౨. సఙ్ఘాదిసేసకణ్డం
౧. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
యం పారాజికకణ్డస్స, సఙ్గీతం సమనన్తరం;
తస్స తేరసకస్సాయమపుబ్బపదవణ్ణనా.
౨౩౪. తేన సమయేన బుద్ధో భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా సేయ్యసకో అనభిరతో బ్రహ్మచరియం చరతీతి ఏత్థ ఆయస్మాతి పియవచనం. సేయ్యసకోతి తస్స భిక్ఖునో నామం. అనభిరతోతి విక్ఖిత్తచిత్తో కామరాగపరిళాహేన పరిడయ్హమానో న పన గిహిభావం పత్థయమానో. సో తేన కిసో హోతీతి సో సేయ్యసకో తేన అనభిరతభావేన కిసో హోతి.
అద్దసా ఖో ఆయస్మా ఉదాయీతి ఏత్థ ఉదాయీతి తస్స థేరస్స నామం, అయఞ్హి సేయ్యసకస్స ఉపజ్ఝాయో లాళుదాయీ నామ భన్తమిగసప్పటిభాగో నిద్దారామతాదిమనుయుత్తానం అఞ్ఞతరో లోలభిక్ఖు. కచ్చి నో త్వన్తి కచ్చి ను త్వం. యావదత్థం భుఞ్జాతిఆదీసు యావతా అత్థోతి యావదత్థం. ఇదం వుత్తం హోతి – యావతా తే భోజనేన అత్థో యత్తకం త్వం ఇచ్ఛసి తత్తకం భుఞ్జ, యత్తకం కాలం రత్తిం వా దివా వా సుపితుం ఇచ్ఛసి తత్తకం సుప, మత్తికాదీహి కాయం ఉబ్బట్టేత్వా చుణ్ణాదీహి ఘంసిత్వా యత్తకం న్హానం ఇచ్ఛసి తత్తకం న్హాయ, ఉద్దేసేన వా పరిపుచ్ఛాయ వా వత్తపటిపత్తియా వా కమ్మట్ఠానేన వా అత్థో నత్థీతి. యదా తే అనభిరతి ఉప్పజ్జతీతి యస్మిం కాలే తవ కామరాగవసేన ఉక్కణ్ఠితతా విక్ఖిత్తచిత్తతా ఉప్పజ్జతి. రాగో చిత్తం అనుద్ధంసేతీతి కామరాగో చిత్తం ధంసేతి పధంసేతి విక్ఖిపతి చేవ మిలాపేతి చ. తదా హత్థేన ఉపక్కమిత్వా అసుచిం మోచేహీతి తస్మిం కాలే హత్థేన వాయమిత్వా అసుచిమోచనం కరోహి, ఏవఞ్హి తే చిత్తేకగ్గతా భవిస్సతి. ఇతి తం ఉపజ్ఝాయో అనుసాసి యథా తం బాలో బాలం మగో మగం.
౨౩౫. తేసం ముట్ఠస్సతీనం అసమ్పజానానం నిద్దం ఓక్కమన్తానన్తి సతిసమ్పజఞ్ఞం పహాయ నిద్దం ఓతరన్తానం. తత్థ కిఞ్చాపి నిద్దం ఓక్కమన్తానం అబ్యాకతో భవఙ్గవారో పవత్తతి, సతిసమ్పజఞ్ఞవారో గళతి, తథాపి సయనకాలే మనసికారో కాతబ్బో. దివా సుపన్తేన యావ న్హాతస్స భిక్ఖునో కేసా న సుక్ఖన్తి తావ సుపిత్వా వుట్ఠహిస్సామీతి సఉస్సాహేన సుపితబ్బం. రత్తిం సుపన్తేన ఏత్తకం నామ రత్తిభాగం సుపిత్వా చన్దేన వా తారకాయ వా ఇదం నామ ఠానం పత్తకాలే వుట్ఠహిస్సామీతి సఉస్సాహేన సుపితబ్బం. బుద్ధానుస్సతిఆదీసు చ దససు కమ్మట్ఠానేసు ఏకం అఞ్ఞం వా చిత్తరుచియం కమ్మట్ఠానం గహేత్వావ నిద్దా ఓక్కమితబ్బా. ఏవం కరోన్తో హి సతో సమ్పజానో సతిఞ్చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ అవిజహిత్వావ నిద్దం ఓక్కమతీతి వుచ్చతి. తే పన భిక్ఖూ బాలా లోలా భన్తమిగసప్పటిభాగా న ఏవమకంసు. తేన వుత్తం – ‘‘తేసం ముట్ఠస్సతీనం అసమ్పజానానం నిద్దం ఓక్కమన్తాన’’న్తి.
అత్థి చేత్థ చేతనా లబ్భతీతి ఏత్థ చ సుపినన్తే అస్సాదచేతనా అత్థి ఉపలబ్భతి. అత్థేసా, భిక్ఖవే, చేతనా; సా చ ఖో అబ్బోహారికాతి భిక్ఖవే ఏసా అస్సాదచేతనా అత్థి, సా చ ఖో అవిసయే ఉప్పన్నత్తా అబ్బోహారికా, ఆపత్తియా అఙ్గం న హోతి. ఇతి భగవా సుపినన్తే చేతనాయ అబ్బోహారికభావం దస్సేత్వా ‘‘ఏవఞ్చ పన భిక్ఖవే ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యాథ, సఞ్చేతనికా సుక్కవిస్సట్ఠి అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా సఙ్ఘాదిసేసో’’తి సానుపఞ్ఞత్తికం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేసి.
౨౩౬-౨౩౭. తత్థ సంవిజ్జతి చేతనా అస్సాతి సఞ్చేతనా, సఞ్చేతనావ సఞ్చేతనికా, సఞ్చేతనా వా అస్సా అత్థీతి సఞ్చేతనికా. యస్మా పన యస్స సఞ్చేతనికా సుక్కవిస్సట్ఠి హోతి సో జానన్తో సఞ్జానన్తో హోతి, సా చస్స సుక్కవిస్సట్ఠి చేచ్చ అభివితరిత్వా వీతిక్కమో హోతి, తస్మా బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వా అత్థమేవ దస్సేతుం ‘‘జానన్తో సఞ్జానన్తో చేచ్చ అభివితరిత్వా వీతిక్కమో’’తి ఏవమస్స పదభాజనం వుత్తం. తత్థ జానన్తోతి ఉపక్కమామీతి జానన్తో. సఞ్జానన్తోతి సుక్కం మోచేమీతి సఞ్జానన్తో, తేనేవ ఉపక్కమజాననాకారేన సద్ధిం జానన్తోతి అత్థో. చేచ్చాతి మోచనస్సాదచేతనావసేన చేతేత్వా పకప్పేత్వా. అభివితరిత్వాతి ఉపక్కమవసేన మద్దన్తో నిరాసఙ్కచిత్తం పేసేత్వా. వీతిక్కమోతి ఏవం పవత్తస్స యో వీతిక్కమో అయం సఞ్చేతనికాసద్దస్స సిఖాప్పత్తో అత్థోతి వుత్తం హోతి.
ఇదాని సుక్కవిస్సట్ఠీతి ఏత్థ యస్స సుక్కస్స విస్సట్ఠి తం తావ సఙ్ఖ్యాతో వణ్ణభేదతో చ దస్సేతుం ‘‘సుక్కన్తి దస సుక్కానీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సుక్కానం ఆసయభేదతో ధాతునానత్తతో చ నీలాదివణ్ణభేదో వేదితబ్బో.
విస్సట్ఠీతి విస్సగ్గో, అత్థతో పనేతం ఠానాచావనం హోతి, తేనాహ – ‘‘విస్సట్ఠీతి ఠానతోచావనా వుచ్చతీ’’తి. తత్థ వత్థిసీసం కటి కాయోతి తిధా సుక్కస్స ఠానం పకప్పేన్తి, ఏకో కిరాచరియో ‘‘వత్థిసీసం సుక్కస్స ఠాన’’న్తి ఆహ. ఏకో ‘‘కటీ’’తి, ఏకో ‘‘సకలో కాయో’’తి, తేసు తతియస్స భాసితం సుభాసితం. కేసలోమనఖదన్తానఞ్హి మంసవినిముత్తట్ఠానం ఉచ్చారపస్సావఖేళసిఙ్ఘాణికాథద్ధసుక్ఖచమ్మాని చ వజ్జేత్వా అవసేసో ఛవిమంసలోహితానుగతో సబ్బోపి కాయో కాయప్పసాదభావజీవితిన్ద్రియాబద్ధపిత్తానం సమ్భవస్స చ ఠానమేవ. తథా హి రాగపరియుట్ఠానేనాభిభూతానం హత్థీనం ఉభోహి కణ్ణచూళికాహి సమ్భవో నిక్ఖమతి, మహాసేనరాజా చ రాగపరియుట్ఠితో సమ్భవవేగం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో సత్థేన బాహుసీసం ఫాలేత్వా వణముఖేన నిక్ఖన్తం సమ్భవం దస్సేసీతి.
ఏత్థ పన పఠమస్స ఆచరియస్స వాదే మోచనస్సాదేన నిమిత్తే ఉపక్కమతో యత్తకం ఏకా ఖుద్దకమక్ఖికా పివేయ్య తత్తకే అసుచిమ్హి వత్థిసీసతో ముఞ్చిత్వా దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే బహి నిక్ఖన్తే వా అనిక్ఖన్తే వా సఙ్ఘాదిసేసో. దుతియస్స వాదే తథేవ కటితో ముచ్చిత్వా దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే, తతియస్స వాదే తథేవ సకలకాయం సఙ్ఖోభేత్వా తతో ముచ్చిత్వా దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే బహి నిక్ఖన్తే వా అనిక్ఖన్తే వా సఙ్ఘాదిసేసో. దకసోతోరోహణఞ్చేత్థ అధివాసేత్వా అన్తరా నివారేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ వుత్తం, ఠానా చుతఞ్హి అవస్సం దకసోతం ఓతరతి. తస్మా ఠానా చావనమత్తేనేవేత్థ ఆపత్తి వేదితబ్బా, సా చ ఖో నిమిత్తే ఉపక్కమన్తస్సేవ హత్థపరికమ్మపాదపరికమ్మగత్తపరికమ్మకరణేన సచేపి అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి. అయం సబ్బాచరియసాధారణవినిచ్ఛయో.
అఞ్ఞత్ర సుపినన్తాతి ఏత్థ సుపినో ఏవ సుపినన్తో, తం ఠపేత్వా అపనేత్వాతి వుత్తం హోతి. తఞ్చ పన సుపినం పస్సన్తో చతూహి కారణేహి పస్సతి ధాతుక్ఖోభతో వా అనుభూతపుబ్బతో వా దేవతోపసంహారతో వా పుబ్బనిమిత్తతో వాతి.
తత్థ పిత్తాదీనం ఖోభకరణపచ్చయయోగేన ఖుభితధాతుకో ధాతుక్ఖోభతో సుపినం పస్సతి, పస్సన్తో చ నానావిధం సుపినం పస్సతి – పబ్బతా పతన్తో వియ, ఆకాసేన గచ్ఛన్తో వియ, వాళమిగహత్థీచోరాదీహి అనుబద్ధో వియ హోతి. అనుభూతపుబ్బతో పస్సన్తో పుబ్బే అనుభూతపుబ్బం ఆరమ్మణం పస్సతి. దేవతోపసంహారతో పస్సన్తస్స దేవతా అత్థకామతాయ వా అనత్థకామతాయ వా అత్థాయ వా అనత్థాయ వా నానావిధాని ఆరమ్మణాని ఉపసంహరన్తి, సో తాసం దేవతానం ఆనుభావేన తాని ఆరమ్మణాని పస్సతి. పుబ్బనిమిత్తతో పస్సన్తో పుఞ్ఞాపుఞ్ఞవసేన ఉప్పజ్జితుకామస్స అత్థస్స వా అనత్థస్స వా పుబ్బనిమిత్తభూతం సుపినం పస్సతి, బోధిసత్తస్సమాతా వియ పుత్తపటిలాభనిమిత్తం, బోధిసత్తో వియ పఞ్చ మహాసుపినే (అ. ని. ౫.౧౯౬), కోసలరాజా వియ సోళస సుపినేతి.
తత్థ యం ధాతుక్ఖోభతో అనుభూతపుబ్బతో చ సుపినం పస్సతి న తం సచ్చం హోతి. యం దేవతోపసంహారతో పస్సతి తం సచ్చం వా హోతి అలీకం వా, కుద్ధా హి దేవతా ఉపాయేన వినాసేతుకామా విపరీతమ్పి కత్వా దస్సేన్తి. యం పన పుబ్బనిమిత్తతో పస్సతి తం ఏకన్తసచ్చమేవ హోతి. ఏతేసఞ్చ చతున్నం మూలకారణానం సంసగ్గభేదతోపి సుపినభేదో హోతియేవ.
