౧. లసుణవగ్గో
౧. పఠమలసుణసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తింసకానన్తరం ధమ్మా, ఛసట్ఠిసతసఙ్గహా;
సఙ్గీతా యే అయం దాని, హోతి తేసమ్పి వణ్ణనా.
౭౯౩. తత్థ లసుణవగ్గస్స తావ పఠమసిక్ఖాపదే – ద్వే తయో భణ్డికేతి ద్వే వా తయో వా పోట్టలికే; సమ్పుణ్ణమిఞ్జానమేతం అధివచనం. న మత్తం జానిత్వాతి పమాణం అజానిత్వా ఖేత్తపాలస్స వారేన్తస్స బహుం లసుణం హరాపేసి.
అఞ్ఞతరం హంసయోనిన్తి సువణ్ణహంసయోనిం. సో తాసం ఏకేకన్తి సో హంసో జాతిస్సరో అహోసి, అథ పుబ్బసినేహేన ఆగన్త్వా తాసం ఏకేకం పత్తం దేతి, తం తాపనతాలనచ్ఛేదనక్ఖమం సువణ్ణమేవ హోతి.
౭౯౫. మాగధకన్తి మగధేసు జాతం. మగధరట్ఠే జాతలసుణమేవ హి ఇధ లసుణన్తి అధిప్పేతం, తమ్పి భణ్డికలసుణమేవ, న ఏకద్వితిమిఞ్జకం. కురున్దియం పన జాతదేసం అవత్వా ‘‘మాగధకం నామ భణ్డికలసుణ’’న్తి వుత్తం. అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారేతి ఏత్థ సచే ద్వే తయో భణ్డికే ఏకతోయేవ సఙ్ఖాదిత్వా అజ్ఝోహరతి, ఏకం పాచిత్తియం. భిన్దిత్వా ఏకేకం మిఞ్జం ఖాదన్తియా పన పయోగగణనాయ పాచిత్తియానీతి.
౭౯౭. పలణ్డుకాదీనం వణ్ణేన వా మిఞ్జాయ వా నానత్తం వేదితబ్బం – వణ్ణేన తావ పలణ్డుకో పణ్డువణ్ణో హోతి. భఞ్జనకో లోహితవణ్ణో. హరితకో హరితపణ్ణవణ్ణో. మిఞ్జాయ పన పలణ్డుకస్స ఏకా మిఞ్జా హోతి, భఞ్జనకస్స ద్వే, హరితకస్స తిస్సో. చాపలసుణో అమిఞ్జకో, అఙ్కురమత్తమేవ హి తస్స హోతి. మహాపచ్చరియాదీసు పన ‘‘పలణ్డుకస్స తీణి మిఞ్జాని, భఞ్జనకస్స ద్వే, హరితకస్స ఏక’’న్తి వుత్తం. ఏతే పలణ్డుకాదయో సభావేనేవ వట్టన్తి. సూపసమ్పాకాదీసు పన మాగధకమ్పి వట్టతి. తఞ్హి పచ్చమానేసు ముగ్గసూపాదీసు వా మచ్ఛమంసవికతియా వా తేలాదీసు వా బదరసాళవాదీసు వా అమ్బిలసాకాదీసు వా ఉత్తరిభఙ్గేసు వా యత్థ కత్థచి అన్తమసో యాగుభత్తేపి పక్ఖిపితుం వట్టతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
ఏళకలోమసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
లసుణసిక్ఖాపదం పఠమం.
౨. దుతియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౯౯. దుతియే – సమ్బాధేతి పటిచ్ఛన్నోకాసే. తస్స విభాగదస్సనత్థం పన ‘‘ఉభో ఉపకచ్ఛకా ముత్తకరణ’’న్తి వుత్తం. ఏకమ్పి లోమన్తి కత్తరియా వా సణ్డాసకేన వా ఖురేన వా యేన కేనచి ఏకపయోగేన వా నానాపయోగేన వా ఏకం వా బహూని వా సంహరాపేన్తియా పయోగగణనాయ పాచిత్తియాని, న లోమగణనాయ.
