౪. భోజనవగ్గో
౧. ఆవసథపిణ్డసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౦౩. భోజనవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే – ఆవసథపిణ్డోతి ఆవసథే పిణ్డో. సమన్తా పరిక్ఖిత్తం అద్ధికగిలానగబ్భినిపబ్బజితానం యథానురూపం పఞ్ఞత్తమఞ్చపీఠం అనేకగబ్భపముఖపరిచ్ఛేదం ఆవసథం కత్వా తత్థ పుఞ్ఞకామతాయ పిణ్డో పఞ్ఞత్తో హోతి, యాగుభత్తభేసజ్జాది సబ్బం తేసం తేసం దానత్థాయ ఠపితం హోతీతి అత్థో. హియ్యోపీతి స్వేపి. అపసక్కన్తీతి అపగచ్ఛన్తి. మనుస్సా ఉజ్ఝాయన్తీతి తిత్థియే అపస్సన్తా ‘‘తిత్థియా కుహిం గతా’’‘‘ఇమే పస్సిత్వా పక్కన్తా’’తి సుత్వా ఉజ్ఝాయన్తి. కుక్కుచ్చాయన్తోతి కుక్కుచ్చం కరోన్తో, అకప్పియసఞ్ఞం ఉప్పాదేన్తోతి అత్థో.
౨౦౬. సక్కోతి తమ్హా ఆవసథా పక్కమితున్తి అద్ధయోజనం వా యోజనం వా గన్తుం సక్కోతి. న సక్కోతీతి ఏత్తకమేవ న సక్కోతి. అనోదిస్సాతి ఇమేసంయేవ వా ఏత్తకానంయేవ వాతి ఏకం పాసణ్డం అనుద్దిసిత్వా సబ్బేసం పఞ్ఞత్తో హోతి. యావదత్థోతి భోజనమ్పి ఏత్తకన్తి అపరిచ్ఛిన్దిత్వా యావదత్థో పఞ్ఞత్తో హోతి. సకిం భుఞ్జితబ్బన్తి ఏకదివసం భుఞ్జితబ్బం, దుతియదివసతో పట్ఠాయ పటిగ్గహణే దుక్కటం, అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే పాచిత్తియం.
అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – ఏకకులేన వా నానాకులేహి వా ఏకతో హుత్వా ఏకస్మిం ఠానే వా నానాఠానేసు వా ‘‘అజ్జ ఏకస్మిం; స్వే ఏకస్మి’’న్తి ఏవం అనియమితట్ఠానే వా పఞ్ఞత్తం ఏకస్మిం ఠానే ఏకదివసం భుఞ్జిత్వా దుతియదివసే తస్మిం ఠానే అఞ్ఞస్మిం వా భుఞ్జితుం న వట్టతి. నానాకులేహి పన నానాఠానేసు పఞ్ఞత్తం ఏకస్మిం ఠానే ఏకదివసం భుఞ్జిత్వా దుతియదివసే అఞ్ఞత్థ భుఞ్జితుం వట్టతి. పటిపాటిం పన ఖేపేత్వా పున ఆదితో పట్ఠాయ భుఞ్జితుం న వట్టతీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం. ఏకపూగనానాపూగఏకగామనానాగామేసుపి ఏసేవ నయో. యోపి ఏకకులస్స వా నానాకులానం వా ఏకతో పఞ్ఞత్తో తణ్డులాదీనం అభావేన అన్తరన్తరా ఛిజ్జతి, సోపి న భుఞ్జితబ్బో. సచే పన ‘‘న సక్కోమ దాతు’’న్తి ఉపచ్ఛిన్దిత్వా పున కల్యాణచిత్తే ఉప్పన్నే దాతుం ఆరభన్తి, ఏతం పున ఏకదివసం భుఞ్జితుం వట్టతీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం.
౨౦౮. అనాపత్తి గిలానస్సాతి గిలానస్స అనువసిత్వా భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తి. గచ్ఛన్తో వాతి యో గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే ఏకదివసం గతట్ఠానే చ ఏకదివసం భుఞ్జతి, తస్సాపి అనాపత్తి. ఆగచ్ఛన్తేపి ఏసేవ నయో. గన్త్వా పచ్చాగచ్ఛన్తోపి అన్తరామగ్గే ఏకదివసం ఆగతట్ఠానే చ ఏకదివసం భుఞ్జితుం లభతి. గచ్ఛిస్సామీతి భుఞ్జిత్వా నిక్ఖన్తస్స నదీ వా పూరతి చోరాదిభయం వా హోతి, సో నివత్తిత్వా ఖేమభావం ఞత్వా గచ్ఛన్తో పున ఏకదివసం భుఞ్జితుం లభతీతి సబ్బమిదం మహాపచ్చరియాదీసు వుత్తం. ఓదిస్స పఞ్ఞత్తో హోతీతి భిక్ఖూనంయేవ అత్థాయ ఉద్దిసిత్వా పఞ్ఞత్తో హోతి. న యావదత్థోతి యావదత్థం పఞ్ఞత్తో న హోతి, థోకం థోకం లబ్భతి, తాదిసం నిచ్చమ్పి భుఞ్జితుం వట్టతి. పఞ్చ భోజనాని ఠపేత్వా సబ్బత్థాతి యాగుఖజ్జకఫలాఫలాదిభేదే సబ్బత్థ అనాపత్తి. యాగుఆదీని హి నిచ్చమ్పి భుఞ్జితుం వట్టతి. సేసం ఉత్తానమేవ. ఏళకలోమసముట్ఠానం – కాయతో చ కాయచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
ఆవసథపిణ్డసిక్ఖాపదం పఠమం.
౨. గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౦౯. దుతియసిక్ఖాపదే – పరిహీనలాభసక్కారోతి సో కిర అజాతసత్తునా రాజానం మారాపేత్వాపి అభిమారే యోజేత్వాపి రుహిరుప్పాదం కత్వాపి గుళ్హపటిచ్ఛన్నో అహోసి. యదా పన దివాయేవ ధనపాలకం పయోజేసి, తదా పాకటో జాతో. ‘‘కథం దేవదత్తో హత్థిం పయోజేసీ’’తి పరికథాయ ఉప్పన్నాయ ‘‘న కేవలం హత్థిం పయోజేసి, రాజానమ్పి మారాపేసి, అభిమారేపి పేసేసి, సిలమ్పి పవిజ్ఝి, పాపో దేవదత్తో’’తి పాకటో అహోసి. ‘‘కేన సద్ధిం ఇదం కమ్మమకాసీ’’తి చ వుత్తే ‘‘రఞ్ఞా అజాతసత్తునా’’తి ఆహంసు. తతో నాగరా ‘‘కథఞ్హి నామ రాజా ఏవరూపం చోరం సాసనకణ్టకం గహేత్వా విచరిస్సతీ’’తి ఉట్ఠహింసు. రాజా నగరసఙ్ఖోభం ఞత్వా దేవదత్తం నీహరి. తతో పట్ఠాయ చస్స పఞ్చథాలిపాకసతాని ఉపచ్ఛిన్ది, ఉపట్ఠానమ్పిస్స న అగమాసి, అఞ్ఞేపిస్స మనుస్సా న కిఞ్చి దాతబ్బం వా కాతబ్బం వా మఞ్ఞింసు. తేన వుత్తం – ‘‘పరిహీనలాభసక్కారో’’తి. కులేసు విఞ్ఞాపేత్వా విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతీతి ‘‘మా మే గణో భిజ్జీ’’తి పరిసం పోసేన్తో ‘‘త్వం ఏకస్స భిక్ఖునో భత్తం దేహి, త్వం ద్విన్న’’న్తి ఏవం విఞ్ఞాపేత్వా సపరిసో కులేసు భుఞ్జతి.
౨౧౧. చీవరం పరిత్తం ఉప్పజ్జతీతి భత్తం అగణ్హన్తానం చీవరం న దేన్తి, తస్మా పరిత్తం ఉప్పజ్జతి.
౨౧౨. చీవరకారకే భిక్ఖూ భత్తేన నిమన్తేన్తీతి గామే పిణ్డాయ చరిత్వా చిరేన చీవరం నిట్ఠాపేన్తే దిస్వా ‘‘ఏవం లహుం నిట్ఠాపేత్వా చీవరం పరిభుఞ్జిస్సన్తీ’’తి పుఞ్ఞకామతాయ నిమన్తేన్తి.
౨౧౫. నానావేరజ్జకేతి నానావిధేహి అఞ్ఞరజ్జేహి ఆగతే. ‘‘నానావిరజ్జకే’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో.
౨౧౭-౮. గణభోజనేతి గణస్స భోజనే. ఇధ చ గణో నామ చత్తారో భిక్ఖూ ఆదిం కత్వా తతుత్తరిం భిక్ఖూ అధిప్పేతా, తేనేవ సబ్బన్తిమం పరిచ్ఛేదం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యత్థ చత్తారో భిక్ఖూ…పే… ఏతం గణభోజనం నామా’’తి. తం పనేతం గణభోజనం ద్వీహాకారేహి పసవతి నిమన్తనతో వా విఞ్ఞత్తితో వా. కథం నిమన్తనతో పసవతి? చత్తారో భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తుమ్హే, భన్తే, ఓదనేన నిమన్తేమి, ఓదనం మే గణ్హథ ఆకఙ్ఖథ ఓలోకేథ అధివాసేథ పటిమానేథా’’తి ఏవం యేన కేనచి వేవచనేన వా భాసన్తరేన వా పఞ్చన్నం భోజనానం నామం గహేత్వా నిమన్తేతి. ఏవం ఏకతో నిమన్తితా పరిచ్ఛిన్నకాలవసేన అజ్జతనాయ వా స్వాతనాయ వా ఏకతో గచ్ఛన్తి, ఏకతో గణ్హన్తి, ఏకతో భుఞ్జన్తి, గణభోజనం హోతి, సబ్బేసం ఆపత్తి. ఏకతో నిమన్తితా ఏకతో వా నానతో వా గచ్ఛన్తి, ఏకతో గణ్హన్తి, నానతో భుఞ్జన్తి, ఆపత్తియేవ. పటిగ్గహణమేవ హి ఏత్థ పమాణం. ఏకతో నిమన్తితా ఏకతో వా నానతో వా గచ్ఛన్తి, నానతో గణ్హన్తి, ఏకతో వా నానతో వా భుఞ్జన్తి, అనాపత్తి. చత్తారి పరివేణాని వా విహారే వా గన్త్వా నానతో నిమన్తితా ఏకట్ఠానే ఠితేసుయేవ వా ఏకో పుత్తేన ఏకో పితరాతి ఏవమ్పి నానతో నిమన్తితా ఏకతో వా నానతో వా గచ్ఛన్తు, ఏకతో వా నానతో వా భుఞ్జన్తు, సచే ఏకతో గణ్హన్తి, గణభోజనం హోతి, సబ్బేసం ఆపత్తి. ఏవం తావ నిమన్తనతో పసవతి.
కథం విఞ్ఞత్తితో? చత్తారో భిక్ఖూ ఏకతో ఠితా వా నిసిన్నా వా ఉపాసకం దిస్వా ‘‘అమ్హాకం చతున్నమ్పి భత్తం దేహీ’’తి వా విఞ్ఞాపేయ్యుం, పాటేక్కం వా పస్సిత్వా ‘‘మయ్హం దేహి, మయ్హం దేహీ’’తి ఏవం ఏకతో వా నానతో వా విఞ్ఞాపేత్వా ఏకతో వా గచ్ఛన్తు నానతో వా, భత్తం గహేత్వాపి ఏకతో వా భుఞ్జన్తు నానతో వా, సచే ఏకతో గణ్హన్తి, గణభోజనం హోతి, సబ్బేసం ఆపత్తి. ఏవం విఞ్ఞత్తితో పసవతి.
పాదాపి ఫలితాతి యథా మహాచమ్మస్స పరతో మంసం దిస్సతి; ఏవం ఫాలితా, వాలికాయ వా సక్ఖరాయ వా పహటమత్తే దుక్ఖం ఉప్పాదేన్తి, న సక్కా హోతి అన్తోగామే పిణ్డాయ చరితుం. ఈదిసే గేలఞ్ఞే గిలానసమయోతి భుఞ్జితబ్బం, న లేసకప్పియం కాతబ్బం.
చీవరే కయిరమానేతి యదా సాటకఞ్చ సుత్తఞ్చ లభిత్వా చీవరం కరోన్తి తదా; విసుఞ్హి చీవరకారసమయో నామ నత్థి. తస్మా యో తత్థ చీవరే కత్తబ్బం యంకిఞ్చి కమ్మం కరోతి, మహాపచ్చరియఞ్హి ‘‘అన్తమసో సూచివేధనకో’’తిపి వుత్తం, తేన చీవరకారసమయోతి భుఞ్జితబ్బం. కురున్దియం పన విత్థారేనేవ వుత్తం. యో చీవరం విచారేతి, ఛిన్దతి, మోఘసుత్తం ఠపేతి, ఆగన్తుకపట్టం ఠపేతి, పచ్చాగతం సిబ్బతి, ఆగన్తుకపట్టం బన్ధతి, అనువాతం ఛిన్దతి ఘట్టేతి ఆరోపేతి, తత్థ పచ్చాగతం సిబ్బతి, సుత్తం కరోతి వలేతి, పిప్ఫలికం నిసేతి, పరివత్తనం కరోతి, సబ్బోపి చీవరం కరోతియేవాతి వుచ్చతి. యో పన సమీపే నిసిన్నో జాతకం వా ధమ్మపదం వా కథేతి, అయం న చీవరకారకో. ఏతం ఠపేత్వా సేసానం గణభోజనే అనాపత్తీతి.
