

చతుసట్ఠి ఆపత్తియో ఆపజ్జేయ్య ఏకతో;

పఞ్హామేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౮౦);

ఇమం కిర అత్థవసం పటిచ్చ అయం పఞ్హో వుత్తో. వచనసిలిట్ఠతాయ చేత్థ ‘‘చతుసట్ఠి ఆపత్తియో’’తి వుత్తం. ఏవం కరోన్తో పన సతమ్పి సహస్సమ్పి ఆపజ్జతీతి. యథా చ ఏకేన పేసితస్స ఏకస్స సమ్బహులాసు ఇత్థీసు సమ్బహులా ఆపత్తియో, ఏవం ఏకో పురిసో సమ్బహులే భిక్ఖూ ఏకిస్సా సన్తికం పేసేతి, సబ్బేసం సఙ్ఘాదిసేసో. ఏకో సమ్బహులే భిక్ఖూ సమ్బహులానం ఇత్థీనం సన్తికం పేసేతి, ఇత్థిగణనాయ సఙ్ఘాదిసేసా. సమ్బహులా పురిసా ఏకం భిక్ఖుం ఏకిస్సా సన్తికం పేసేన్తి, పురిసగణనాయ సఙ్ఘాదిసేసా. సమ్బహులా ఏకం సమ్బహులానం ఇత్థీనం సన్తికం పేసేన్తి, వత్థుగణనాయ సఙ్ఘాదిసేసా. సమ్బహులా సమ్బహులే ఏకిస్సా సన్తికం పేసేన్తి, వత్థుగణనాయ సఙ్ఘాదిసేసా. సమ్బహులా పురిసా సమ్బహులే భిక్ఖూ సమ్బహులానం ఇత్థీనం సన్తికం పేసేన్తి, వత్థుగణనాయ సఙ్ఘాదిసేసా. ఏస నయో ‘‘ఏకా ఇత్థీ ఏకం భిక్ఖు’’న్తిఆదీసుపి. ఏత్థ చ సభాగవిభాగతా నామ అప్పమాణం, మాతాపితునమ్పి పఞ్చసహధమ్మికానమ్పి సఞ్చరిత్తకమ్మం కరోన్తస్స ఆపత్తియేవ.

పురిసో భిక్ఖుం ఆణాపేతి గచ్ఛ భన్తేతి చతుక్కం అఙ్గవసేన ఆపత్తిభేద దస్సనత్థం వుత్తం. తస్స పచ్ఛిమపదే అన్తేవాసీ వీమంసిత్వా బహిద్ధా పచ్చాహరతీతి ఆగన్త్వా ఆచరియస్స అనారోచేత్వా ఏత్తోవ గన్త్వా తస్స పురిసస్స ఆరోచేతి. ఆపత్తి ఉభిన్నం థుల్లచ్చయస్సాతి ఆచరియస్స పటిగ్గహితత్తా చ వీమంసాపితత్తా చ ద్వీహఙ్గేహి థుల్లచ్చయం, అన్తేవాసికస్స వీమంసితత్తా చ పచ్చాహటత్తా చ ద్వీహఙ్గేహి థుల్లచ్చయం. సేసం పాకటమేవ.

౩౩౯. గచ్ఛన్తో సమ్పాదేతీతి పటిగ్గణ్హాతి చేవ వీమంసతి చ. ఆగచ్ఛన్తో విసంవాదేతీతి న పచ్చాహరతి. గచ్ఛన్తో విసంవాదేతీతి న పటిగ్గణ్హాతి. ఆగచ్ఛన్తో సమ్పాదేతీతి వీమంసతి చేవ పచ్చాహరతి చ. ఏవం ఉభయత్థ ద్వీహఙ్గేహి థుల్లచ్చయం. తతియపదే ఆపత్తి, చతుత్థే అనాపత్తి.