౮౦౧. ఆబాధపచ్చయాతి కణ్డుకచ్ఛుఆదిఆబాధపచ్చయా సంహరాపేన్తియా అనాపత్తి. సేసం ఉత్తానమేవ. చతుసముట్ఠానం – కాయతో కాయవాచతో కాయచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
దుతియసిక్ఖాపదం.
౩. తతియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౮౦౩-౪. తతియే – తలఘాతకేతి ముత్తకరణతలఘాతనే. అన్తమసో ఉప్పలపత్తేనాపీతి ఏత్థ పత్తం తావ మహన్తం, కేసరేనాపి పహారం దేన్తియా ఆపత్తియేవ.
౮౦౫. ఆబాధపచ్చయాతి గణ్డం వా వణం వా పహరితుం వట్టతి. సేసం ఉత్తానమేవ. పఠమపారాజికసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.
తతియసిక్ఖాపదం.
౪. చతుత్థసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౮౦౬. చతుత్థే – పురాణరాజోరోధాతి పురాణే గిహిభావే రఞ్ఞో ఓరోధా. చిరాచిరం గచ్ఛతీతి చిరేన చిరేన గచ్ఛతి. ధారేథాతి సక్కోథ. కస్సిదం కమ్మన్తి వుత్తే అనారోచితేపి ఏతా మయి ఆసఙ్కం కరిస్సన్తీతి మఞ్ఞమానా ఏవమాహ – ‘‘మయ్హిదం కమ్మ’’న్తి.
౮౦౭. జతుమట్ఠకేతి జతునా కతే మట్ఠదణ్డకే. వత్థువసేనేవేతం వుత్తం, యంకిఞ్చి పన దణ్డకం పవేసేన్తియా ఆపత్తియేవ. తేనాహ – ‘‘అన్తమసో ఉప్పలపత్తమ్పి ముత్తకరణం పవేసేతీ’’తి. ఏతమ్పి చ అతిమహన్తం, కేసరమత్తమ్పి పన పవేసేన్తియా ఆపత్తి ఏవ. సేసం ఉత్తానమేవ. సముట్ఠానాదీని తలఘాతకే వుత్తసదిసానేవాతి.
చతుత్థసిక్ఖాపదం.
౫. పఞ్చమసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౮౧౦. పఞ్చమే – అతిగమ్భీరం ఉదకసుద్ధికం ఆదియన్తీతి అతిఅన్తో పవేసేత్వా ఉదకేన ధోవనం కురుమానా.
౮౧౨. కేసగ్గమత్తమ్పి అతిక్కామేతీతి విత్థారతో తతియం వా చతుత్థం వా అఙ్గులం గమ్భీరతో ద్విన్నం పబ్బానం ఉపరి కేసగ్గమత్తమ్పి పవేసేన్తియా పాచిత్తియన్తి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం మహాపచ్చరియం – ‘‘ఏకిస్సా అఙ్గులియా తీణి పబ్బాని ఆదాతుం న లభతి, తిణ్ణం వా చతున్నం వా ఏకేకమ్పి పబ్బం ఆదాతుం న లభతీ’’తి. సేసం ఉత్తానమేవ. సముట్ఠానాదీనిపి తలఘాతకే వుత్తసదిసానేవాతి.
పఞ్చమసిక్ఖాపదం.
౬. ఛట్ఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౮౧౫. ఛట్ఠే – భత్తవిస్సగ్గన్తి భత్తకిచ్చం. పానీయేన చ విధూపనేన చ ఉపతిట్ఠిత్వాతి ఏకేన హత్థేన పానీయథాలకం ఏకేన బీజనిం గహేత్వా బీజమానా సమీపే ఠత్వాతి అత్థో. అచ్చావదతీతి పుబ్బేపి తుమ్హే ఏవం భుఞ్జథ, అహం ఏవం ఉపట్ఠానం కరోమీ’’తి పబ్బజితచారిత్తం అతిక్కమిత్వా గేహస్సితకథం కథేతీతి అత్థో.
