భిక్ఖునీవిభఙ్గవణ్ణనా
౧. పారాజికకణ్డం (భిక్ఖునీవిభఙ్గవణ్ణనా)
యో భిక్ఖూనం విభఙ్గస్స, సఙ్గహితో అనన్తరం;
భిక్ఖునీనం విభఙ్గస్స, తస్స సంవణ్ణనాక్కమో.
పత్తో యతో తతో తస్స, అపుబ్బపదవణ్ణనం;
కాతుం పారాజికే తావ, హోతి సంవణ్ణనా అయం.
౧. పఠమపారాజికసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౫౬. తేన సమయేన బుద్ధో భగవా సావత్థియం విహరతి…పే… సాళ్హో మిగారనత్తాతి ఏత్థ సాళ్హోతి తస్స నామం; మిగారమాతుయా పన నత్తా హోతి, తేన వుత్తం – ‘‘మిగారనత్తా’’తి. నవకమ్మికన్తి నవకమ్మాధిట్ఠాయికం. పణ్డితాతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా. బ్యత్తాతి వేయ్యత్తికేన సమన్నాగతా. మేధావినీతి పాళిగ్గహణే సతిపుబ్బఙ్గమాయ పఞ్ఞాయ అత్థగ్గహణే పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ సతియా సమన్నాగతా. దక్ఖాతి ఛేకా; అవిరజ్ఝిత్వా సీఘం కత్తబ్బకారినీతి అత్థో. అనలసాతి ఆలసియవిరహితా. తత్రుపాయాయాతి తేసు తేసు కమ్మేసు ఉపాయభూతాయ. వీమంసాయాతి కత్తబ్బకమ్ముపపరిక్ఖాయ. సమన్నాగతాతి సమ్పయుత్తా. అలం కాతున్తి సమత్థా తం తం కమ్మం కాతుం. అలం సంవిధాతున్తి ఏవఞ్చ ఏవఞ్చ ఇదం హోతూతి ఏవం సంవిదహితుమ్పి సమత్థా. కతాకతం జానితున్తి కతఞ్చ అకతఞ్చ జానితుం. తేతి తే ఉభో; సా చ సున్దరీనన్దా సో చ సాళ్హోతి అత్థో. భత్తగ్గేతి పరివేసనట్ఠానే. నికూటేతి కోణసదిసం కత్వా దస్సితే గమ్భీరే. విస్సరో మే భవిస్సతీతి విరూపో మే సరో భవిస్సతి; విప్పకారసద్దో భవిస్సతీతి అత్థో. పతిమానేన్తీతి అపేక్ఖమానా. క్యాహన్తి కిం అహం. జరాదుబ్బలాతి జరాయ దుబ్బలా. చరణగిలానాతి పాదరోగేన సమన్నాగతా.
౬౫౭-౮. అవస్సుతాతి కాయసంసగ్గరాగేన అవస్సుతా; తిన్తా కిలిన్నాతి అత్థో. పదభాజనే పనస్స తమేవ రాగం గహేత్వా ‘‘సారత్తా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సారత్తాతి వత్థం వియ రఙ్గజాతేన కాయసంసగ్గరాగేన సుట్ఠు రత్తా. అపేక్ఖవతీతి తస్సేవ రాగస్స వసేన తస్మిం పురిసే పవత్తాయ అపేక్ఖాయ సమన్నాగతా. పటిబద్ధచిత్తాతి తేన రాగేన తస్మిం పురిసే బన్ధిత్వా ఠపితచిత్తా వియ. ఏస నయో దుతియపదవిభఙ్గేపి. పురిసపుగ్గలస్సాతి పురిససఙ్ఖాతస్స పుగ్గలస్స. అధక్ఖకన్తి అక్ఖకానం అధో. ఉబ్భజాణుమణ్డలన్తి జాణుమణ్డలానం ఉపరి. పదభాజనే పన పదపటిపాటియా ఏవ ‘‘హేట్ఠక్ఖకం ఉపరిజాణుమణ్డల’’న్తి వుత్తం. ఏత్థ చ ఉబ్భకప్పరమ్పి ఉబ్భజాణుమణ్డలేనేవ సఙ్గహితం. సేసం మహావిభఙ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. పురిమాయో ఉపాదాయాతి సాధారణపారాజికేహి పారాజికాయో చతస్సో ఉపాదాయాతి అత్థో. ఉబ్భజాణుమణ్డలికాతి ఇదం పన ఇమిస్సా పారాజికాయ నామమత్తం, తస్మా పదభాజనే న విచారితం.
౬౫౯. ఏవం ఉద్దిట్ఠసిక్ఖాపదం పదానుక్కమేన విభజిత్వా ఇదాని అవస్సుతాదిభేదేన ఆపత్తిభేదం దస్సేతుం ‘‘ఉభతోఅవస్సుతే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉభతోఅవస్సుతేతి ఉభతోఅవస్సవే; భిక్ఖునియా చేవ పురిసస్స చ కాయసంసగ్గరాగేన అవస్సుతభావే సతీతి అత్థో. కాయేన కాయం ఆమసతీతి భిక్ఖునీ యథాపరిచ్ఛిన్నేన కాయేన పురిసస్స యంకిఞ్చి కాయం పురిసో వా యేన కేనచి కాయేన భిక్ఖునియా యథాపరిచ్ఛిన్నం కాయం ఆమసతి, ఉభయథాపి భిక్ఖునియా పారాజికం. కాయేన కాయపటిబద్ధన్తి వుత్తప్పకారేనేవ అత్తనో కాయేన పురిసస్స కాయపటిబద్ధం. ఆమసతీతి ఏత్థ సయం వా ఆమసతు, తస్స వా ఆమసనం సాదియతు, థుల్లచ్చయమేవ. కాయపటిబద్ధేన కాయన్తి అత్తనో వుత్తప్పకారకాయపటిబద్ధేన పురిసస్స కాయం. ఆమసతీతి ఇధాపి సయం వా ఆమసతు, తస్స వా ఆమసనం సాదియతు, థుల్లచ్చయమేవ. అవసేసపదేసుపి ఇమినావ నయేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
సచే పన భిక్ఖు చేవ భిక్ఖునీ చ హోతి, తత్ర చే భిక్ఖునీ ఆమసతి, భిక్ఖు నిచ్చలో హుత్వా చిత్తేన సాదియతి, భిక్ఖు ఆపత్తియా న కారేతబ్బో. సచే భిక్ఖు ఆమసతి, భిక్ఖునీ నిచ్చలా హుత్వా చిత్తేనేవ అధివాసేతి, కాయఙ్గం అచోపయమానాపి పారాజికక్ఖేత్తే పారాజికేన, థుల్లచ్చయక్ఖేత్తే థుల్లచ్చయేన, దుక్కటక్ఖేత్తే దుక్కటేన కారేతబ్బా. కస్మా? ‘‘కాయసంసగ్గం సాదియేయ్యా’’తి వుత్తత్తా. అయం అట్ఠకథాసు వినిచ్ఛయో. ఏవం పన సతి కిరియాసముట్ఠానతా న దిస్సతి, తస్మా తబ్బహులనయేన సా వుత్తాతి వేదితబ్బా.