అద్ధయోజనన్తి ఏత్తకమ్పి అద్ధానం గన్తుకామేన. యో పన దూరం గన్తుకామో, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి. గచ్ఛన్తేనాతి అద్ధానం గచ్ఛన్తేన, అద్ధయోజనబ్భన్తరే గావుతేపి భుఞ్జితుం వట్టతి. గతేన భుఞ్జితబ్బన్తి గతేన ఏకదివసం భుఞ్జితబ్బం. నావాభిరుహనేపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – అభిరుళ్హేన ఇచ్ఛితట్ఠానం గన్త్వాపి యావ న ఓరోహతి తావ భుఞ్జితబ్బన్తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. చతుత్థే ఆగతేతి అయం అన్తిమపరిచ్ఛేదో, చతుత్థేపి ఆగతే యత్థ న యాపేన్తి; సో మహాసమయో. యత్థ పన సతం వా సహస్సం వా సన్నిపతన్తి, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి. తస్మా తాదిసే కాలే ‘‘మహాసమయో’’తి అధిట్ఠహిత్వా భుఞ్జితబ్బం. యో కోచి పరిబ్బాజకసమాపన్నోతి సహధమ్మికేసు వా తిత్థియేసు వా అఞ్ఞతరో, ఏతేసఞ్హి యేన కేనచి కతే భత్తే ‘‘సమణభత్తసమయో’’తి భుఞ్జితబ్బం.
౨౨౦. అనాపత్తి సమయేతి సత్తసు సమయేసు అఞ్ఞతరస్మిం అనాపత్తి. ద్వే తయో ఏకతోతి యేపి అకప్పియనిమన్తనం సాదియిత్వా ద్వే వా తయో వా ఏకతో గహేత్వా భుఞ్జన్తి, తేసమ్పి అనాపత్తి.
తత్థ అనిమన్తితచతుత్థం, పిణ్డపాతికచతుత్థం, అనుపసమ్పన్నచతుత్థం, పత్తచతుత్థం, గిలానచతుత్థన్తి పఞ్చన్నం చతుక్కానం వసేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. కథం? ఇధేకచ్చో చత్తారో భిక్ఖూ ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి నిమన్తేతి. తేసు తయో గతా, ఏకో న గతో. ఉపాసకో ‘‘ఏకో భన్తే థేరో కుహి’’న్తి పుచ్ఛతి. నాగతో ఉపాసకాతి. సో అఞ్ఞం తఙ్ఖణప్పత్తం కఞ్చి ‘‘ఏహి భన్తే’’తి పవేసేత్వా చతున్నమ్పి భత్తం దేతి, సబ్బేసం అనాపత్తి. కస్మా? గణపూరకస్స అనిమన్తితత్తా. తయో ఏవ హి తత్థ నిమన్తితా గణ్హింసు, తేహి గణో న పూరతి, గణపూరకో చ అనిమన్తితో, తేన గణో భిజ్జతీతి ఇదం అనిమన్తితచతుత్థం.
పిణ్డపాతికచతుత్థే – నిమన్తనకాలే ఏకో పిణ్డపాతికో హోతి, సో నాధివాసేతి. గమనవేలాయ పన ‘‘ఏహి భన్తే’’తి వుత్తే అనధివాసితత్తా అనాగచ్ఛన్తమ్పి ‘‘ఏథ భిక్ఖం లచ్ఛథా’’తి గహేత్వా గచ్ఛన్తి, సో తం గణం భిన్దతి. తస్మా సబ్బేసం అనాపత్తి.
అనుపసమ్పన్నచతుత్థే – సామణేరేన సద్ధిం నిమన్తితా హోన్తి, సోపి గణం భిన్దతి.
పత్తచతుత్థే – ఏకో సయం అగన్త్వా పత్తం పేసేతి; ఏవమ్పి గణో భిజ్జతి. తస్మా సబ్బేసం అనాపత్తి.
గిలానచతుత్థే – గిలానేన సద్ధిం నిమన్తితా హోన్తి, తత్థ గిలానస్సేవ అనాపత్తి, ఇతరేసం పన గణపూరకో హోతి. న హి గిలానేన గణో భిజ్జతి. తస్మా తేసం ఆపత్తియేవ. మహాపచ్చరియం పన అవిసేసేన వుత్తం.
సమయలద్ధకో సయమేవ ముచ్చతి, సేసానం గణపూరకత్తా ఆపత్తికరో హోతి. తస్మా చీవరదానసమయలద్ధకాదీనమ్పి వసేన చతుక్కాని వేదితబ్బాని. సచే పన అధివాసేత్వా గతేసుపి చతూసు జనేసు ఏకో పణ్డితో భిక్ఖు ‘‘అహం తుమ్హాకం గణం భిన్దిస్సామి, నిమన్తనం సాదియథా’’తి వత్వా యాగుఖజ్జకావసానే భత్తత్థాయ పత్తం గణ్హన్తానం అదత్వా ‘‘ఇమే తావ భిక్ఖూ భోజేత్వా విస్సజ్జేథ, అహం పచ్ఛా అనుమోదనం కత్వా గమిస్సామీ’’తి నిసిన్నో. తేసు భుత్వా గతేసు ‘‘దేథ భన్తే పత్త’’న్తి ఉపాసకేన పత్తం గహేత్వా భత్తే దిన్నే భుఞ్జిత్వా అనుమోదనం కత్వా గచ్ఛతి, సబ్బేసం అనాపత్తి. పఞ్చన్నఞ్హి భోజనానంయేవ వసేన గణభోజనే విసఙ్కేతం నత్థి. ఓదనేన నిమన్తితా కుమ్మాసం గణ్హన్తాపి ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తి. తాని చ తేహి ఏకతో న గహితాని. యాగుఆదీసు పన విసఙ్కేతం హోతి, తాని తేహి ఏకతో గహితానీతి. ఏవం ఏకో పణ్డితో అఞ్ఞేసమ్పి అనాపత్తిం కరోతి.
తస్మా సచే కోచి సఙ్ఘభత్తం కత్తుకామేన నిమన్తనత్థాయ పేసితో విహారం ఆగమ్మ ‘‘భన్తే, స్వే అమ్హాకం ఘరే భిక్ఖం గణ్హథా’’తి అవత్వా ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి వా ‘‘సఙ్ఘభత్తం గణ్హథా’’తి వా ‘‘సఙ్ఘో భత్తం గణ్హాతూ’’తి వా వదతి, భత్తుద్దేసకేన పణ్డితేన భవితబ్బం, నేమన్తనికా గణభోజనతో పిణ్డపాతికా చ ధుతఙ్గభేదతో మోచేతబ్బా. కథం? ఏవం తావ వత్తబ్బం – ‘‘స్వే న సక్కా ఉపాసకా’’తి. ‘‘పునదివసే, భన్తే’’తి. ‘‘పునదివసేపి న సక్కా’’తి. ఏవం యావ అద్ధమాసమ్పి హరిత్వా పున వత్తబ్బో – ‘‘త్వం కిం అవచా’’తి? సచే పునపి ‘‘సఙ్ఘభత్తం గణ్హథా’’తి వదతి, తతో ‘‘ఇమం తావ ఉపాసక పుప్ఫం కప్పియం కరోహి, ఇమం తిణ’’న్తి ఏవం విక్ఖేపం కత్వా పున ‘‘కిం కథయిత్థా’’తి పుచ్ఛితబ్బో. సచే పునపి తథేవ వదతి, ‘‘ఆవుసో, త్వం పిణ్డపాతికే వా మహాథేరే వా న లచ్ఛసి, సామణేరే లచ్ఛసీ’’తి వత్తబ్బో. ‘‘నను, భన్తే అసుకస్మిఞ్చ అసుకస్మిఞ్చ గామే భదన్తే భోజేసుం, అహం కస్మా న లభామీ’’తి చ వుత్తే ‘‘తే నిమన్తేతుం జానన్తి, త్వం న జానాసీ’’తి. తే కథం నిమన్తేసుం భన్తేతి? తే ఏవమాహంసు – ‘‘అమ్హాకం, భన్తే, భిక్ఖం గణ్హథా’’తి. సచే సోపి తథేవ వదతి, వట్టతి. అథ పునపి ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి వదతి, ‘‘న దాని త్వం, ఆవుసో, బహూ భిక్ఖూ లచ్ఛసి, తయో ఏవ లచ్ఛసీ’’తి వత్తబ్బో. ‘‘నను, భన్తే, అసుకస్మిఞ్చ అసుకస్మిఞ్చ గామే సకలం భిక్ఖుసఙ్ఘం భోజేసుం, అహం కస్మా న లభామీ’’తి? ‘‘త్వం నిమన్తేతుం న జానాసీ’’తి. ‘‘తే కథం నిమన్తేసు’’న్తి? తే ‘‘భిక్ఖం గణ్హథా’’తి ఆహంసూతి. సచే సోపి ‘‘భిక్ఖం గణ్హథా’’తి వదతి, వట్టతి. అథ పునపి ‘‘భత్తమేవా’’తి వదతి, తతో వత్తబ్బో – ‘‘గచ్ఛ త్వం, నత్థమ్హాకం తవ భత్తేనత్థో, నిబద్ధగోచరో ఏస అమ్హాకం, మయమేత్థ పిణ్డాయ చరిస్సామా’’తి. తం ‘‘చరథ, భన్తే’’తి వత్వా ఆగతం పుచ్ఛన్తి – ‘‘కిం భో లద్ధా భిక్ఖూ’’తి. ‘‘కిం ఏతేన బహు ఏత్థ వత్తబ్బం, ‘థేరా స్వే పిణ్డాయ చరిస్సామా’తి ఆహంసు. మా దాని తుమ్హే పమజ్జిత్థా’’తి. దుతియదివసే చేతియవత్తం కత్వా ఠితా భిక్ఖూ సఙ్ఘత్థేరేన వత్తబ్బా – ‘‘ఆవుసో, ధురగామే సఙ్ఘభత్తం అపణ్డితమనుస్సో పన అగమాసి, గచ్ఛామ ధురగామే పిణ్డాయ చరిస్సామా’’తి. భిక్ఖూహి థేరస్స వచనం కాతబ్బం, న దుబ్బచేహి భవితబ్బం, గామద్వారే అట్ఠత్వావ పిణ్డాయ చరితబ్బం. తేసు పత్తాని గహేత్వా నిసీదాపేత్వా భోజేన్తేసు భుఞ్జితబ్బం. సచే ఆసనసాలాయ భత్తం ఠపేత్వా రథికాసు ఆహిణ్డన్తా ఆరోచేన్తి – ‘‘ఆసనసాలాయ, భన్తే, భత్తం గణ్హథా’’తి న వట్టతి.
అథ పన భత్తం ఆదాయ తత్థ తత్థ గన్త్వా ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి వదన్తి, పటికచ్చేవ వా విహారం అభిహరిత్వా పతిరూపే ఠానే ఠపేత్వా ఆగతాగతానం దేన్తి, అయం అభిహటభిక్ఖా నామ వట్టతి. సచే పన భత్తసాలాయ దానం సజ్జేత్వా తం తం పరివేణం పహిణన్తి ‘‘భత్తసాలాయ భత్తం గణ్హథా’’తి, న వట్టతి. యే పన మనుస్సా పిణ్డచారికే భిక్ఖూ దిస్వా ఆసనసాలం సమ్మజ్జిత్వా తత్థ నిసీదాపేత్వా భోజేన్తి, న తే పటిక్ఖిపితబ్బా. యే పన గామే భిక్ఖం అలభిత్వా గామతో నిక్ఖమన్తే భిక్ఖూ దిస్వా ‘‘భన్తే భత్తం గణ్హథా’’తి వదన్తి, తే పటిక్ఖిపితబ్బా, న వా నివత్తితబ్బం. సచే ‘‘నివత్తథ, భన్తే, భత్తం గణ్హథా’’తి వదన్తి, ‘‘నివత్తథా’’తి వుత్తపదే నివత్తితుం వట్టతి. ‘‘నివత్తథ భన్తే, ఘరే భత్తం కతం, గామే భత్తం కత’’న్తి వదన్తి, గేహే చ గామే చ భత్తం నామ యస్స కస్సచి హోతీతి నివత్తితుం వట్టతి. ‘‘నివత్తథ, భత్తం గణ్హథా’’తి సమ్బన్ధం కత్వా వదన్తి, నివత్తితుం న వట్టతి. ఆసనసాలతో పిణ్డాయ చరితుం నిక్ఖమన్తే దిస్వా ‘‘నిసీదథ భన్తే భత్తం గణ్హథా’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. నిచ్చభత్తన్తి ధువభత్తం వుచ్చతి. ‘‘నిచ్చభత్తం గణ్హథా’’తి వదన్తి, బహూనమ్పి ఏకతో గహేతుం వట్టతి. సలాకభత్తాదీసుపి ఏసేవ నయో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
ఏళకలోమసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
గణభోజనసిక్ఖాపదం దుతియం.
౩. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౨౧. తతియసిక్ఖాపదే – న ఖో ఇదం ఓరకం భవిస్సతి, యథయిమే మనుస్సా సక్కచ్చం భత్తం కరోన్తీతి, యేన నియామేన ఇమే మనుస్సా సక్కచ్చం భత్తం కరోన్తి, తేన ఞాయతి – ‘‘ఇదం సాసనం ఇదం వా బుద్ధప్పముఖే సఙ్ఘే దానం న ఖో ఓరకం భవిస్సతి, పరిత్తం లామకం నేవ భవిస్సతీ’’తి. కిరపతికోతి ఏత్థ ‘‘కిరో’’తి తస్స కులపుత్తస్స నామం; అధిపచ్చట్ఠేన పన ‘‘కిరపతికో’’తి వుచ్చతి. సో కిర ఇస్సరో అధిపతి మాసఉతుసంవచ్ఛరనియామేన వేతనం దత్వా కమ్మకారకే కమ్మం కారేతి. బదరా పటియత్తాతి ఉపచారవసేన వదతి. బదరమిస్సేనాతి బదరసాళవేన.
౨౨౨. ఉస్సూరే ఆహరియిత్థాతి అతిదివా ఆహరియిత్థ.