౮౧౭. యంకిఞ్చి పానీయన్తి సుద్ధఉదకం వా హోతు, తక్కదధిమత్థురసఖీరాదీనం వా అఞ్ఞతరం. యా కాచి బీజనీతి అన్తమసో చీవరకణ్ణోపి. హత్థపాసే తిట్ఠతి ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఇధ ఠానపచ్చయావ పాచిత్తియం వుత్తం. పహారపచ్చయా పన ఖన్ధకే దుక్కటం పఞ్ఞత్తం.
౮౧౯. దేతి దాపేతీతి పానీయం వా సూపాదిం వా ఇమం పివథ, ఇమినా భుఞ్జథాతి దేతి; తాలవణ్టం ఇమినా బీజన్తా భుఞ్జథాతి దేతి; అఞ్ఞేన వా ఉభయమ్పి దాపేతి, అనాపత్తి. అనుపసమ్పన్నం ఆణాపేతీతి ఉపతిట్ఠనత్థం సామణేరిం ఆణాపేతి, అనాపత్తి. సేసం ఉత్తానమేవ.
ఏళకలోమసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
ఛట్ఠసిక్ఖాపదం.
౭. సత్తమసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౮౨౨. సత్తమే – భుఞ్జిస్సామీతి పటిగ్గణ్హాతి ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఇదం పయోగదుక్కటం నామ, తస్మా న కేవలం పటిగ్గహణేయేవ హోతి, పటిగ్గణ్హిత్వా పన అరఞ్ఞతో ఆహరణేపి సుక్ఖాపనేపి వద్దలిదివసే భజ్జనత్థాయ ఉద్ధనసజ్జనేపి కపల్లసజ్జనేపి దబ్బిసజ్జనేపి దారూని ఆదాయ అగ్గికరణేపి కపల్లమ్హి ధఞ్ఞపక్ఖిపనేపి దబ్బియా సఙ్ఘట్టనేసుపి కోట్టనత్థం ఉదుక్ఖలముసలాదిసజ్జనేసుపి కోట్టనపప్ఫోటనధోవనాదీసుపి యావ ముఖే ఠపేత్వా అజ్ఝోహరణత్థం దన్తేహి సఙ్ఖాదతి, తావ సబ్బపయోగేసు దుక్కటాని, అజ్ఝోహరణకాలే పన అజ్ఝోహరణగణనాయ పాచిత్తియాని. ఏత్థ చ విఞ్ఞత్తి చేవ భోజనఞ్చ పమాణం. తస్మా సయం విఞ్ఞాపేత్వా అఞ్ఞాయ భజ్జనకోట్టనపచనాని కారాపేత్వా భుఞ్జన్తియాపి ఆపత్తి. అఞ్ఞాయ విఞ్ఞాపేత్వా సయం భజ్జనాదీని కత్వా భుఞ్జన్తియాపి ఆపత్తి. మహాపచ్చరియం పన వుత్తం – ‘‘ఇదం ఆమకధఞ్ఞం నామ మాతరమ్పి విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జన్తియా పాచిత్తియమేవ, అవిఞ్ఞత్తియా లద్ధం సయం భజ్జనాదీని కత్వా వా కారాపేత్వా వా భుఞ్జన్తియా దుక్కటం. అఞ్ఞాయ విఞ్ఞత్తియా లద్ధం సయం వా భజ్జనాదీని కత్వా తాయ వా కారాపేత్వా అఞ్ఞాయ వా కారాపేత్వా భుఞ్జన్తియాపి దుక్కటమేవా’’తి. పునపి వుత్తం ‘‘అఞ్ఞాయ విఞ్ఞత్తియా లద్ధం, సయం భజ్జనాదీని కత్వా భుఞ్జన్తియా పాచిత్తియమేవ. భజ్జనాదీని కారాపేత్వా భుఞ్జన్తియా పన దుక్కట’’న్తి. తం పుబ్బాపరవిరుద్ధం హోతి, న హి భజ్జనాదీనం కరణే వా కారాపనే వా విసేసో అత్థి. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘‘అఞ్ఞాయ విఞ్ఞత్తం భుఞ్జన్తియా దుక్కట’’న్తి అవిసేసేన వుత్తం.