౬౬౦. ఉబ్భక్ఖకన్తి అక్ఖకానం ఉపరి. అధోజాణుమణ్డలన్తి జాణుమణ్డలానం హేట్ఠా. ఏత్థ చ అధోకప్పరమ్పి అధోజాణుమణ్డలేనేవ సఙ్గహితం.
౬౬౨. ఏకతోఅవస్సుతేతి ఏత్థ కిఞ్చాపి ఏకతోతి అవిసేసేన వుత్తం, తథాపి భిక్ఖునియా ఏవ అవస్సుతే సతి అయం ఆపత్తిభేదో వుత్తోతి వేదితబ్బో.
తత్రాయం ఆదితో పట్ఠాయ వినిచ్ఛయో – భిక్ఖునీ కాయసంసగ్గరాగేన అవస్సుతా, పురిసోపి తథేవ. అధక్ఖకే ఉబ్భజాణుమణ్డలే కాయప్పదేసే కాయసంసగ్గసాదియనే సతి భిక్ఖునియా పారాజికం. భిక్ఖునియా కాయసంసగ్గరాగో, పురిసస్స మేథునరాగో వా గేహస్సితపేమం వా సుద్ధచిత్తం వా హోతు, థుల్లచ్చయమేవ. భిక్ఖునియా మేథునరాగో, పురిసస్స కాయసంసగ్గరాగో వా మేథునరాగో వా గహేస్సితపేమం వా సుద్ధచిత్తం వా హోతు, దుక్కటం. భిక్ఖునియా గేహస్సితపేమం, పురిసస్స వుత్తేసు చతూసు యం వా తం వా హోతు, దుక్కటమేవ. భిక్ఖునియా సుద్ధచిత్తం, పురిసస్స వుత్తేసు చతూసు యం వా తం వా హోతు, అనాపత్తి.
సచే పన భిక్ఖు చేవ హోతి భిక్ఖునీ చ ఉభిన్నం కాయసంసగ్గరాగో, భిక్ఖుస్స సఙ్ఘాదిసేసో, భిక్ఖునియా పారాజికం. భిక్ఖునియా కాయసంసగ్గరాగో, భిక్ఖుస్స మేథునరాగో వా గేహస్సితపేమం వా, భిక్ఖునియా థుల్లచ్చయం, భిక్ఖుస్స దుక్కటం. ఉభిన్నం మేథునరాగో వా గేహస్సితపేమం వా, ఉభిన్నమ్పి దుక్కటమేవ. యస్స యత్థ సుద్ధచిత్తం, తస్స తత్థ అనాపత్తి. ఉభిన్నమ్పి సుద్ధచిత్తం, ఉభిన్నమ్పి అనాపత్తి.
౬౬౩. అనాపత్తి అసఞ్చిచ్చాతిఆదీసు విరజ్ఝిత్వా వా ఆమసన్తియా అఞ్ఞవిహితాయ వా ‘‘అయం పురిసో వా ఇత్థీ వా’’తి అజానన్తియా వా తేన ఫుట్ఠాయపి తం ఫస్సం అసాదియన్తియా వా ఆమసనేపి సతి అనాపత్తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ.
పఠమపారాజికసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, అకుసలచిత్తం, ద్వివేదనన్తి.
పఠమపారాజికం.
౨. దుతియపారాజికసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౬౪. దుతియే పారాజికే – కచ్చి నో సాతి కచ్చి ను సా. అవణ్ణోతి అగుణో. అకిత్తీతి నిన్దా. అయసోతి పరివారవిపత్తి; పరమ్ముఖగరహా వా.
౬౬౫. వజ్జపటిచ్ఛాదికాతి ఇదమ్పి ఇమిస్సా పారాజికాయ నామమత్తమేవ, తస్మా పదభాజనే న విచారితం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
౬౬౬. సా వా ఆరోచేతీతి యా పారాజికం ఆపన్నా, సా సయం ఆరోచేతి. అట్ఠన్నం పారాజికానం అఞ్ఞతరన్తి భిక్ఖూహి సాధారణానం చతున్నం అసాధారణానఞ్చ చతున్నమేవ అఞ్ఞతరం. ఇదఞ్చ పారాజికం పచ్ఛా పఞ్ఞత్తం, తస్మా ‘‘అట్ఠన్న’’న్తి విభఙ్గే వుత్తం. పురిమేన పన సద్ధిం యుగళత్తా ఇమస్మిం ఓకాసే ఠపితన్తి వేదితబ్బం. ధురం నిక్ఖిత్తమత్తేతి ధురే నిక్ఖిత్తమత్తే. విత్థారకథా పనేత్థ సప్పాణకవగ్గమ్హి దుట్ఠుల్లసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. తత్ర హి పాచిత్తియం, ఇధ పారాజికన్తి అయమేవ విసేసో. సేసం తాదిసమేవ. వజ్జపటిచ్ఛాదికాతి ఇదమ్పిఇమిస్సా పారాజికాయ నామమత్థామేవ, తస్మా పదభాజనే న విచారితం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
ధురనిక్ఖేపసముట్ఠానం – కాయవాచాచిత్తతో సముట్ఠాతి, అకిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.
దుతియపారాజికం.
౩. తతియపారాజికసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౬౯. తతియే – ధమ్మేనాతి భూతేన వత్థునా. వినయేనాతి చోదేత్వా సారేత్వా. పదభాజనం పనస్స ‘‘యేన ధమ్మేన యేన వినయేన ఉక్ఖిత్తో సుఉక్ఖిత్తో హోతీ’’తి ఇమంఅధిప్పాయమత్తం దస్సేతుం వుత్తం. సత్థుసాసనేనాతి ఞత్తిసమ్పదాయ చేవ అనుసావనసమ్పదాయ చ. పదభాజనే పనస్స ‘‘జినసాసనేన బుద్ధసాసనేనా’’తి వేవచనమత్తమేవ వుత్తం. సఙ్ఘం వా గణం వాతిఆదీసు యేన సఙ్ఘేన కమ్మం కతం, తం సఙ్ఘం వా తత్థ సమ్బహులపుగ్గలసఙ్ఖాతం గణం వా, ఏకపుగ్గలం వా తం కమ్మం వా న ఆదియతి, న అనువత్తతి, న తత్థ ఆదరం జనేతీతి అత్థో. సమానసంవాసకా భిక్ఖూ వుచ్చన్తి సహాయా, సో తేహి సద్ధిం నత్థీతి ఏత్థ ‘‘ఏకకమ్మం ఏకుద్దేసో సమసిక్ఖతా’’తి అయం తావ సంవాసో; సమానో సంవాసో ఏతేసన్తి సమానసంవాసకా.ఏవరూపా భిక్ఖూ భిక్ఖుస్స తస్మిం సంవాసే సహ అయనభావేన సహాయాతి వుచ్చన్తి. ఇదాని యేన సంవాసేన తే సమానసంవాసకాతి వుత్తా, సో సంవాసో తస్స ఉక్ఖిత్తకస్స తేహి సద్ధిం నత్థి. యేహి చ సద్ధిం తస్స సో సంవాసో నత్థి, న తేన తే భిక్ఖూ అత్తనో సహాయా కతా హోన్తి. తస్మా వుత్తం ‘‘సమానసంవాసకా భిక్ఖూ వుచ్చన్తి సహాయా, సో తేహి సద్ధిం నత్థి, తేన వుచ్చతి అకతసహాయో’’తి. సేసం సఙ్ఘభేదసిక్ఖాపదాదీసు వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ.
