౭. వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౪౭. సత్తమసిక్ఖాపదే – గిరగ్గసమజ్జోతి గిరిమ్హి అగ్గసమజ్జో, గిరిస్స వా అగ్గదేసే సమజ్జో. సో కిర సత్తమే దివసే భవిస్సతీతి నగరే ఘోసనా కరియతి, నగరస్స బహిద్ధా సమే భూమిభాగే పబ్బతచ్ఛాయాయ మహాజనకాయో సన్నిపతతి, అనేకప్పకారాని నటనాటకాని పవత్తన్తి, తేసం దస్సనత్థం మఞ్చాతిమఞ్చే బన్ధన్తి. సత్తరసవగ్గియా అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదే దహరావ ఉపసమ్పన్నా, తే ‘‘నాటకాని ఆవుసో పస్సిస్సామా’’తి తత్థ అగమంసు. అథ నేసం ఞాతకా ‘‘అమ్హాకం అయ్యా ఆగతా’’తి తుట్ఠచిత్తా న్హాపేత్వా విలిమ్పేత్వా భోజేత్వా అఞ్ఞమ్పి పూవఖాదనీయాదిం హత్థే అదంసు. తే సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘మనుస్సా సత్తరసవగ్గియే భిక్ఖూ పస్సిత్వా’’తిఆది.

౨౪౮-౯. వికాలేతి విగతే కాలే. కాలోతి భిక్ఖూనం భోజనకాలో అధిప్పేతో, సో చ సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన మజ్ఝన్హికో, తస్మిం వీతివత్తేతి అధిప్పాయో. తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘వికాలో నామ మజ్ఝన్హికే వీతివత్తే యావ అరుణుగ్గమనా’’తి వుత్తం, ఠితమజ్ఝన్హికోపి కాలసఙ్గహం గచ్ఛతి. తతో పట్ఠాయ పన ఖాదితుం వా భుఞ్జితుం వా న సక్కా, సహసా పివితుం సక్కా భవేయ్య, కుక్కుచ్చకేన పన న కత్తబ్బం. కాలపరిచ్ఛేదజాననత్థఞ్చ కాలత్థమ్భో యోజేతబ్బో, కాలన్తరేవ భత్తకిచ్చం కాతబ్బం.

అవసేసం ఖాదనీయం నామాతి ఏత్థ యం తావ సక్ఖలిమోదకాదిపుబ్బణ్ణాపరణ్ణమయం, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి. యమ్పి వనమూలాదిప్పభేదం ఆమిసగతికం హోతి, సేయ్యథిదం – మూలఖాదనీయం కన్దఖాదనీయం మూళాలఖాదనీయం మత్థకఖాదనీయం ఖన్ధఖాదనీయం తచఖాదనీయం పత్తఖాదనీయం పుప్ఫఖాదనీయం ఫలఖాదనీయం అట్ఠిఖాదనీయం పిట్ఠఖాదనీయం నియ్యాసఖాదనీయన్తి, ఇదమ్పి ఖాదనీయసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి.

తత్థ పన ఆమిసగతికసల్లక్ఖణత్థం ఇదం ముఖమత్తనిదస్సనం – మూలఖాదనీయే తావ మూలకమూలం ఖారకమూలం చచ్చుమూలం తమ్బకమూలం తణ్డులేయ్యకమూలం వత్థులేయ్యకమూలం వజకలిమూలం జజ్ఝరీమూలన్తి ఏవమాదీని సూపేయ్యపణ్ణమూలాని ఆమిసగతికాని. ఏత్థ చ వజకలిమూలే జరట్ఠం ఛిన్దిత్వా ఛడ్డేన్తి, తం యావజీవికం హోతి. అఞ్ఞమ్పి ఏవరూపం ఏతేనేవ నయేన వేదితబ్బం. మూలకఖారకజజ్ఝరీమూలానం పన జరట్ఠానిపి ఆమిసగతికానేవాతి వుత్తం. యాని పన పాళియం –

‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, మూలాని భేసజ్జాని హలిద్దిం సిఙ్గివేరం వచం వచత్తం అతివిసం కటుకరోహిణిం ఉసీరం భద్దముత్తకం, యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి మూలాని భేసజ్జాని నేవ ఖాదనీయే ఖాదనీయత్థం ఫరన్తి, న భోజనీయే భోజనీయత్థం ఫరన్తీ’’తి (మహావ. ౨౬౩) –