౮౨౩. ఆబాధపచ్చయాతి సేదకమ్మాదీనం అత్థాయ ధఞ్ఞవిఞ్ఞత్తియా అనాపత్తి. ‘‘అవిఞ్ఞత్తియా లబ్భమానం పన నవకమ్మత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. అపరణ్ణం విఞ్ఞాపేతీతి ఠపేత్వా సత్త ధఞ్ఞాని ముగ్గమాసాదిం వా లాబుకుమ్భణ్డాదిం వా అఞ్ఞం యంకిఞ్చి ఞాతకపవారితట్ఠానే విఞ్ఞాపేన్తియా అనాపత్తి. ఆమకధఞ్ఞం పన ఞాతకపవారితట్ఠానే న వట్టతి. సేసం ఉత్తానమేవ.
చతుసముట్ఠానం – కాయతో కాయవాచతో కాయచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
సత్తమసిక్ఖాపదం.
౮. అట్ఠమసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౮౨౪. అట్ఠమే – నిబ్బిట్ఠో రాజభటో రఞ్ఞో భతి కేణి ఏతేనాతి నిబ్బిట్ఠరాజభటో, ఏకం ఠానన్తరం కేణియా గహేత్వా తతో లద్ధఉదయోతి అత్థో. తఞ్ఞేవ భటపథం యాచిస్సామీతి రఞ్ఞో కేణిం దత్వా పున తంయేవ ఠానన్తరం యాచిస్సామీతి చిన్తేన్తో. పరిభాసీతి తా భిక్ఖునియో ‘‘మా పున ఏవం కరిత్థా’’తి సన్తజ్జేసి.
౮౨౬. సయం ఛడ్డేతీతి చత్తారిపి వత్థూని ఏకపయోగేన ఛడ్డేన్తియా ఏకావ ఆపత్తి, పాటేక్కం ఛడ్డేన్తియా వత్థుగణనాయ ఆపత్తియో. ఆణత్తియమ్పి ఏసేవ నయో. దన్తకట్ఠఛడ్డనేపి భిక్ఖునియా పాచిత్తియమేవ. భిక్ఖుస్స సబ్బత్థ దుక్కటం. సేసం ఉత్తానమేవ.
ఛసముట్ఠానం – కిరియాకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
అట్ఠమసిక్ఖాపదం.
౯. నవమసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౮౩౦-౨. నవమే – యం మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగం రోపిమన్తి ఖేత్తం వా హోతు నాళికేరాదిఆరామో వా, యత్థ కత్థచి రోపిమహరితట్ఠానే ఏతాని వత్థూని ఛడ్డేన్తియా పురిమనయేనేవ ఆపత్తిభేదో వేదితబ్బో. ఖేత్తే వా ఆరామే వా నిసీదిత్వా భుఞ్జమానా ఉచ్ఛుఆదీని వా ఖాదన్తీ; గచ్ఛమానా ఉచ్ఛిట్ఠోదకచలకాదీని హరితట్ఠానే ఛడ్డేతి, అన్తమసో ఉదకం పివిత్వా మత్థకచ్ఛిన్ననాళికేరమ్పి ఛడ్డేతి, పాచిత్తియమేవ. భిక్ఖునో దుక్కటం. కసితట్ఠానే పన నిక్ఖిత్తబీజే యావ అఙ్కురం న ఉట్ఠహతి, తావ సబ్బేసం దుక్కటం. అనిక్ఖిత్తబీజేసు ఖేత్తకోణాదీసు వా అసఞ్జాతరోపిమేసు ఖేత్తమరియాదాదీసు వా ఛడ్డేతుం వట్టతి. మనుస్సానం కచవరఛడ్డనట్ఠానేపి వట్టతి. ఛడ్డితఖేత్తేతి మనుస్సేసు సస్సం ఉద్ధరిత్వా గతేసు ఛడ్డితఖేత్తం నామ హోతి, తత్థ వట్టతి. యత్థ పన లాయితమ్పి పుబ్బణ్ణాది పున ఉట్ఠహిస్సతీతి రక్ఖన్తి, తత్థ యథావత్థుకమేవ. సేసం ఉత్తానమేవ. ఛసముట్ఠానం – కిరియాకిరియం…పే… తివేదనన్తి.