సమనుభాసనసముట్ఠానం – కాయవాచాచిత్తతో సముట్ఠాతి, అకిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.
తతియపారాజికం.
౪. చతుత్థపారాజికసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౭౫. చతుత్థే – అవస్సుతాతి లోకస్సాదమిత్తసన్థవవసేన కాయసంసగ్గరాగేన అవస్సుతా. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. పురిసపుగ్గలస్స హత్థగ్గహణం వాతిఆదీసు పన యం పురిసపుగ్గలేన హత్థే గహణం కతం, తం పురిసపుగ్గలస్స హత్థగ్గహణన్తి వుత్తం. ఏసేవ నయో సఙ్ఘాటికణ్ణగ్గహణేపి. హత్థగ్గహణన్తి ఏత్థ చ హత్థగ్గహణఞ్చ అఞ్ఞమ్పి అపారాజికక్ఖేత్తే గహణఞ్చ ఏకజ్ఝం కత్వా హత్థగ్గహణన్తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘హత్థగ్గహణం వా సాదియేయ్యాతి హత్థో నామ కప్పరం ఉపాదాయ యావ అగ్గనఖా, ఏతస్స అసద్ధమ్మస్స పటిసేవనత్థాయ ఉబ్భక్ఖకం అధోజాణుమణ్డలం గహణం సాదియతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ అసద్ధమ్మోతి కాయసంసగ్గో వేదితబ్బో, న మేథునధమ్మో. న హి మేథునస్స సామన్తా థుల్లచ్చయం హోతి. ‘‘విఞ్ఞూ పటిబలో కాయసంసగ్గం సమాపజ్జితున్తి వచనమ్పి చేత్థ సాధకం.
‘‘తిస్సిత్థియో మేథునం తం న సేవే,
తయో పురిసే తయో చ అనరియపణ్డకే;
న చాచరే మేథునం బ్యఞ్జనస్మిం,
ఛేజ్జా సియా మేథునధమ్మపచ్చయా;
పఞ్హా మేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౮౧);
ఇమాయ పరివారే వుత్తాయ సేదమోచకగాథాయ విరుజ్ఝతీతి చే? న; మేథునధమ్మస్స పుబ్బభాగత్తా. పరివారేయేవ హి ‘‘మేథునధమ్మస్స పుబ్బభాగో జానితబ్బో’’తి ‘‘వణ్ణావణ్ణో కాయసంసగ్గో దుట్ఠుల్లవాచా అత్తకామపారిచరియాగమనుప్పాదన’’న్తి ఏవం సుక్కవిస్సట్ఠిఆదీని పఞ్చ సిక్ఖాపదాని మేథునధమ్మస్స పుబ్బభాగోతి వుత్తాని. తస్మా కాయసంసగ్గో మేథునధమ్మస్స పుబ్బభాగత్తా పచ్చయో హోతి. ఇతి ఛేజ్జా సియా మేథునధమ్మపచ్చయాతి ఏత్థ ఇమినా పరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏతేనుపాయేన సబ్బపదేసు వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. అపిచ ‘‘సఙ్కేతం వా గచ్ఛేయ్యా’’తి ఏతస్స పదభాజనే ‘‘ఇత్థన్నామం ఆగచ్ఛా’’తి. ఏవంనామకం ఠానం ఆగచ్ఛాతి అత్థో.
౬౭౬. అట్ఠమం వత్థుం పరిపూరేన్తీ అస్సమణీ హోతీతి అనులోమతో వా పటిలోమతో వా ఏకన్తరికాయ వా యేన తేన నయేన అట్ఠమం వత్థుం పరిపూరేన్తీయేవ అస్సమణీ హోతి. యా పన ఏకం వా వత్థుం సత్త వా వత్థూని సతక్ఖత్తుమ్పి పూరేతి, నేవ అస్సమణీ హోతి. ఆపన్నా ఆపత్తియో దేసేత్వా ముచ్చతి. అపిచేత్థ గణనూపికా ఆపత్తి వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అత్థాపత్తి దేసితా గణనూపికా, అత్థాపత్తి దేసితా న గణనూపికా’’తి. తత్రాయం వినిచ్ఛయో – ఇదాని నాపజ్జిస్సామీతి ధురనిక్ఖేపం కత్వా దేసితా గణనూపికా దేసితగణనం ఉపేతి పారాజికస్స అఙ్గం న హోతి. తస్మా యా ఏకం ఆపన్నా ధురనిక్ఖేపం కత్వా దేసేత్వా పున కిలేసవసేన ఆపజ్జతి, పున దేసేతి, ఏవం అట్ఠ వత్థూని పూరేన్తీపి పారాజికా న హోతి. యా పన ఆపజ్జిత్వా పునపి అఞ్ఞం వత్థుం ఆపజ్జిస్సామీతి సఉస్సాహావ దేసేతి, తస్సా సా ఆపత్తి నగణనూపికా, దేసితాపి అదేసితా హోతి, దేసితగణనం న గచ్ఛతి, పారాజికస్సేవ అఙ్గం హోతి. అట్ఠమే వత్థుమ్హి పరిపుణ్ణమత్తే పారాజికా హోతి. సేసం ఉత్తానమేవాతి.
ధురనిక్ఖేపసముట్ఠానం – కాయవాచాచిత్తతో సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, ద్వివేదనన్తి.
చతుత్థపారాజికం.
ఉద్దిట్ఠా ఖో అయ్యాయో అట్ఠ పారాజికా ధమ్మాతి భిక్ఖూ ఆరబ్భ పఞ్ఞత్తా సాధారణా చత్తారో ఇమే చ చత్తారోతి ఏవం పాతిమోక్ఖుద్దేసమగ్గేన ఉద్దిట్ఠా ఖో అయ్యాయో అట్ఠ పారాజికా ధమ్మాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సేసం మహావిభఙ్గే వుత్తనయమేవాతి.
సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ భిక్ఖునీవిభఙ్గే
పారాజికకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పారాజికకణ్డం నిట్ఠితం.
౨. సఙ్ఘాదిసేసకణ్డం (భిక్ఖునీవిభఙ్గవణ్ణనా)
౧. పఠమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా
పారాజికానన్తరస్స, అయం దాని భవిస్సతి;
సఙ్ఘాదిసేసకణ్డస్స, అనుత్తానత్థవణ్ణనా.
౬౭౮. ఉదోసితన్తి భణ్డసాలా. మాయ్యో ఏవం అవచాతి అయ్యో మా ఏవం అవచ. అపినాయ్యాతి అపిను అయ్యా. అచ్చావదథాతి అతిక్కమిత్వా వదథ; అక్కోసథాతి వుత్తం హోతి.
