౩. దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౮౩. తేన సమయేన బుద్ధో భగవాతి దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదం. తత్థ ఆదిస్సాతి అపదిసిత్వా. వణ్ణమ్పి భణతీతిఆదీని పరతో ఆవి భవిస్సన్తి. ఛిన్నికాతి ఛిన్నఓత్తప్పా. ధుత్తికాతి సఠా. అహిరికాయోతి నిల్లజ్జా. ఉహసన్తీతి సితం కత్వా మన్దహసితం హసన్తి. ఉల్లపన్తీతి ‘‘అహో అయ్యో’’తిఆదినా నయేన ఉచ్చకరణిం నానావిధం పలోభనకథం కథేన్తి. ఉజ్జగ్ఘన్తీతి మహాహసితం హసన్తి. ఉప్పణ్డేన్తీతి ‘‘పణ్డకో అయం, నాయం పురిసో’’తిఆదినా నయేన పరిహాసం కరోన్తి.

౨౮౫. సారత్తోతి దుట్ఠుల్లవాచస్సాదరాగేన సారత్తో. అపేక్ఖవా పటిబద్ధచిత్తోతి వుత్తనయమేవ, కేవలం ఇధ వాచస్సాదరాగో యోజేతబ్బో. మాతుగామం దుట్ఠుల్లాహి వాచాహీతి ఏత్థ అధిప్పేతం మాతుగామం దస్సేన్తో ‘‘మాతుగామో’’తిఆదిమాహ. తత్థ విఞ్ఞూ పటిబలా సుభాసితదుబ్భాసితం దుట్ఠుల్లాదుట్ఠుల్లం ఆజానితున్తి యా పణ్డితా సాత్థకనిరత్థకకథం అసద్ధమ్మసద్ధమ్మపటిసంయుత్తకథఞ్చ జానితుం పటిబలా, అయం ఇధ అధిప్పేతా. యా పన మహల్లికాపి బాలా ఏలమూగా అయం ఇధ అనధిప్పేతాతి దస్సేతి.

ఓభాసేయ్యాతి అవభాసేయ్య నానాప్పకారకం అసద్ధమ్మవచనం వదేయ్య. యస్మా పనేవం ఓభాసన్తస్స యో సో ఓభాసో నామ, సో అత్థతో అజ్ఝాచారో హోతి రాగవసేన అభిభవిత్వా సఞ్ఞమవేలం ఆచారో, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఓభాసేయ్యాతి అజ్ఝాచారో వుచ్చతీ’’తి ఆహ. యథా తన్తి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం, యథా యువా యువతిన్తి అత్థో.

ద్వే మగ్గే ఆదిస్సాతిఆది యేనాకారేన ఓభాసతో సఙ్ఘాదిసేసో హోతి, తం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ ద్వే మగ్గేతి వచ్చమగ్గఞ్చ పస్సావమగ్గఞ్చ. సేసం ఉద్దేసే తావ పాకటమేవ. నిద్దేసే పన థోమేతీతి ‘‘ఇత్థిలక్ఖణేన సుభలక్ఖణేన సమన్నాగతాసీ’’తి వదతి, న తావ సీసం ఏతి. ‘‘తవ వచ్చమగ్గో చ పస్సావమగ్గో చ ఈదిసో తేన నామ ఈదిసేన ఇత్థిలక్ఖణేన సుభలక్ఖణేన సమన్నాగతాసీ’’తి వదతి, సీసం ఏతి, సఙ్ఘాదిసేసో. వణ్ణేతి పసంసతీతి ఇమాని పన థోమనపదస్సేవ వేవచనాని.

ఖుంసేతీతి వాచాపతోదేన ఘట్టేతి. వమ్భేతీతి అపసాదేతి. గరహతీతి దోసం దేతి. పరతో పన పాళియా ఆగతేహి ‘‘అనిమిత్తాసీ’’తిఆదీహి ఏకాదసహి పదేహి అఘటితే సీసం న ఏతి, ఘటితేపి తేసు సిఖరణీసి సమ్భిన్నాసి ఉభతోబ్యఞ్జనాసీతి ఇమేహి తీహి ఘటితేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో.