తఞ్చ పనేతం చతుబ్బిధమ్పి సుపినం సేక్ఖపుథుజ్జనావ పస్సన్తి అప్పహీనవిపల్లాసత్తా, అసేక్ఖా పన న పస్సన్తి పహీనవిపల్లాసత్తా. కిం పనేతం పస్సన్తో సుత్తో పస్సతి పటిబుద్ధో, ఉదాహు నేవ సుత్తో న పటిబుద్ధోతి? కిఞ్చేత్థ యది తావ సుత్తో పస్సతి అభిధమ్మవిరోధో ఆపజ్జతి, భవఙ్గచిత్తేన హి సుపతి తం రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణం రాగాదిసమ్పయుత్తం వా న హోతి, సుపినం పస్సన్తస్స చ ఈదిసాని చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. అథ పటిబుద్ధో పస్సతి వినయవిరోధో ఆపజ్జతి, యఞ్హి పటిబుద్ధో పస్సతి తం సబ్బోహారికచిత్తేన పస్సతి, సబ్బోహారికచిత్తేన చ కతే వీతిక్కమే అనాపత్తి నామ నత్థి. సుపినం పస్సన్తేన పన కతేపి వీతిక్కమే ఏకన్తం అనాపత్తి ఏవ. అథ నేవ సుత్తో న పటిబుద్ధో పస్సతి, కో నామ పస్సతి; ఏవఞ్చ సతి సుపినస్స అభావోవ ఆపజ్జతీతి, న అభావో. కస్మా? యస్మా కపిమిద్ధపరేతో పస్సతి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘కపిమిద్ధపరేతో ఖో, మహారాజ, సుపినం పస్సతీ’’తి. కపిమిద్ధపరేతోతి మక్కటనిద్దాయ యుత్తో. యథా హి మక్కటస్స నిద్దా లహుపరివత్తా హోతి; ఏవం యా నిద్దా పునప్పునం కుసలాదిచిత్తవోకిణ్ణత్తా లహుపరివత్తా, యస్సా పవత్తియం పునప్పునం భవఙ్గతో ఉత్తరణం హోతి తాయ యుత్తో సుపినం పస్సతి, తేనాయం సుపినో కుసలోపి హోతి అకుసలోపి అబ్యాకతోపి. తత్థ సుపినన్తే చేతియవన్దనధమ్మస్సవనధమ్మదేసనాదీని కరోన్తస్స కుసలో, పాణాతిపాతాదీని కరోన్తస్స అకుసలో, ద్వీహి అన్తేహి ముత్తో ఆవజ్జనతదారమ్మణక్ఖణే అబ్యాకతోతి వేదితబ్బో. స్వాయం దుబ్బలవత్థుకత్తా చేతనాయ పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢితుం అసమత్థో, పవత్తే పన అఞ్ఞేహి కుసలాకుసలేహి ఉపత్థమ్భితో విపాకం దేతి. కిఞ్చాపి విపాకం దేతి? అథ ఖో అవిసయే ఉప్పన్నత్తా అబ్బోహారికావ సుపినన్తచేతనా. తేనాహ – ‘‘ఠపేత్వా సుపినన్త’’న్తి.
సఙ్ఘాదిసేసోతి ఇమస్స ఆపత్తినికాయస్స నామం. తస్మా యా అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా సఞ్చేతనికా సుక్కవిస్సట్ఠి, అయం సఙ్ఘాదిసేసో నామ ఆపత్తినికాయోతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. వచనత్థో పనేత్థ సఙ్ఘో ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ ఇచ్ఛితబ్బో అస్సాతి సఙ్ఘాదిసేసో. కిం వుత్తం హోతి? ఇమం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా వుట్ఠాతుకామస్స యం తం ఆపత్తివుట్ఠానం, తస్స ఆదిమ్హి చేవ పరివాసదానత్థాయ ఆదితో సేసే చ మజ్ఝే మానత్తదానత్థాయ మూలాయ పటికస్సనేన వా సహ మానత్తదానత్థాయ అవసానే అబ్భానత్థాయ సఙ్ఘో ఇచ్ఛితబ్బో. న హేత్థ ఏకమ్పి కమ్మం వినా సఙ్ఘేన సక్కా కాతున్తి సఙ్ఘో ఆదిమ్హి చేవ సేసే చ ఇచ్ఛితబ్బో అస్సాతి సఙ్ఘాదిసేసోతి. బ్యఞ్జనం పన అనాదియిత్వా అత్థమేవ దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఘోవ తస్సా ఆపత్తియా పరివాసం దేతి, మూలాయ పటికస్సతి, మానత్తం దేతి, అబ్భేతి న సమ్బహులా న ఏకపుగ్గలో, తేన వుచ్చతి సఙ్ఘాదిసేసో’’తి ఇదమస్స పదభాజనం –
‘‘సఙ్ఘాదిసేసోతి యం వుత్తం, తం సుణోహి యథాతథం;
సఙ్ఘోవ దేతి పరివాసం, మూలాయ పటికస్సతి;
మానత్తం దేతి అబ్భేతి, తేనేతం ఇతి వుచ్చతీ’’తి. (పరి. ౩౩౯) –
పరివారే వచనకారణఞ్చ వుత్తం, తత్థ పరివాసదానాదీని సముచ్చయక్ఖన్ధకే విత్థారతో ఆగతాని, తత్థేవ నేసం సంవణ్ణనం కరిస్సామ.
తస్సేవ ఆపత్తినికాయస్సాతి తస్స ఏవ ఆపత్తిసమూహస్స. తత్థ కిఞ్చాపి అయం ఏకావ ఆపత్తి, రూళ్హిసద్దేన పన అవయవే సమూహవోహారేన వా ‘‘నికాయో’’తి వుత్తో – ‘‘ఏకో వేదనాక్ఖన్ధో, ఏకో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు వియ.
ఏవం ఉద్దిట్ఠసిక్ఖాపదం పదానుక్కమేన విభజిత్వా ఇదాని ఇమం సుక్కవిస్సట్ఠిం ఆపజ్జన్తస్స ఉపాయఞ్చ కాలఞ్చ అధిప్పాయఞ్చ అధిప్పాయవత్థుఞ్చ దస్సేతుం ‘‘అజ్ఝత్తరూపే మోచేతీ’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ హి అజ్ఝత్తరూపాదీహి చతూహి పదేహి ఉపాయో దస్సితో, అజ్ఝత్తరూపే వా మోచేయ్య బహిద్ధారూపే వా ఉభయత్థ వా ఆకాసే వా కటిం కమ్పేన్తో, ఇతో పరం అఞ్ఞో ఉపాయో నత్థి. తత్థ రూపే ఘట్టేత్వా మోచేన్తోపి రూపేన ఘట్టేత్వా మోచేన్తోపి రూపే మోచేతిచ్చేవ వేదితబ్బో. రూపే హి సతి సో మోచేతి న రూపం అలభిత్వా. రాగూపత్థమ్భాదీహి పన పఞ్చహి కాలో దస్సితో. రాగూపత్థమ్భాదికాలేసు హి అఙ్గజాతం కమ్మనియం హోతి, యస్స కమ్మనియత్తే సతి మోచేతి. ఇతో పరం అఞ్ఞో కాలో నత్థి, న హి వినా రాగూపత్థమ్భాదీహి పుబ్బణ్హాదయో కాలభేదా మోచనే నిమిత్తం హోన్తి.
ఆరోగ్యత్థాయాతిఆదీహి దసహి అధిప్పాయో దస్సితో, ఏవరూపేన హి అధిప్పాయభేదేన మోచేతి న అఞ్ఞథా. నీలాదీహి పన దసహి నవమస్స అధిప్పాయస్స వత్థు దస్సితం, వీమంసన్తో హి నీలాదీసు అఞ్ఞతరస్స వసేన వీమంసతి న తేహి వినిముత్తన్తి.
౨౩౮. ఇతో పరం పన ఇమేసంయేవ అజ్ఝత్తరూపాదీనం పదానం పకాసనత్థం ‘‘అజ్ఝత్తరూపేతి అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నే రూపే’’తిఆది వుత్తం, తత్థ అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నే రూపేతి అత్తనో హత్థాదిభేదే రూపే. బహిద్ధా ఉపాదిన్నేతి పరస్స తాదిసేయేవ. అనుపాదిన్నేతి తాళచ్ఛిద్దాదిభేదే. తదుభయేతి అత్తనో చ పరస్స చ రూపే, ఉభయఘట్టనవసేనేతం వుత్తం. అత్తనో రూపేన చ అనుపాదిన్నరూపేన చ ఏకతో ఘట్టనేపి లబ్భతి. ఆకాసే వాయమన్తస్సాతి కేనచి రూపేన అఘట్టేత్వా ఆకాసేయేవ కటికమ్పనపయఓగేన అఙ్గజాతం చాలేన్తస్స.
రాగూపత్థమ్భేతి రాగస్స బలవభావే, రాగేన వా అఙ్గజాతస్స ఉపత్థమ్భే, థద్ధభావే సఞ్జాతేతి వుత్తం హోతి. కమ్మనియం హోతీతి మోచనకమ్మక్ఖమం అజ్ఝత్తరూపాదీసు ఉపక్కమారహం హోతి.
ఉచ్చాలిఙ్గపాణకదట్ఠూపత్థమ్భేతి ఉచ్చాలిఙ్గపాణకదట్ఠేన అఙ్గజాతే ఉపత్థమ్భే. ఉచ్చాలిఙ్గపాణకా నామ లోమసపాణకా హోన్తి, తేసం లోమేహి ఫుట్ఠం అఙ్గజాతం కణ్డుం గహేత్వా థద్ధం హోతి, తత్థ యస్మా తాని లోమాని అఙ్గజాతం డంసన్తాని వియ విజ్ఝన్తి, తస్మా ‘‘ఉచ్చాలిఙ్గపాణకదట్ఠేనా’’తి వుత్తం, అత్థతో పన ఉచ్చాలిఙ్గపాణకలోమవేధనేనాతి వుత్తం హోతి.
౨౩౯. అరోగో భవిస్సామీతి మోచేత్వా అరోగో భవిస్సామి. సుఖం వేదనం ఉప్పాదేస్సామీతి మోచనేన చ ముచ్చనుప్పత్తియా ముత్తపచ్చయా చ యా సుఖా వేదనా హోతి, తం ఉప్పాదేస్సామీతి అత్థో. భేసజ్జం భవిస్సతీతి ఇదం మే మోచితం కిఞ్చిదేవ భేసజ్జం భవిస్సతి. దానం దస్సామీతి మోచేత్వా కీటకిపిల్లికాదీనం దానం దస్సామి. పుఞ్ఞం భవిస్సతీతి మోచేత్వా కీటాదీనం దేన్తస్స పుఞ్ఞం భవిస్సతి. యఞ్ఞం యజిస్సామీతి మోచేత్వా కీటాదీనం యఞ్ఞం యజిస్సామి. కిఞ్చి కిఞ్చి మన్తపదం వత్వా దస్సామీతి వుత్తం హోతి. సగ్గం గమిస్సామీతి మోచేత్వా కీటాదీనం దిన్నదానేన వా పుఞ్ఞేన వా యఞ్ఞేన వా సగ్గం గమిస్సామి. బీజం భవిస్సతీతి కులవంసఙ్కురస్స దారకస్స బీజం భవిస్సతి, ‘‘ఇమినా బీజేన పుత్తో నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన మోచేతీతి అత్థో. వీమంసత్థాయాతి జాననత్థాయ. నీలం భవిస్సతీతిఆదీసు జానిస్సామి తావ కిం మే మోచితం నీలం భవిస్సతి పీతకాదీసు అఞ్ఞతరవణ్ణన్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ఖిడ్డాధిప్పాయోతి ఖిడ్డాపసుతో, తేన తేన అధిప్పాయేన కీళన్తో మోచేతీతి వుత్తం హోతి.
౨౪౦. ఇదాని యదిదం ‘‘అజ్ఝత్తరూపే మోచేతీ’’తిఆది వుత్తం తత్థ యథా మోచేన్తో ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, తేసఞ్చ పదానం వసేన యత్తకో ఆపత్తిభేదో హోతి, తం సబ్బం దస్సేన్తో ‘‘అజ్ఝత్తరూపే చేతేతి ఉపక్కమతి ముచ్చతి ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తిఆదిమాహ.
తత్థ చేతేతీతి మోచనస్సాదసమ్పయుత్తాయ చేతనాయ ముచ్చతూతి చేతేతి. ఉపక్కమతీతి తదనురూపం వాయామం కరోతి. ముచ్చతీతి ఏవం చేతేన్తస్స తదనురూపేన వాయామేన వాయమతో సుక్కం ఠానా చవతి. ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్సాతి ఇమేహి తీహి అఙ్గేహి అస్స పుగ్గలస్స సఙ్ఘాదిసేసో నామ ఆపత్తినికాయో హోతీతి అత్థో. ఏస నయో బహిద్ధారూపేతిఆదీసుపి అవసేసేసు అట్ఠవీసతియా పదేసు.
ఏత్థ పన ద్వే ఆపత్తిసహస్సాని నీహరిత్వా దస్సేతబ్బాని. కథం? అజ్ఝత్తరూపే తావ రాగూపత్థమ్భే ఆరోగ్యత్థాయ నీలం మోచేన్తస్స ఏకా ఆపత్తి, అజ్ఝత్తరూపేయేవ రాగూపత్థమ్భే ఆరోగ్యత్థాయ పీతాదీనం మోచనవసేన అపరా నవాతి దస. యథా చ ఆరోగ్యత్థాయ దస, ఏవం సుఖాదీనం నవన్నం పదానం అత్థాయ ఏకేకపదే దస దస కత్వా నవుతి, ఇతి ఇమా చ నవుతి పురిమా చ దసాతి రాగూపత్థమ్భే తావ సతం. యథా పన రాగూపత్థమ్భే ఏవం వచ్చూపత్థమ్భాదీసుపి చతూసు ఏకేకస్మిం ఉపత్థమ్భే సతం సతం కత్వా చత్తారి సతాని, ఇతి ఇమాని చత్తారి పురిమఞ్చ ఏకన్తి అజ్ఝత్తరూపే తావ పఞ్చన్నం ఉపత్థమ్భానం వసేన పఞ్చ సతాని. యథా చ అజ్ఝత్తరూపే పఞ్చ, ఏవం బహిద్ధారూపే పఞ్చ, అజ్ఝత్తబహిద్ధారూపే పఞ్చ, ఆకాసే కటిం కమ్పేన్తస్స పఞ్చాతి సబ్బానిపి చతున్నం పఞ్చకానం వసేన ద్వే ఆపత్తిసహస్సాని వేదితబ్బాని.
ఇదాని ఆరోగ్యత్థాయాతిఆదీసు తావ దససు పదేసు పటిపాటియా వా ఉప్పటిపాటియా వా హేట్ఠా వా గహేత్వా ఉపరి గణ్హన్తస్స, ఉపరి వా గహేత్వా హేట్ఠా గణ్హన్తస్స, ఉభతో వా గహేత్వా మజ్ఝే ఠపేన్తస్స, మజ్ఝే వా గహేత్వా ఉభతో హరన్తస్స, సబ్బమూలం వా కత్వా గణ్హన్తస్స చేతనూపక్కమమోచనే సతి విసఙ్కేతో నామ నత్థీతి దస్సేతుం ‘‘ఆరోగ్యత్థఞ్చ సుఖత్థఞ్చా’’తి ఖణ్డచక్కబద్ధచక్కాదిభేదవిచిత్తం పాళిమాహ.