నవమసిక్ఖాపదం.
౧౦. దసమసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౮౩౫. దసమే – యంకిఞ్చి నచ్చన్తి నటాదయో వా నచ్చన్తు సోణ్డా వా, అన్తమసో మోరసువమక్కటాదయోపి, సబ్బమ్పేతం నచ్చమేవ. యంకిఞ్చి గీతన్తి యంకిఞ్చి నటాదీనం వా గీతం హోతు, అరియానం పరినిబ్బానకాలే రతనత్తయగుణూపసంహితం సాధుకీళితగీతం వా అసంయతభిక్ఖూనం ధమ్మభాణకగీతం వా, సబ్బమ్పేతం గీతమేవ. యంకిఞ్చి వాదితన్తి తన్తిబద్ధాదివాదనీయభణ్డవాదితం వా హోతు, కుటభేరివాదితం వా, అన్తమసో ఉదకభేరివాదితమ్పి, సబ్బమ్పేతం వాదితమేవ.
౮౩౬. దస్సనాయ గచ్ఛతి ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి పదవారగణనాయ ఆపత్తి దుక్కటస్స. యత్థ ఠితా పస్సతి వా సుణాతి వాతి ఏకపయోగేన ఓలోకేన్తీ పస్సతి, తేసంయేవ గీతవాదితం సుణాతి, ఏకమేవ పాచిత్తియం. సచే పన ఏకం దిసం ఓలోకేత్వా నచ్చం పస్సతి, పున అఞ్ఞతో ఓలోకేత్వా గాయన్తే పస్సతి అఞ్ఞతో వాదేన్తే, పాటేక్కా ఆపత్తియో. భిక్ఖునీ సయమ్పి నచ్చితుం వా గాయితుం వా వాదితుం వా న లభతి, అఞ్ఞే ‘‘నచ్చ, గాయ, వాదేహీ’’తి వత్తుమ్పి న లభతి. ‘‘చేతియస్స ఉపహారం దేథ, ఉపాసకా’’తి వత్తుమ్పి ‘‘తుమ్హాకం చేతియస్స ఉపట్ఠానం కరోమా’’తి వుత్తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛితుమ్పి న లభతి. సబ్బత్థ పాచిత్తియన్తి సబ్బఅట్ఠకథాసు వుత్తం. భిక్ఖునో దుక్కటం. ‘‘తుమ్హాకం చేతియస్స ఉపట్ఠానం కరోమా’’తి వుత్తే పన ‘‘ఉపట్ఠానకరణం నామ సున్దర’’న్తి వత్తుం వట్టతి.
౮౩౭. ఆరామే ఠితాతి ఆరామే ఠత్వా అన్తరారామే వా బహిఆరామే వా నచ్చాదీని పస్సతి వా సుణాతి వా, అనాపత్తి. సతి కరణీయేతి సలాకభత్తాదీనం వా అత్థాయ అఞ్ఞేన వా కేనచి కరణీయేన గన్త్వా గతట్ఠానే పస్సతి వా సుణాతి వా, అనాపత్తి. ఆపదాసూతి తాదిసేన ఉపద్దవేన ఉపద్దుతా సమజ్జట్ఠానం పవిసతి, ఏవం పవిసిత్వా పస్సన్తియా వా సుణన్తియా వా అనాపత్తి. సేసం ఉత్తానమేవ.
ఏళకలోమసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.
దసమసిక్ఖాపదం.
లసుణవగ్గో పఠమో.