౨౨౬. మయ్హం భత్తపచ్చాసం ఇత్థన్నామస్స దమ్మీతి అయం భత్తవికప్పనా నామ సమ్ముఖాపి పరమ్ముఖాపి వట్టతి. సమ్ముఖా దిస్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వత్వా భుఞ్జితబ్బం, అదిస్వా పఞ్చసు సహధమ్మికేసు ‘‘ఇత్థన్నామస్స వికప్పేమీ’’తి వత్వా భుఞ్జితబ్బం. మహాపచ్చరియాదీసు పన పరమ్ముఖావికప్పనావ వుత్తా. సా చాయం యస్మా వినయకమ్మేన సఙ్గహితా, తస్మా భగవతో వికప్పేతుం న వట్టతి. భగవతి హి గన్ధకుటియం నిసిన్నేపి సఙ్ఘమజ్ఝే నిసిన్నేపి సఙ్ఘేన గణప్పహోనకే భిక్ఖూ గహేత్వా తం తం కమ్మం కతం సుకతమేవ హోతి, భగవా నేవ కమ్మం కోపేతి; న సమ్పాదేతి. న కోపేతి ధమ్మిస్సరత్తా, న సమ్పాదేతి అగణపూరకత్తా.
౨౨౯. ద్వే తయో నిమన్తనే ఏకతో భుఞ్జతీతి ద్వే తీణి నిమన్తనాని ఏకపత్తే పక్ఖిపిత్వా మిస్సేత్వా ఏకం కత్వా భుఞ్జతీతి అత్థో. ద్వే తీణి కులాని నిమన్తేత్వా ఏకస్మిం ఠానే నిసీదాపేత్వా ఇతో చితో చ ఆహరిత్వా భత్తం ఆకిరన్తి, సూపబ్యఞ్జనం ఆకిరన్తి, ఏకమిస్సకం హోతి, ఏత్థ అనాపత్తీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం. సచే పన మూలనిమన్తనం హేట్ఠా హోతి, పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం ఉపరి, తం ఉపరితో పట్ఠాయ భుఞ్జన్తస్స ఆపత్తి. హత్థం పన అన్తో పవేసేత్వా పఠమనిమన్తనతో ఏకమ్పి కబళం ఉద్ధరిత్వా భుత్తకాలతో పట్ఠాయ యథా తథా వా భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తి. సచేపి తత్థ ఖీరం వా రసం వా ఆకిరన్తి, యేన అజ్ఝోత్థతం భత్తం ఏకరసం హోతి, కోటితో పట్ఠాయ భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం పన వుత్తం – ‘‘ఖీరభత్తం వా రసభత్తం వా లభిత్వా నిసిన్నస్స తత్థేవ అఞ్ఞేపి ఖీరభత్తం వా రసభత్తం వా ఆకిరన్తి, ఖీరం వా రసం వా పివతో అనాపత్తి. భుఞ్జన్తేన పన పఠమం లద్ధమంసఖణ్డం వా భత్తపిణ్డం వా ముఖే పక్ఖిపిత్వా కోటితో పట్ఠాయ భుఞ్జితుం వట్టతి. సప్పిపాయాసేపి ఏసేవ నయో’’తి.
మహాఉపాసకో భిక్ఖుం నిమన్తేతి, తస్స కులం ఉపగతస్స ఉపాసకోపి తస్స పుత్తదారభాతికభగినిఆదయోపి అత్తనో అత్తనో కోట్ఠాసం ఆహరిత్వా పత్తే పక్ఖిపన్తి, ఉపాసకేన పఠమం దిన్నం అభుఞ్జిత్వా పచ్ఛా లద్ధం భుఞ్జన్తస్స ‘‘అనాపత్తీ’’తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. కురున్దట్ఠకథాయం పన వట్టతీతి వుత్తం. మహాపచ్చరియం ‘‘సచే పాటేక్కం పచన్తి, అత్తనో అత్తనో పక్కభత్తతో ఆహరిత్వా దేన్తి, తత్థ పచ్ఛా ఆహటం పఠమం భుఞ్జన్తస్స పాచిత్తియం. యది పన సబ్బేసం ఏకోవ పాకో హోతి, పరమ్పరభోజనం న హోతీ’’తి వుత్తం. మహాఉపాసకో నిమన్తేత్వా నిసీదాపేతి, అఞ్ఞో మనుస్సో పత్తం గణ్హాతి, న దాతబ్బం. కిం భన్తే న దేథాతి? నను ఉపాసక తయా నిమన్తితమ్హాతి! హోతు భన్తే, లద్ధం లద్ధం భుఞ్జథాతి వదతి, భుఞ్జితుం వట్టతి. అఞ్ఞేన ఆహరిత్వా భత్తే దిన్నే ఆపుచ్ఛిత్వాపి భుఞ్జితుం వట్టతీతి కురున్దియం వుత్తం.
అనుమోదనం కత్వా గచ్ఛన్తం ధమ్మం సోతుకామా ‘‘స్వేపి భన్తే ఆగచ్ఛేయ్యాథా’’తి సబ్బే నిమన్తేన్తి, పునదివసే ఆగన్త్వా లద్ధం లద్ధం భుఞ్జితుం వట్టతి. కస్మా? సబ్బేహి నిమన్తితత్తా. ఏకో భిక్ఖు పిణ్డాయ చరన్తో భత్తం లభతి, తమఞ్ఞో ఉపాసకో నిమన్తేత్వా ఘరే నిసీదాపేతి, న చ తావ భత్తం సమ్పజ్జతి. సచే సో భిక్ఖు పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధభత్తం భుఞ్జతి, ఆపత్తి. అభుత్వా నిసిన్నే ‘‘కిం భన్తే న భుఞ్జసీ’’తి వుత్తే ‘‘తయా నిమన్తితత్తా’’తి వత్వా లద్ధం లద్ధం భుఞ్జథ భన్తే’’తి వుత్తో భుఞ్జతి, వట్టతి.
సకలేన గామేనాతి సకలేన గామేన ఏకతో హుత్వా నిమన్తితస్సేవ యత్థ కత్థచి భుఞ్జతో అనాపత్తి. పూగేపి ఏసేవ నయో. నిమన్తియమానో భిక్ఖం గహేస్సామీతి భణతీతి ‘‘భత్తం గణ్హా’’తి నిమన్తియమానో ‘‘న మయ్హం తవ భత్తేనత్థో, భిక్ఖం గణ్హిస్సామీ’’తి వదతి. ఏత్థ పన మహాపదుమత్థేరో ఆహ – ‘‘ఏవం వదన్తో ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే అనిమన్తనం కాతుం సక్కోతి, భుఞ్జనత్థాయ పన ఓకాసో కతో హోతీతి నేవ గణభోజనతో న చారిత్తతో ముచ్చతీ’’తి. మహాసుమత్థేరో ఆహ – ‘‘యదగ్గేన అనిమన్తనం కాతుం సక్కోతి, తదగ్గేన నేవ గణభోజనం న చారిత్తం హోతీ’’తి. సేసం ఉత్తానమేవ.
కథినసముట్ఠానం – కాయవాచతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియాకిరియం ఏత్థ హి భోజనం కిరియా, అవికప్పనం అకిరియా, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదం తతియం.
౪. కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౩౦. చతుత్థసిక్ఖాపదే – కాణమాతాతి కాణాయ మాతా. సా కిరస్సా ధీతా అభిరూపా అహోసి, యే యే తం పస్సన్తి, తే తే రాగేన కాణా హోన్తి, రాగన్ధా హోన్తీతి అత్థో. తస్మా పరేసం కాణభావకరణతో ‘‘కాణా’’తి విస్సుతా అహోసి. తస్సా వసేన మాతాపిస్సా ‘‘కాణమాతా’’తి పాకటా జాతా. ఆగతన్తి ఆగమనం. కిస్మిం వియాతి కీదిసం వియ; లజ్జనకం వియ హోతీతి అధిప్పాయో. రిత్తహత్థం గన్తున్తి రిత్తా హత్థా అస్మిం గమనే తదిదం రిత్తహత్థం, తం రిత్తహత్థం గమనం గన్తుం లజ్జనకం వియ హోతీతి వుత్తం హోతి. పరిక్ఖయం అగమాసీతి ఉపాసికా అరియసావికా భిక్ఖూ దిస్వా సన్తం అదాతుం న సక్కోతి, తస్మా తావ దాపేసి, యావ సబ్బం పరిక్ఖయం అగమాసి. ధమ్మియా కథాయాతి ఏత్థ కాణాపి మాతు అత్థాయ దేసియమానం ధమ్మం సుణన్తీ దేసనాపరియోసానే సోతాపన్నా అహోసి. ఉట్ఠాయాసనా పక్కామీతి ఆసనతో ఉట్ఠహిత్వా గతో. సోపి పురిసో ‘‘సత్థా కిర కాణమాతాయ నివేసనం అగమాసీ’’తి సుత్వా కాణం ఆనేత్వా పకతిట్ఠానేయేవ ఠపేసి.
౨౩౧. ఇమస్మిం పన వత్థుస్మిం ఉప్పన్నమత్తే అప్పఞ్ఞత్తేయేవ సిక్ఖాపదే పాథేయ్యవత్థు ఉదపాది, తస్మా అనన్తరమేవ చేతం దస్సేతుం ‘‘తేన ఖో పన సమయేనా’’తిఆది వుత్తం. సోపి చ ఉపాసకో అరియసావకత్తా సబ్బమేవ దాపేసి. తేన వుత్తం – ‘‘పరిక్ఖయం అగమాసీ’’తి.
౨౩౩. యంకిఞ్చి పహేణకత్థాయాతి పణ్ణాకారత్థాయ పటియత్తం యంకిఞ్చి అతిరసకమోదకసక్ఖలికాది సబ్బం ఇధ పూవోత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. యంకిఞ్చి పాథేయ్యత్థాయాతి మగ్గం గచ్ఛన్తానం అన్తరామగ్గత్థాయ పటియత్తం యంకిఞ్చి బద్ధసత్తుఅబద్ధసత్తుతిలతణ్డులాది సబ్బం ఇధ మన్థోత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తతో చే ఉత్తరిన్తి సచేపి తతియం పత్తం థూపీకతం గణ్హాతి, పూవగణనాయ పాచిత్తియం.
ద్వత్తిపత్తపూరే పటిగ్గహేత్వాతి ముఖవట్టియా హేట్ఠిమలేఖాయ సమపూరే పత్తే గహేత్వా. అముత్ర మయా ద్వత్తిపత్తపూరాతి ఏత్థ సచే ద్వే గహితా, ‘‘అత్ర మయా ద్వే పత్తపూరా పటిగ్గహితా, త్వం ఏకం గణ్హేయ్యాసీ’’తి వత్తబ్బం. తేనాపి అఞ్ఞం పస్సిత్వా ‘‘పఠమం ఆగతేన ద్వే పత్తపూరా గహితా, మయా ఏకో, మా త్వం గణ్హీ’’తి వత్తబ్బం. యేన పఠమం ఏకో గహితో, తస్సాపి పరమ్పరారోచనే ఏసేవ నయో. యేన పన సయమేవ తయో గహితా, తేన అఞ్ఞం దిస్వా ‘‘మా ఖో ఏత్థ పటిగ్గణ్హి’’ చ్చేవ వత్తబ్బం. పటిక్కమనం నీహరిత్వాతి ఆసనసాలం హరిత్వా, ఆసనసాలం గచ్ఛన్తేన చ ఛడ్డితసాలా న గన్తబ్బా. యత్థ మహా భిక్ఖుసఙ్ఘో నిసీదతి, తత్థ గన్తబ్బం. మహాపచ్చరియం పన వుత్తం ‘‘యా లద్ధట్ఠానతో ఆసన్నా ఆసనసాలా, తత్థ గన్తబ్బం. అత్తనో ‘సన్దిట్ఠానం వా సమ్భత్తానం వా ఏకనికాయికానం వా దస్సామీ’తి అఞ్ఞత్థ గన్తుం న లబ్భతి. సచే పనస్స నిబద్ధనిసీదనట్ఠానం హోతి, దూరమ్పి గన్తుం వట్టతీ’’తి.
సంవిభజితబ్బన్తి సచే తయో పత్తపూరా గహితా, ఏకం అత్తనో ఠపేత్వా ద్వే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దాతబ్బా. సచ్చే ద్వే గహితా, ఏకం అత్తనో ఠపేత్వా ఏకో సఙ్ఘస్స దాతబ్బో, యథామిత్తం పన దాతుం న లబ్భతి. యేన ఏకో గహితో, న తేన కిఞ్చి అకామా దాతబ్బం, యథారుచి కాతబ్బం.
౨౩౫. గమనే పటిప్పస్సద్ధేతి అన్తరామగ్గే ఉపద్దవం వా దిస్వా అనత్థికతాయ వా ‘‘మయం ఇదాని న పేసిస్సామ, న గమిస్సామా’’తి ఏవం గమనే పటిప్పస్సద్ధే ఉపచ్ఛిన్నే. ఞాతకానం పవారితానన్తి ఏతేసం బహుమ్పి దేన్తానం పటిగ్గణ్హన్తస్స అనాపత్తి. అట్ఠకథాసు పన ‘‘తేసమ్పి పాథేయ్యపహేణకత్థాయ పటియత్తతో పమాణమేవ వట్టతీ’’తి వుత్తం. సేసం ఉత్తానమేవ.
ఛసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
కాణమాతాసిక్ఖాపదం చతుత్థం.
౫. పఠమపవారణసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౩౬. పఞ్చమసిక్ఖాపదే – భిక్ఖూ భుత్తావీ పవారితాతి బ్రాహ్మణేన ‘‘గణ్హథ, భన్తే, యావ ఇచ్ఛథా’’తి ఏవం యావదత్థపవారణాయ, సయఞ్చ ‘‘అలం, ఆవుసో, థోకం థోకం దేహీ’’తి ఏవం పటిక్ఖేపపవారణాయ పవారితా. పటివిస్సకేతి సామన్తఘరవాసికే.
౨౩౭. కాకోరవసద్దన్తి కాకానం ఓరవసద్దం; సన్నిపతిత్వా విరవన్తానం సద్దం. అలమేతం సబ్బన్తి ఏత్థ తికారం అవత్వావ ‘‘అలమేతం సబ్బం’’ ఏత్తకం వత్తుం వట్టతి.