తత్థ ఆరోగ్యత్థఞ్చ సుఖత్థఞ్చ ఆరోగ్యత్థఞ్చ భేసజ్జత్థఞ్చా తి ఏవం ఆరోగ్యపదం సబ్బపదేహి యోజేత్వా వుత్తమేకం ఖణ్డచక్కం. సుఖపదాదీని సబ్బపదేహి యోజేత్వా యావ అత్తనో అత్తనో అతీతానన్తరపదం తావ ఆనేత్వా వుత్తాని నవ బద్ధచక్కానీతి ఏవం ఏకేకమూలకాని దస చక్కాని హోన్తి, తాని దుమూలకాదీహి సద్ధిం అసమ్మోహతో విత్థారేత్వా వేదితబ్బాని. అత్థో పనేత్థ పాకటోయేవ.
యథా చ ఆరోగ్యత్థాయాతిఆదీసు దససు పదేసు, ఏవం నీలాదీసుపి ‘‘నీలఞ్చ పీతకఞ్చ చేతేతి ఉపక్కమతీ’’తిఆదినా నయేన దస చక్కాని వుత్తాని, తానిపి అసమ్మోహతో విత్థారేత్వా వేదితబ్బాని. అత్థో పనేత్థ పాకటోయేవ.
పున ఆరోగ్యత్థఞ్చ నీలఞ్చ ఆరోగ్యత్థఞ్చ సుఖత్థఞ్చ నీలఞ్చ పీతకఞ్చాతి ఏకేనేకం ద్వీహి ద్వే…పే… దసహి దసాతి ఏవం పురిమపదేహి సద్ధిం పచ్ఛిమపదాని యోజేత్వా ఏకం మిస్సకచక్కం వుత్తం.
ఇదాని యస్మా ‘‘నీలం మోచేస్సామీ’’తి చేతేత్వా ఉపక్కమన్తస్స పీతకాదీసు ముత్తేసుపి పీతకాదివసేన చేతేత్వా ఉపక్కమన్తస్స ఇతరేసు ముత్తేసుపి నేవత్థి విసఙ్కేతో, తస్మా ఏతమ్పి నయం దస్సేతుం ‘‘నీలం మోచేస్సామీతి చేతేతి ఉపక్కమతి పీతకం ముచ్చతీ’’తిఆదినా నయేన చక్కాని వుత్తాని. తతో పరం సబ్బపచ్ఛిమపదం నీలాదీహి నవహి పదేహి సద్ధిం యోజేత్వా కుచ్ఛిచక్కం నామ వుత్తం. తతో పీతకాదీని నవ పదాని ఏకేన నీలపదేనేవ సద్ధిం యోజేత్వా పిట్ఠిచక్కం నామ వుత్తం. తతో లోహితకాదీని నవ పదాని ఏకేన పీతకపదేనేవ సద్ధిం యోజేత్వా దుతియం పిట్ఠిచక్కం వుత్తం. ఏవం లోహితకపదాదీహి సద్ధిం ఇతరాని నవ నవ పదాని యోజేత్వా అఞ్ఞానిపి అట్ఠ చక్కాని వుత్తానీతి ఏవం దసగతికం పిట్ఠిచక్కం వేదితబ్బం.
ఏవం ఖణ్డచక్కాదీనం అనేకేసం చక్కానం వసేన విత్థారతో గరుకాపత్తిమేవ దస్సేత్వా ఇదాని అఙ్గవసేనేవ గరుకాపత్తిఞ్చ లహుకాపత్తిఞ్చ అనాపత్తిఞ్చ దస్సేతుం ‘‘చేతేతి ఉపక్కమతి ముచ్చతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ పురిమనయేన అజ్ఝత్తరూపాదీసు రాగాదిఉపత్థమ్భే సతి ఆరోగ్యాదీనం అత్థాయ చేతేన్తస్స ఉపక్కమిత్వా అసుచిమోచనే తివఙ్గసమ్పన్నా గరుకాపత్తి వుత్తా. దుతియేన నయేన చేతేన్తస్స ఉపక్కమన్తస్స చ మోచనే అసతి దువఙ్గసమ్పన్నా లహుకా థుల్లచ్చయాపత్తి. ‘‘చేతేతి న ఉపక్కమతి ముచ్చతీ’’తిఆదీహి ఛహి నయేహి అనాపత్తి.
అయం పన ఆపత్తానాపత్తిభేదో సణ్హో సుఖుమో, తస్మా సుట్ఠు సల్లక్ఖేతబ్బో. సుట్ఠు సల్లక్ఖేత్వా కుక్కుచ్చం పుచ్ఛితేన ఆపత్తి వా అనాపత్తి వా ఆచిక్ఖితబ్బా, వినయకమ్మం వా కాతబ్బం. అసల్లక్ఖేత్వా కరోన్తో హి రోగనిదానం అజానిత్వా భేసజ్జం కరోన్తో వేజ్జో వియ విఘాతఞ్చ ఆపజ్జతి, న చ తం పుగ్గలం తికిచ్ఛితుం సమత్థో హోతి. తత్రాయం సల్లక్ఖణవిధి – కుక్కుచ్చేన ఆగతో భిక్ఖు యావతతియం పుచ్ఛితబ్బో – ‘‘కతరేన పయోగేన కతరేన రాగేన ఆపన్నోసీ’’తి. సచే పఠమం అఞ్ఞం వత్వా పచ్ఛా అఞ్ఞం వదతి న ఏకమగ్గేన కథేతి, సో వత్తబ్బో – ‘‘త్వం న ఏకమగ్గేన కథేసి పరిహరసి, న సక్కా తవ వినయకమ్మం కాతుం గచ్ఛ సోత్థిం గవేసా’’తి. సచే పన తిక్ఖత్తుమ్పి ఏకమగ్గేనేవ కథేతి, యథాభూతం అత్తానం ఆవికరోతి, అథస్స ఆపత్తానాపత్తిగరుకలహుకాపత్తివినిచ్ఛయత్థం ఏకాదసన్నం రాగానం వసేన ఏకాదస పయోగా సమవేక్ఖితబ్బా.
తత్రిమే ఏకాదస రాగా – మోచనస్సాదో, ముచ్చనస్సాదో, ముత్తస్సాదో, మేథునస్సాదో, ఫస్సస్సాదో, కణ్డువనస్సాదో, దస్సనస్సాదో, నిసజ్జస్సాదో, వాచస్సాదో, గేహస్సితపేమం, వనభఙ్గియన్తి. తత్థ మోచేతుం అస్సాదో మోచనస్సాదో, ముచ్చనే అస్సాదో ముచ్చనస్సాదో, ముత్తే అస్సాదో ముత్తస్సాదో, మేథునే అస్సాదో మేథునస్సాదో, ఫస్సే అస్సాదో ఫస్సస్సాదో, కణ్డువనే అస్సాదో కణ్డువనస్సాదో, దస్సనే అస్సాదో దస్సనస్సాదో, నిసజ్జాయ అస్సాదో నిసజ్జస్సాదో, వాచాయ అస్సాదో వాచస్సాదో, గేహస్సితం పేమం గేహస్సితపేమం, వనభఙ్గియన్తి యంకిఞ్చి పుప్ఫఫలాది వనతో భఞ్జిత్వా ఆహటం. ఏత్థ చ నవహి పదేహి సమ్పయుత్తఅస్సాదసీసేన రాగో వుత్తో. ఏకేన పదేన సరూపేనేవ, ఏకేన పదేన వత్థునా వుత్తో, వనభఙ్గో హి రాగస్స వత్థు న రాగోయేవ.
ఏతేసం పన రాగానం వసేన ఏవం పయోగా సమవేక్ఖితబ్బా – మోచనస్సాదే మోచనస్సాదచేతనాయ చేతేన్తో చేవ అస్సాదేన్తో చ ఉపక్కమతి ముచ్చతి సఙ్ఘాదిసేసో. తథేవ చేతేన్తో చ అస్సాదేన్తో చ ఉపక్కమతి న ముచ్చతి థుల్లచ్చయం. సచే పన సయనకాలే రాగపరియుట్ఠితో హుత్వా ఊరునా వా ముట్ఠినా వా అఙ్గజాతం గాళ్హం పీళేత్వా మోచనత్థాయ సఉస్సాహోవ సుపతి, సుపన్తస్స చస్స అసుచి ముచ్చతి సఙ్ఘాదిసేసో. సచే రాగపరియుట్ఠానం అసుభమనసికారేన వూపసమేత్వా సుద్ధచిత్తో సుపతి, సుపన్తస్స ముత్తేపి అనాపత్తి.
ముచ్చనస్సాదే అత్తనో ధమ్మతాయ ముచ్చమానం అస్సాదేతి న ఉపక్కమతి అనాపత్తి. సచే పన ముచ్చమానం అస్సాదేన్తో ఉపక్కమతి, తేన ఉపక్కమేన ముత్తే సఙ్ఘాదిసేసో. అత్తనో ధమ్మతాయ ముచ్చమానే ‘‘మా కాసావం వా సేనాసనం వా దుస్సీ’’తి అఙ్గజాతం గహేత్వా జగ్గనత్థాయ ఉదకట్ఠానం గచ్ఛతి వట్టతీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం.
ముత్తస్సాదే అత్తనో ధమ్మతాయ ముత్తే ఠానా చుతే అసుచిమ్హి పచ్ఛా అస్సాదేన్తస్స వినా ఉపక్కమేన ముచ్చతి, అనాపత్తి. సచే అస్సాదేత్వా పున మోచనత్థాయ నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా మోచేతి, సఙ్ఘాదిసేసో.
మేథునస్సాదే మేథునరాగేన మాతుగామం గణ్హాతి, తేన పయోగేన అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి. మేథునధమ్మస్స పయోగత్తా పన తాదిసే గహణే దుక్కటం, సీసం పత్తే పారాజికం. సచే మేథునరాగేన రత్తో పున అస్సాదేత్వా మోచనత్థాయ నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా మోచేతి, సఙ్ఘాదిసేసో.
ఫస్సస్సాదే దువిధో ఫస్సో – అజ్ఝత్తికో, బాహిరో చ. అజ్ఝత్తికే తావ అత్తనో నిమిత్తం థద్ధం ముదుకన్తి జానిస్సామీతి వా లోలభావేన వా కీళాపయతో అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి. సచే కీళాపేన్తో అస్సాదేత్వా మోచనత్థాయ నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా మోచేతి, సఙ్ఘాదిసేసో. బాహిరఫస్సే పన కాయసంసగ్గరాగేన మాతుగామస్స అఙ్గమఙ్గాని పరామసతో చేవ ఆలిఙ్గతో చ అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి. కాయసంసగ్గసఙ్ఘాదిసేసం పన ఆపజ్జతి. సచే కాయసంసగ్గరాగేన రత్తో పున అస్సాదేత్వా మోచనత్థాయ నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా మోచేతి విసట్ఠిపచ్చయాపి సఙ్ఘాదిసేసో.
కణ్డువనస్సాదే దద్దుకచ్ఛుపిళకపాణకాదీనం అఞ్ఞతరవసేన కణ్డువమానం నిమిత్తం కణ్డువనస్సాదే నేవ కణ్డువతో అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి. కణ్డువనస్సాదేన రత్తో పున అస్సాదేత్వా మోచనత్థాయ నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా మోచేతి, సఙ్ఘాదిసేసో.
దస్సనస్సాదే దస్సనస్సాదేన పునప్పునం మాతుగామస్స అనోకాసం ఉపనిజ్ఝాయతో అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి. మాతుగామస్స అనోకాసుపనిజ్ఝానే పన దుక్కటం. సచే దస్సనస్సాదేన రత్తో పున అస్సాదేత్వా మోచనత్థాయ నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా మోచేతి, సఙ్ఘాదిసేసో.
నిసజ్జస్సాదే మాతుగామేన సద్ధిం రహో నిసజ్జస్సాదరాగేన నిసిన్నస్స అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి. రహో నిసజ్జపచ్చయా పన ఆపన్నాయ ఆపత్తియా కారేతబ్బో. సచే నిసజ్జస్సాదేన రత్తో పున అస్సాదేత్వా మోచనత్థాయ నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా మోచేతి, సఙ్ఘాదిసేసో.
వాచస్సాదే వాచస్సాదరాగేన మాతుగామం మేథునసన్నిస్సితాహి వాచాహి ఓభాసన్తస్స అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి. దుట్ఠుల్లవాచాసఙ్ఘాదిసేసం పన ఆపజ్జతి. సచే వాచస్సాదేన రత్తో పున అస్సాదేత్వా మోచనత్థాయ నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా మోచేతి, సఙ్ఘాదిసేసో.
గేహస్సితపేమే మాతరం వా మాతుపేమేన భగినిం వా భగినిపేమేన పునప్పునం పరామసతో చేవ ఆలిఙ్గతో చ అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి. గేహస్సితపేమేన పన ఫుసనపచ్చయా దుక్కటం. సచే గేహస్సితపేమేన రత్తో పున అస్సాదేత్వా మోచనత్థాయ నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా మోచేతి, సఙ్ఘాదిసేసో.
వనభఙ్గే ఇత్థిపురిసా అఞ్ఞమఞ్ఞం కిఞ్చిదేవ తమ్బూలగన్ధపుప్ఫవాసాదిప్పకారం పణ్ణాకారం మిత్తసన్థవభావస్స దళ్హభావత్థాయ పేసేన్తి అయం వనభఙ్గో నామ. తఞ్చే మాతుగామో కస్సచి సంసట్ఠవిహారికస్స కులూపకభిక్ఖునో పేసేతి, తస్స చ ‘‘అసుకాయ నామ ఇదం పేసిత’’న్తి సారత్తస్స పునప్పునం హత్థేహి తం వనభఙ్గం కీళాపయతో అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి. సచే వనభఙ్గే సారత్తో పున అస్సాదేత్వా మోచనత్థాయ నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా మోచేతి, సఙ్ఘాదిసేసో. సచే ఉపక్కమన్తేపి న ముచ్చతి, థుల్లచ్చయం.