వుత్తాని, తాని యావజీవికాని. తేసం చూళపఞ్చమూలం మహాపఞ్చమూలన్తిఆదినా నయేన గణియమానానం గణనాయ అన్తో నత్థి. ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణాభావోయేవ పన తేసం లక్ఖణం. తస్మా యంకిఞ్చి మూలం తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరతి, తం యావకాలికం; ఇతరం యావజీవికన్తి వేదితబ్బం. తేసు బహుం వత్వాపి హి ఇమస్మింయేవ లక్ఖణే ఠాతబ్బం. నామసఞ్ఞాసు పన వుచ్చమానాసు తం తం నామం అజానన్తానం సమ్మోహోయేవ హోతి, తస్మా నామసఞ్ఞాయ ఆదరం అకత్వా లక్ఖణమేవ దస్సితం.

యథా చ మూలే; ఏవం కన్దాదీసుపి యం లక్ఖణం దస్సితం, తస్సేవ వసేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. యఞ్చ తం పాళియం హలిద్దాది అట్ఠవిధం వుత్తం, తస్స ఖన్ధతచపుప్ఫఫలమ్పి సబ్బం యావజీవికన్తి వుత్తం.

కన్దఖాదనీయే దువిధో కన్దో – దీఘో చ రస్సో చ భిసకింసుకకన్దాది వట్టో ఉప్పలకసేరుకకన్దాది, యం ‘‘గణ్ఠీ’’తిపి వదన్తి. తత్థ సబ్బేసం కన్దానం జిణ్ణజరట్ఠానఞ్చ ఛల్లి చ సుఖుమమూలాని చ యావజీవికాని. తరుణో పన సుఖఖాదనీయో, సాలకల్యాణీపోతకకన్దో కింసుకపోతకకన్దో అమ్బాటకకన్దో కేతకకన్దో మాలువకన్దో భిససఙ్ఖాతో పదుమపుణ్డరీకకన్దో పిణ్డాలుమసాలుఆదయో చ ఖీరవల్లికన్దో ఆలువకన్దో సిగ్గుకన్దో తాలకన్దో నీలుప్పలరత్తుప్పలకుముదసోగన్ధికానం కన్దా కదలికన్దో వేళుకన్దో కసేరుకకన్దోతి ఏవమాదయో తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థఞ్చ భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకకన్దా యావకాలికా.

ఖీరవల్లికన్దో అధోతో యావజీవికో, ధోతో యావకాలికో. ఖీరకాకోలీజీవికఉసభకలసుణాదికన్దా పన యావజీవికా. తే పాళియం – ‘‘యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి మూలాని భేసజ్జానీ’’తి ఏవం మూలభేసజ్జసఙ్గహేనేవ సఙ్గహితా.

మూళాలఖాదనీయే పన పదుమమూళాలం పుణ్డరీకముళాలసదిసమేవ. ఏరకమూలం కన్దులమూలన్తి ఏవమాది తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థఞ్చ భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకముళాలం యావకాలికం. హలిద్దిసిఙ్గివేరమకచిచతురస్సవల్లికేతకతాలహిన్తాలకున్తాలనాళికేరపూగరుక్ఖాదిముళాలం పన యావజీవికం, తం సబ్బమ్పి పాళియం – ‘‘యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి మూలాని భేసజ్జానీ’’తి (మహావ. ౨౬౩) ఏవం మూలభేసజ్జసఙ్గహేనేవ సఙ్గహితం.

మత్థకఖాదనీయే తాలహిన్తాలకున్తాలకేతకనాళికేరపూగరుక్ఖఖజ్జూరీవేత్తఏరకకదలీనం కళీరసఙ్ఖాతా మత్థకా వేణుకళీరో నళకళీరో ఉచ్ఛుకళీరో మూలకకళీరో సాసపకళీరో సతావరికళీరో సత్తన్నం ధఞ్ఞానం కళీరాతి ఏవమాది తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకో రుక్ఖవల్లిఆదీనం మత్థకో యావకాలికో. హలిద్దిసిఙ్గివేరవచమకచిలసుణానంకళీరా తాలహిన్తాలకున్తాలనాళికేరకళీరానఞ్చ ఛిన్దిత్వా పాతితో జరట్ఠబున్దో యావజీవికో.

ఖన్ధఖాదనీయే అన్తోపథవీగతో సాలకల్యాణీఖన్ధో ఉచ్ఛుఖన్ధో నీలుప్పలరత్తుప్పలకుముదసోగన్ధికానం ఖన్ధకాతి ఏవమాది తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకో ఖన్ధో యావకాలికో. ఉప్పలజాతీనం పణ్ణదణ్డకో పదుమజాతీనం సబ్బోపి దణ్డకో కారవిన్దకదణ్డాదయో చ అవసేససబ్బఖన్ధా యావజీవికా.