౬౭౯. ఉస్సయవాదికాతి మానుస్సయవసేన కోధుస్సయవసేన వివదమానా. యస్మా పన సా అత్థతో అట్టకారికా హోతి, తస్మా ‘‘ఉస్సయవాదికా నామ అడ్డకారికా వుచ్చతీ’’తి పదభాజనే వుత్తం. ఏత్థ చ అడ్డోతి వోహారికవినిచ్ఛయో వుచ్చతి, యం పబ్బజితా ‘‘అధికరణ’’న్తిపి వదన్తి. దుతియం వా పరియేసతీతి సక్ఖిం వా సహాయం వా పరియేసతి, దుక్కటం. గచ్ఛతి వాతి ఉపస్సయో వా హోతు భిక్ఖాచారమగ్గో వా, యత్థ ఠితాయ ‘‘అడ్డం కరిస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తతో వోహారికానం సన్తికం గచ్ఛన్తియా పదవారే పదవారే దుక్కటం. ఏకస్స ఆరోచేతీతి ద్వీసు జనేసు యస్స కస్సచి ఏకస్స కథం యో కోచి వోహారికానం ఆరోచేతి. దుతియస్స ఆరోచేతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
అయం పనేత్థ అసమ్మోహత్థాయ విత్థారకథా – యత్థ కత్థచి అన్తమసో భిక్ఖునుపస్సయం ఆగతేపి వోహారికే దిస్వా భిక్ఖునీ అత్తనో కథం ఆరోచేతి, భిక్ఖునియా దుక్కటం. ఉపాసకో అత్తనో కథం ఆరోచేతి, భిక్ఖునియా థుల్లచ్చయం. పఠమం ఉపాసకో అత్తనో కథం ఆరోచేతి, భిక్ఖునియా దుక్కటం. అథ సా అత్తనో కథం ఆరోచేతి, థుల్లచ్చయం. భిక్ఖునీ ఉపాసకం వదతి – ‘‘మమ చ తవ చ కథం త్వంయేవ ఆరోచేహీ’’తి, సో అత్తనో వా కథం పఠమం ఆరోచేతు భిక్ఖునియా వా, పఠమారోచనే దుక్కటం, దుతియారోచనే థుల్లచ్చయం. ఉపాసకో భిక్ఖునిం వదతి – ‘‘మమ చ తవ చ కథం త్వంయేవ ఆరోచేహీ’’తి, ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
భిక్ఖునీ కప్పియకారకేన కథాపేతి, తత్థ కప్పియకారకో వా భిక్ఖునియా కథం పఠమం ఆరోచేతు, ఇతరో వా అత్తనో కథం, కప్పియకారకో వా ఉభిన్నమ్పి కథం, ఇతరో వా ఉభిన్నమ్పి కథం ఆరోచేతు, యథా వా తథా వా ఆరోచియమానే పఠమే ఆరోచనే భిక్ఖునియా దుక్కటం, దుతియే థుల్లచ్చయం. యథా వా తథా వా ఆరోచితం పన ఉభిన్నమ్పి కథం సుత్వా వోహారికేహి వినిచ్ఛయే కతే అడ్డపరియోసానం నామ హోతి, తస్మిం అడ్డపరియోసానే భిక్ఖునియా జయేపి పరాజయేపి సఙ్ఘాదిసేసో. సచే పన గతిగతం అధికరణం హోతి, సుతపుబ్బం వోహారికేహి. అథ తే భిక్ఖునిఞ్చ అడ్డకారకఞ్చ దిస్వావ ‘‘తుమ్హాకం కథనకిచ్చం నత్థి, జానామ మయం ఏత్థ పవత్తి’’న్తి సయమేవ వినిచ్ఛినిత్వా దేన్తి, ఏవరూపే అడ్డపరియోసానేపి భిక్ఖునియా అనాపత్తి.
పఠమం ఆపత్తి ఏతస్సాతి పఠమాపత్తికో; వీతిక్కమక్ఖణేయేవ ఆపజ్జితబ్బోతి అత్థో, తం పఠమాపత్తికం. పదభాజనే పన అధిప్పాయమత్తం దస్సేతుం ‘‘సహ వత్థుజ్ఝాచారా ఆపజ్జతి అసమనుభాసనాయా’’తి వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – సహ వత్థుజ్ఝాచారా యం భిక్ఖునీ ఆపజ్జతి, న తతియాయ సమనుభాసనాయ, అయం పఠమమేవ సహ వత్థుజ్ఝాచారేన ఆపజ్జితబ్బత్తా పఠమాపత్తికోతి. భిక్ఖునిసఙ్ఘతో నిస్సారేతీతి నిస్సారణీయో; తం నిస్సారణీయం. పదభాజనే పన అధిప్పాయమత్తం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఘమ్హా నిస్సారీయతీతి వుత్తం. తత్థ యం ఆపన్నా భిక్ఖునీ సఙ్ఘతో నిస్సారీయతి, సో నిస్సారణీయోతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. న హి సో ఏవ ధమ్మో సఙ్ఘమ్హా కేనచి నిస్సారీయతి. తేన పన ధమ్మేన భిక్ఖునీ నిస్సారీయతి, తస్మా సో నిస్సారేతీతి నిస్సారణీయో.
ఆకడ్ఢియమానా గచ్ఛతీతి అడ్డకారకమనుస్సేహి సయం వా ఆగన్త్వా దూతం వా పేసేత్వా ఏహీతి వుచ్చమానా వోహారికానం సన్తికం గచ్ఛతి, తతో అడ్డకారకో అత్తనో వా కథం పఠమం ఆరోచేతు భిక్ఖునియా వా, నేవ పఠమారోచనే దుక్కటం, న దుతియారోచనే థుల్లచ్చయం. అమచ్చేహి వినిచ్ఛినిత్వా కతే అడ్డపరియోసానేపి అనాపత్తియేవ. సచేపి అడ్డకారకో భిక్ఖునిం వదతి ‘‘మమ చ తవ చ కథం త్వమేవ కథేహీ’’తి; కథేన్తియాపి కథం సుత్వా కతే అడ్డపరియోసానేపి అనాపత్తియేవ.
రక్ఖం యాచతీతి ధమ్మికం రక్ఖం యాచతి, అనాపత్తి. ఇదాని యథాయాచితా రక్ఖా ధమ్మికా హోతి, తం దస్సేతుం అనోదిస్స ఆచిక్ఖతీతి ఆహ. తత్థ అతీతం ఆరబ్భ అత్థి ఓదిస్సఆచిక్ఖనా, అత్థి అనోదిస్సఆచిక్ఖనా, అనాగతం ఆరబ్భాపి అత్థి ఓదిస్సఆచిక్ఖనా, అత్థి అనోదిస్సఆచిక్ఖనా.
కథం అతీతం ఆరబ్భ ఓదిస్సఆచిక్ఖనా హోతి? భిక్ఖునుపస్సయే గామదారకా ధుత్తాదయో వా యే కేచి అనాచారం వా ఆచరన్తి, రుక్ఖం వా ఛిన్దన్తి, ఫలాఫలం వా హరన్తి, పరిక్ఖారే వా అచ్ఛిన్దన్తి. భిక్ఖునీ వోహారికే ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘అమ్హాకం ఉపస్సయే ఇదం నామ కత’’న్తి వదతి. ‘‘కేనా’’తి వుత్తే ‘‘అసుకేన చ అసుకేన చా’’తి ఆచిక్ఖతి. ఏవం అతీతం ఆరబ్భ ఓదిస్సఆచిక్ఖనా హోతి, సా న వట్టతి. తఞ్చే సుత్వా తే వోహారికా తేసం దణ్డం కరోన్తి, సబ్బం భిక్ఖునియా గీవా హోతి. దణ్డం గణ్హిస్సన్తీతి అధిప్పాయేపి సతి గీవాయేవ హోతి. సచే పన తస్స దణ్డం గణ్హథాతి వదతి, పఞ్చమాసకమత్తే గహితే పారాజికం హోతి.