ఏవమేతేసం ఏకాదసన్నం రాగానం వసేన ఇమే ఏకాదస పయోగే సమేవేక్ఖిత్వా ఆపత్తి వా అనాపత్తి వా సల్లక్ఖేతబ్బా. సల్లక్ఖేత్వా సచే గరుకా హోతి ‘‘గరుకా’’తి ఆచిక్ఖితబ్బా. సచే లహుకా హోతి ‘‘లహుకా’’తి ఆచిక్ఖితబ్బా. తదనురూపఞ్చ వినయకమ్మం కాతబ్బం. ఏవఞ్హి కతం సుకతం హోతి రోగనిదానం ఞత్వా వేజ్జేన కతభేసజ్జమివ, తస్స చ పుగ్గలస్స సోత్థిభావాయ సంవత్తతి.
౨౬౨. చేతేతి న ఉపక్కమతీతిఆదీసు మోచనస్సాదచేతనాయ చేతేతి, న ఉపక్కమతి, ముచ్చతి, అనాపత్తి. మోచనస్సాదపీళితో ‘‘అహో వత ముచ్చేయ్యా’’తి చేతేతి, న ఉపక్కమతి, న ముచ్చతి, అనాపత్తి. మోచనస్సాదేన న చేతేతి, ఫస్సస్సాదేన కణ్డువనస్సాదేన వా ఉపక్కమతి, ముచ్చతి, అనాపత్తి. తథేవ న చేతేతి, ఉపక్కమతి, న ముచ్చతి, అనాపత్తి. కామవితక్కం వితక్కేన్తో మోచనత్థాయ న చేతేతి, న ఉపక్కమతి, ముచ్చతి, అనాపత్తి. సచే పనస్స వితక్కయతోపి న ముచ్చతి ఇదం ఆగతమేవ హోతి, ‘‘న చేతేతి, న ఉపక్కమతి, న ముచ్చతి, అనాపత్తీ’’తి.
అనాపత్తి సుపినన్తేనాతి సుత్తస్స సుపినే మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స వియ కాయసంసగ్గాదీని ఆపజ్జన్తస్స వియ సుపినన్తేనేవ కారణేన యస్స అసుచి ముచ్చతి, తస్స అనాపత్తి. సుపినే పన ఉప్పన్నాయ అస్సాదచేతనాయ సచస్స విసయో హోతి, నిచ్చలేన భవితబ్బం, న హత్థేన నిమిత్తం కీళాపేతబ్బం, కాసావపచ్చత్థరణరక్ఖణత్థం పన హత్థపుటేన గహేత్వా జగ్గనత్థాయ ఉదకట్ఠానం గన్తుం వట్టతి.
నమోచనాధిప్పాయస్సాతి యస్స భేసజ్జేన వా నిమిత్తం ఆలిమ్పన్తస్స ఉచ్చారాదీని వా కరోన్తస్స నమోచనాధిప్పాయస్స ముచ్చతి, తస్సాపి అనాపత్తి. ఉమ్మత్తకస్స దువిధస్సాపి అనాపత్తి. ఇధ సేయ్యసకో ఆదికమ్మికో, తస్స అనాపత్తి ఆదికమ్మికస్సాతి.
పదభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సముట్ఠానాదీసు ఇదం సిక్ఖాపదం పఠమపారాజికసముట్ఠానం కాయచిత్తతో సముట్ఠాతి. కిరియా, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, అకుసలచిత్తం, ద్వివేదనం, సుఖమజ్ఝత్తద్వయేనాతి.
౨౬౩. వినీతవత్థూసు సుపినవత్థు అనుపఞ్ఞత్తియం వుత్తనయమేవ. ఉచ్చారపస్సావవత్థూని ఉత్తానత్థానేవ.
వితక్కవత్థుస్మిం కామవితక్కన్తి గేహస్సితకామవితక్కం. తత్థ కిఞ్చాపి అనాపత్తి వుత్తా, అథ ఖో వితక్కగతికేన న భవితబ్బం. ఉణ్హోదకవత్థూసు పఠమం ఉత్తానమేవ. దుతియే సో భిక్ఖు మోచేతుకామో ఉణ్హోదకేన నిమిత్తం పహరిత్వా పహరిత్వా న్హాయి, తేనస్స ఆపత్తి వుత్తా. తతియే ఉపక్కమస్స అత్థితాయ థుల్లచ్చయం. భేసజ్జకణ్డువనవత్థూని ఉత్తానత్థానేవ.
౨౬౪. మగ్గవత్థూసు పఠమస్స థులఊరుకస్స మగ్గం గచ్ఛన్తస్స సమ్బాధట్ఠానే ఘట్టనాయ అసుచి ముచ్చి, తస్స నమోచనాధిప్పాయత్తా అనాపత్తి. దుతియస్స తథేవ ముచ్చి, మోచనాధిప్పాయత్తా పన సఙ్ఘాదిసేసో. తతియస్స న ముచ్చి, ఉపక్కమసబ్భావతో పన థుల్లచ్చయం. తస్మా మగ్గం గచ్ఛన్తేన ఉప్పన్నే పరిళాహే న గన్తబ్బం, గమనం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా అసుభాదిమనసికారేన చిత్తం వూపసమేత్వా సుద్ధచిత్తేన కమ్మట్ఠానం ఆదాయ గన్తబ్బం. సచే ఠితో వినోదేతుం న సక్కోతి, మగ్గా ఓక్కమ్మ నిసీదిత్వా వినోదేత్వా కమ్మట్ఠానం ఆదాయ సుద్ధచిత్తేనేవ గన్తబ్బం.
వత్థివత్థూసు తే భిక్ఖూ వత్థిం దళ్హం గహేత్వా పూరేత్వా పూరేత్వా విస్సజ్జేన్తా గామదారకా వియ పస్సావమకంసు. జన్తాఘరవత్థుస్మిం ఉదరం తాపేన్తస్స మోచనాధిప్పాయస్సాపి అమోచనాధిప్పాయస్సాపి ముత్తే అనాపత్తియేవ. పరికమ్మం కరోన్తస్స నిమిత్తచాలనవసేన అసుచి ముచ్చి, తస్మా ఆపత్తిట్ఠానే ఆపత్తి వుత్తా.
౨౬౫. ఊరుఘట్టాపనవత్థూసు యేసం ఆపత్తి వుత్తా తే అఙ్గజాతమ్పి ఫుసాపేసున్తి వేదితబ్బాతి ఏవం కురున్దట్ఠకథాయం వుత్తం. సామణేరాదివత్థూని ఉత్తానత్థానేవ.
౨౬౬. కాయత్థమ్భనవత్థుస్మిం కాయం థమ్భేన్తస్సాతి చిరం నిసీదిత్వా వా నిపజ్జిత్వా వా నవకమ్మం వా కత్వా ఆలసియవిమోచనత్థం విజమ్భేన్తస్స.
ఉపనిజ్ఝాయనవత్థుస్మిం సచేపి పటసతం నివత్థా హోతి పురతో వా పచ్ఛతో వా ఠత్వా ‘‘ఇమస్మిం నామ ఓకాసే నిమిత్త’’న్తి ఉపనిజ్ఝాయన్తస్స దుక్కటమేవ. అనివత్థానం గామదారికానం నిమిత్తం ఉపనిజ్ఝాయన్తస్స పన కిమేవ వత్తబ్బం. తిరచ్ఛానగతానమ్పి నిమిత్తే ఏసేవ నయో. ఇతో చితో చ అవిలోకేత్వా పన దివసమ్పి ఏకపయోగేన ఉపనిజ్ఝాయన్తస్స ఏకమేవ దుక్కటం. ఇతో చితో చ విలోకేత్వా పునప్పునం ఉపనిజ్ఝాయన్తస్స పయోగే పయోగే దుక్కటం. ఉమ్మీలననిమీలనవసేన పన న కారేతబ్బో. సహసా ఉపనిజ్ఝాయిత్వా పున పటిసఙ్ఖాయ సంవరే తిట్ఠతో అనాపత్తి, తం సంవరం పహాయ పున ఉపనిజ్ఝాయతో దుక్కటమేవ.
౨౬౭. తాళచ్ఛిద్దాదివత్థూని ఉత్తానత్థానేవ. న్హానవత్థూసు యే ఉదకసోతం నిమిత్తేన పహరింసు తేసం ఆపత్తి వుత్తా. ఉదఞ్జలవత్థూసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ ఉదఞ్జలన్తి ఉదకచిక్ఖల్లో వుచ్చతి. ఏతేనేవ ఉపాయేన ఇతో పరాని సబ్బానేవ ఉదకే ధావనాదివత్థూని వేదితబ్బాని. అయం పన విసేసో. పుప్ఫావళియవత్థూసు సచేపి నమోచనాధిప్పాయస్స అనాపత్తి, కీళనపచ్చయా పన దుక్కటం హోతీతి.
సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౬౯. తేన సమయేన బుద్ధో భగవాతి కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదం. తత్రాయం అనుత్తానపదవణ్ణనా – అరఞ్ఞే విహరతీతి న ఆవేణికే అరఞ్ఞే, జేతవనవిహారస్సేవ పచ్చన్తే ఏకపస్సే. మజ్ఝే గబ్భోతి తస్స చ విహారస్స మజ్ఝే గబ్భో హోతి. సమన్తా పరియాగారోతి సమన్తా పనస్స మణ్డలమాళపరిక్ఖేపో హోతి. సో కిర మజ్ఝే చతురస్సం గబ్భం కత్వా బహి మణ్డలమాళపరిక్ఖేపేన కతో, యథా సక్కా హోతి అన్తోయేవ ఆవిఞ్ఛన్తేహి విచరితుం.
సుపఞ్ఞత్తన్తి సుట్ఠ ఠపితం, యథా యథా యస్మిం యస్మిఞ్చ ఓకాసే ఠపితం పాసాదికం హోతి లోకరఞ్జకం తథా తథా తస్మిం తస్మిం ఓకాసే ఠపితం, వత్తసీసేన హి సోం ఏకకిచ్చమ్పి న కరోతి. ఏకచ్చే వాతపానే వివరన్తోతి యేసు వివటేసు అన్ధకారో హోతి తాని వివరన్తో యేసు వివటేసు ఆలోకో హోతి తాని థకేన్తో.
ఏవం వుత్తే సా బ్రాహ్మణీ తం బ్రాహ్మణం ఏతదవోచాతి ఏవం తేన బ్రాహ్మణేన పసంసిత్వా వుత్తే సా బ్రాహ్మణీ ‘‘పసన్నో అయం బ్రాహ్మణో పబ్బజితుకామో మఞ్ఞే’’తి సల్లక్ఖేత్వా నిగూహితబ్బమ్పి తం అత్తనో విప్పకారం పకాసేన్తీ కేవలం తస్స సద్ధావిఘాతాపేక్ఖా హుత్వా ఏతం ‘‘కుతో తస్స ఉళారత్తతా’’తిఆదివచనమవోచ. తత్థ ఉళారో అత్తా అస్సాతి ఉళారత్తా, ఉళారత్తనో భావో ఉట్ఠారత్తతా. కులిత్థీహీతిఆదీసు కులిత్థియో నామ ఘరస్సామినియో. కులధీతరో నామ పురిసన్తరగతా కులధీతరో. కులకుమారియో నామ అనివిట్ఠా వుచ్చన్తి. కులసుణ్హా నామ పరకులతో ఆనీతా కులదారకానం వధుయో.
౨౭౦. ఓతిణ్ణోతి యక్ఖాదీహి వియ సత్తా అన్తో ఉప్పజ్జన్తేన రాగేన ఓతిణ్ణో, కూపాదీని వియ సత్తా అసమపేక్ఖిత్వా రజనీయే ఠానే రజ్జన్తో సయం వా రాగం ఓతిణ్ణో, యస్మా పన ఉభయథాపి రాగసమఙ్గిస్సేవేతం అధివచనం, తస్మా ‘‘ఓతిణ్ణో నామ సారత్తో అపేక్ఖవా పటిబద్ధచిత్తో’’తి ఏవమస్స పదభాజనం వుత్తం.
తత్థ సారత్తోతి కాయసంసగ్గరాగేన సుట్ఠు రత్తో. అపేక్ఖవాతి కాయసంసగ్గాపేక్ఖాయ అపేక్ఖవా. పటిబద్ధచిత్తోతి కాయసంసగ్గరాగేనేవ తస్మిం వత్థుస్మిం పటిబద్ధచిత్తో. విపరిణతేనాతి పరిసుద్ధభవఙ్గసన్తతిసఙ్ఖాతం పకతిం విజహిత్వా అఞ్ఞథా పవత్తేన, విరూపం వా పరిణతేన విరూపం పరివత్తేన, యథా పరివత్తమానం విరూపం హోతి ఏవం పరివత్తిత్వా ఠితేనాతి అధిప్పాయో.
౨౭౧. యస్మా పనేతం రాగాదీహి సమ్పయోగం నాతివత్తతి, తస్మా ‘‘విపరిణతన్తి రత్తమ్పి చిత్త’’న్తిఆదినా నయేనస్స పదభాజనం వత్వా అన్తే ఇధాధిప్పేతమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అపిచ రత్తం చిత్తం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతం విపరిణత’’న్తి ఆహ.
తదహుజాతాతి తందివసం జాతా జాతమత్తా అల్లమంసపేసివణ్ణా, ఏవరూపాయపి హి సద్ధిం కాయసంసగ్గే సఙ్ఘాదిసేసో, మేథునవీతిక్కమే పారాజికం, రహో నిసజ్జస్సాదే పాచిత్తియఞ్చ హోతి. పగేవాతి పఠమమేవ.
కాయసంసగ్గం సమాపజ్జేయ్యాతి హత్థగ్గహణాదికాయసమ్పయోగం కాయమిస్సీభావం సమాపజ్జేయ్య, యస్మా పనేతం సమాపజ్జన్తస్స యో సో కాయసంసగ్గో నామ సో అత్థతో అజ్ఝాచారో హోతి, రాగవసేన అభిభవిత్వా సఞ్ఞమవేలం ఆచారో, తస్మాస్స సఙ్ఖేపన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘అజ్ఝాచారో వుచ్చతీ’’తి పదభాజనమాహ.