తచఖాదనీయే ఉచ్ఛుతచోవ ఏకో యావకాలికో, సోపి సరసో. సేసో సబ్బో యావజీవికో. తేసం పన మత్థకఖన్ధతచానం తిణ్ణం పాళియం కసావభేసజ్జేన సఙ్గహో వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, కసావాని భేసజ్జాని నిమ్బకసావం, కుటజకసావం, పటోలకసావం, ఫగ్గవకసావం నత్తమాలకసావం, యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి కసావాని భేసజ్జాని నేవ ఖాదనీయే ఖాదనీయత్థం ఫరన్తి, న భోజనీయే భోజనీయత్థం ఫరన్తీ’’తి (మహావ. ౨౬౩).

ఏత్థ హి ఏతేసమ్పి సఙ్గహో సిజ్ఝతి. వుత్తకసావాని చ సబ్బాని కప్పియానీతి వేదితబ్బాని.

పత్తఖాదనీయే మూలకం ఖారకో చచ్చు తమ్బకో తణ్డులేయ్యకో పపున్నాగో వత్థులేయ్యకో వజకలి జజ్ఝరీ సేల్లు సిగ్గు కాసమద్దకో ఉమ్మా చీనముగ్గో మాసో రాజమాసో ఠపేత్వా మహానిప్ఫావం అవసేసనిప్ఫావో అగ్గిమన్థో సునిసన్నకో సేతవరణో నాళికా భూమియం జాతలోణీతి ఏతేసం పత్తాని అఞ్ఞాని చ ఏవరూపాని తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకాని పత్తాని ఏకంసేన యావకాలికాని. యా పనఞ్ఞా మహానఖపిట్ఠిమత్తా పణ్ణలోణి రుక్ఖే చ గచ్ఛే చ ఆరోహతి, తస్సా పత్తం యావజీవికం. బ్రహ్మీపత్తఞ్చ యావకాలికన్తి దీపవాసినో వదన్తి. అమ్బపల్లవం యావకాలికం, అసోకపల్లవం పన యావజీవికం.

యాని వా పనఞ్ఞాని పాళియం –

‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పణ్ణాని భేసజ్జాని నిమ్బపణ్ణం కుటజపణ్ణం పటోలపణ్ణం సులసిపణ్ణం కప్పాసకపణ్ణం యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి పణ్ణాని భేసజ్జాని నేవ ఖాదనీయే ఖాదనీయత్థం ఫరన్తి న భోజనీయే భోజనీయత్థం ఫరన్తీ’’తి (మహావ. ౨౬౩) –

వుత్తాని, తాని యావజీవికాని. న కేవలఞ్చ పణ్ణానియేవ తేసం పుప్ఫఫలాదీనిపి యావజీవికాని. పణ్ణానం ఫగ్గవపణ్ణం అజ్జుకపణ్ణం ఫణిజ్జకపణ్ణం పటోలపణ్ణం తమ్బూలపణ్ణం పదుమినిపణ్ణన్తి ఏవం గణనవసేన అన్తో నత్థి.

పుప్ఫఖాదనీయే మూలకపుప్ఫం ఖారకపుప్ఫం చచ్చుపుప్ఫం తమ్బకపుప్ఫం వజకలిపుప్ఫం జజ్ఝరీపుప్ఫం చూళనిప్ఫావపుప్ఫం మహానిప్ఫావపుప్ఫం కసేరుకపుప్ఫం నాళికేరతాలకేతకానం తరుణపుప్ఫాని సేతవరణపుప్ఫం సిగ్గుపుప్ఫం ఉప్పలపదుమజాతికానం పుప్ఫాని కణ్ణికమత్తం అగన్ధికపుప్ఫం కళీరపుప్ఫం జీవన్తీపుప్ఫన్తి ఏవమాది తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకపుప్ఫం యావకాలికం. అసోకబకులకుయ్యకపున్నాగచమ్పకజాతికణవీరకణికారకున్దనవమాలికమల్లికాదీనం పన పుప్ఫం యావజీవికం తస్స గణనాయ అన్తో నత్థి. పాళియం పనస్స కసావభేసజ్జేనేవ సఙ్గహో వేదితబ్బో.