౨౩౮-౯. భుత్తావీతి భుత్తవా. తత్థ చ యస్మా యేన ఏకమ్పి సిత్థం సఙ్ఖాదిత్వా వా అసఙ్ఖాదిత్వా వా అజ్ఝోహరితం హోతి, సో ‘‘భుత్తావీ’’తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, తేనస్స పదభాజనే ‘‘భుత్తావీ నామ పఞ్చన్నం భోజనాన’’న్తిఆది వుత్తం. పవారితోతి కతపవారణో, కతపటిక్ఖేపో. సోపి చ యస్మా న పటిక్ఖేపమత్తేన, అథ ఖో పఞ్చఙ్గవసేన, తేనస్స పదభాజనే ‘‘పవారితో నామ అసనం పఞ్ఞాయతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యస్మా ‘‘అసనం పఞ్ఞాయతీ’’తి ఇమినా విప్పకతభోజనో, ‘‘పవారితో’’తి వుత్తో. యో చ విప్పకతభోజనో, తేన కిఞ్చి భుత్తం, కిఞ్చి అభుత్తం, యఞ్చ భుత్తం; తం సన్ధాయ ‘‘భుత్తావీ’’తిపి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, తస్మా భుత్తావీవచనేన విసుం కఞ్చి అత్థసిద్ధిం న పస్సామ. ‘‘దిరత్తతిరత్తం, ఛప్పఞ్చవాచాహీ’’తిఆదీసు (పాచి. ౬౧-౬౨) పన దిరత్తాదివచనం వియ పవారితపదస్స పరివారకభావేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాయ చేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
అసనం పఞ్ఞాయతీతిఆదీసు విప్పకతభోజనం దిస్సతి, భుఞ్జమానో చేసో పుగ్గలో హోతీతి అత్థో. భోజనం పఞ్ఞాయతీతి పవారణప్పహోనకభోజనం దిస్సతి. ఓదనాదీనం చే అఞ్ఞతరం పటిక్ఖిపితబ్బం భోజనం హోతీతి అత్థో. హత్థపాసే ఠితోతి పవారణప్పహోనకం భోజనం గణ్హిత్వా దాయకో అడ్ఢతేయ్యహత్థప్పమాణే ఓకాసే హోతీతి అత్థో. అభిహరతీతి సో చే దాయకో తస్స తం భత్తం కాయేన అభిహరతీతి అత్థో. పటిక్ఖేపో పఞ్ఞాయతీతి పటిక్ఖేపో దిస్సతి; తఞ్చే అభిహటం సో భిక్ఖు కాయేన వా వాచాయ వా పటిక్ఖిపతీతి అత్థో. ఏవం పఞ్చన్నం అఙ్గానం వసేన పవారితో నామ హోతీతి. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘పఞ్చహి ఉపాలి ఆకారేహి పవారణా పఞ్ఞాయతి – అసనం పఞ్ఞాయతి, భోజనం పఞ్ఞాయతి, హత్థపాసే ఠితో, అభిహరతి, పటిక్ఖేపో పఞ్ఞాయతీ’’తి (పరి. ౪౨౮).
తత్రాయం వినిచ్ఛయో – ‘‘అసన’’న్తిఆదీసు తావ యఞ్చ అస్నాతి యఞ్చ భోజనం హత్థపాసే ఠితేన అభిహటం పటిక్ఖిపతి, తం ‘‘ఓదనో, కుమ్మాసో, సత్తు, మచ్ఛో, మంస’’న్తి ఇమేసం అఞ్ఞతరమేవ వేదితబ్బం. తత్థ ఓదనో నామ – సాలి, వీహి, యవో, గోధుమో, కఙ్గు, వరకో, కుద్రూసకోతి సత్తన్నం ధఞ్ఞానం తణ్డులేహి నిబ్బత్తో. తత్థ ‘‘సాలీ’’తి అన్తమసో నీవారం ఉపాదాయ సబ్బాపి సాలిజాతి. ‘‘వీహీ’’తి సబ్బాపి వీహిజాతి. ‘‘యవగోధుమేసు’’ భేదో నత్థి. ‘‘కఙ్గూ’’తి సేతరత్తకాళభేదా సబ్బాపి కఙ్గుజాతి. ‘‘వరకో’’తి అన్తమసో వరకచోరకం ఉపాదాయ సబ్బా సేతవణ్ణా వరకజాతి. ‘‘కుద్రూసకో’’తి కాళకో ద్రవో చేవ సామాకాదిభేదా చ సబ్బాపి తిణధఞ్ఞజాతి.
నీవారవరకచోరకా చేత్థ ‘‘ధఞ్ఞానులోమా’’తి వదన్తి. ధఞ్ఞాని వా హోన్తు ధఞ్ఞానులోమాని వా, ఏతేసం వుత్తప్పభేదానం సత్తన్నం ధఞ్ఞానం తణ్డులే గహేత్వా ‘‘భత్తం పచిస్సామా’’తి వా ‘‘యాగుం పచిస్సామా’’తి వా ‘‘అమ్బిలపాయాసాదీసు అఞ్ఞతరం పచిస్సామా’’తి వా యంకిఞ్చి సన్ధాయ పచన్తు, సచే ఉణ్హం సీతలం వా భుఞ్జన్తానం భోజనకాలే గహితగహితట్ఠానే ఓధి పఞ్ఞాయతి, ఓదనసఙ్గహమేవ గచ్ఛతి, పవారణం జనేతి. సచే ఓధి న పఞ్ఞాయతి, యాగుసఙ్గహం గచ్ఛతి, పవారణం న జనేతి.
యోపి పాయాసో వా పణ్ణఫలకళీరమిస్సకా అమ్బిలయాగు వా ఉద్ధనతో ఓతారితమత్తా అబ్భుణ్హా హోతి, ఆవజ్జిత్వా పివితుం సక్కా, హత్థేన గహితోకాసేపి ఓధిం న దస్సేతి, పవారణం న జనేతి. సచే పన ఉసుమాయ విగతాయ సీతలీభూతా ఘనభావం గచ్ఛతి, ఓధిం దస్సేతి, పున పవారణం జనేతి. పుబ్బే తనుభావో న రక్ఖతి. సచేపి దధితక్కాదీని ఆరోపేత్వా బహుపణ్ణఫలకళీరే పక్ఖిపిత్వా ముట్ఠిమత్తాపి తణ్డులా పక్ఖిత్తా హోన్తి, భోజనకాలే చే ఓధి పఞ్ఞాయతి, పవారణం జనేతి. అయాగుకే నిమన్తనే ‘‘యాగుం దస్సామా’’తి భత్తే ఉదకకఞ్జికఖీరాదీని ఆకిరిత్వా ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి దేన్తి. కిఞ్చాపి తనుకా హోన్తి, పవారణం జనేతియేవ. సచే పన పక్కుథితేసు ఉదకాదీసు పక్ఖిపిత్వా పచిత్వా దేన్తి, యాగుసఙ్గహమేవ గచ్ఛతి. యాగుసఙ్గహం గతేపి తస్మిం వా అఞ్ఞస్మిం వా యత్థ మచ్ఛమంసం పక్ఖిపన్తి, సచే సాసపమత్తమ్పి మచ్ఛమంసఖణ్డం వా న్హారు వా పఞ్ఞాయతి, పవారణం జనేతి.
సుద్ధరసకో పన రసకయాగు వా న జనేతి. ఠపేత్వా వుత్తధఞ్ఞానం తణ్డులే అఞ్ఞేహి వేణుతణ్డులాదీహి వా కన్దమూలఫలేహి వా యేహి కేహిచి కతం భత్తమ్పి పవారణం న జనేతి, పగేవ ఘనయాగు. సచే పనేత్థ మచ్ఛమంసం పక్ఖిపన్తి, జనేతి. మహాపచ్చరియం ‘‘పుప్ఫఅత్థాయ భత్తమ్పి పవారణం జనేతీ’’తి వుత్తం. పుప్ఫిఅత్థాయ భత్తం నామ పుప్ఫిఖజ్జకత్థాయ కుథితతూదకే పక్ఖిపిత్వా సేదితతణ్డులా వుచ్చన్తి. సచే పన తే తణ్డులే సుక్ఖాపేత్వా ఖాదన్తి, వట్టతి; నేవ సత్తుసఙ్ఖ్యం న భత్తసఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. పున తేహి కతభత్తం పవారేతియేవ. తే తణ్డులే సప్పితేలాదీసు వా పచన్తి, పూవం వా కరోన్తి, న పవారేన్తి. పుథుకా వా తాహి కతసత్తుభత్తాదీని వా న పవారేన్తి.
కుమ్మాసో నామ యవేహి కతకుమ్మాసో. అఞ్ఞేహి పన ముగ్గాదీహి కతకుమ్మాసో పవారణం న జనేతి. సత్తు నామ సాలివీహియవేహి కతసత్తు. కఙ్గువరకకుద్రూసకసీసానిపి భజ్జిత్వా ఈసకం కోట్టేత్వా థుసే పలాపేత్వా పున దళ్హం కోట్టేత్వా చుణ్ణం కరోన్తి. సచేపి తం అల్లత్తా ఏకాబద్ధం హోతి, సత్తుసఙ్గహమేవ గచ్ఛతి. ఖరపాకభజ్జితానం వీహీనం తణ్డులే కోట్టేత్వా దేన్తి, తమ్పి చుణ్ణం సత్తుసఙ్గహమేవ గచ్ఛతి. సమపాకభజ్జితానం పన వీహీనం వా వీహిపలాపానం వా తణ్డులా భజ్జితతణ్డులా ఏవ వా న పవారేన్తి. తేసం పన తణ్డులాదీనం చుణ్ణం పవారేతి. ఖరపాకభజ్జితానం వీహీనం కుణ్డకమ్పి పవారేతి. సమపాకభజ్జితానం పన ఆతపసుక్ఖానం వా కుణ్డకం న పవారేతి. లాజా వా తేహి కతభత్తసత్తుఆదీని వా న పవారేన్తి. భజ్జితపిట్ఠం వా యంకిఞ్చి సుద్ధఖజ్జకం వా న పవారేతి. మచ్ఛమంసపూరితఖజ్జకం పన సత్తుమోదకో వా పవారేతి. మచ్ఛో మంసఞ్చ పాకటమేవ. అయం పన విసేసో – సచేపి యాగుం పివన్తస్స యాగుసిత్థమత్తానేవ ద్వే మచ్ఛఖణ్డాని వా మంసఖణ్డాని వా ఏకభాజనే వా నానాభాజనే వా దేన్తి, తాని చే అఖాదన్తో అఞ్ఞం యంకిఞ్చి పవారణప్పహోనకం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. తతో ఏకం ఖాదితం, ఏకం హత్థే వా పత్తే వా హోతి, సో చే అఞ్ఞం పటిక్ఖిపతి, పవారేతి. ద్వేపి ఖాదితాని హోన్తి, ముఖే సాసపమత్తమ్పి అవసిట్ఠం నత్థి, సచేపి అఞ్ఞం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి.
కప్పియమంసం ఖాదన్తో కప్పియమంసం పటిక్ఖిపతి, పవారేతి. కప్పియమంసం ఖాదన్తో అకప్పియమంసం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. కస్మా? అవత్థుతాయ. యఞ్హి భిక్ఖునో ఖాదితుం వట్టతి, తంయేవ పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి. ఇదం పన జానన్తో అకప్పియత్తా పటిక్ఖిపతి, అజానన్తోపి పటిక్ఖిపితబ్బట్ఠానే ఠితమేవ పటిక్ఖిపతి నామ, తస్మా న పవారేతి. సచే పన అకప్పియమంసం ఖాదన్తో కప్పియమంసం పటిక్ఖిపతి, పవారేతి. కస్మా? వత్థుతాయ. యఞ్హి తేన పటిక్ఖిత్తం, తం పవారణాయ వత్థు. యం పన ఖాదతి, తం కిఞ్చాపి పటిక్ఖిపితబ్బట్ఠానే ఠితం, ఖాదియమానం పన మంసభావం న జహతి, తస్మా పవారేతి. అకప్పియమంసం ఖాదన్తో అకప్పియమంసం పటిక్ఖిపతి, పురిమనయేనేవ న పవారేతి. కప్పియమంసం వా అకప్పియమంసం వా ఖాదన్తో పఞ్చన్నం భోజనానం యంకిఞ్చి కప్పియభోజనం పటిక్ఖిపతి, పవారేతి. కులదూసకవేజ్జకమ్మఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనసాదితరూపియాదీహి నిబ్బత్తం బుద్ధపటికుట్ఠం అనేసనాయ ఉప్పన్నం అకప్పియభోజనం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. కప్పియభోజనం వా అకప్పియభోజనం వా భుఞ్జన్తోపి కప్పియభోజనం పటిక్ఖిపతి, పవారేతి. అకప్పియభోజనం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతీతి సబ్బత్థ వుత్తనయేనేవ కారణం వేదితబ్బం.