హత్థగ్గాహం వాతిఆదిభేదం పనస్స విత్థారేన అత్థదస్సనం. తత్థ హత్థాదీనం విభాగదస్సనత్థం ‘‘హత్థో నామ కప్పరం ఉపాదాయా’’తిఆదిమాహ తత్థ కప్పరం ఉపాదాయాతి దుతియం. మహాసన్ధిం ఉపాదాయ. అఞ్ఞత్థ పన మణిబన్ధతో పట్ఠాయ యావ అగ్గనఖా హత్థో ఇధ సద్ధిం అగ్గబాహాయ కప్పరతో పట్ఠాయ అధిప్పేతో.
సుద్ధకేసా వాతి సుత్తాదీహి అమిస్సా సుద్ధా కేసాయేవ. వేణీతి తీహి కేసవట్టీహి వినన్ధిత్వా కతకేసకలాపస్సేతం నామం. సుత్తమిస్సాతి పఞ్చవణ్ణేన సుత్తేన కేసే మిస్సేత్వా కతా. మాలామిస్సాతి వస్సికపుప్ఫాదీహి మిస్సేత్వా తీహి కేసవట్టీహి వినన్ధిత్వా కతా, అవినద్ధోపి వా కేవలం పుప్ఫమిస్సకో కేసకలాపో ఇధ ‘‘వేణీ’’తి వేదితబ్బో. హిరఞ్ఞమిస్సాతి కహాపణమాలాయ మిస్సేత్వా కతా. సువణ్ణమిస్సాతి సువణ్ణచీరకేహి వా పామఙ్గాదీహి వా మిస్సేత్వా కతా. ముత్తామిస్సాతి ముత్తావలీహి మిస్సేత్వా కతా. మణిమిస్సాతి సుత్తారూళ్హేహి మణీహి మిస్సేత్వా కతా. ఏతాసు హి యంకిఞ్చి వేణిం గణ్హన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసోయేవ. ‘‘అహం మిస్సకవేణిం అగ్గహేసి’’న్తి వదన్తస్స మోక్ఖో నత్థి. వేణిగ్గహణేన చేత్థ కేసాపి గహితావ హోన్తి, తస్మా యో ఏకమ్పి కేసం గణ్హాతి తస్సపి ఆపత్తియేవ.
హత్థఞ్చ వేణిఞ్చ ఠపేత్వాతి ఇధ వుత్తలక్ఖణం హత్థఞ్చ సబ్బప్పకారఞ్చ వేణిం ఠపేత్వా అవసేసం సరీరం ‘‘అఙ్గ’’న్తి వేదితబ్బం. ఏవం పరిచ్ఛిన్నేసు హత్థాదీసు హత్థస్స గహణం హత్థగ్గాహో, వేణియా గహణం వేణిగ్గాహో, అవసేసససరీరస్స పరామసనం అఞ్ఞతరస్స వా అఞ్ఞతరస్స వా అఙ్గస్స పరామసనం, యో తం హత్థగ్గాహం వా వేణిగ్గాహం వా అఞ్ఞతరస్స వా అఞ్ఞతరస్స వా అఙ్గస్స పరామసనం సమాపజ్జేయ్య, తస్స సఙ్ఘాదిసేసో నామ ఆపత్తినికాయో హోతీతి. అయం సిక్ఖాపదస్స అత్థో.
౨౭౨. యస్మా పన యో చ హత్థగ్గాహో యో చ వేణిగ్గాహో యఞ్చ అవసేసస్స అఙ్గస్స పరామసనం తం సబ్బమ్పి భేదతో ద్వాదసవిధం హోతి, తస్మా తం భేదం దస్సేతుం ‘‘ఆమసనా పరామసనా’’తిఆదినా నయేనస్స పదభాజనం వుత్తం. తత్థ యఞ్చ వుత్తం ‘‘ఆమసనా నామ ఆమట్ఠమత్తా’’తి యఞ్చ ‘‘ఛుపనం నామ ఫుట్ఠమత్త’’న్తి, ఇమేసం అయం విసేసో – ఆమసనాతి ఆమజ్జనా ఫుట్ఠోకాసం అనతిక్కమిత్వాపి తత్థేవ సఙ్ఘట్టనా. అయఞ్హి ‘‘ఆమట్ఠమత్తా’’తి వుచ్చతి. ఛుపనన్తి అసఙ్ఘట్టేత్వా ఫుట్ఠమత్తం.
యమ్పి ఉమ్మసనాయ చ ఉల్లఙ్ఘనాయ చ నిద్దేసే ‘‘ఉద్ధం ఉచ్చారణా’’తి ఏకమేవ పదం వుత్తం. తత్రాపి అయం విసేసో – పఠమం అత్తనో కాయస్స ఇత్థియా కాయే ఉద్ధం పేసనవసేన వుత్తం, దుతియం ఇత్థియా కాయం ఉక్ఖిపనవసేన, సేసం పాకటమేవ.
౨౭౩. ఇదాని య్వాయం ఓతిణ్ణో విపరిణతేన చిత్తేన కాయసంసగ్గం సమాపజ్జతి, తస్స ఏతేసం పదానం వసేన విత్థారతో ఆపత్తిభేదం దస్సేన్తో ‘‘ఇత్థీ చ హోతి ఇత్థిసఞ్ఞీ సారత్తో చ భిక్ఖు చ నం ఇత్థియా కాయేన కాయ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ భిక్ఖు చ నం ఇత్థియా కాయేన కాయన్తి సో సారత్తో చ ఇత్థిసఞ్ఞీ చ భిక్ఖు అత్తనో కాయేన. నన్తి నిపాతమత్తం. అథ వా ఏతం తస్సా ఇత్థియా హత్థాదిభేదం కాయం. ఆమసతి పరామసతీతి ఏతేసు చే ఏకేనాపి ఆకారేన అజ్ఝాచరతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్స. తత్థ సకిం ఆమసతో ఏకా ఆపత్తి, పునప్పునం ఆమసతో పయోగే పయోగే సఙ్ఘాదిసేసో.
పరామసన్తోపి సచే కాయతో అమోచేత్వావ ఇతో చితో చ అత్తనో హత్థం వా కాయం వా సఞ్చోపేతి హరతి పేసేతి దివసమ్పి పరామసతో ఏకావ ఆపత్తి. సచే కాయతో మోచేత్వా మోచేత్వా పరామసతి పయోగే పయోగే ఆపత్తి.
ఓమసన్తోపి సచే కాయతో అమోచేత్వావ ఇత్థియా మత్థకతో పట్ఠాయ యావ పాదపిట్ఠిం ఓమసతి ఏకావ ఆపత్తి. సచే పన ఉదరాదీసు తం తం ఠానం పత్వా ముఞ్చిత్వా ముఞ్చిత్వా ఓమసతి పయోగే పయోగే ఆపత్తి. ఉమ్మసనాయపి పాదతో పట్ఠాయ యావ సీసం ఉమ్మసన్తస్స ఏసేవ నయో.
ఓలఙ్ఘనాయ మాతుగామం కేసేసు గహేత్వా నామేత్వా చుమ్బనాదీసు యం అజ్ఝాచారం ఇచ్ఛతి తం కత్వా ముఞ్చతో ఏకావ ఆపత్తి. ఉట్ఠితం పునప్పునం నామయతో పయోగే పయోగే ఆపత్తి. ఉల్లఙ్ఘనాయపి కేసేసు వా హత్థేసు వా గహేత్వా వుట్ఠాపయతో ఏసేవ నయో.
ఆకడ్ఢనాయ అత్తనో అభిముఖం ఆకడ్ఢన్తో యావ న ముఞ్చతి తావ ఏకావ ఆపత్తి. ముఞ్చిత్వా ముఞ్చిత్వా ఆకడ్ఢన్తస్స పయోగే పయోగే ఆపత్తి. పతికడ్ఢనాయపి పరమ్ముఖం పిట్ఠియం గహేత్వా పటిప్పణామయతో ఏసేవ నయో.
అభినిగ్గణ్హనాయ హత్థే వా బాహాయ వా దళ్హం గహేత్వా యోజనమ్పి గచ్ఛతో ఏకావ ఆపత్తి. ముఞ్చిత్వా పునప్పునం గణ్హతో పయోగే పయోగే ఆపత్తి. అముఞ్చిత్వా పునప్పునం ఫుసతో చ ఆలిఙ్గతో చ పయోగే పయోగే ఆపత్తీతి మహాసుమత్థేరో ఆహ. మహాపదుమత్థేరో పనాహ – ‘‘మూలగ్గహణమేవ పమాణం, తస్మా యావ న ముఞ్చతి తావ ఏకా ఏవ ఆపత్తీ’’తి.
అభినిప్పీళనాయ వత్థేన వా ఆభరణేన వా సద్ధిం పీళయతో అఙ్గం అఫుసన్తస్స థుల్లచ్చయం, ఫుసన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసో, ఏకపయోగేన ఏకా ఆపత్తి, నానాపయోగేన నానా.
గహణఛుపనేసు అఞ్ఞం కిఞ్చి వికారం అకరోన్తోపి గహితమత్తఫుట్ఠమత్తేనాపి ఆపత్తిం ఆపజ్జతి.
ఏవమేతేసు ఆమసనాదీసు ఏకేనాపి ఆకారేన అజ్ఝాచారతో ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞిస్స సఙ్ఘాదిసేసో, వేమతికస్స థుల్లచ్చయం, పణ్డకపురిసతిరచ్ఛానగతసఞ్ఞిస్సాపి థుల్లచ్చయమేవ. పణ్డకే పణ్డకసఞ్ఞిస్స థుల్లచ్చయం, వేమతికస్స దుక్కటం. పురిసతిరచ్ఛానగతఇత్థిసఞ్ఞిస్సాపి దుక్కటమేవ. పురిసే పురిససఞ్ఞిస్సాపి వేమతికస్సాపి ఇత్థిపణ్డకతిరచ్ఛానగతసఞ్ఞిస్సాపి దుక్కటమేవ. తిరచ్ఛానగతేపి సబ్బాకారేన దుక్కటమేవాతి. ఇమా ఏకమూలకనయే వుత్తా ఆపత్తియో సల్లక్ఖేత్వా ఇమినావ ఉపాయేన ‘‘ద్వే ఇత్థియో ద్విన్నం ఇత్థీన’’న్తిఆదివసేన వుత్తే దుమూలకనయేపి దిగుణా ఆపత్తియో వేదితబ్బా. యథా చ ద్వీసు ఇత్థీసు ద్వే సఙ్ఘాదిసేసా; ఏవం సమ్బహులాసు సమ్బహులా వేదితబ్బా.
యో హి ఏకతో ఠితా సమ్బహులా ఇత్థియో బాహాహి పరిక్ఖిపిత్వా గణ్హాతి సో యత్తకా ఇత్థియో ఫుట్ఠా తాసం గణనాయ సఙ్ఘాదిసేసే ఆపజ్జతి, మజ్ఝగతానం గణనాయ థుల్లచ్చయే. తా హి తేన కాయప్పటిబద్ధేన ఆమట్ఠా హోన్తి. యో పన సమ్బహులానం అఙ్గులియో వా కేసే వా ఏకతో కత్వా గణ్హాతి, సో అఙ్గులియో చ కేసే చ అగణేత్వా ఇత్థియో గణేత్వా సఙ్ఘాదిసేసేహి కారేతబ్బో. యాసఞ్చ ఇత్థీనం అఙ్గులియో వా కేసా వా మజ్ఝగతా హోన్తి, తాసం గణనాయ థుల్లచ్చయే ఆపజ్జతి. తా హి తేన కాయప్పటిబద్ధేన ఆమట్ఠా హోన్తి, సమ్బహులా పన ఇత్థియో కాయప్పటిబద్ధేహి రజ్జువత్థాదీహి పరిక్ఖిపిత్వా గణ్హన్తో సబ్బాసంయేవ అన్తోపరిక్ఖేపగతానం గణనాయ థుల్లచ్చయే ఆపజ్జతి. మహాపచ్చరియం అఫుట్ఠాసు దుక్కటం వుత్తం. తత్థ యస్మా పాళియం కాయప్పటిబద్ధప్పటిబద్ధేన ఆమసనం నామ నత్థి, తస్మా సబ్బమ్పి కాయప్పటిబద్ధప్పటిబద్ధం కాయప్పటిబద్ధేనేవ సఙ్గహేత్వా మహాఅట్ఠకథాయఞ్చ కురున్దియఞ్చ వుత్తో పురిమనయోయేవేత్థ యుత్తతరో దిస్సతి.
యో హి హత్థేన హత్థం గహేత్వా పటిపాటియా ఠితాసు ఇత్థీసు సమసారాగో ఏకం హత్థే గణ్హాతి, సో గహితిత్థియా వసేన ఏకం సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జతి, ఇతరాసం గణనాయ పురిమనయేనేవ థుల్లచ్చయే. సచే సో తం కాయప్పటిబద్ధే వత్థే వా పుప్ఫే వా గణ్హాతి, సబ్బాసం గణనాయ థుల్లచ్చయే ఆపజ్జతి. యథేవ హి రజ్జువత్థాదీహి పరిక్ఖిపన్తేన సబ్బాపి కాయప్పటిబద్ధేన ఆమట్ఠా హోన్తి, తథా ఇధాపి సబ్బాపి కాయప్పటిబద్ధేన ఆమట్ఠా హోన్తి. సచే పన తా ఇత్థియో అఞ్ఞమఞ్ఞం వత్థకోటియం గహేత్వా ఠితా హోన్తి, తత్ర చేసో పురిమనయేనేవ పఠమం ఇత్థిం హత్థే గణ్హాతి గహితాయ వసేన సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జతి, ఇతరాసం గణనాయ దుక్కటాని. సబ్బాసఞ్హి తాసం తేన పురిమనయేనేవ కాయపటిబద్ధేన కాయప్పటిబద్ధం ఆమట్ఠం హోతి. సచే పన సోపి తం కాయప్పటిబద్ధేయేవ గణ్హాతి తస్సా వసేన థుల్లచ్చయం ఆపజ్జతి, ఇతరాసం గణనాయ అనన్తరనయేనేవ దుక్కటాని.