ఫలఖాదనీయే పనసలబుజతాలనాళికేరఅమ్బజమ్బూఅమ్బాటకతిన్తిణికమాతులుఙ్గకపిత్థలాబుకుమ్భణ్డపుస్సఫలతిమ్బరూసకతిపుసవాతిఙ్గణచోచమోచమధుకాదీనం ఫలాని యాని లోకే తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరన్తి, సబ్బాని తాని యావకాలికాని. నామగణనవసేన నేసం న సక్కా పరియన్తం దస్సేతుం. యాని పన పాళియం –

‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఫలాని భేసజ్జాని – బిలఙ్గం, పిప్ఫలిం, మరిచం, హరీతకం, విభీతకం, ఆమలకం, గోట్ఠఫలం, యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి ఫలాని భేసజ్జాని నేవ ఖాదనీయే ఖాదనీయత్థం ఫరన్తి న భోజనీయే భోజనీయత్థం ఫరన్తీ’’తి (మహావ. ౨౬౩) –

వుత్తాని, తాని యావజీవికాని. తేసమ్పి అపరిపక్కాని అచ్ఛివ బిమ్బవరణకేతకకాస్మరీఆదీనం ఫలాని జాతిఫలం కటుకఫలం ఏళా తక్కోలన్తి ఏవం నామవసేన న సక్కా పరియన్తం దస్సేతుం.

అట్ఠిఖాదనీయే లబుజట్ఠి పనసట్ఠి అమ్బాటకట్ఠి సాలట్ఠి ఖజ్జూరీకేతకతిమ్బరూసకానం తరుణఫలట్ఠి తిన్తిణికట్ఠి బిమ్బఫలట్ఠి ఉప్పల పదుమజాతీనం పోక్ఖరట్ఠీతి ఏవమాదీని తేసు తేసు జనపదేసు మనుస్సానం పకతిఆహారవసేన ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకాని అట్ఠీని యావకాలికాని. మధుకట్ఠి పున్నాగట్ఠి హరీతకాదీనం అట్ఠీని సిద్ధత్థకట్ఠి రాజికట్ఠీతి ఏవమాదీని అట్ఠీని యావజీవికాని. తేసం పాళియం ఫలభేసజ్జేనేవ సఙ్గహో వేదితబ్బో.

పిట్ఠఖాదనీయే సత్తన్నం తావ ధఞ్ఞానం ధఞ్ఞానులోమానం అపరణ్ణానఞ్చ పిట్ఠం పనసపిట్ఠం లబుజపిట్ఠం అమ్బాటకపిట్ఠం సాలపిట్ఠం ధోతకతాలపిట్ఠఞ్చ ఖీరవల్లిపిట్ఠఞ్చాతి ఏవమాదీని తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకాని పిట్ఠాని యావకాలికాని. అధోతకం తాలపిట్ఠం ఖీరవల్లిపిట్ఠం అస్సగన్ధాదిపిట్ఠాని చ యావజీవికాని. తేసం పాళియం కసావేహి చ మూలఫలేహి చ సఙ్ఘహో వేదితబ్బో.

నియ్యాసఖాదనీయే ఏకో ఉచ్ఛునియ్యాసోవ సత్తాహకాలికో. సేసా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, జతూని భేసజ్జాని – హిఙ్గుం హిఙ్గుజతుం హిఙ్గుసిపాటికం తకం తకపత్తిం తకపణ్ణిం సజ్జులసం యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి జతూని భేసజ్జానీ’’తి (మహావ. ౨౬౩) ఏవం పాళియం వుత్తనియ్యాసా యావజీవికా. తత్థ యేవాపనకవసేన సఙ్గహితానం అమ్బనియ్యాసో కణికారనియ్యాసోతి ఏవం నామవసేన న సక్కా పరియన్తం దస్సేతుం. ఏవం ఇమేసు మూలఖాదనీయాదీసు యంకిఞ్చి యావకాలికం, సబ్బమ్పి ఇమస్మిం అత్థే ‘‘అవసేసం ఖాదనీయం నామా’’తి సఙ్గహితం.

భోజనీయం నామ పఞ్చ భోజనానీతిఆదిమ్హి యం వత్తబ్బం తం వుత్తమేవ. ఖాదిస్సామి భుఞ్జిస్సామీతి, పటిగ్గణ్హాతీతి యో భిక్ఖు వికాలే ఏతం ఖాదనీయం భోజనీయఞ్చ పటిగ్గణ్హాతి, తస్స పటిగ్గహణే తావ ఆపత్తి దుక్కటస్స. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

ఏళకలోమసముట్ఠానం – కాయతో చ కాయచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

వికాలభోజనసిక్ఖాపదం సత్తమం.