ఏవం ‘‘అసన’’న్తిఆదీసు యఞ్చ అస్నాతి, యఞ్చ భోజనం హత్థపాసే ఠితేన అభిహటం పటిక్ఖిపన్తో పవారణం ఆపజ్జతి, తం ఞత్వా ఇదాని యథా ఆపజ్జతి, తస్స జాననత్థం అయం వినిచ్ఛయో – ‘‘‘అసనం భోజన’న్తి ఏత్థ తావ యేన ఏకసిత్థమ్పి అజ్ఝోహటం హోతి, సో సచే పత్తముఖహత్థానం యత్థ కత్థచి పఞ్చసు భోజనేసు ఏకస్మిమ్పి సతి అఞ్ఞం పఞ్చసు భోజనేసు ఏకమ్పి పటిక్ఖిపతి, పవారేతి. కత్థచి భోజనం నత్థి, ఆమిసగన్ధమత్తం పఞ్ఞాయతి, న పవారేతి. ముఖే చ హత్థే చ భోజనం నత్థి, పత్తే అత్థి, తస్మిం పన ఆసనే న భుఞ్జితుకామో, విహారం పవిసిత్వా భుఞ్జితుకామో, అఞ్ఞస్స వా దాతుకామో, తస్మిం చే అన్తరే భోజనం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. కస్మా? విప్పకతభోజనభావస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా. యోపి అఞ్ఞత్ర గన్త్వా భుఞ్జితుకామో ముఖే భత్తం గిలిత్వా సేసం ఆదాయ గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే అఞ్ఞం భోజనం పటిక్ఖిపతి, తస్సాపి పవారణా న హోతీ’’తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. యథా చ పత్తే; ఏవం హత్థేపి. ముఖేపి వా విజ్జమానభోజనం సచే అనజ్ఝోహరితుకామో హోతి, తస్మిఞ్చ ఖణే అఞ్ఞం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. ఏకస్మిఞ్హి పదే వుత్తలక్ఖణం సబ్బత్థ వేదితబ్బం హోతి. అపిచ కురున్దియం ఏస నయో దస్సితోయేవ. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘ముఖే భత్తం గిలితం, హత్థే భత్తం విఘాసాదస్స దాతుకామో, పత్తే భత్తం భిక్ఖుస్స దాతుకామో, సచే తస్మిం ఖణే పటిక్ఖిపతి, న పవారేతీ’’తి. హత్థపాసే ఠితోతి ఏత్థ పన సచే భిక్ఖు నిసిన్నో హోతి, ఆసనస్స పచ్ఛిమన్తతో పట్ఠాయ, సచే ఠితో, పణ్హిఅన్తతో పట్ఠాయ, సచే నిపన్నో, యేన పస్సేన నిపన్నో, తస్స పారిమన్తతో పట్ఠాయ, దాయకస్స నిసిన్నస్స వా ఠితస్స వా నిపన్నస్స వా ఠపేత్వా పసారితహత్థం యం ఆసన్నతరం అఙ్గం, తస్స ఓరిమన్తేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా అడ్ఢతేయ్యహత్థో ‘‘హత్థపాసో’’తి వేదితబ్బో. తస్మిం ఠత్వా అభిహటం పటిక్ఖిపన్తస్సేవ పవారణా హోతి, న తతో పరం.
అభిహరతీతి హత్థపాసబ్భన్తరే ఠితో గహణత్థం ఉపనామేతి. సచే పన అనన్తరనిసిన్నోపి భిక్ఖు హత్థే వా ఊరూసు వా ఆధారకే వా ఠితపత్తం అనభిహరిత్వావ ‘‘భత్తం గణ్హా’’తి వదతి, తం పటిక్ఖిపతో పవారణా నత్థి. భత్తపచ్ఛిం ఆనేత్వా పురతో భూమియం ఠపేత్వా ‘‘గణ్హాహీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. ఈసకం పన ఉద్ధరిత్వా వా అపనామేత్వా వా ‘‘గణ్హథా’’తి వుత్తే పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి. థేరాసనే నిసిన్నో థేరో దూరే నిసిన్నస్స దహరభిక్ఖుస్స పత్తం పేసేత్వా ‘‘ఇతో ఓదనం గణ్హాహీ’’తి వదతి, గణ్హిత్వా పన గతో తుణ్హీ తిట్ఠతి, దహరో ‘‘అలం మయ్హ’’న్తి పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. కస్మా? థేరస్స దూరభావతో దూతస్స చ అనభిహరణతోతి. సచే పన గహేత్వా ఆగతో భిక్ఖు ‘‘ఇదం భత్తం గణ్హా’’తి వదతి, తం పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి.
పరివేసనాయ ఏకో ఏకేన హత్థేన ఓదనపచ్ఛిం ఏకేన కటచ్ఛుం గహేత్వా భిక్ఖూ పరివిసతి, తత్ర చే అఞ్ఞో ఆగన్త్వా ‘‘అహం పచ్ఛిం ధారేస్సామి, త్వం ఓదనం దేహీ’’తి వత్వా గహితమత్తకమేవ కరోతి, పరివేసకో ఏవ పన తం ధారేతి, తస్మా సా అభిహటావ హోతి. తతో దాతుకామతాయ గణ్హన్తం పటిక్ఖిపన్తస్స పవారణా హోతి. సచే పన పరివిసకేన ఫుట్ఠమత్తావ హోతి, ఇతరోవ నం ధారేతి, తతో దాతుకామతాయ గణ్హన్తం పటిక్ఖిపన్తస్స పవారణా న హోతి. కటచ్ఛునా ఉద్ధటభత్తే పన హోతి. కటచ్ఛుఅభిహారోయేవ హి తస్స అభిహారో. ద్విన్నం సమభారేపి పటిక్ఖిపన్తో పవారేతియేవాతి మహాపచ్చరియం వుత్తం. అనన్తరస్స భిక్ఖునో భత్తే దియ్యమానే ఇతరో పత్తం హత్థేహి పిదహతి, పవారణా నత్థి. కస్మా? అఞ్ఞస్స అభిహటే పటిక్ఖిత్తత్తా.
పటిక్ఖేపో పఞ్ఞాయతీతి ఏత్థ వాచాయ అభిహటం పటిక్ఖిపతో పవారణా నత్థి. కాయేన అభిహటం పన కాయేన వా వాచాయ వా పటిక్ఖిపన్తస్స పవారణా హోతీతి వేదితబ్బో.
తత్థ కాయేన పటిక్ఖేపో నామ అఙ్గులిం వా హత్థం వా మచ్ఛికబీజనిం వా చీవరకణ్ణం వా చాలేతి, భముకాయ వా ఆకారం కరోతి, కుద్ధో వా ఓలోకేతి, వాచాయ పటిక్ఖేపో నామ ‘‘అల’’న్తి వా, ‘‘న గణ్హామీ’’తి వా, ‘‘మా ఆకిరా’’తి వా, ‘‘అపగచ్ఛా’’తి వా వదతి; ఏవం యేన కేనచి ఆకారేన కాయేన వా వాచాయ వా పటిక్ఖిత్తే పవారణా హోతి.
ఏకో అభిహటే భత్తే పవారణాయ భీతో హత్థ అపనేత్వా పునప్పునం పత్తే ఓదనం ఆకిరన్తం ‘‘ఆకిర ఆకిర కోట్టేత్వా పూరేహీ’’తి వదతి, ఏత్థ కథన్తి? మహాసుమత్థేరో తావ ‘‘అనాకిరణత్థాయ వుత్తత్తా పవారణా హోతీ’’తి ఆహ. మహాపదుమత్థేరో పన ‘‘‘ఆకిర పూరేహీ’తి వదన్తస్స నామ ‘కస్సచి పవారణా అత్థీ’తి వత్వా ‘న పవారేతీ’’’తి ఆహ. అపరో భత్తం అభిహరన్తం భిక్ఖుం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘కిం ఆవుసో ఇతోపి కిఞ్చి గణ్హిస్ససి, దమ్మి తే కిఞ్చీ’’తి ఆహ. తత్రాపి ‘‘‘ఏవం నాగమిస్సతీ’తి వుత్తత్తా ‘పవారణా హోతీ’’’తి మహాసుమత్థేరో ఆహ. మహాపదుమత్థేరో పన ‘‘‘గణ్హిస్ససీ’తి వదన్తస్స నామ ‘కస్సచి పవారణా అత్థీ’తి వత్వా ‘న పవారేతీ’’’తి ఆహ.
ఏకో సమంసకం రసం అభిహరిత్వా ‘‘రసం గణ్హథా’’తి వదతి, తం సుత్వా పటిక్ఖిపతో పవారణా నత్థి. ‘‘మచ్ఛరసం మంసరస’’న్తి వుత్తే పటిక్ఖిపతో హోతి, ‘‘ఇదం గణ్హథా’’తి వుత్తేపి హోతియేవ. మంసం విసుం కత్వా ‘‘మంసరసం గణ్హథా’’తి వదతి, తత్థ చే సాసపమత్తమ్పి మంసఖణ్డం అత్థి, తం పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి. సచే పన పరిస్సావితో హోతి, ‘‘వట్టతీ’’తి అభయత్థేరో ఆహ.
మంసరసేన ఆపుచ్ఛన్తం మహాథేరో ‘‘ముహుత్తం ఆగమేహీ’’తి వత్వా ‘‘థాలకం ఆవుసో ఆహరా’’తి ఆహ. ఏత్థ కథన్తి? మహాసుమత్థేరో తావ ‘‘అభిహారకస్స గమనం పఠమం ఉపచ్ఛిన్నం, తస్మా పవారేతీ’’తి ఆహ. మహాపదుమత్థేరో పన ‘‘అయం కుహిం గచ్ఛతి, కీదిసం ఏతస్స గమనం, గణ్హన్తస్సాపి నామ పవారణా అత్థీ’’తి వత్వా ‘‘న పవారేతీ’’తి ఆహ. కళీరపనసాదీహి మిస్సేత్వా మంసం పచన్తి, తం గహేత్వా ‘‘కళీరసూపం గణ్హథ, పనసబ్యఞ్జనం గణ్హథా’’తి వదన్తి, ఏవమ్పి న పవారేతి. కస్మా? అపవారణారహస్స నామేన వుత్తత్తా. సచే పన ‘‘మచ్ఛసూపం మంససూప’’న్తి వా ‘‘ఇమం గణ్హథా’’తి వా వదన్తి, పవారేతి. మంసకరమ్బకో నామ హోతి, తం దాతుకామోపి ‘‘కరమ్బకం గణ్హథా’’తి వదతి, వట్టతి; న పవారేతి. ‘‘మంసకరమ్బక’’న్తి వా ‘‘ఇద’’న్తి వా వుత్తే పన పవారేతి. ఏసేవ నయో సబ్బేసు మచ్ఛమంసమిస్సకేసు.
యో పన నిమన్తనే భుఞ్జమానో మంసం అభిహటం ‘‘ఉద్దిస్స కత’’న్తి మఞ్ఞమానో పటిక్ఖిపతి, పవారితోవ హోతీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం. మిస్సకకథా పన కురున్దియం సుట్ఠు వుత్తా. ఏవఞ్హి తత్థ వుత్తం – పిణ్డపాతచారికో భిక్ఖు భత్తమిస్సకం యాగుం ఆహరిత్వా ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి వదతి, న పవారేతి. ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి వుత్తే పవారేతి. కస్మా? యేనాపుచ్ఛితో, తస్స అత్థితాయ. అయమేత్థ అధిప్పాయో – ‘‘యాగుమిస్సకం గణ్హథా’’తి వదతి, తత్ర చే యాగు బహుతరా వా హోతి సమసమా వా, న పవారేతి. యాగు మన్దా, భత్తం బహుతరం, పవారేతి. ఇదఞ్చ సబ్బఅట్ఠకథాసు వుత్తత్తా న సక్కా పటిక్ఖిపితుం, కారణం పనేత్థ దుద్దసం. ‘‘భత్తమిస్సకం గణ్హథా’’తి వదతి, భత్తం బహుకం వా సమం వా అప్పతరం వా హోతి, పవారేతియేవ. భత్తం వా యాగుం వా అనామసిత్వా ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తి వదతి, తత్ర చే భత్తం బహుతరం వా సమకం వా హోతి, పవారేతి. అప్పతరం న పవారేతి. ఇదఞ్చ కరమ్బకేన న సమానేతబ్బం. కరమ్బకో హి మంసమిస్సకోపి హోతి అమంసమిస్సకోపి, తస్మా ‘‘కరమ్బక’’న్తి వుత్తే పవారణా నత్థి. ఇదం పన భత్తమిస్సకమేవ. ఏత్థ వుత్తనయేనేవ పవారణా హోతి. బహురసే భత్తే రసం, బహుఖీరే ఖీరం బహుసప్పిమ్హి చ పాయాసే సప్పిం గణ్హథాతి విసుం కత్వా దేతి, తం పటిక్ఖిపతో పవారణా నత్థి.
యో పన గచ్ఛన్తో పవారేతి, సో గచ్ఛన్తోవ భుఞ్జితుం లభతి. కద్దమం వా ఉదకం వా పత్వా ఠితేన అతిరిత్తం కారేతబ్బం. సచే అన్తరా నదీ పూరా హోతి, నదీతీరే గుమ్బం అనుపరియాయన్తేన భుఞ్జితబ్బం. అథ నావా వా సేతు వా అత్థి, తం అభిరుహిత్వాపి చఙ్కమన్తేనవ భుఞ్జితబ్బం, గమనం న ఉపచ్ఛిన్దితబ్బం. యానే వా హత్థిఅస్సపిట్ఠే వా చన్దమణ్డలే వా సూరియమణ్డలే వా నిసీదిత్వా పవారితేన యావ మజ్ఝన్హికం, తావ తేసు గచ్ఛన్తేసుపి నిసిన్నేనేవ భుఞ్జితబ్బం. యో ఠితో పవారేతి, ఠితేనేవ, యో నిసిన్నో పవారేతి, నిసిన్నేనేవ భుఞ్జితబ్బం. తం తం ఇరియాపథం కోపేన్తేన అతిరిత్తం కారేతబ్బం. యో ఉక్కుటికో నిసీదిత్వా పవారేతి, తేన ఉక్కుటికేనేవ భుఞ్జితబ్బం. తస్స పన హేట్ఠా పలాలపీఠం వా కిఞ్చి వా నిసీదనకం దాతబ్బం. పీఠకే నిసీదిత్వా పవారితేన ఆసనం అచాలేత్వావ చతస్సో దిసా పరివత్తన్తేన భుఞ్జితుం లబ్భతి. మఞ్చే నిసీదిత్వా పవారితేన ఇతో వా ఏత్తో వా సంసరితుం న లబ్భతి. సచే పన నం సహ మఞ్చేన ఉక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞత్ర నేన్తి, వట్టతి. నిపజ్జిత్వా పవారితేన నిపన్నేనేవ భుఞ్జితబ్బం. పరివత్తన్తేన యేన పస్సేన నిపన్నో, తస్స ఠానం నాతిక్కమేతబ్బం.