యో పన ఘనవత్థనివత్థం ఇత్థిం కాయసంసగ్గరాగేన వత్థే ఘట్టేతి, థుల్లచ్చయం. విరళవత్థనివత్థం ఘట్టేతి, తత్ర చే వత్థన్తరేహి ఇత్థియా వా నిక్ఖన్తలోమాని భిక్ఖుం భిక్ఖునో వా పవిట్ఠలోమాని ఇత్థిం ఫుసన్తి, ఉభిన్నం లోమానియేవ వా లోమాని ఫుసన్తి, సఙ్ఘాదిసేసో. ఉపాదిన్నకేన హి కమ్మజరూపేన ఉపాదిన్నకం వా అనుపాదిన్నకం వా అనుపాదిన్నకేనపి కేనచి కేసాదినా ఉపాదిన్నకం వా అనుపాదిన్నకం వా ఫుసన్తోపి సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జతియేవ.
తత్థ కురున్దియం ‘‘లోమాని గణేత్వా సఙ్ఘాదిసేసో’’తి వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘‘లోమాని గణేత్వా ఆపత్తియా న కారేతబ్బో, ఏకమేవ సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జతి. సఙ్ఘికమఞ్చే పన అపచ్చత్థరిత్వా నిపన్నో లోమాని గణేత్వా కారేతబ్బో’’తి వుత్తం, తదేవ యుత్తం. ఇత్థివసేన హి అయం ఆపత్తి, న కోట్ఠాసవసేనాతి.
ఏత్థాహ ‘‘యో పన ‘కాయప్పటిబద్ధం గణ్హిస్సామీ’తి కాయం గణ్హాతి, ‘కాయం గణ్హిస్సామీ’తి కాయప్పటిబద్ధం గణ్హాతి, సో కిం ఆపజ్జతీ’’తి. మహాసుమత్థేరో తావ ‘‘యథావత్థుకమేవా’’తి వదతి. అయం కిరస్స లద్ధి –
‘‘వత్థు సఞ్ఞా చ రాగో చ, ఫస్సప్పటివిజాననా;
యథానిద్దిట్ఠనిద్దేసే, గరుకం తేన కారయే’’తి.
ఏత్థ ‘‘వత్థూ’’తి ఇత్థీ. ‘‘సఞ్ఞా’’తి ఇత్థిసఞ్ఞా. ‘‘రాగో’’తి కాయసంసగ్గరాగో. ‘‘ఫస్సప్పటివిజాననా’’తి కాయసంసగ్గఫస్సజాననా. తస్మా యో ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞీ కాయసంసగ్గరాగేన ‘‘కాయప్పటిబద్ధం గహేస్సామీ’’తి పవత్తోపి కాయం ఫుసతి, గరుకం సఙ్ఘాదిసేసంయేవ ఆపజ్జతి. ఇతరోపి థుల్లచ్చయన్తి మహాపదుమత్థేరో పనాహ –
‘‘సఞ్ఞాయ విరాగితమ్హి, గహణే చ విరాగితే;
యథానిద్దిట్ఠనిద్దేసే, గరుకం తత్థ న దిస్సతీ’’తి.
అస్సాపాయం లద్ధి ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞినో హి సఙ్ఘాదిసేసో వుత్తో. ఇమినా చ ఇత్థిసఞ్ఞా విరాగితా కాయప్పటిబద్ధే కాయప్పటిబద్ధసఞ్ఞా ఉప్పాదితా, తం గణ్హన్తస్స పన థుల్లచ్చయం వుత్తం. ఇమినా చ గహణమ్పి విరాగితం తం అగ్గహేత్వా ఇత్థీ గహితా, తస్మా ఏత్థ ఇత్థిసఞ్ఞాయ అభావతో సఙ్ఘాదిసేసో న దిస్సతి, కాయప్పటిబద్ధస్స అగ్గహితత్తా థుల్లచ్చయం న దిస్సతి, కాయసంసగ్గరాగేన ఫుట్ఠత్తా పన దుక్కటం. కాయసంసగ్గరాగేన హి ఇమం నామ వత్థుం ఫుసతో అనాపత్తీతి నత్థి, తస్మా దుక్కటమేవాతి.
ఇదఞ్చ పన వత్వా ఇదం చతుక్కమాహ. ‘‘సారత్తం గణ్హిస్సామీ’తి సారత్తం గణ్హి సఙ్ఘాదిసేసో, ‘విరత్తం గణ్హిస్సామీ’తి విరత్తం గణ్హి దుక్కటం, ‘సారత్తం గణ్హిస్సామీ’తి విరత్తం గణ్హి దుక్కటం, ‘విరత్తం గణ్హిస్సామీ’తి సారత్తం గణ్హి దుక్కటమేవా’’తి. కిఞ్చాపి ఏవమాహ? అథ ఖో మహాసుమత్థేరవాదోయేవేత్థ ‘‘ఇత్థి చ హోతి ఇత్థిసఞ్ఞీ సారత్తో చ భిక్ఖు చ నం ఇత్థియా కాయేన కాయప్పటిబద్ధం ఆమసతి పరామసతి…పే… గణ్హాతి ఛుపతి ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి ఇమాయ పాళియా ‘‘యో హి ఏకతో ఠితా సమ్బహులా ఇత్థియో బాహాహి పరిక్ఖిపిత్వా గణ్హాతి, సో యత్తకా ఇత్థియో ఫుట్ఠా తాసం గణనాయ సఙ్ఘాదిసేసే ఆపజ్జతి, మజ్ఝగతానం గణనాయ థుల్లచ్చయే’’తిఆదీహి అట్ఠకథావినిచ్ఛయేహి చ సమేతి. యది హి సఞ్ఞాదివిరాగేన విరాగితం నామ భవేయ్య ‘‘పణ్డకో చ హోతి ఇత్థిసఞ్ఞీ’’తిఆదీసు వియ ‘‘కాయప్పటిబద్ధఞ్చ హోతి కాయసఞ్ఞీ చా’’తిఆదినాపి నయేన పాళియం విసేసం వదేయ్య. యస్మా పన సో న వుత్తో, తస్మా ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞాయ సతి ఇత్థిం ఆమసన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసో, కాయప్పటిబద్ధం ఆమసన్తస్స థుల్లచ్చయన్తి యథావత్థుకమేవ యుజ్జతి.
మహాపచ్చరియమ్పి చేతం వుత్తం – ‘‘నీలం పారుపిత్వా సయితాయ కాళిత్థియా కాయం ఘట్టేస్సామీ’తి కాయం ఘట్టేతి, సఙ్ఘాదిసేసో; ‘కాయం ఘట్టేస్సామీ’తి నీలం ఘట్టేతి, థుల్లచ్చయం; ‘నీలం ఘట్టేస్సామీ’తి కాయం ఘట్టేతి, సఙ్ఘాదిసేసో; ‘నీలం ఘట్టేస్సామీ’తి నీలం ఘట్టేతి, థుల్లచ్చయ’’న్తి. యోపాయం ‘‘ఇత్థీ చ పణ్డకో చా’’తిఆదినా నయేన వత్థుమిస్సకనయో వుత్తో, తస్మిమ్పి వత్థు సఞ్ఞావిమతివసేన వుత్తా ఆపత్తియో పాళియం అసమ్ముయ్హన్తేన వేదితబ్బా.
కాయేనకాయప్పటిబద్ధవారే పన ఇత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞిస్స కాయప్పటిబద్ధం గణ్హతో థుల్లచ్చయం, సేసే సబ్బత్థ దుక్కటం. కాయప్పటిబద్ధేనకాయవారేపి ఏసేవ నయో. కాయప్పటిబద్ధేనకఆయప్పటిబద్ధవారే చ నిస్సగ్గియేనకాయవారాదీసు చస్స సబ్బత్థ దుక్కటమేవ.
‘‘ఇత్థీ చ హోతి ఇత్థిసఞ్ఞీ సారత్తో చ ఇత్థీ చ నం భిక్ఖుస్స కాయేన కాయ’’న్తిఆదివారో పన భిక్ఖుమ్హి మాతుగామస్స రాగవసేన వుత్తో. తత్థ ఇత్థీ చ నం భిక్ఖుస్స కాయేన కాయన్తి భిక్ఖుమ్హి సారత్తా ఇత్థీ తస్స నిసిన్నోకాసం వా నిపన్నోకాసం వా గన్త్వా అత్తనో కాయేన తం భిక్ఖుస్స కాయం ఆమసతి…పే… ఛుపతి. సేవనాధిప్పాయో కాయేన వాయమతి, ఫస్సం పటివిజానాతీతి ఏవం తాయ ఆమట్ఠో వా ఛుపితో వా సేవనాధిప్పాయో హుత్వా సచే ఫస్సప్పటివిజాననత్థం ఈసకమ్పి కాయం చాలేతి ఫన్దేతి, సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జతి.
ద్వే ఇత్థియోతి ఏత్థ ద్వే సఙ్ఘాదిసేసే ఆపజ్జతి, ఇత్థియా చ పణ్డకే చ సఙ్ఘాదిసేసేన సహ దుక్కటం. ఏతేన ఉపాయేన యావ ‘‘నిస్సగ్గియేన నిస్సగ్గియం ఆమసతి, సేవనాధిప్పాయో కాయేన వాయమతి న చ ఫస్సం పటివిజానాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి తావ పురిమనయేనేవ ఆపత్తిభేదో వేదితబ్బో.
ఏత్థ చ కాయేన వాయమతి న చ ఫస్సం పటివిజానాతీతి అత్తనా నిస్సట్ఠం పుప్ఫం వా ఫలం వా ఇత్థిం అత్తనో నిస్సగ్గియేన పుప్ఫేన వా ఫలేన వా పహరన్తిం దిస్వా కాయేన వికారం కరోతి, అఙ్గులిం వా చాలేతి, భముకం వా ఉక్ఖిపతి, అక్ఖిం వా నిఖణతి, అఞ్ఞం వా ఏవరూపం వికారం కరోతి, అయం వుచ్చతి ‘‘కాయేన వాయమతి న చ ఫస్సం పటివిజానాతీ’’తి. అయమ్పి కాయేన వాయమితత్తా దుక్కటం ఆపజ్జతి, ద్వీసు ఇత్థీసు ద్వే, ఇత్థీపణ్డకేసుపి ద్వే ఏవ దుక్కటే ఆపజ్జతి.
౨౭౯. ఏవం వత్థువసేన విత్థారతో ఆపత్తిభేదం దస్సేత్వా ఇదాని లక్ఖణవసేన సఙ్ఖేపతో ఆపత్తిభేదఞ్చ అనాపత్తిభేదఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘సేవనాధిప్పాయో’’తిఆదిమాహ. తత్థ పురిమనయే ఇత్థియా ఫుట్ఠో సమానో సేవనాధిప్పాయో కాయేన వాయమతి, ఫస్సం పటివిజానాతీతి తివఙ్గసమ్పత్తియా సఙ్ఘాదిసేసో. దుతియే నయే నిస్సగ్గియేన నిస్సగ్గియామసనే వియ వాయమిత్వా అఛుపనే వియ చ ఫస్సస్స అప్పటివిజాననతో దువఙ్గసమ్పత్తియా దుక్కటం. తతియే కాయేన అవాయమతో అనాపత్తి. యో హి సేవనాధిప్పాయోపి నిచ్చలేన కాయేన కేవలం ఫస్సం పటివిజానాతి సాదియతి అనుభోతి, తస్స చిత్తుప్పాదమత్తే ఆపత్తియా అభావతో అనాపత్తి. చతుత్థే పన నిస్సగ్గియేన నిస్సగ్గియామసనే వియ ఫస్సప్పటివిజాననాపి నత్థి, కేవలం చిత్తుప్పాదమత్తమేవ, తస్మా అనాపత్తి. మోక్ఖాధిప్పాయస్స సబ్బాకారేసు అనాపత్తియేవ.
ఏత్థ పన యో ఇత్థియా గహితో తం అత్తనో సరీరా మోచేతుకామో పటిప్పణామేతి వా పహరతి వా అయం కాయేన వాయమతి ఫస్సం పటివిజానాతి. యో ఆగచ్ఛన్తిం దిస్వా తతో ముఞ్చితుకామో ఉత్తాసేత్వా పలాపేతి, అయం కాయేన వాయమతి న చ ఫస్సం పటివిజానాతి. యో తాదిసం దీఘజాతిం కాయే ఆరూళ్హం దిస్వా ‘‘సణికం గచ్ఛతు ఘట్టియమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యా’’తి న ఘట్టేతి, ఇత్థిమేవ వా అఙ్గం ఫుసమానం ఞత్వా ‘‘ఏసా ‘అనత్థికో అయం మయా’తి సయమేవ పక్కమిస్సతీ’’తి అజానన్తో వియ నిచ్చలో హోతి, బలవిత్థియా వా గాళ్హం ఆలిఙ్గిత్వా గహితో దహరభిక్ఖు పలాయితుకామోపి సుట్ఠు గహితత్తా నిచ్చలో హోతి, అయం న చ కాయేన వాయమతి, ఫస్సం పటివిజానాతి. యో పన ఆగచ్ఛన్తిం దిస్వా ‘‘ఆగచ్ఛతు తావ తతో నం పహరిత్వా వా పణామేత్వా వా పక్కమిస్సామీ’’తి నిచ్చలో హోతి, అయం మోక్ఖాధిప్పాయో న చ కాయేన వాయమతి, న చ ఫస్సం పటివిజానాతీతి వేదితబ్బో.
౨౮౦. అసఞ్చిచ్చాతి ఇమినా ఉపాయేన ఇమం ఫుసిస్సామీతి అచేతేత్వా, ఏవఞ్హి అచేతేత్వా పత్తప్పటిగ్గహణాదీసు మాతుగామస్స అఙ్గే ఫుట్ఠేపి అనాపత్తి.
అసతియాతి అఞ్ఞవిహితో హోతి మాతుగామం ఫుసామీతి సతి నత్థి, ఏవం అసతియా హత్థపాదపసారణాదికాలే ఫుసన్తస్స అనాపత్తి.
అజానన్తస్సాతి దారకవేసేన ఠితం దారికం ‘‘ఇత్థీ’’తి అజానన్తో కేనచిదేవ కరణీయేన ఫుసతి, ఏవం ‘‘ఇత్థీ’’తి అజానన్తస్స ఫుసతో అనాపత్తి.