‘‘కేనా’’తి వుత్తే పన ‘‘అసుకేనాతి వత్తుం అమ్హాకం న వట్టతి, తుమ్హేయేవ జానిస్సథ. కేవలఞ్హి మయం రక్ఖం యాచామ, తం నో దేథ, అవహటభణ్డఞ్చ ఆహరాపేథా’’తి వత్తబ్బం. ఏవం అనోదిస్స ఆచిక్ఖనా హోతి, సా వట్టతి. ఏవం వుత్తే సచేపి తే వోహారికా కారకే గవేసిత్వా తేసం దణ్డం కరోన్తి, సబ్బం సాపతేయ్యమ్పి గహితం భిక్ఖునియా, నేవ గీవా న ఆపత్తి.
పరిక్ఖారం హరన్తే దిస్వా తేసం అనత్థకామతాయ చోరో చోరోతి వత్తుమ్పి న వట్టతి. ఏవం వుత్తేపి హి యం తేసం దణ్డం కరోన్తి, సబ్బమ్పి భిక్ఖునియా గీవా హోతి. అత్తనో వచనకరం పన ‘‘ఇమినా మే పరిక్ఖారో గహితో, తం ఆహరాపేహి, మా చస్స దణ్డం కరోహీ’’తి వత్తుం వట్టతి. దాసదాసీవాపిఆదీనం అత్థాయ అడ్డం కరోన్తి, అయం అకప్పియఅడ్డో నామ, న వట్టతి.
కథం అనాగతం ఆరబ్భ ఓదిస్సఆచిక్ఖనా హోతి? వుత్తనయేనేవ పరేహి అనాచారాదీసు కతేసు భిక్ఖునీ వోహారికే ఏవం వదతి ‘‘అమ్హాకం ఉపస్సయే ఇదఞ్చిదఞ్చ కరోన్తి, రక్ఖం నో దేథ ఆయతిం అకరణత్థాయా’’తి. ‘‘కేన ఏవం కత’’న్తి వుత్తే చ ‘‘అసుకేన అసుకేన చా’’తి ఆచిక్ఖతి. ఏవం అనాగతం ఆరబ్భ ఓదిస్సఆచిక్ఖనా హోతి, సాపి న వట్టతి. తేసఞ్హి దణ్డే కతే పురిమనయేనేవ సబ్బం భిక్ఖునియా గీవా. సేసం పురిమసదిసమేవ.
సచే పన వోహారికా ‘‘భిక్ఖునుపస్సయే ఏవరూపం అనాచారం కరోన్తానం ఇమం నామ దణ్డం కరోమా’’తి భేరిం చరాపేత్వా ఆణాయ అతిట్ఠమానే పరియేసిత్వా దణ్డం కరోన్తి, భిక్ఖునియా నేవ గీవా న ఆపత్తి.
యో చాయం భిక్ఖునీనం వుత్తో, భిక్ఖూనమ్పి ఏసేవ నయో. భిక్ఖునోపి హి ఓదిస్సఆచిక్ఖనా న వట్టతి. యం తథా ఆచిక్ఖితే దణ్డం కరోన్తి, సబ్బం గీవా హోతి. వుత్తనయేనేవ దణ్డం గణ్హాపేన్తస్స పారాజికం. యో పన ‘‘దణ్డం కరిస్సన్తీ’’తి జానన్తోపి అనోదిస్స కథేతి, తే చ పరియేసిత్వా దణ్డం కరోన్తియేవ, న దోసో. విహారసీమాయ రుక్ఖాదీని ఛిన్దన్తానం వాసిఫరసుఆదీని గహేత్వా పాసాణేహి కోట్టేన్తి, న వట్టతి. సచే ధారా భిజ్జతి, కారాపేత్వా దాతబ్బా. ఉపధావిత్వా తేసం పరిక్ఖారే గణ్హన్తి, తమ్పి న కాతబ్బం, లహుపరివత్తఞ్హి చిత్తం, థేయ్యచేతనాయ ఉప్పన్నాయ మూలచ్ఛేజ్జమ్పి గచ్ఛేయ్య. సేసం ఉత్తానమేవ.
కథినసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
సత్తరసకే పఠమసిక్ఖాపదం.
౨. దుతియసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౮౨. దుతియే – వరభణ్డన్తి ముత్తామణివేళురియాది మహగ్ఘభణ్డం.
౬౮౩. అనపలోకేత్వాతి అనాపుచ్ఛిత్వా. గణం వాతి మల్లగణభటిపుత్తగణాదికం. పూగన్తి ధమ్మగణం. సేణిన్తి గన్ధికసేణిదుస్సికసేణిఆదికం. యత్థ యత్థ హి రాజానో గణాదీనం గామనిగమే నియ్యాతేన్తి ‘‘తుమ్హేవ ఏత్థ అనుసాసథా’’తి, తత్థ తత్థ తే ఏవ ఇస్సరా హోన్తి. తస్మా తే సన్ధాయ ఇదం వుత్తం. ఏత్థ చ రాజానం వా గణాదికే వా ఆపుచ్ఛిత్వాపి భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఆపుచ్ఛితబ్బోవ. ఠపేత్వా కప్పన్తి తిత్థియేసు వా అఞ్ఞభిక్ఖునీసు వా పబ్బజితపుబ్బం కప్పగతికం ఠపేత్వాతి. సేసం ఉత్తానమేవ.
చోరీవుట్ఠాపనసముట్ఠానం – కేనచి కరణీయేన పక్కన్తాసు భిక్ఖునీసు అగన్త్వా ఖణ్డసీమం యథానిసిన్నట్ఠానేయేవ అత్తనో నిస్సితకపరిసాయ సద్ధిం వుట్ఠాపేన్తియా వాచాచిత్తతో సముట్ఠాతి, ఖణ్డసీమం వా నదిం వా గన్త్వా వుట్ఠాపేన్తియా కాయవాచాచిత్తతో సముట్ఠాతి, అనాపుచ్ఛా వుట్ఠాపనవసేన కిరియాకిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
దుతియసిక్ఖాపదం.
౩. తతియసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౯౨. తతియే – పరిక్ఖేపం అతిక్కామేన్తియాతి ఏత్థ ఏకం పాదం అతిక్కామేన్తియా థుల్లచ్చయం, దుతియేన అతిక్కన్తమత్తే సఙ్ఘాదిసేసో. అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారన్తి ఏత్థ పరిక్ఖేపారహట్ఠానం ఏకేన పాదేన అతిక్కమతి థుల్లచ్చయం, దుతియేన అతిక్కన్తమత్తే సఙ్ఘాదిసేసో. అపిచేత్థ సకగామతో నిక్ఖమన్తియా గామన్తరపచ్చయా అనాపత్తి, నిక్ఖమిత్వా పన గామన్తరం గచ్ఛన్తియా పదవారే పదవారే దుక్కటం, ఏకేన పాదేన ఇతరస్స గామస్స పరిక్ఖేపే వా ఉపచారే వా అతిక్కన్తమత్తే థుల్లచ్చయం, దుతియేన అతిక్కన్తమత్తే సఙ్ఘాదిసేసో. తతో నిక్ఖమిత్వా పున సకగామం పవిసన్తియాపి ఏసేవ నయో. సచే పన ఖణ్డపాకారేన వా వతిఛిద్దేన వా భిక్ఖునివిహారభూమియేవ సక్కా హోతి పవిసితుం, ఏవం పవిసమానాయ కప్పియభూమిం నామ పవిట్ఠా హోతి, తస్మా వట్టతి. సచేపి హత్థిపిట్ఠిఆదీహి వా ఇద్ధియా వా పవిసతి, వట్టతియేవ. పదసా గమనమేవ హి ఇధాధిప్పేతం. తేనేవ ‘‘పఠమం పాదం అతిక్కామేన్తియా’’తిఆదిమాహ.