అనతిరిత్తన్తి న అతిరిత్తం; న అధికన్తి అత్థో. తం పన యస్మా కప్పియకతాదీహి సత్తహి వినయకమ్మాకారేహి అకతం వా గిలానస్స అనధికం వా హోతి, తస్మా పదభాజనే ‘‘అకప్పియకత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ అకప్పియకతన్తి యం తత్థ ఫలం వా కన్దమూలాది వా పఞ్చహి సమణకప్పేహి కప్పియం అకతం; యఞ్చ అకప్పియమంసం వా అకప్పియభోజనం వా, ఏతం అకప్పియం నామ. తం అకప్పియం ‘‘అలమేతం సబ్బ’’న్తి ఏవం అతిరిత్తం కతమ్పి అకప్పియకతన్తి వేదితబ్బం. అప్పటిగ్గహితకతన్తి భిక్ఖునా అప్పటిగ్గహితంయేవ పురిమనయేనేవ అతిరిత్తం కతం. అనుచ్చారితకతన్తి కప్పియం కారాపేతుం ఆగతేన భిక్ఖునా ఈసకమ్పి అనుక్ఖిత్తం వా అనపనామితం వా కతం. అహత్థపాసే కతన్తి కప్పియం కారాపేతుం ఆగతస్స హత్థపాసతో బహి ఠితేన కతం. అభుత్తావినా కతన్తి యో ‘‘అలమేతం సబ్బ’’న్తి అతిరిత్తం కరోతి, తేన పవారణప్పహోనకం భోజనం అభుత్తేన కతం. భుత్తావినా పవారితేన ఆసనా వుట్ఠితేన కతన్తి ఇదం ఉత్తానమేవ. అలమేతం సబ్బన్తి అవుత్తన్తి వచీభేదం కత్వా ఏవం అవుత్తం హోతి. ఇతి ఇమేహి సత్తహి వినయకమ్మాకారేహి యం అతిరిత్తం కప్పియం అకతం, యఞ్చ న గిలానాతిరిత్తం, తదుభయమ్పి అనతిరిత్తన్తి వేదితబ్బం.
అతిరిత్తం పన తస్సేవ పటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బం. అపిచేత్థ భుత్తావినా కతం హోతీతి అనన్తరే నిసిన్నస్స సభాగస్స భిక్ఖునో పత్తతో ఏకమ్పి సిత్థం వా మంసహీరం వా ఖాదిత్వా కతమ్పి భుత్తావినావ కతం హోతీతి వేదితబ్బం. ఆసనా అవుట్ఠితేనాతి ఏత్థ పన అసమ్మోహత్థం అయం వినిచ్ఛయో – ద్వే భిక్ఖూ పాతోవ భుఞ్జమానా పవారితా హోన్తి – ఏకేన తత్థేవ నిసీదితబ్బం, ఇతరేన నిచ్చభత్తం వా సలాకభత్తం వా ఆనేత్వా ఉపడ్ఢం తస్స భిక్ఖునో పత్తే ఆకిరిత్వా హత్థం ధోవిత్వా సేసం తేన భిక్ఖునా కప్పియం కారాపేత్వా భుఞ్జితబ్బం. కస్మా? యఞ్హి తస్స హత్థే లగ్గం, తం అకప్పియం హోతి. సచే పన పఠమం నిసిన్నో భిక్ఖు సయమేవ తస్స పత్తతో హత్థేన గణ్హాతి, హత్థధోవనకిచ్చం నత్థి. సచే పన ఏవం కప్పియం కారాపేత్వా భుఞ్జన్తస్స పున కిఞ్చి బ్యఞ్జనం వా ఖాదనీయం వా పత్తే ఆకిరన్తి, యేన పఠమం కప్పియం కతం, సో పున కాతుం న లభతి. యేన అకతం, తేన కాతబ్బం. యఞ్చ అకతం, తం కాతబ్బం. ‘‘యేన అకత’’న్తి అఞ్ఞేన భిక్ఖునా యేన పఠమం న కతం, తేన కాతబ్బం. ‘‘యఞ్చ అకత’’న్తి యేన పఠమం కప్పియం కతం, తేనాపి యం అకతం తం కాతబ్బం. పఠమభాజనే పన కాతుం న లబ్భతి. తత్థ హి కరియమానం పఠమం కతేన సద్ధిం కతం హోతి, తస్మా అఞ్ఞస్మిం భాజనే కాతుం వట్టతీతి అధిప్పాయో. ఏవం కతం పన తేన భిక్ఖునా పఠమం కతేన సద్ధిం భుఞ్జితుం వట్టతి.
కప్పియం కరోన్తేన చ న కేవలం పత్తేయేవ, కుణ్డేపి పచ్ఛియమ్పి యత్థ కత్థచి పురతో ఠపేత్వా ఓనామితభాజనే కాతబ్బం. తం సచేపి భిక్ఖుసతం పవారితం హోతి, సబ్బేసం భుఞ్జితుం వట్టతి, అప్పవారితానమ్పి వట్టతి. యేన పన కప్పియం కతం, తస్స న వట్టతి. సచేపి పవారేత్వా పిణ్డాయ పవిట్ఠం భిక్ఖుం పత్తం గహేత్వా అవస్సం భుఞ్జనకే మఙ్గలనిమన్తనే నిసీదాపేన్తి, అతిరిత్తం కారేత్వావ భుఞ్జితబ్బం. సచే తత్థ అఞ్ఞో భిక్ఖు నత్థి, ఆసనసాలం వా విహారం వా పత్తం పేసేత్వా కారేతబ్బం. కప్పియం కరోన్తేన పన అనుపసమ్పన్నస్స హత్థే ఠితం న కాతబ్బం. సచే ఆసనసాలాయం అబ్యత్తో భిక్ఖు హోతి, సయం గన్త్వా కప్పియం కారాపేత్వా ఆనేత్వా భుఞ్జితబ్బం.
గిలానాతిరిత్తన్తి ఏత్థ న కేవలం యం గిలానస్స భుత్తావసేసం హోతి, తం గిలానాతిరిత్తం; అథ ఖో యంకిఞ్చి గిలానం ఉద్దిస్స అజ్జ వా స్వే వా యదా వా ఇచ్ఛతి, తదా ఖాదిస్సతీతి ఆహటం, తం సబ్బం ‘‘గిలానాతిరిత్త’’న్తి వేదితబ్బం. యం యామకాలికాదీసు అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే దుక్కటం, తం అసంసట్ఠవసేన వుత్తం. సచే పన ఆమిససంసట్ఠాని హోన్తి, ఆహారత్థాయపి అనాహారత్థాయపి పటిగ్గహేత్వా అజ్ఝోహరన్తస్స పాచిత్తియమేవ.
౨౪౧. సతి పచ్చయేతి యామకాలికం పిపాసాయ సతి పిపాసచ్ఛేదనత్థం, సత్తాహకాలికం యావజీవికఞ్చ తేన తేన ఉపసమేతబ్బకే ఆబాధే సతి తస్స ఉపసమనత్థం పరిభుఞ్జతో అనాపత్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
కథినసముట్ఠానం – కాయవాచతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియాకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
పఠమపవారణసిక్ఖాపదం పఞ్చమం.
౬. దుతియపవారణసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౪౨. ఛట్ఠసిక్ఖాపదే – అనాచారం ఆచరతీతి పణ్ణత్తివీతిక్కమం కరోతి. ఉపనన్ధీతి ఉపనాహం జనేన్తో తస్మిం పుగ్గలే అత్తనో కోధం బన్ధి; పునప్పునం ఆఘాతం జనేసీతి అత్థో. ఉపనద్ధో భిక్ఖూతి సో జనితఉపనాహో భిక్ఖు.
౨౪౩. అభిహట్ఠుం పవారేయ్యాతి అభిహరిత్వా ‘‘హన్ద భిక్ఖు ఖాద వా భుఞ్జ వా’’తి ఏవం పవారేయ్య. పదభాజనే పన ‘‘హన్ద భిక్ఖూ’’తిఆదిం అనుద్ధరిత్వా సాధారణమేవ అభిహట్ఠుం పవారణాయ అత్థం దస్సేతుం ‘‘యావతకం ఇచ్ఛసి తావతకం గణ్హాహీ’’తి వుత్తం. జానన్తి పవారితభావం జానన్తో. తం పనస్స జాననం యస్మా తీహాకారేహి హోతి, తస్మా ‘‘జానాతి నామ సామం వా జానాతీ’’తిఆదినా నయేన పదభాజనం వుత్తం. ఆసాదనాపేక్ఖోతి ఆసాదనం చోదనం మఙ్కుకరణభావం అపేక్ఖమానో.
పటిగ్గణ్హాతి ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి యస్స అభిహటం తస్మిం పటిగ్గణ్హన్తే అభిహారకస్స భిక్ఖునో దుక్కటం. ఇతరస్స పన సబ్బో ఆపత్తిభేదో పఠమసిక్ఖాపదే వుత్తో, ఇమస్మిం పన సిక్ఖాపదే సబ్బా ఆపత్తియో అభిహారకస్సేవ వేదితబ్బా. సేసం పఠమసిక్ఖాపదే వుత్తనయత్తా పాకటమేవ.
తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.
దుతియపవారణసిక్ఖాపదం ఛట్ఠం.
౭. వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౪౭. సత్తమసిక్ఖాపదే – గిరగ్గసమజ్జోతి గిరిమ్హి అగ్గసమజ్జో, గిరిస్స వా అగ్గదేసే సమజ్జో. సో కిర సత్తమే దివసే భవిస్సతీతి నగరే ఘోసనా కరియతి, నగరస్స బహిద్ధా సమే భూమిభాగే పబ్బతచ్ఛాయాయ మహాజనకాయో సన్నిపతతి, అనేకప్పకారాని నటనాటకాని పవత్తన్తి, తేసం దస్సనత్థం మఞ్చాతిమఞ్చే బన్ధన్తి. సత్తరసవగ్గియా అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదే దహరావ ఉపసమ్పన్నా, తే ‘‘నాటకాని ఆవుసో పస్సిస్సామా’’తి తత్థ అగమంసు. అథ నేసం ఞాతకా ‘‘అమ్హాకం అయ్యా ఆగతా’’తి తుట్ఠచిత్తా న్హాపేత్వా విలిమ్పేత్వా భోజేత్వా అఞ్ఞమ్పి పూవఖాదనీయాదిం హత్థే అదంసు. తే సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘మనుస్సా సత్తరసవగ్గియే భిక్ఖూ పస్సిత్వా’’తిఆది.
౨౪౮-౯. వికాలేతి విగతే కాలే. కాలోతి భిక్ఖూనం భోజనకాలో అధిప్పేతో, సో చ సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన మజ్ఝన్హికో, తస్మిం వీతివత్తేతి అధిప్పాయో. తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘వికాలో నామ మజ్ఝన్హికే వీతివత్తే యావ అరుణుగ్గమనా’’తి వుత్తం, ఠితమజ్ఝన్హికోపి కాలసఙ్గహం గచ్ఛతి. తతో పట్ఠాయ పన ఖాదితుం వా భుఞ్జితుం వా న సక్కా, సహసా పివితుం సక్కా భవేయ్య, కుక్కుచ్చకేన పన న కత్తబ్బం. కాలపరిచ్ఛేదజాననత్థఞ్చ కాలత్థమ్భో యోజేతబ్బో, కాలన్తరేవ భత్తకిచ్చం కాతబ్బం.
అవసేసం ఖాదనీయం నామాతి ఏత్థ యం తావ సక్ఖలిమోదకాదిపుబ్బణ్ణాపరణ్ణమయం, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి. యమ్పి వనమూలాదిప్పభేదం ఆమిసగతికం హోతి, సేయ్యథిదం – మూలఖాదనీయం కన్దఖాదనీయం మూళాలఖాదనీయం మత్థకఖాదనీయం ఖన్ధఖాదనీయం తచఖాదనీయం పత్తఖాదనీయం పుప్ఫఖాదనీయం ఫలఖాదనీయం అట్ఠిఖాదనీయం పిట్ఠఖాదనీయం నియ్యాసఖాదనీయన్తి, ఇదమ్పి ఖాదనీయసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి.
తత్థ పన ఆమిసగతికసల్లక్ఖణత్థం ఇదం ముఖమత్తనిదస్సనం – మూలఖాదనీయే తావ మూలకమూలం ఖారకమూలం చచ్చుమూలం తమ్బకమూలం తణ్డులేయ్యకమూలం వత్థులేయ్యకమూలం వజకలిమూలం జజ్ఝరీమూలన్తి ఏవమాదీని సూపేయ్యపణ్ణమూలాని ఆమిసగతికాని. ఏత్థ చ వజకలిమూలే జరట్ఠం ఛిన్దిత్వా ఛడ్డేన్తి, తం యావజీవికం హోతి. అఞ్ఞమ్పి ఏవరూపం ఏతేనేవ నయేన వేదితబ్బం. మూలకఖారకజజ్ఝరీమూలానం పన జరట్ఠానిపి ఆమిసగతికానేవాతి వుత్తం. యాని పన పాళియం –
‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, మూలాని భేసజ్జాని హలిద్దిం సిఙ్గివేరం వచం వచత్తం అతివిసం కటుకరోహిణిం ఉసీరం భద్దముత్తకం, యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి మూలాని భేసజ్జాని నేవ ఖాదనీయే ఖాదనీయత్థం ఫరన్తి, న భోజనీయే భోజనీయత్థం ఫరన్తీ’’తి (మహావ. ౨౬౩) –
వుత్తాని, తాని యావజీవికాని. తేసం చూళపఞ్చమూలం మహాపఞ్చమూలన్తిఆదినా నయేన గణియమానానం గణనాయ అన్తో నత్థి. ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణాభావోయేవ పన తేసం లక్ఖణం. తస్మా యంకిఞ్చి మూలం తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరతి, తం యావకాలికం; ఇతరం యావజీవికన్తి వేదితబ్బం. తేసు బహుం వత్వాపి హి ఇమస్మింయేవ లక్ఖణే ఠాతబ్బం. నామసఞ్ఞాసు పన వుచ్చమానాసు తం తం నామం అజానన్తానం సమ్మోహోయేవ హోతి, తస్మా నామసఞ్ఞాయ ఆదరం అకత్వా లక్ఖణమేవ దస్సితం.
యథా చ మూలే; ఏవం కన్దాదీసుపి యం లక్ఖణం దస్సితం, తస్సేవ వసేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. యఞ్చ తం పాళియం హలిద్దాది అట్ఠవిధం వుత్తం, తస్స ఖన్ధతచపుప్ఫఫలమ్పి సబ్బం యావజీవికన్తి వుత్తం.