౩౪౦. అనాపత్తి సఙ్ఘస్స వా చేతియస్స వా గిలానస్స వా కరణీయేన గచ్ఛతి ఉమ్మత్తకస్స ఆదికమ్మికస్సాతి ఏత్థ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపోసథాగారం వా కిఞ్చి వా విప్పకతం హోతి. తత్థ కారుకానం భత్తవేతనత్థాయ ఉపాసకో వా ఉపాసికాయ సన్తికం భిక్ఖుం పహిణేయ్య, ఉంపాసికా వా ఉపాసకస్స, ఏవరూపేన సఙ్ఘస్స కరణీయేన గచ్ఛన్తస్స అనాపత్తి. చేతియకమ్మే కయిరమానేపి ఏసేవ నయో. గిలానస్స భేసజ్జత్థాయపి ఉపాసకేన వా ఉపాసికాయ సన్తికం ఉపాసికాయ వా ఉపాసకస్స సన్తికం పహితస్స గచ్ఛతో అనాపత్తి. ఉమ్మత్తకఆదికమ్మికా వుత్తనయా ఏవ.

పదభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సముట్ఠానాదీసు ఇదం సిక్ఖాపదం ఛసముట్ఠానం, సీసుక్ఖిపనాదినా కాయవికారేన సాసనం గహేత్వా గన్త్వా హత్థముద్దాయ వీమంసిత్వా పున ఆగన్త్వా హత్థముద్దాయ ఏవ ఆరోచేన్తస్స కాయతో సముట్ఠాతి. ఆసనసాలాయ నిసిన్నస్స ‘‘ఇత్థన్నామా ఆగమిస్సతి, తస్సా చిత్తం జానేయ్యాథా’’తి కేనచి వుత్తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తం ఆగతం వత్వా తస్సా గతాయ పున తస్మిం పురిసే ఆగతే ఆరోచేన్తస్స వాచతో సముట్ఠాతి. వాచాయ ‘‘సాధూ’’తి సాసనం గహేత్వా అఞ్ఞేన కరణీయేన తస్సా ఘరం గన్త్వా అఞ్ఞత్థ వా గమనకాలే తం దిస్వా వచీభేదేనేవ వీమంసిత్వా పున అఞ్ఞేనేవ కరణీయేన తతో అపక్కమ్మ కదాచిదేవ తం పురిసం దిస్వా ఆరోచేన్తస్సాపి వాచతోవ సముట్ఠాతి. పణ్ణత్తిం అజానన్తస్స పన ఖీణాసవస్సాపి కాయవాచతో సముట్ఠాతి. కథం? సచే హిస్స మాతాపితరో కుజ్ఝిత్వా అలంవచనీయా హోన్తి, తఞ్చ భిక్ఖుం ఘరం ఉపగతం థేరపితా వదతి ‘‘మాతా తే తాత మం మహల్లకం ఛడ్డేత్వా ఞాతికులం గతా, గచ్ఛ తం మం ఉపట్ఠాతుం పేసేహీ’’తి. సో చే గన్త్వా తం వత్వా పున పితునో తస్సా ఆగమనం వా అనాగమనం వా ఆరోచేతి, సఙ్ఘాదిసేసో. ఇమాని తీణి అచిత్తకసముట్ఠానాని.

పణ్ణత్తిం పన జానిత్వా ఏతేహేవ తీహి నయేహి సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతో కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి. ఇమాని తీణి పణ్ణత్తిజాననచిత్తేన సచిత్తకసముట్ఠానాని. కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, కుసలాదివసేన చేత్థ తీణి చిత్తాని, సుఖాదివసేన తిస్సో వేదనాతి.

౩౪౧. వినీతవత్థూసు ఆదితో వత్థుపఞ్చకే పటిగ్గహితమత్తత్తా దుక్కటం.

కలహవత్థుస్మిం సమ్మోదనీయం అకాసీతి తం సఞ్ఞాపేత్వా పున గేహగమనీయం

అకాసి. నాలంవచనీయాతి న పరిచ్చత్తాతి అత్థో. యా హి యథా యథా యేసు యేసు జనపదేసు పరిచ్చత్తా పరిచ్చత్తావ హోతి, భరియాభావం అతిక్కమతి, అయం ‘‘అలంవచనీయా’’తి వుచ్చతి. ఏసా పన న అలంవచనీయా కేనచిదేవ కారణేన కలహం కత్వా గతా, తేనేవేత్థ భగవా ‘‘అనాపత్తీ’’తి ఆహ. యస్మా పన కాయసంసగ్గే యక్ఖియా థుల్లచ్చయం వుత్తం, తస్మా దుట్ఠుల్లాదీసుపి యక్ఖిపేతియో థుల్లచ్చయవత్థుమేవాతి వేదితబ్బా. అట్ఠకథాసు పనేతం న విచారితం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.