ద్వే గామా భిక్ఖునివిహారేన సమ్బద్ధవతికా హోన్తి, యస్మిం గామే భిక్ఖునివిహారో, తత్థ పిణ్డాయ చరిత్వా పున విహారం పవిసిత్వా సచే విహారమజ్ఝేన ఇతరస్స గామస్స మగ్గో అత్థి, గన్తుం వట్టతి. తతో పన గామతో తేనేవ మగ్గేన పచ్చాగన్తబ్బం. సచే గామద్వారేన నిక్ఖమిత్వా ఆగచ్ఛతి, పురిమనయేనేవ ఆపత్తిభేదో వేదితబ్బో. సకగామతో కేనచి కరణీయేన భిక్ఖునీహి సద్ధిం నిక్ఖన్తాయ పున పవిసనకాలే హత్థి వా ముచ్చతి, ఉస్సారణా వా హోతి, ఇతరా భిక్ఖునియో సహసా గామం పవిసన్తి, యావ అఞ్ఞా భిక్ఖునీ ఆగచ్ఛతి, తావ బహిగామద్వారే ఠాతబ్బం. సచే న ఆగచ్ఛతి, దుతియికా భిక్ఖునీ పక్కన్తా నామ హోతి, పవిసితుం వట్టతి.
పుబ్బే మహాగామో హోతి, మజ్ఝే భిక్ఖునివిహారో. పచ్ఛా తం గామం చత్తారో జనా లభిత్వా విసుం విసుం వతిపరిక్ఖేపం కత్వా విభజిత్వా భుఞ్జన్తి, విహారతో ఏకం గామం గన్తుం వట్టతి. తతో అపరం గామం ద్వారేన వా వతిఛిద్దేన వా పవిసితుం న వట్టతి. పున విహారమేవ పచ్చాగన్తుం వట్టతి. కస్మా? విహారస్స చతుగామసాధారణత్తా.
అన్తరవాసకో తేమియతీతి యత్థ యథా తిమణ్డలపటిచ్ఛాదనం హోతి; ఏవం నివత్థాయ భిక్ఖునియా వస్సకాలే తిత్థేన వా అతిత్థేన వా ఓతరిత్వా యత్థ కత్థచి ఉత్తరన్తియా ఏకద్వఙ్గులమత్తమ్పి అన్తరవాసకో తేమియతి. సేసం నదీలక్ఖణం నదీనిమిత్తకథాయ ఆవి భవిస్సతి. ఏవరూపం నదిం తిత్థేన వా అతిత్థేన వా ఓతరిత్వా ఉత్తరణకాలే పఠమం పాదం ఉద్ధరిత్వా తీరే ఠపేన్తియా థుల్లచ్చయం, దుతియపాదుద్ధారే సఙ్ఘాదిసేసో. సేతునా గచ్ఛతి, అనాపత్తి. పదసా ఓతరిత్వా ఉత్తరణకాలే సేతుం ఆరోహిత్వా ఉత్తరన్తియాపి అనాపత్తి. సేతునా పన గన్త్వా ఉత్తరణకాలే పదసా గచ్ఛన్తియా ఆపత్తియేవ. యాననావాఆకాసగమనాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఓరిమతీరతో పన పరతీరమేవ అక్కమన్తియా అనాపత్తి. రజనకమ్మత్థం గన్త్వా దారుసఙ్కడ్ఢనాదికిచ్చేన ద్వే తిస్సో ఉభయతీరేసు విచరన్తి, వట్టతి. సచే పనేత్థ కాచి కలహం కత్వా ఇతరం తీరం గచ్ఛతి, ఆపత్తి. ద్వే ఏకతో ఉత్తరన్తి, ఏకా మజ్ఝే నదియా కలహం కత్వా నివత్తిత్వా ఓరిమతీరమేవ ఆగచ్ఛతి, ఆపత్తి. ఇతరిస్సా పన అయం పక్కన్తట్ఠానే ఠితా హోతి, తస్మా పరతీరం గచ్ఛన్తియాపి అనాపత్తి. న్హాయితుం వా పాతుం వా ఓతిణ్ణా తమేవ తీరం పచ్చుత్తరతి, అనాపత్తి.
సహ అరుణుగ్గమనాతి ఏత్థ సచే సజ్ఝాయం వా పధానం వా అఞ్ఞం వా కిఞ్చి కమ్మం కురుమానా పురేఅరుణేయేవ దుతియికాయ సన్తికం గమిస్సామీతి ఆభోగం కరోతి, అజానన్తియా ఏవ చస్సా అరుణో ఉగ్గచ్ఛతి, అనాపత్తి. అథ పన ‘‘యావ అరుణుగ్గమనా ఇధేవ భవిస్సామీ’’తి వా అనాభోగేన వా విహారస్స ఏకదేసే అచ్ఛతి, దుతియికాయ హత్థపాసం న ఓతరతి, అరుణుగ్గమనే సఙ్ఘాదిసేసో. హత్థపాసోయేవ హి ఇధ పమాణం, హత్థపాసాతిక్కమే ఏకగబ్భోపి న రక్ఖతి.
అగామకే అరఞ్ఞేతి ఏత్థ ‘‘నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి ఏవం వుత్తలక్ఖణమేవ అరఞ్ఞం. తం పనేతం కేవలం గామాభావేన ‘‘అగామక’’న్తి వుత్తం, న విఞ్ఝాటవిసదిసతాయ. తాదిసే అరఞ్ఞే ఓక్కన్తే దస్సనూపచారే విజహితే సచేపి సవనూపచారో అత్థి, ఆపత్తి. తేనేవ వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘సచే భిక్ఖునీసు మహాబోధిఅఙ్గణం పవిసన్తీసు ఏకా బహి తిట్ఠతి, తస్సాపి ఆపత్తి. లోహపాసాదం పవిసన్తీసుపి పరివేణం పవిసన్తీసుపి ఏసేవ నయో. మహాచేతియం వన్దమానాసు ఏకా ఉత్తరద్వారేన నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛతి, తస్సాపి ఆపత్తి. థూపారామం పవిసన్తీసు ఏకా బహి తిట్ఠతి, తస్సాపి ఆపత్తీ’’తి. ఏత్థ చ దస్సనూపచారో నామ యత్థ ఠితం దుతియికా పస్సతి. సచే పన సాణిపాకారన్తరికాపి హోతి, దస్సనూపచారం విజహతి నామ. సవనూపచారో నామ యత్థ ఠితా మగ్గమూళ్హసద్దేన వియ ధమ్మసవనారోచనసద్దేన వియ చ ‘‘అయ్యే’’తి సద్దాయన్తియా సద్దం సుణాతి. అజ్ఝోకాసే దూరేపి దస్సనూపచారో నామ హోతి. సో ఏవరూపే సవనూపచారే విజహితే న రక్ఖతి, విజహితమత్తేవ ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్స.