కన్దఖాదనీయే దువిధో కన్దో – దీఘో చ రస్సో చ భిసకింసుకకన్దాది వట్టో ఉప్పలకసేరుకకన్దాది, యం ‘‘గణ్ఠీ’’తిపి వదన్తి. తత్థ సబ్బేసం కన్దానం జిణ్ణజరట్ఠానఞ్చ ఛల్లి చ సుఖుమమూలాని చ యావజీవికాని. తరుణో పన సుఖఖాదనీయో, సాలకల్యాణీపోతకకన్దో కింసుకపోతకకన్దో అమ్బాటకకన్దో కేతకకన్దో మాలువకన్దో భిససఙ్ఖాతో పదుమపుణ్డరీకకన్దో పిణ్డాలుమసాలుఆదయో చ ఖీరవల్లికన్దో ఆలువకన్దో సిగ్గుకన్దో తాలకన్దో నీలుప్పలరత్తుప్పలకుముదసోగన్ధికానం కన్దా కదలికన్దో వేళుకన్దో కసేరుకకన్దోతి ఏవమాదయో తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థఞ్చ భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకకన్దా యావకాలికా.
ఖీరవల్లికన్దో అధోతో యావజీవికో, ధోతో యావకాలికో. ఖీరకాకోలీజీవికఉసభకలసుణాదికన్దా పన యావజీవికా. తే పాళియం – ‘‘యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి మూలాని భేసజ్జానీ’’తి ఏవం మూలభేసజ్జసఙ్గహేనేవ సఙ్గహితా.
మూళాలఖాదనీయే పన పదుమమూళాలం పుణ్డరీకముళాలసదిసమేవ. ఏరకమూలం కన్దులమూలన్తి ఏవమాది తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థఞ్చ భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకముళాలం యావకాలికం. హలిద్దిసిఙ్గివేరమకచిచతురస్సవల్లికేతకతాలహిన్తాలకున్తాలనాళికేరపూగరుక్ఖాదిముళాలం పన యావజీవికం, తం సబ్బమ్పి పాళియం – ‘‘యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి మూలాని భేసజ్జానీ’’తి (మహావ. ౨౬౩) ఏవం మూలభేసజ్జసఙ్గహేనేవ సఙ్గహితం.
మత్థకఖాదనీయే తాలహిన్తాలకున్తాలకేతకనాళికేరపూగరుక్ఖఖజ్జూరీవేత్తఏరకకదలీనం కళీరసఙ్ఖాతా మత్థకా వేణుకళీరో నళకళీరో ఉచ్ఛుకళీరో మూలకకళీరో సాసపకళీరో సతావరికళీరో సత్తన్నం ధఞ్ఞానం కళీరాతి ఏవమాది తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకో రుక్ఖవల్లిఆదీనం మత్థకో యావకాలికో. హలిద్దిసిఙ్గివేరవచమకచిలసుణానంకళీరా తాలహిన్తాలకున్తాలనాళికేరకళీరానఞ్చ ఛిన్దిత్వా పాతితో జరట్ఠబున్దో యావజీవికో.
ఖన్ధఖాదనీయే అన్తోపథవీగతో సాలకల్యాణీఖన్ధో ఉచ్ఛుఖన్ధో నీలుప్పలరత్తుప్పలకుముదసోగన్ధికానం ఖన్ధకాతి ఏవమాది తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకో ఖన్ధో యావకాలికో. ఉప్పలజాతీనం పణ్ణదణ్డకో పదుమజాతీనం సబ్బోపి దణ్డకో కారవిన్దకదణ్డాదయో చ అవసేససబ్బఖన్ధా యావజీవికా.
తచఖాదనీయే ఉచ్ఛుతచోవ ఏకో యావకాలికో, సోపి సరసో. సేసో సబ్బో యావజీవికో. తేసం పన మత్థకఖన్ధతచానం తిణ్ణం పాళియం కసావభేసజ్జేన సఙ్గహో వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, కసావాని భేసజ్జాని నిమ్బకసావం, కుటజకసావం, పటోలకసావం, ఫగ్గవకసావం నత్తమాలకసావం, యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి కసావాని భేసజ్జాని నేవ ఖాదనీయే ఖాదనీయత్థం ఫరన్తి, న భోజనీయే భోజనీయత్థం ఫరన్తీ’’తి (మహావ. ౨౬౩).
ఏత్థ హి ఏతేసమ్పి సఙ్గహో సిజ్ఝతి. వుత్తకసావాని చ సబ్బాని కప్పియానీతి వేదితబ్బాని.
పత్తఖాదనీయే మూలకం ఖారకో చచ్చు తమ్బకో తణ్డులేయ్యకో పపున్నాగో వత్థులేయ్యకో వజకలి జజ్ఝరీ సేల్లు సిగ్గు కాసమద్దకో ఉమ్మా చీనముగ్గో మాసో రాజమాసో ఠపేత్వా మహానిప్ఫావం అవసేసనిప్ఫావో అగ్గిమన్థో సునిసన్నకో సేతవరణో నాళికా భూమియం జాతలోణీతి ఏతేసం పత్తాని అఞ్ఞాని చ ఏవరూపాని తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకాని పత్తాని ఏకంసేన యావకాలికాని. యా పనఞ్ఞా మహానఖపిట్ఠిమత్తా పణ్ణలోణి రుక్ఖే చ గచ్ఛే చ ఆరోహతి, తస్సా పత్తం యావజీవికం. బ్రహ్మీపత్తఞ్చ యావకాలికన్తి దీపవాసినో వదన్తి. అమ్బపల్లవం యావకాలికం, అసోకపల్లవం పన యావజీవికం.
యాని వా పనఞ్ఞాని పాళియం –
‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పణ్ణాని భేసజ్జాని నిమ్బపణ్ణం కుటజపణ్ణం పటోలపణ్ణం సులసిపణ్ణం కప్పాసకపణ్ణం యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి పణ్ణాని భేసజ్జాని నేవ ఖాదనీయే ఖాదనీయత్థం ఫరన్తి న భోజనీయే భోజనీయత్థం ఫరన్తీ’’తి (మహావ. ౨౬౩) –
వుత్తాని, తాని యావజీవికాని. న కేవలఞ్చ పణ్ణానియేవ తేసం పుప్ఫఫలాదీనిపి యావజీవికాని. పణ్ణానం ఫగ్గవపణ్ణం అజ్జుకపణ్ణం ఫణిజ్జకపణ్ణం పటోలపణ్ణం తమ్బూలపణ్ణం పదుమినిపణ్ణన్తి ఏవం గణనవసేన అన్తో నత్థి.
పుప్ఫఖాదనీయే మూలకపుప్ఫం ఖారకపుప్ఫం చచ్చుపుప్ఫం తమ్బకపుప్ఫం వజకలిపుప్ఫం జజ్ఝరీపుప్ఫం చూళనిప్ఫావపుప్ఫం మహానిప్ఫావపుప్ఫం కసేరుకపుప్ఫం నాళికేరతాలకేతకానం తరుణపుప్ఫాని సేతవరణపుప్ఫం సిగ్గుపుప్ఫం ఉప్పలపదుమజాతికానం పుప్ఫాని కణ్ణికమత్తం అగన్ధికపుప్ఫం కళీరపుప్ఫం జీవన్తీపుప్ఫన్తి ఏవమాది తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకపుప్ఫం యావకాలికం. అసోకబకులకుయ్యకపున్నాగచమ్పకజాతికణవీరకణికారకున్దనవమాలికమల్లికాదీనం పన పుప్ఫం యావజీవికం తస్స గణనాయ అన్తో నత్థి. పాళియం పనస్స కసావభేసజ్జేనేవ సఙ్గహో వేదితబ్బో.
ఫలఖాదనీయే పనసలబుజతాలనాళికేరఅమ్బజమ్బూఅమ్బాటకతిన్తిణికమాతులుఙ్గకపిత్థలాబుకుమ్భణ్డపుస్సఫలతిమ్బరూసకతిపుసవాతిఙ్గణచోచమోచమధుకాదీనం ఫలాని యాని లోకే తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరన్తి, సబ్బాని తాని యావకాలికాని. నామగణనవసేన నేసం న సక్కా పరియన్తం దస్సేతుం. యాని పన పాళియం –
‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఫలాని భేసజ్జాని – బిలఙ్గం, పిప్ఫలిం, మరిచం, హరీతకం, విభీతకం, ఆమలకం, గోట్ఠఫలం, యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి ఫలాని భేసజ్జాని నేవ ఖాదనీయే ఖాదనీయత్థం ఫరన్తి న భోజనీయే భోజనీయత్థం ఫరన్తీ’’తి (మహావ. ౨౬౩) –
వుత్తాని, తాని యావజీవికాని. తేసమ్పి అపరిపక్కాని అచ్ఛివ బిమ్బవరణకేతకకాస్మరీఆదీనం ఫలాని జాతిఫలం కటుకఫలం ఏళా తక్కోలన్తి ఏవం నామవసేన న సక్కా పరియన్తం దస్సేతుం.
అట్ఠిఖాదనీయే లబుజట్ఠి పనసట్ఠి అమ్బాటకట్ఠి సాలట్ఠి ఖజ్జూరీకేతకతిమ్బరూసకానం తరుణఫలట్ఠి తిన్తిణికట్ఠి బిమ్బఫలట్ఠి ఉప్పల పదుమజాతీనం పోక్ఖరట్ఠీతి ఏవమాదీని తేసు తేసు జనపదేసు మనుస్సానం పకతిఆహారవసేన ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకాని అట్ఠీని యావకాలికాని. మధుకట్ఠి పున్నాగట్ఠి హరీతకాదీనం అట్ఠీని సిద్ధత్థకట్ఠి రాజికట్ఠీతి ఏవమాదీని అట్ఠీని యావజీవికాని. తేసం పాళియం ఫలభేసజ్జేనేవ సఙ్గహో వేదితబ్బో.
పిట్ఠఖాదనీయే సత్తన్నం తావ ధఞ్ఞానం ధఞ్ఞానులోమానం అపరణ్ణానఞ్చ పిట్ఠం పనసపిట్ఠం లబుజపిట్ఠం అమ్బాటకపిట్ఠం సాలపిట్ఠం ధోతకతాలపిట్ఠఞ్చ ఖీరవల్లిపిట్ఠఞ్చాతి ఏవమాదీని తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థం భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకాని పిట్ఠాని యావకాలికాని. అధోతకం తాలపిట్ఠం ఖీరవల్లిపిట్ఠం అస్సగన్ధాదిపిట్ఠాని చ యావజీవికాని. తేసం పాళియం కసావేహి చ మూలఫలేహి చ సఙ్ఘహో వేదితబ్బో.
నియ్యాసఖాదనీయే ఏకో ఉచ్ఛునియ్యాసోవ సత్తాహకాలికో. సేసా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, జతూని భేసజ్జాని – హిఙ్గుం హిఙ్గుజతుం హిఙ్గుసిపాటికం తకం తకపత్తిం తకపణ్ణిం సజ్జులసం యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి జతూని భేసజ్జానీ’’తి (మహావ. ౨౬౩) ఏవం పాళియం వుత్తనియ్యాసా యావజీవికా. తత్థ యేవాపనకవసేన సఙ్గహితానం అమ్బనియ్యాసో కణికారనియ్యాసోతి ఏవం నామవసేన న సక్కా పరియన్తం దస్సేతుం. ఏవం ఇమేసు మూలఖాదనీయాదీసు యంకిఞ్చి యావకాలికం, సబ్బమ్పి ఇమస్మిం అత్థే ‘‘అవసేసం ఖాదనీయం నామా’’తి సఙ్గహితం.
భోజనీయం నామ పఞ్చ భోజనానీతిఆదిమ్హి యం వత్తబ్బం తం వుత్తమేవ. ఖాదిస్సామి భుఞ్జిస్సామీతి, పటిగ్గణ్హాతీతి యో భిక్ఖు వికాలే ఏతం ఖాదనీయం భోజనీయఞ్చ పటిగ్గణ్హాతి, తస్స పటిగ్గహణే తావ ఆపత్తి దుక్కటస్స. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
ఏళకలోమసముట్ఠానం – కాయతో చ కాయచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
వికాలభోజనసిక్ఖాపదం సత్తమం.
౮. సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౫౨. అట్ఠమసిక్ఖాపదే – బేలట్ఠసీసో నామ జటిలసహస్సబ్భన్తరో మహాథేరో. అరఞ్ఞే విహరతీతి జేతవనస్స అవిదూరే పధానఘరే ఏకస్మిం ఆవాసే వసతి. సుక్ఖకురన్తి అసూపబ్యఞ్జనం ఓదనం. సో కిర అన్తోగామే భుఞ్జిత్వా పచ్ఛా పిణ్డాయ చరిత్వా తాదిసం ఓదనం ఆహరతి, తఞ్చ ఖో అప్పిచ్ఛతాయ, న పచ్చయగిద్ధతాయ. థేరో కిర సత్తాహం నిరోధసమాపత్తియా వీతినామేత్వా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ తం పిణ్డపాతం ఉదకేన తేమేత్వా భుఞ్జతి, తతో పున సత్తాహం సమాపత్తియా నిసీదతి. ఏవం ద్వేపి తీణిపి చత్తారిపి సత్తాహాని వీతినామేత్వా గామం పిణ్డాయ పవిసతి. తేన వుత్తం – ‘‘చిరేన గామం పిణ్డాయ పవిసతీ’’తి.
౨౫౩. కారో కరణం కిరియాతి అత్థతో ఏకం, సన్నిధికారో అస్సాతి సన్నిధికారం; సన్నిధికారమేవ సన్నిధికారకం. పటిగ్గహేత్వా ఏకరత్తం వీతినామితస్సేతం అధివచనం. తేనేవస్స పదభాజనే వుత్తం – ‘‘సన్నిధికారకం నామ అజ్జ పటిగ్గహితం అపరజ్జూ’’తి.