దేహి మేతి యాచనాయపి ఏత్తకేనేవ సీసం న ఏతి, ‘‘మేథునం ధమ్మం దేహీ’’తి ఏవం మేథునధమ్మేన ఘటితే ఏవ సఙ్ఘాదిసేసో.

కదా తే మాతా పసీదిస్సతీతిఆదీసు ఆయాచనవచనేసుపి ఏత్తకేనేవ సీసం న ఏతి, ‘‘కదా తే మాతా పసీదిస్సతి, కదా తే మేథునం ధమ్మం లభిస్సామీ’’తి వా ‘‘తవ మాతరి పసన్నాయ మేథునం ధమ్మం లభిస్సామీ’’తి వా ఆదినా పన నయేన మేథునధమ్మేన ఘటితేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో.

కథం త్వం సామికస్స దేసీతిఆదీసు పుచ్ఛావచనేసుపి మేథునధమ్మన్తి వుత్తేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో, న ఇతరథా. ఏవం కిర త్వం సామికస్స దేసీతి పటిపుచ్ఛావచనేసుపి ఏసేవ నయో.

ఆచిక్ఖనాయ పుట్ఠో భణతీతి ‘‘కథం దదమానా సామికస్స పియా హోతీ’’తి ఏవం పుట్ఠో ఆచిక్ఖతి. ఏత్థ చ ‘‘ఏవం దేహి ఏవం దదమానా’’తి వుత్తేపి సీసం న ఏతి. ‘‘మేథునధమ్మం ఏవం దేహి ఏవం ఉపనేహి ఏవం మేథునధమ్మం దదమానా ఉపనయమానా పియా హోతీ’’తిఆదినా పన నయేన మేథునధమ్మేన ఘటితేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో. అనుసాసనీవచనేసుపి ఏసేవ నయో.

అక్కోసనిద్దేసే – అనిమిత్తాసీతి నిమిత్తరహితాసి, కుఞ్చికపణాలిమత్తమేవ తవ దకసోతన్తి వుత్తం హోతి.

నిమిత్తమత్తాసీతి తవ ఇత్థినిమిత్తం అపరిపుణ్ణం సఞ్ఞామత్తమేవాతి వుత్తం హోతి. అలోహితాతి సుక్ఖసోతా. ధువలోహితాతి నిచ్చలోహితా కిలిన్నదకసోతా. ధువచోళాతి నిచ్చపక్ఖిత్తాణిచోళా, సదా ఆణిచోళకం సేవసీతి వుత్తం హోతి. పగ్ఘరన్తీతి సవన్తీ; సదా తే ముత్తం సవతీతి వుత్తం హోతి. సిఖరణీతి బహినిక్ఖన్తఆణిమంసా. ఇత్థిపణ్డకాతి అనిమిత్తావ వుచ్చతి. వేపురిసికాతి సమస్సుదాఠికా పురిసరూపా ఇత్థీ. సమ్భిన్నాతి సమ్భిన్నవచ్చమగ్గపస్సావమగ్గా. ఉభతోబ్యఞ్జనాతి ఇత్థినిమిత్తేన చ పురిసనిమిత్తేన చాతి ఉభోహి బ్యఞ్జనేహి సమన్నాగతా.

ఇమేసు చ పన ఏకాదససు పదేసు సిఖరణీసి సమ్భిన్నాసి ఉభతోబ్యఞ్జనాసీతి ఇమానియేవ తీణి పదాని సుద్ధాని సీసం ఏన్తి. ఇతి ఇమాని చ తీణి పురిమాని చ వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గమేథునధమ్మపదాని తీణీతి ఛ పదాని సుద్ధాని ఆపత్తికరాని. సేసాని అనిమిత్తాతిఆదీని ‘‘అనిమిత్తే మేథునధమ్మం మే దేహీ’’తి వా ‘‘అనిమిత్తాసి మేథునధమ్మం మే దేహీ’’తి వా ఆదినా నయేన మేథునధమ్మేన ఘటితానేవ ఆపత్తికరాని హోన్తీతి వేదితబ్బాని.