ఏకా మగ్గం గచ్ఛన్తీ ఓహీయతి. సఉస్సాహా చే హుత్వా ఇదాని పాపుణిస్సామీతి అనుబన్ధతి, అనాపత్తి. సచే పురిమాయో అఞ్ఞేన మగ్గేన గచ్ఛన్తి, పక్కన్తా నామ హోన్తి, అనాపత్తియేవ. ద్విన్నం గచ్ఛన్తీనం ఏకా అనుబన్ధితుం అసక్కోన్తీ ‘‘గచ్ఛతు అయ’’న్తి ఓహీయతి, ఇతరాపి ‘‘ఓహీయతు అయ’’న్తి, గచ్ఛతి, ద్విన్నమ్పి ఆపత్తి. సచే పన గచ్ఛన్తీసు పురిమాపి అఞ్ఞం మగ్గం గణ్హాతి, పచ్ఛిమాపి అఞ్ఞం, ఏకా ఏకిస్సా పక్కన్తట్ఠానే తిట్ఠతి, ద్విన్నమ్పి అనాపత్తి.
౬౯౩. పక్ఖసఙ్కన్తా వాతి తిత్థాయతనం సఙ్కన్తా, సేసం ఉత్తానమేవ. పఠమపారాజికసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
తతియసిక్ఖాపదం.
౪. చతుత్థసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౯౪-౮. చతుత్థే – పాదపీఠం నామ ధోతపాదట్ఠపనకం. పాదకఠలికా నామ అధోతపాదట్ఠపనకం. అనఞ్ఞాయ గణస్స ఛన్దన్తి తస్సేవ కారకగణస్స ఛన్దం అజానిత్వా. వత్తే వత్తన్తిన్తి తేచత్తాలీసప్పభేదే నేత్థారవత్తే వత్తమానం. సేసం ఉత్తానమేవ.
ధురనిక్ఖేపసముట్ఠానం – కాయవాచాచిత్తతో సముట్ఠాతి, కిరియాకిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.
చతుత్థసిక్ఖాపదం.
౫. పఞ్చమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౦౧. పఞ్చమే – ఏకతో అవస్సుతేతి ఏత్థ ‘‘భిక్ఖునియా అవస్సుతభావో దట్ఠబ్బో’’తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం పనేతం న వుత్తం, తం పాళియా సమేతి. సేసం ఉత్తానమేవ.
పఠమపారాజికసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, అకుసలచిత్తం, ద్వివేదనన్తి.
పఞ్చమసిక్ఖాపదం.
౬. ఛట్ఠసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౦౫-౬. ఛట్ఠే – యతో త్వన్తి యస్మా త్వం. ఉయ్యోజేతి ఆపత్తి దుక్కటస్సాతిఆదికా సఙ్ఘాదిసేసపరియోసానా ఆపత్తియో కస్సా హోన్తీతి? ఉయ్యోజికాయ. వుత్తఞ్చేతం పరివారేపి –
‘‘న దేతి న పటిగ్గణ్హాతి, పటిగ్గహో తేన న విజ్జతి;
ఆపజ్జతి గరుకం న లహుకం, తఞ్చ పరిభోగపచ్చయా;
పఞ్హా మేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౮౧);
అయఞ్హి గాథా ఇమం ఉయ్యోజికం సన్ధాయ వుత్తా. ఇతరిస్సా పన ఆపత్తిభేదో పఠమసిక్ఖాపదే విభత్తోతి. సేసం ఉత్తానమేవ.
తిసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.
ఛట్ఠసిక్ఖాపదం.
౭. సత్తమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౦౯. సత్తమే – యావతతియకపదత్థో మహావిభఙ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. సేసం ఉత్తానమేవాతి.
సమనుభాసనసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.
సత్తమసిక్ఖాపదం.
౮. అట్ఠమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౧౫. అట్ఠమే – కిస్మిఞ్చిదేవ అధికరణేతి చతున్నం అఞ్ఞతరస్మిం. పదభాజనే పన కేవలం అధికరణవిభాగం దస్సేతుం ‘‘అధికరణం నామ చత్తారి అధికరణానీ’’తిఆది వుత్తం. సేసం ఉత్తానమేవ సద్ధిం సముట్ఠానాదీహీతి.
అట్ఠమసిక్ఖాపదం.
౯. నవమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౨౩. నవమే – సంసట్ఠాతి మిస్సీభూతా. అననులోమికేనాతి పబ్బజితానం అననులోమేన కాయికవాచసికేన. సంసట్ఠాతి గిహీనం కోట్టనపచనగన్ధపిసనమాలాగన్థనాదినా కాయికేన సాసనపటిసాసనాహరణసఞ్చరిత్తాదినా వాచసికేన చ సంసట్ఠా. పాపో కిత్తిసద్దో ఏతాసన్తి పాపసద్దా. పాపో ఆజీవసఙ్ఖాతో సిలోకో ఏతాసన్తి పాపసిలోకా. సేసం ఉత్తానమేవ సద్ధిం సముట్ఠానాదీహీతి.
నవమసిక్ఖాపదం.
౧౦. దసమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౨౭. దసమే – ఏవాచారాతి ఏవంఆచారా. యాదిసో తుమ్హాకం ఆచారో, తాదిసా ఆచారాతి అత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఉఞ్ఞాయాతి అవఞ్ఞాయ నీచం కత్వా జాననాయ. పరిభవేనాతి కిం ఇమా కరిస్సన్తీతి ఏవం పరిభవిత్వా జాననేన. అక్ఖన్తియాతి అసహనతాయ; కోధేనాతి అత్థో. వేభస్సియాతి బలవభస్సభావేన; అత్తనో బలప్పకాసనేన సముత్రాసనేనాతి అత్థో. దుబ్బల్యాతి తుమ్హాకం దుబ్బలభావేన. సబ్బత్థ ఉఞ్ఞాయ చ పరిభవేన చాతి ఏవం సముచ్చయత్థో దట్ఠబ్బో. వివిచ్చథాతి వినా హోథ. సేసం ఉత్తానమేవ సద్ధిం సముట్ఠానాదీహీతి.
దసమసిక్ఖాపదం.
ఉద్దిట్ఠా ఖో అయ్యాయో సత్తరస సఙ్ఘాదిసేసాతి ఏత్థ ఛన్నం పఠమాపత్తికానం అనన్తరా సఞ్చరిత్తం, ద్వే దుట్ఠదోసాతి ఇమాని తీణి సిక్ఖాపదాని మహావిభఙ్గతో పక్ఖిపిత్వా నవ పఠమాపత్తికా, చతున్నం యావతతియకానం అనన్తరా మహావిభఙ్గతోపి చత్తారో యావతతియకే పక్ఖిపిత్వా అట్ఠ యావతతియకా వేదితబ్బా. ఏవం సబ్బేపి పాతిమోక్ఖుద్దేసమగ్గేన ఉద్దిట్ఠా ఖో అయ్యాయో సత్తరస సఙ్ఘాదిసేసా ధమ్మాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సేసం ఉత్తానమేవ అఞ్ఞత్ర పక్ఖమానత్తా. తం పన ఖన్ధకే విత్థారేన వణ్ణయిస్సామాతి.
సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ భిక్ఖునీవిభఙ్గే
సత్తరసకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సఙ్ఘాదిసేసకణ్డం నిట్ఠితం.
౩. నిస్సగ్గియకణ్డం (భిక్ఖునీవిభఙ్గవణ్ణనా)
పఠమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తింస నిస్సగ్గియా ధమ్మా, భిక్ఖునీనం పకాసితా;
యే తేసం దాని భవతి, అయం సంవణ్ణనాక్కమో.
౭౩౩. ఆమత్తికాపణన్తి అమత్తాని వుచ్చన్తి భాజనాని; తాని యే విక్కిణన్తి, తే వుచ్చన్తి ఆమత్తికా; తేసం ఆపణో ఆమత్తికాపణో; తం వా పసారేస్సన్తీతి అత్థో.
౭౩౪. పత్తసన్నిచయం కరేయ్యాతి పత్తసన్నిధిం కరేయ్య; ఏకాహం అనధిట్ఠహిత్వా వా అవికప్పేత్వా వా పత్తం ఠపేయ్యాతి అత్థో. సేసం మహావిభఙ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయమేవ హి విసేసో – తత్థ దసాహం పరిహారో, ఇధ ఏకాహమ్పి నత్థి. సేసం తాదిసమేవ.
ఇదమ్పి కథినసముట్ఠానం – కాయవాచతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, అకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
పఠమసిక్ఖాపదం.
దుతియనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౩౮. దుతియే – దుచ్చోళాతి విరూపచోళా; జిణ్ణచోళాతి అత్థో. అపయ్యాహీతి అపి అయ్యాహి.
౭౪౦. ఆదిస్స దిన్నన్తి సమ్పత్తా భాజేన్తూతి వత్వాపి ఇదం గణస్స ఇదం తుమ్హాకం దమ్మీతి వత్వా వా దాతుకమ్యతాయ పాదమూలే ఠపేత్వా వా దిన్నమ్పి ఆదిస్స దిన్నం నామ హోతి. ఏతం సబ్బమ్పి అకాలచీవరం. అయ్యాయ దమ్మీతి ఏవం పటిలద్ధం పన యథాదానేయేవ ఉపనేతబ్బం. సేసం ఉత్తానమేవ.
తిసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.
దుతియసిక్ఖాపదం.
తతియనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౪౩-౫. తతియే – హన్దాతి గణ్హ. సయం అచ్ఛిన్దతీతి ఏకం దత్వా ఏకం అచ్ఛిన్దన్తియా ఏకం నిస్సగ్గియం, బహూసు బహూని. సచే సంహరిత్వా ఠపితాని ఏకతో అచ్ఛిన్దతి, వత్థుగణనాయ ఆపత్తియో. బన్ధిత్వా ఠపితేసు పన ఏకావ ఆపత్తి. సేసం ఉత్తానమేవ.
తిసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.
తతియసిక్ఖాపదం.
చతుత్థనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౪౮. చతుత్థే – కయేనాతి మూలేన. న మే ఆవుసో సప్పినా అత్థో; తేలేన మే అత్థోతి ఇదం కిర సా ఆహటసప్పిం దత్వా తేలమ్పి ఆహరిస్సతీతి మఞ్ఞమానా ఆహ. విఞ్ఞాపేత్వాతి జానాపేత్వా; ఇదం నామ ఆహరాతి యాచిత్వా వా.
౭౫౨. తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాపేతీతి యం పఠమం విఞ్ఞత్తం తం థోకం నప్పహోతి, తస్మా పున తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాపేతీతి అత్థో. అఞ్ఞఞ్చ విఞ్ఞాపేతీతి సచే పఠమం సప్పివిఞ్ఞత్తం, యమకం పచితబ్బన్తి చ వేజ్జేన వుత్తత్తా తేలేన అత్థో హోతి, తతో తేలేనాపి మే అత్థోతి ఏవం అఞ్ఞఞ్చ విఞ్ఞాపేతి. ఆనిసంసం దస్సేత్వాతి సచే కహాపణస్స సప్పి ఆభతం హోతి, ఇమినా మూలేన దిగుణం తేలం లబ్భతి, తేనాపి చ ఇదం కిచ్చం నిప్ఫజ్జతి, తస్మా తేలం ఆహరాతి ఏవం ఆనిసంసం దస్సేత్వా విఞ్ఞాపేతీతి. సేసం ఉత్తానమేవ.
ఛసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
చతుత్థసిక్ఖాపదం.
పఞ్చమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౫౩. పఞ్చమే – న మే సిక్ఖమానేతి ఇదం కిర సా కులధీతా ‘‘అయం అద్ధా ఏవం వుత్తా ఇదం తేలం ఠపేత్వా సప్పిమ్పి మే అత్తనో కులఘరా ఆహరిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానా ఆహ. చేతాపేత్వాతి జానాపేత్వా ఇచ్చేవ అత్థో. సేసం సబ్బత్థ చతుత్థసదిసమేవాతి.
పఞ్చమసిక్ఖాపదం.
ఛట్ఠనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౫౮. ఛట్ఠే – ఛన్దకన్తి ‘‘ఇదం నామ ధమ్మకిచ్చం కరిస్సామ, యం సక్కోథ; తం దేథా’’తి ఏవం పరేసం ఛన్దఞ్చ రుచిఞ్చ ఉప్పాదేత్వా గహితపరిక్ఖారస్సేతం అధివచనం. అఞ్ఞదత్థికేనాతి అఞ్ఞస్సత్థాయ దిన్నేన. అఞ్ఞుద్దిసికేనాతి అఞ్ఞం ఉద్దిసిత్వా దిన్నేన. సఙ్ఘికేనాతి సఙ్ఘస్స పరిచ్చత్తేన.
౭౬౨. సేసకం ఉపనేతీతి యదత్థాయ దిన్నో, తం చేతాపేత్వా అవసేసం అఞ్ఞస్సత్థాయ ఉపనేతి. సామికే అపలోకేత్వాతి ‘‘తుమ్హేహి చీవరత్థాయ దిన్నో, అమ్హాకఞ్చ చీవరం అత్థి, తేలాదీహి పన అత్థో’’తి ఏవం ఆపుచ్ఛిత్వా ఉపనేతి. ఆపదాసూతి తథారూపేసు ఉపద్దవేసు; భిక్ఖునియో విహారం ఛడ్డేత్వా పక్కమన్తి, ఏవరూపాసు ఆపదాసు యం వా తం వా చేతాపేతుం వట్టతి. సేసం ఉత్తానమేవ.
ఛసముట్ఠానం – కిరియాకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
ఛట్ఠసిక్ఖాపదం.
సత్తమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౬౪. సత్తమే – సఞ్ఞాచికేనాతి సయం యాచితకేన. ఏతదేవేత్థ నానాకరణం. సేసం ఛట్ఠసదిసమేవాతి.
సత్తమసిక్ఖాపదం.
అట్ఠమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౬౯. అట్ఠమే – మహాజనికేనాతి గణస్స పరిచ్చత్తేన. ఏతదేవేత్థ నానాకరణం.
అట్ఠమసిక్ఖాపదం.
నవమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౭౪. నవమసిక్ఖాపదే – సఞ్ఞాచికేనాతి ఇదం పదం ఇతో అధికతరం.
నవమసిక్ఖాపదం.