అసాదియన్తస్సాతి కాయసంసగ్గం అసాదియన్తస్స, తస్స బాహాపరమ్పరాయ నీతభిక్ఖుస్స వియ అనాపత్తి. ఉమ్మత్తకాదయో వుత్తనయాఏవ. ఇధ పన ఉదాయిత్థేరో ఆదికమ్మికో, తస్స అనాపత్తి ఆదికమ్మికస్సాతి.
పదభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సముట్ఠానాదీసు ఇదం సిక్ఖాపదం పఠమపారాజికసముట్ఠానం కాయచిత్తతో సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, అకుసలచిత్తం, ద్వివేదనం, సుఖమజ్ఝత్తద్వయేనాతి.
౨౮౧. వినీతవత్థూసు – మాతుయా మాతుపేమేనాతి మాతుపేమేన మాతుయా కాయం ఆమసి. ఏస నయో ధీతుభగినివత్థూసు. తత్థ యస్మా మాతా వా హోతు ధీతా వా ఇత్థీ నామ సబ్బాపి బ్రహ్మచరియస్స పారిపన్థికావ. తస్మా ‘‘అయం మే మాతా అయం ధీతా అయం మే భగినీ’’తి గేహస్సితపేమేన ఆమసతోపి దుక్కటమేవ వుత్తం.
ఇమం పన భగవతో ఆణం అనుస్సరన్తేన సచేపి నదీసోతేన వుయ్హమానం మాతరం పస్సతి నేవ హత్థేన పరామసితబ్బా. పణ్డితేన పన భిక్ఖునా నావా వా ఫలకం వా కదలిక్ఖన్ధో వా దారుక్ఖన్ధో వా ఉపసంహరితబ్బో. తస్మిం అసతి కాసావమ్పి ఉపసంహరిత్వా పురతో ఠపేతబ్బం, ‘‘ఏత్థ గణ్హాహీ’’తి పన న వత్తబ్బా. గహితే పరిక్ఖారం కడ్ఢామీతి కడ్ఢన్తేన గన్తబ్బం. సచే భాయతి పురతో పురతో గన్త్వా ‘‘మా భాయీ’’తి సమస్సాసేతబ్బా. సచే భాయమానా పుత్తస్స సహసా ఖన్ధే వా అభిరుహతి, హత్థే వా గణ్హాతి, న ‘‘అపేహి మహల్లికే’’తి నిద్ధునితబ్బా, థలం పాపేతబ్బా. కద్దమే లగ్గాయపి కూపే పతితాయపి ఏసేవ నయో.
తత్రపి హి యోత్తం వా వత్థం వా పక్ఖిపిత్వా హత్థేన గహితభావం ఞత్వా ఉద్ధరితబ్బా, నత్వేవ ఆమసితబ్బా. న కేవలఞ్చ మాతుగామస్స సరీరమేవ అనామాసం, నివాసనపావురణమ్పి ఆభరణభణ్డమ్పి తిణణ్డుపకం వా తాళపణ్ణముద్దికం వా ఉపాదాయ అనామాసమేవ, తఞ్చ ఖో నివాసనపారుపనం పిళన్ధనత్థాయ ఠపితమేవ. సచే పన నివాసనం వా పారుపనం వా పరివత్తేత్వా చీవరత్థాయ పాదమూలే ఠపేతి వట్టతి. ఆభరణభణ్డేసు పన సీసపసాధనకదన్తసూచిఆదికప్పియభణ్డం ‘‘ఇమం భన్తే తుమ్హాకం గణ్హథా’’తి దియ్యమానం సిపాటికాసూచిఆదిఉపకరణత్థాయ గహేతబ్బం. సువణ్ణరజతముత్తాదిమయం పన అనామాసమేవ దీయ్యమానమ్పి న గహేతబ్బం. న కేవలఞ్చ ఏతాసం సరీరూపగమేవ అనామాసం, ఇత్థిసణ్ఠానేన కతం కట్ఠరూపమ్పి దన్తరూపమ్పి అయరూపమ్పి లోహరూపమ్పి తిపురూపమ్పి పోత్థకరూపమ్పి సబ్బరతనరూపమ్పి అన్తమసో పిట్ఠమయరూపమ్పి అనామాసమేవ. పరిభోగత్థాయ పన ‘‘ఇదం తుమ్హాకం హోతూ’’తి లభిత్వా ఠపేత్వా సబ్బరతనమయం అవసేసం భిన్దిత్వా ఉపకరణారహం ఉపకరణే పరిభోగారహం పరిభోగే ఉపనేతుం వట్టతి.
యథా చ ఇత్థిరూపకం; ఏవం సత్తవిధమ్పి ధఞ్ఞం అనామాసం. తస్మా ఖేత్తమజ్ఝేన గచ్ఛతా తత్థజాతకమ్పి ధఞ్ఞఫలం న ఆమసన్తేన గన్తబ్బం. సచే ఘరద్వారే వా అన్తరామగ్గే వా ధఞ్ఞం పసారితం హోతి పస్సేన చ మగ్గో అత్థి న మద్దన్తేన గన్తబ్బం. గమనమగ్గే అసతి మగ్గం అధిట్ఠాయ గన్తబ్బం. అన్తరఘరే ధఞ్ఞస్స ఉపరి ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా దేన్తి నిసీదితుం వట్టతి. కేచి ఆసనసాలాయం ధఞ్ఞం ఆకిరన్తి, సచే సక్కా హోతి హరాపేతుం హరాపేతబ్బం, నో చే ఏకమన్తం ధఞ్ఞం అమద్దన్తేన పీఠకం పఞ్ఞపేత్వా నిసీదితబ్బం. సచే ఓకాసో న హోతి, మనుస్సా ధఞ్ఞమజ్ఝేయేవ ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా దేన్తి, నిసీదితబ్బం. తత్థజాతకాని ముగ్గమాసాదీని అపరణ్ణానిపి తాలపనసాదీని వా ఫలాని కీళన్తేన న ఆమసితబ్బాని. మనుస్సేహి రాసికతేసుపి ఏసేవ నయో. అరఞ్ఞే పన రుక్ఖతో పతితాని ఫలాని ‘‘అనుపసమ్పన్నానం దస్సామీ’’తి గణ్హితుం వట్టతి.
ముత్తా, మణి, వేళురియో, సఙ్ఖో, సిలా, పవాళం, రజతం, జాతరూపం, లోహితఙ్కో, మసారగల్లన్తి ఇమేసు దససు రతనేసు ముత్తా అధోతా అనివిద్ధా యథాజాతావ ఆమసితుం వట్టతి. సేసా అనామాసాతి వదన్తి. మహాపచ్చరియం పన ‘‘ముత్తా ధోతాపి అధోతాపి అనామాసా భణ్డమూలత్థాయ చ సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టతి, కుట్ఠరోగస్స భేసజ్జత్థాయ పన వట్టతీ’’తి వుత్తం. అన్తమసో జాతిఫలికం ఉపాదాయ సబ్బోపి నీలపీతాదివణ్ణభేదో మణి ధోతవిద్ధవట్టితో అనామాసో, యథాజాతో పన ఆకరముత్తో పత్తాదిభణ్డమూలత్థం సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీతి వుత్తో. సోపి మహాపచ్చరియం పటిక్ఖిత్తో, పచిత్వా కతో కాచమణియేవేకో వట్టతీతి వుత్తో. వేళురియేపి మణిసదిసోవ వినిచ్ఛయో.
సఙ్ఖో ధమనసఙ్ఖో చ ధోతవిద్ధో చ రతనమిస్సో అనామాసో. పానీయసఙ్ఖో ధోతోపి అధోతోపి ఆమాసోవ సేసఞ్చ అఞ్జనాదిభేసజ్జత్థాయపి భణ్డమూలత్థాయపి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. సిలా ధోతవిద్ధా రతనసంయుత్తా ముగ్గవణ్ణావ అనామాసా. సేసా సత్థకనిసానాదిఅత్థాయ గణ్హితుం వట్టతి. ఏత్థ చ రతనసంయుత్తాతి సువణ్ణేన సద్ధిం యోజేత్వా పచిత్వా కతాతి వదన్తి. పవాళం ధోతవిద్ధం అనామాసం. సేసం ఆమాసం భణ్డమూలత్థఞ్చ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. మహాపచ్చరియం పన ‘‘ధోతమ్పి అధోతమ్పి సబ్బం అనామాసం, న చ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం.
రజతం జాతరూపఞ్చ కతభణ్డమ్పి అకతభణ్డమ్పి సబ్బేన సబ్బం బీజతో పట్ఠాయ అనామాసఞ్చ అసమ్పటిచ్ఛియఞ్చ, ఉత్తరరాజపుత్తో కిర సువణ్ణచేతియం కారేత్వా మహాపదుమత్థేరస్స పేసేసి. థేరో ‘‘న కప్పతీ’’తి పటిక్ఖిపి. చేతియఘరే సువణ్ణపదుమసువణ్ణబుబ్బుళకాదీని హోన్తి, ఏతానిపి అనామాసాని. చేతియఘరగోపకా పన రూపియఛడ్డకట్ఠానే ఠితా, తస్మా తేసం కేళాపయితుం వట్టతీతి వుత్తం. కురున్దియం పన తం పటిక్ఖిత్తం. సువణ్ణచేతియే కచవరమేవ హరితుం వట్టతీతి ఏత్తకమేవ అనుఞ్ఞాతం. ఆరకూటలోహమ్పి జాతరూపగతికమేవ అనామాసన్తి సబ్బఅట్ఠకథాసు వుత్తం. సేనాసనపరిభోగో పన సబ్బకప్పియో, తస్మా జాతరూపరజతమయా సబ్బేపి సేనాసనపరిక్ఖారా ఆమాసా. భిక్ఖూనం ధమ్మవినయవణ్ణనట్ఠానే రతనమణ్డపే కరోన్తి ఫలికత్థమ్భే రతనదామపతిమణ్డితే, తత్థ సబ్బూపకరణాని భిక్ఖూనం పటిజగ్గితుం వట్టతి.
లోహితఙ్కమసారగల్లా ధోతవిద్ధా అనామాసా, ఇతరే ఆమాసా, భణ్డమూలత్థాయ వట్టన్తీతి వుత్తా. మహాపచ్చరియం పన ‘‘ధోతాపి అధోతాపి సబ్బసో అనామాసా న చ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టన్తీ’’తి వుత్తం.
సబ్బం ఆవుధభణ్డం అనామాసం, భణ్డమూలత్థాయ దీయ్యమానమ్పి న సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. సత్థవణిజ్జా నామ న వట్టతి. సుద్ధధనుదణ్డోపి ధనుజియాపి పతోదోపి అఙ్కుసోపి అన్తమసో వాసిఫరసుఆదీనిపి ఆవుధసఙ్ఖేపేన కతాని అనామాసాని. సచే కేనచి విహారే సత్తి వా తోమరో వా ఠపితో హోతి, విహారం జగ్గన్తేన ‘‘హరన్తూ’’తి సామికానం పేసేతబ్బం. సచే న హరన్తి, తం అచాలేన్తేన విహారో పటిజగ్గితబ్బో. యుద్ధభూమియం పతితం అసిం వా సత్తిం వా తోమరం వా దిస్వా పాసాణేన వా కేనచి వా అసిం భిన్దిత్వా సత్థకత్థాయ గహేతుం వట్టతి, ఇతరానిపి వియోజేత్వా కిఞ్చి సత్థకత్థాయ గహేతుం వట్టతి కిఞ్చి కత్తరదణ్డాదిఅత్థాయ. ‘‘ఇదం గణ్హథా’’తి దీయ్యమానం పన ‘‘వినాసేత్వా కప్పియభణ్డం కరిస్సామీ’’తి సబ్బమ్పి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి.
మచ్ఛజాలపక్ఖిజాలాదీనిపి ఫలకజాలికాదీని సరపరిత్తానానీపి సబ్బాని అనామాసాని. పరిభోగత్థాయ లబ్భమానేసు పన జాలం తావ ‘‘ఆసనస్స వా చేతియస్స వా ఉపరి బన్ధిస్సామి, ఛత్తం వా వేఠేస్సామీ’’తి గహేతుం వట్టతి. సరపరిత్తానం సబ్బమ్పి భణ్డమూలత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. పరూపరోధనివారణఞ్హి ఏతం న ఉపరోధకరన్తి ఫలకం దన్తకట్ఠభాజనం కరిస్సామీతి గహేతుం వట్టతి.
చమ్మవినద్ధాని వీణాభేరిఆదీని అనామాసాని. కురున్దియం పన ‘‘భేరిసఙ్ఘాటోపి వీణాసఙ్ఘాటోపి తుచ్ఛపోక్ఖరమ్పి ముఖవట్టియం ఆరోపితచమ్మమ్పి వీణాదణ్డకోపి సబ్బం అనామాస’’న్తి వుత్తం. ఓనహితుం వా ఓనహాపేతుం వా వాదేతుం వా వాదాపేతుం వా న లబ్భతియేవ. చేతియఙ్గణే పూజం కత్వా మనుస్సేహి ఛడ్డితం దిస్వాపి అచాలేత్వావ అన్తరన్తరే సమ్మజ్జితబ్బం, కచవరఛడ్డనకాలే పన కచవరనియామేనేవ హరిత్వా ఏకమన్తం నిక్ఖిపితుం వట్టతీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం. భణ్డమూలత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుమ్పి వట్టతి. పరిభోగత్థాయ లబ్భమానేసు పన వీణాదోణికఞ్చ భేరిపోక్ఖరఞ్చ దన్తకట్ఠభాజనం కరిస్సామ చమ్మం సత్థకకోసకన్తి ఏవం తస్స తస్స పరిక్ఖారస్స ఉపకరణత్థాయ గహేత్వా తథా తథా కాతుం వట్టతి.
పురాణదుతియికావత్థు ఉత్తానమేవ. యక్ఖివత్థుస్మిం సచేపి పరనిమ్మితవసవత్తిదేవియా కాయసంసగ్గం సమాపజ్జతి థుల్లచ్చయమేవ. పణ్డకవత్థు చ సుత్తిత్థివత్థు చ పాకటమేవ. మతిత్థివత్థుస్మిం పారాజికప్పహోనకకాలే థుల్లచ్చయం, తతో పరం దుక్కటం. తిరచ్ఛానగతవత్థుస్మిం నాగమాణవికాయపి సుపణ్ణమాణవికాయపి కిన్నరియాపి గావియాపి దుక్కటమేవ. దారుధీతలికావత్థుస్మిం న కేవలం దారునా ఏవ, అన్తమసో చిత్తకమ్మలిఖితేపి ఇత్థిరూపే దుక్కటమేవ.