౨౮౬. ఇదాని య్వాయం ఓతిణ్ణో విపరిణతేన చిత్తేన ఓభాసతి, తస్స వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గే ఆదిస్స ఏతేసం వణ్ణభణనాదీనం వసేన విత్థారతో ఆపత్తిభేదం దస్సేన్తో ‘‘ఇత్థీ చ హోతి ఇత్థిసఞ్ఞీ’’తిఆదిమాహ. తేసం అత్థో కాయసంసగ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

అయం పన విసేసో – అధక్ఖకన్తి అక్ఖకతో పట్ఠాయ అధో. ఉబ్భజాణుమణ్డల జాణుమణ్డలతో పట్ఠాయ ఉద్ధం. ఉబ్భక్ఖకన్తి అక్ఖకతో పట్ఠాయ ఉద్ధం. అధో జాణుమణ్డలన్తి జాణుమణ్డలతో పట్ఠాయ అధో. అక్ఖకం పన జాణుమణ్డలఞ్చ ఏత్థేవ దుక్కటక్ఖేత్తే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి భిక్ఖునియా కాయసంసగ్గే వియ. న హి బుద్ధా గరుకాపత్తిం సావసేసం పఞ్ఞపేన్తీతి. కాయప్పటిబద్ధన్తి వత్థం వా పుప్ఫం వా ఆభరణం వా.

౨౮౭. అత్థపురేక్ఖారస్సాతి అనిమిత్తాతిఆదీనం పదానం అత్థం కథేన్తస్స, అట్ఠకథం వా సజ్ఝాయం కరోన్తస్స.

ధమ్మపురేక్ఖారస్సాతి పాళిం వాచేన్తస్స వా సజ్ఝాయన్తస్స వా. ఏవం అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చ పురక్ఖత్వా భణన్తస్స అత్థపురేక్ఖారస్స చ ధమ్మపురేక్ఖారస్స చ అనాపత్తి.

అనుసాసనిపురేక్ఖారస్సాతి ‘‘ఇదానిపి అనిమిత్తాసి ఉభత్తోబ్యఞ్జనాసి అప్పమాదం ఇదాని కరేయ్యాసి, యథా ఆయతిమ్పి ఏవరూపా న హోహిసీ’’తి ఏవం అనుసిట్ఠిం పురక్ఖత్వా భణన్తస్స అనుసాసనిపురేక్ఖారస్స అనాపత్తి. యో పన భిక్ఖునీనం పాళిం వాచేన్తో పకతివాచనామగ్గం పహాయ హసన్తో హసన్తో ‘‘సిఖరణీసి సమ్భిన్నాసి ఉభతోబ్యఞ్జనాసీ’’తి పునప్పునం భణతి, తస్స ఆపత్తియేవ. ఉమ్మత్తకస్స అనాపత్తి. ఇధ ఆదికమ్మికో ఉదాయిత్థేరో, తస్స అనాపత్తి ఆదికమ్మికస్సాతి.

పదభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సముట్ఠానాదీసు ఇదం సిక్ఖాపదం తిసముట్ఠానం కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, ద్వివేదనన్తి.

౨౮౮. వినీతవత్థూసు లోహితవత్థుస్మిం సో భిక్ఖు ఇత్థియా లోహితకం నిమిత్తం సన్ధాయాహ – ఇతరా న అఞ్ఞాసి, తస్మా దుక్కటం.

కక్కసలోమన్తి రస్సలోమేహి బహులోమం. ఆకిణ్ణలోమన్తి జటితలోమం. ఖరలోమన్తి థద్ధలోమం. దీఘలోమన్తి అరస్సలోమం. సబ్బం ఇత్థినిమిత్తమేవ సన్ధాయ వుత్తం.

౨౮౯. వాపితం ఖో తేతి అసద్ధమ్మం సన్ధాయాహ, సా అసల్లక్ఖేత్వా నో చ ఖో పటివుత్తన్తి ఆహ. పటివుత్తం నామ ఉదకవప్పే బీజేహి అప్పతిట్ఠితోకాసే పాణకేహి వినాసితబీజే వా ఓకాసే పున బీజం పతిట్ఠాపేత్వా ఉదకేన ఆసిత్తం, థలవప్పే విసమపతితానం వా బీజానం సమకరణత్థాయ పున అట్ఠదన్తకేన సమీకతం, తేసు అఞ్ఞతరం సన్ధాయ ఏసా ఆహ.

మగ్గవత్థుస్మిం మగ్గో సంసీదతీతి అఙ్గజాతమగ్గం సన్ధాయాహ. సేసం ఉత్తానమేవాతి.

దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.