౨౮౨. సమ్పీళనవత్థు ఉత్తానత్థమేవ. సఙ్కమవత్థుస్మిం ఏకపదికసఙ్కమో వా హోతు సకటమగ్గసఙ్కమో వా, చాలేస్సామీతి పయోగే కతమత్తేవ చాలేతు వా మా వా, దుక్కటం. మగ్గవత్థు పాకటమేవ. రుక్ఖవత్థుస్మిం రుక్ఖో మహన్తో వా హోతు మహాజమ్బుప్పమాణో ఖుద్దకో వా, తం చాలేతుం సక్కోతు వా మా వా, పయోగమత్తేన దుక్కటం. నావావత్థుస్మిమ్పి ఏసేవ నయో. రజ్జవత్థుస్మిం యం రజ్జుం ఆవిఞ్ఛన్తో ఠానా చాలేతుం సక్కోతి, తత్థ థుల్లచ్చయం. యా మహారజ్జు హోతి, ఈసకమ్పి ఠానా న చలతి, తత్థ దుక్కటం. దణ్డేపి ఏసేవ నయో. భూమియం పతితమహారుక్ఖోపి హి దణ్డగ్గహణేనేవ ఇధ గహితో. పత్తవత్థు పాకటమేవ. వన్దనవత్థుస్మిం ఇత్థీ పాదే సమ్బాహిత్వా వన్దితుకామా వారేతబ్బా పాదా వా పటిచ్ఛాదేతబ్బా, నిచ్చలేన వా భవితబ్బం. నిచ్చలస్స హి చిత్తేన సాదియతోపి అనాపత్తి. అవసానే గహణవత్థుపాకటమేవాతి.
కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౮౩. తేన సమయేన బుద్ధో భగవాతి దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదం. తత్థ ఆదిస్సాతి అపదిసిత్వా. వణ్ణమ్పి భణతీతిఆదీని పరతో ఆవి భవిస్సన్తి. ఛిన్నికాతి ఛిన్నఓత్తప్పా. ధుత్తికాతి సఠా. అహిరికాయోతి నిల్లజ్జా. ఉహసన్తీతి సితం కత్వా మన్దహసితం హసన్తి. ఉల్లపన్తీతి ‘‘అహో అయ్యో’’తిఆదినా నయేన ఉచ్చకరణిం నానావిధం పలోభనకథం కథేన్తి. ఉజ్జగ్ఘన్తీతి మహాహసితం హసన్తి. ఉప్పణ్డేన్తీతి ‘‘పణ్డకో అయం, నాయం పురిసో’’తిఆదినా నయేన పరిహాసం కరోన్తి.
౨౮౫. సారత్తోతి దుట్ఠుల్లవాచస్సాదరాగేన సారత్తో. అపేక్ఖవా పటిబద్ధచిత్తోతి వుత్తనయమేవ, కేవలం ఇధ వాచస్సాదరాగో యోజేతబ్బో. మాతుగామం దుట్ఠుల్లాహి వాచాహీతి ఏత్థ అధిప్పేతం మాతుగామం దస్సేన్తో ‘‘మాతుగామో’’తిఆదిమాహ. తత్థ విఞ్ఞూ పటిబలా సుభాసితదుబ్భాసితం దుట్ఠుల్లాదుట్ఠుల్లం ఆజానితున్తి యా పణ్డితా సాత్థకనిరత్థకకథం అసద్ధమ్మసద్ధమ్మపటిసంయుత్తకథఞ్చ జానితుం పటిబలా, అయం ఇధ అధిప్పేతా. యా పన మహల్లికాపి బాలా ఏలమూగా అయం ఇధ అనధిప్పేతాతి దస్సేతి.
ఓభాసేయ్యాతి అవభాసేయ్య నానాప్పకారకం అసద్ధమ్మవచనం వదేయ్య. యస్మా పనేవం ఓభాసన్తస్స యో సో ఓభాసో నామ, సో అత్థతో అజ్ఝాచారో హోతి రాగవసేన అభిభవిత్వా సఞ్ఞమవేలం ఆచారో, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఓభాసేయ్యాతి అజ్ఝాచారో వుచ్చతీ’’తి ఆహ. యథా తన్తి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం, యథా యువా యువతిన్తి అత్థో.
ద్వే మగ్గే ఆదిస్సాతిఆది యేనాకారేన ఓభాసతో సఙ్ఘాదిసేసో హోతి, తం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ ద్వే మగ్గేతి వచ్చమగ్గఞ్చ పస్సావమగ్గఞ్చ. సేసం ఉద్దేసే తావ పాకటమేవ. నిద్దేసే పన థోమేతీతి ‘‘ఇత్థిలక్ఖణేన సుభలక్ఖణేన సమన్నాగతాసీ’’తి వదతి, న తావ సీసం ఏతి. ‘‘తవ వచ్చమగ్గో చ పస్సావమగ్గో చ ఈదిసో తేన నామ ఈదిసేన ఇత్థిలక్ఖణేన సుభలక్ఖణేన సమన్నాగతాసీ’’తి వదతి, సీసం ఏతి, సఙ్ఘాదిసేసో. వణ్ణేతి పసంసతీతి ఇమాని పన థోమనపదస్సేవ వేవచనాని.
ఖుంసేతీతి వాచాపతోదేన ఘట్టేతి. వమ్భేతీతి అపసాదేతి. గరహతీతి దోసం దేతి. పరతో పన పాళియా ఆగతేహి ‘‘అనిమిత్తాసీ’’తిఆదీహి ఏకాదసహి పదేహి అఘటితే సీసం న ఏతి, ఘటితేపి తేసు సిఖరణీసి సమ్భిన్నాసి ఉభతోబ్యఞ్జనాసీతి ఇమేహి తీహి ఘటితేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో.
దేహి మేతి యాచనాయపి ఏత్తకేనేవ సీసం న ఏతి, ‘‘మేథునం ధమ్మం దేహీ’’తి ఏవం మేథునధమ్మేన ఘటితే ఏవ సఙ్ఘాదిసేసో.
కదా తే మాతా పసీదిస్సతీతిఆదీసు ఆయాచనవచనేసుపి ఏత్తకేనేవ సీసం న ఏతి, ‘‘కదా తే మాతా పసీదిస్సతి, కదా తే మేథునం ధమ్మం లభిస్సామీ’’తి వా ‘‘తవ మాతరి పసన్నాయ మేథునం ధమ్మం లభిస్సామీ’’తి వా ఆదినా పన నయేన మేథునధమ్మేన ఘటితేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో.
కథం త్వం సామికస్స దేసీతిఆదీసు పుచ్ఛావచనేసుపి మేథునధమ్మన్తి వుత్తేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో, న ఇతరథా. ఏవం కిర త్వం సామికస్స దేసీతి పటిపుచ్ఛావచనేసుపి ఏసేవ నయో.
ఆచిక్ఖనాయ పుట్ఠో భణతీతి ‘‘కథం దదమానా సామికస్స పియా హోతీ’’తి ఏవం పుట్ఠో ఆచిక్ఖతి. ఏత్థ చ ‘‘ఏవం దేహి ఏవం దదమానా’’తి వుత్తేపి సీసం న ఏతి. ‘‘మేథునధమ్మం ఏవం దేహి ఏవం ఉపనేహి ఏవం మేథునధమ్మం దదమానా ఉపనయమానా పియా హోతీ’’తిఆదినా పన నయేన మేథునధమ్మేన ఘటితేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో. అనుసాసనీవచనేసుపి ఏసేవ నయో.
అక్కోసనిద్దేసే – అనిమిత్తాసీతి నిమిత్తరహితాసి, కుఞ్చికపణాలిమత్తమేవ తవ దకసోతన్తి వుత్తం హోతి.
నిమిత్తమత్తాసీతి తవ ఇత్థినిమిత్తం అపరిపుణ్ణం సఞ్ఞామత్తమేవాతి వుత్తం హోతి. అలోహితాతి సుక్ఖసోతా. ధువలోహితాతి నిచ్చలోహితా కిలిన్నదకసోతా. ధువచోళాతి నిచ్చపక్ఖిత్తాణిచోళా, సదా ఆణిచోళకం సేవసీతి వుత్తం హోతి. పగ్ఘరన్తీతి సవన్తీ; సదా తే ముత్తం సవతీతి వుత్తం హోతి. సిఖరణీతి బహినిక్ఖన్తఆణిమంసా. ఇత్థిపణ్డకాతి అనిమిత్తావ వుచ్చతి. వేపురిసికాతి సమస్సుదాఠికా పురిసరూపా ఇత్థీ. సమ్భిన్నాతి సమ్భిన్నవచ్చమగ్గపస్సావమగ్గా. ఉభతోబ్యఞ్జనాతి ఇత్థినిమిత్తేన చ పురిసనిమిత్తేన చాతి ఉభోహి బ్యఞ్జనేహి సమన్నాగతా.
ఇమేసు చ పన ఏకాదససు పదేసు సిఖరణీసి సమ్భిన్నాసి ఉభతోబ్యఞ్జనాసీతి ఇమానియేవ తీణి పదాని సుద్ధాని సీసం ఏన్తి. ఇతి ఇమాని చ తీణి పురిమాని చ వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గమేథునధమ్మపదాని తీణీతి ఛ పదాని సుద్ధాని ఆపత్తికరాని. సేసాని అనిమిత్తాతిఆదీని ‘‘అనిమిత్తే మేథునధమ్మం మే దేహీ’’తి వా ‘‘అనిమిత్తాసి మేథునధమ్మం మే దేహీ’’తి వా ఆదినా నయేన మేథునధమ్మేన ఘటితానేవ ఆపత్తికరాని హోన్తీతి వేదితబ్బాని.
౨౮౬. ఇదాని య్వాయం ఓతిణ్ణో విపరిణతేన చిత్తేన ఓభాసతి, తస్స వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గే ఆదిస్స ఏతేసం వణ్ణభణనాదీనం వసేన విత్థారతో ఆపత్తిభేదం దస్సేన్తో ‘‘ఇత్థీ చ హోతి ఇత్థిసఞ్ఞీ’’తిఆదిమాహ. తేసం అత్థో కాయసంసగ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
అయం పన విసేసో – అధక్ఖకన్తి అక్ఖకతో పట్ఠాయ అధో. ఉబ్భజాణుమణ్డల జాణుమణ్డలతో పట్ఠాయ ఉద్ధం. ఉబ్భక్ఖకన్తి అక్ఖకతో పట్ఠాయ ఉద్ధం. అధో జాణుమణ్డలన్తి జాణుమణ్డలతో పట్ఠాయ అధో. అక్ఖకం పన జాణుమణ్డలఞ్చ ఏత్థేవ దుక్కటక్ఖేత్తే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి భిక్ఖునియా కాయసంసగ్గే వియ. న హి బుద్ధా గరుకాపత్తిం సావసేసం పఞ్ఞపేన్తీతి. కాయప్పటిబద్ధన్తి వత్థం వా పుప్ఫం వా ఆభరణం వా.
౨౮౭. అత్థపురేక్ఖారస్సాతి అనిమిత్తాతిఆదీనం పదానం అత్థం కథేన్తస్స, అట్ఠకథం వా సజ్ఝాయం కరోన్తస్స.
ధమ్మపురేక్ఖారస్సాతి పాళిం వాచేన్తస్స వా సజ్ఝాయన్తస్స వా. ఏవం అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చ పురక్ఖత్వా భణన్తస్స అత్థపురేక్ఖారస్స చ ధమ్మపురేక్ఖారస్స చ అనాపత్తి.
అనుసాసనిపురేక్ఖారస్సాతి ‘‘ఇదానిపి అనిమిత్తాసి ఉభత్తోబ్యఞ్జనాసి అప్పమాదం ఇదాని కరేయ్యాసి, యథా ఆయతిమ్పి ఏవరూపా న హోహిసీ’’తి ఏవం అనుసిట్ఠిం పురక్ఖత్వా భణన్తస్స అనుసాసనిపురేక్ఖారస్స అనాపత్తి. యో పన భిక్ఖునీనం పాళిం వాచేన్తో పకతివాచనామగ్గం పహాయ హసన్తో హసన్తో ‘‘సిఖరణీసి సమ్భిన్నాసి ఉభతోబ్యఞ్జనాసీ’’తి పునప్పునం భణతి, తస్స ఆపత్తియేవ. ఉమ్మత్తకస్స అనాపత్తి. ఇధ ఆదికమ్మికో ఉదాయిత్థేరో, తస్స అనాపత్తి ఆదికమ్మికస్సాతి.
పదభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సముట్ఠానాదీసు ఇదం సిక్ఖాపదం తిసముట్ఠానం కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, ద్వివేదనన్తి.
౨౮౮. వినీతవత్థూసు లోహితవత్థుస్మిం సో భిక్ఖు ఇత్థియా లోహితకం నిమిత్తం సన్ధాయాహ – ఇతరా న అఞ్ఞాసి, తస్మా దుక్కటం.
కక్కసలోమన్తి రస్సలోమేహి బహులోమం. ఆకిణ్ణలోమన్తి జటితలోమం. ఖరలోమన్తి థద్ధలోమం. దీఘలోమన్తి అరస్సలోమం. సబ్బం ఇత్థినిమిత్తమేవ సన్ధాయ వుత్తం.
౨౮౯. వాపితం ఖో తేతి అసద్ధమ్మం సన్ధాయాహ, సా అసల్లక్ఖేత్వా నో చ ఖో పటివుత్తన్తి ఆహ. పటివుత్తం నామ ఉదకవప్పే బీజేహి అప్పతిట్ఠితోకాసే పాణకేహి వినాసితబీజే వా ఓకాసే పున బీజం పతిట్ఠాపేత్వా ఉదకేన ఆసిత్తం, థలవప్పే విసమపతితానం వా బీజానం సమకరణత్థాయ పున అట్ఠదన్తకేన సమీకతం, తేసు అఞ్ఞతరం సన్ధాయ ఏసా ఆహ.