పటిగ్గణ్హాతి ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఏవం సన్నిధికతం యంకిఞ్చి యావకాలికం వా యామకాలికం వా అజ్ఝోహరితుకామతాయ గణ్హన్తస్స పటిగ్గహణే తావ ఆపత్తి దుక్కటస్స. అజ్ఝోహరతో పన ఏకమేకస్మిం అజ్ఝోహారే పాచిత్తియం. సచేపి పత్తో దుద్ధోతో హోతి, యం అఙ్గులియా ఘంసన్తస్స లేఖా పఞ్ఞాయతి, గణ్ఠికపత్తస్స వా గణ్ఠికన్తరే స్నేహో పవిట్ఠో హోతి, సో ఉణ్హే ఓతాపేన్తస్స పగ్ఘరతి, ఉణ్హయాగుయా వా గహితాయ సన్దిస్సతి, తాదిసే పత్తేపి పునదివసే భుఞ్జన్తస్స పాచిత్తియం. తస్మా పత్తం ధోవిత్వా పున తత్థ అచ్ఛోదకం వా ఆసిఞ్చిత్వా అఙ్గులియా వా ఘంసిత్వా నిస్నేహభావో జానితబ్బో. సచే హి ఉదకే వా స్నేహభావో పత్తే వా అఙ్గులిలేఖా పఞ్ఞాయతి, దుద్ధోతో హోతి. తేలవణ్ణపత్తే పన అఙ్గులిలేఖా పఞ్ఞాయతి, సా అబ్బోహారికా. యం భిక్ఖూ నిరపేక్ఖా సామణేరానం పరిచ్చజన్తి, తఞ్చే సామణేరా నిదహిత్వా దేన్తి, సబ్బం వట్టతి. సయం పటిగ్గహేత్వా అపరిచ్చత్తమేవ హి దుతియదివసే న వట్టతి. తతో హి ఏకసిత్థమ్పి అజ్ఝోహరతో పాచిత్తియమేవ.
అకప్పియమంసేసు మనుస్సమంసే థుల్లచ్చయేన సద్విం పాచిత్తియం, అవసేసేసు దుక్కటేన సద్ధిం. యామకాలికం సతి పచ్చయే అజ్ఝోహరతో పాచిత్తియం. ఆహారత్థాయ అజ్ఝోహరతో దుక్కటేన సద్ధిం పాచిత్తియం. సచే పవారితో హుత్వా అనతిరిత్తకతం అజ్ఝోహరతి, పకతిఆమిసే ద్వే పాచిత్తియాని, మనుస్సమంసే థుల్లచ్చయేన సద్ధిం ద్వే, సేసఅకప్పియమంసే దుక్కటేన సద్ధిం, యామకాలికం సతి పచ్చయే సామిసేన ముఖేన అజ్ఝోహరతో ద్వే, నిరామిసేన ఏకమేవ. ఆహారత్థాయ అజ్ఝోహరతో వికప్పద్వయేపి దుక్కటం వడ్ఢతి. సచే వికాలే అజ్ఝోహరతి, పకతిభోజనే సన్నిధిపచ్చయా చ వికాలభోజనపచ్చయా చ ద్వే పాచిత్తియాని, అకప్పియమంసేసు థుల్లచ్చయఞ్చ దుక్కటఞ్చ వడ్ఢతి. యామకాలికేసు వికాలపచ్చయా అనాపత్తి, అనతిరిత్తపచ్చయా పన వికాలే సబ్బవికప్పేసు అనాపత్తి.
౨౫౫. సత్తాహకాలికం యావజీవికం ఆహారత్థాయాతి ఆహారత్థాయ పటిగ్గణ్హతో పటిగ్గహణపచ్చయా తావ దుక్కటం, అజ్ఝోహరతో పన సచే నిరామిసం హోతి, అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే దుక్కటం. అథ ఆమిససంసట్ఠం పటిగ్గహేత్వా ఠపితం హోతి, యథావత్థుకం పాచిత్తియమేవ.
౨౫౬. అనాపత్తి యావకాలికన్తిఆదిమ్హి వికాలభోజనసిక్ఖాపదే నిద్దిట్ఠం ఖాదనీయభోజనీయం యావ మజ్ఝన్తికసఙ్ఖాతో కాలో, తావ భుఞ్జితబ్బతో యావకాలికం. సద్ధిం అనులోమపానేహి అట్ఠవిధం పానం యావ రత్తియా పచ్ఛిమయామసఙ్ఖాతో యామో, తావ పరిభుఞ్జితబ్బతో యామో కాలో అస్సాతి యామకాలికం. సప్పిఆది పఞ్చవిధం భేసజ్జం సత్తాహం నిధేతబ్బతో సత్తాహో కాలో అస్సాతి సత్తాహకాలికం. ఠపేత్వా ఉదకం అవసేసం సబ్బమ్పి యావజీవం పరిహరిత్వా సతి పచ్చయే పరిభుఞ్జితబ్బతో యావజీవకన్తి వుచ్చతి.
తత్థ అరుణోదయేవ పటిగ్గహితం యావకాలికం సతక్ఖత్తుమ్పి నిదహిత్వా యావకాలో నాతిక్కమతి తావ, యామకాలికం ఏకం అహోరత్తం, సత్తాహకాలికం సత్తరత్తం, ఇతరం సతి పచ్చయే, యావజీవమ్పి పరిభుఞ్జన్తస్స అనాపత్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అట్ఠకథాసు పన ఇమస్మిం ఠానే పానకథా కప్పియానులోమకథా ‘‘కప్పతి ను ఖో యావకాలికేన యామకాలిక’’న్తిఆదికథా చ కప్పియభూమికథా చ విత్థారితా, తం మయం ఆగతట్ఠానేయేవ కథయిస్సామ.
ఏళకలోమసముట్ఠానం – కాయతో చ కాయచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
సన్నిధికారకసిక్ఖాపదం అట్ఠమం.
౯. పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౫౭. నవమసిక్ఖాపదే – పణీతభోజనానీతి ఉత్తమభోజనాని. కస్స సమ్పన్నం న మనాపన్తి సమ్పత్తియుత్తం కస్స న పియం. సాదున్తి సురసం.
౨౫౯. యో పన భిక్ఖు ఏవరూపాని పణీతభోజనాని అగిలానో అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జేయ్యాతి ఏత్థ సుద్ధాని సప్పిఆదీని విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జన్తో పాచిత్తియం నాపజ్జతి, సేఖియేసు సూపోదనవిఞ్ఞత్తిదుక్కటం ఆపజ్జతి, ఓదనసంసట్ఠాని పన విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జన్తో పాచిత్తియం ఆపజ్జతీతి వేదితబ్బో, అయం కిరేత్థ అధిప్పాయో. తేనేవ చ ‘‘పణీతానీ’’తి అవత్వా ‘‘పణీతభోజనానీ’’తి సుత్తే వుత్తం. ‘‘పణీతానీ’’తి హి వుత్తే సప్పిఆదీనంయేవ గహణం హోతి, ‘‘పణీతభోజనానీ’’తి వుత్తే పన పణీతసంసట్ఠాని సత్తధఞ్ఞనిబ్బత్తాని భోజనాని పణీతభోజనానీతి అయమత్థో పఞ్ఞాయతి.
ఇదాని విఞ్ఞాపేతి పయోగే దుక్కటన్తిఆదీసు అయం వినిచ్ఛయో – ‘‘సప్పినా భత్తం దేహి, సప్పిం ఆకిరిత్వా దేహి, సప్పిమిస్సకం కత్వా దేహి, సహసప్పినా దేహి, సప్పిఞ్చ భత్తఞ్చ దేహీ’’తి విఞ్ఞాపేన్తస్స విఞ్ఞత్తియా దుక్కటం, పటిగ్గహణే దుక్కటం, అజ్ఝోహారే పాచిత్తియం. ‘‘సప్పిభత్తం దేహీ’’తి వుత్తే పన యస్మా సాలిభత్తం వియ సప్పిభత్తం నామ నత్థి; తస్మా సూపోదనవిఞ్ఞత్తిదుక్కటమేవ వేదితబ్బం.
సచే పన ‘‘సప్పినా భత్తం దేహీ’’తి వుత్తే భత్తం దత్వా ‘‘సప్పిం కత్వా భుఞ్జా’’తి నవనీతం వా ఖీరం వా దధిం వా దేతి, మూలం వా పన దేతి, ‘‘ఇమినా సప్పిం గహేత్వా భుఞ్జా’’తి యథావత్థుకమేవ. ‘‘గోసప్పినా భత్తం దేహీ’’తి వుత్తే పన గోసప్పినా వా దేతు, గోసప్పిమ్హి అసతి, పురిమనయేనేవ గోనవనీతాదీని వా గావింయేవ వా దేతు ‘‘ఇతో సప్పినా భుఞ్జా’’తి యథావత్థుకమేవ. సచే పన గోసప్పినా యాచితో అజియా సప్పిఆదీహి దేతి, విసఙ్కేతం. ఏవఞ్హి సతి అఞ్ఞం యాచితేన అఞ్ఞం దిన్నం నామ హోతి, తస్మా అనాపత్తి. ఏస నయో అజియా సప్పినా దేహీతి ఆదీసుపి.
‘‘కప్పియసప్పినా దేహీ’’తి వుత్తే అకప్పియసప్పినా దేతి, విసఙ్కేతమేవ. ‘‘అకప్పియసప్పినాతి వుత్తే అకప్పియసప్పినా దేతి, పటిగ్గహణేపి పరిభోగేపి దుక్కటమేవ. అకప్పియసప్పిమ్హి అసతి పురిమనయేనేవ అకప్పియనవనీతాదీని దేతి ‘‘సప్పిం కత్వా భుఞ్జా’’తి అకప్పియసప్పినావ దిన్నం హోతి. ‘‘అకప్పియసప్పినా’’తి వుత్తే కప్పియేన దేతి, విసఙ్కేతం. ‘‘సప్పినా’’తి వుత్తే సేసేసు నవనీతాదీసు అఞ్ఞతరేన దేతి, విసఙ్కేతమేవ. ఏస నయో నవనీతేన దేహీతిఆదీసుపి. యేన యేన హి విఞ్ఞత్తి హోతి, తస్మిం వా తస్స మూలే వా లద్ధే, తం తం లద్ధమేవ హోతి.
సచే పన అఞ్ఞం పాళియా ఆగతం వా అనాగతం వా దేన్తి, విసఙ్కేతం. పాళియం ఆగతనవనీతాదీని ఠపేత్వా అఞ్ఞేహి నవనీతాదీహి విఞ్ఞాపేన్తస్స దుక్కటం. యథా చ ‘‘సప్పిభత్తం దేహీ’’తి వుత్తే సాలిభత్తస్స వియ సప్పిభత్తస్స అభావా సూపోదనవిఞ్ఞత్తిదుక్కటమేవ హోతీతి వుత్తం. ఏవం నవనీతభత్తం దేహీతిఆదీసుపి. పటిపాటియా ఏకమేకం విత్థారేత్వా వుచ్చమానేపి హి అయమేవత్థో వత్తబ్బో సియా, సో చ సఙ్ఖేపేనపి సక్కా ఞాతుం, కిం తత్థ విత్థారేన? తేన వుత్తం – ‘‘ఏస నయో నవనీతేన దేహీతిఆదీసుపీ’’తి.
సచే పన సబ్బేహిపి సప్పిఆదీహి ఏకట్ఠానే వా నానాట్ఠానే వా విఞ్ఞాపేత్వా పటిలద్ధం ఏకభాజనే ఆకిరిత్వా ఏకరసం కత్వా తతో కుసగ్గేనాపి జివ్హగ్గే బిన్దుం ఠపేత్వా అజ్ఝోహరతి, నవ పాచిత్తియాని ఆపజ్జతి. వుత్తమ్పి చేతం పరివారే –
‘‘కాయికాని న వాచసికాని,
సబ్బాని నానావత్థుకాని;
అపుబ్బం అచరిమం ఆపజ్జేయ్య ఏకతో,
పఞ్హామేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౮౧);
౨౬౧. అగిలానో గిలానసఞ్ఞీతి ఏత్థ సచే గిలానసఞ్ఞీపి హుత్వా భేసజ్జత్థాయ పఞ్చ భేసజ్జాని విఞ్ఞాపేతి, మహానామసిక్ఖాపదేన కారేతబ్బో. నవ పణీతభోజనాని విఞ్ఞాపేన్తో పన ఇమినా సిక్ఖాపదేన కారేతబ్బో. భిక్ఖునీనం పన ఏతాని పాటిదేసనీయవత్థూని హోన్తి, సూపోదనవిఞ్ఞత్తియం ఉభయేసమ్పి సేఖపణ్ణత్తిదుక్కటమేవ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
చతుసముట్ఠానం – కాయతో కాయవాచతో కాయచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి,
కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణతివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
పణీతభోజనసిక్ఖాపదం నవమం.
౧౦. దన్తపోనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౬౩. దసమసిక్ఖాపదే – చతూసు పచ్చయేసు అన్తమసో దన్తకట్ఠమ్పి సబ్బం పంసుకూలమేవ అస్సాతి సబ్బపంసుకూలికో. సో కిర సుసానే ఛడ్డితభాజనమేవ పత్తం కత్వా తత్థ ఛడ్డితచోళకేహేవ చీవరం కత్వా తత్థ ఛడ్డితమఞ్చపీఠకానియేవ గహేత్వా పరిభుఞ్జతి. అయ్యవోసాటితకానీతి ఏత్థ అయ్యా వుచ్చన్తి కాలఙ్కతా పితిపితామహా. వోసాటితకాని వుచ్చన్తి తేసం అత్థాయ సుసానాదీసు ఛడ్డితకాని ఖాదనీయభోజనీయాని; మనుస్సా కిర కాలఙ్కతే ఞాతకే ఉద్దిస్స యం తేసం సజీవకాలే పియం హోతి, తం ఏతేసు సుసానాదీసు పిణ్డం పిణ్డం కత్వా ‘‘ఞాతకా నో పరిభుఞ్జన్తూతి ఠపేన్తి. సో భిక్ఖు తం గహేత్వా భుఞ్జతి, అఞ్ఞం పణీతమ్పి దియ్యమానం న ఇచ్ఛతి. తేన వుత్తం – ‘‘సుసానేపి రుక్ఖమూలేపి ఉమ్మారేపి అయ్యవోసాటితకాని సామం గహేత్వా పరిభుఞ్జతీ’’తి. థేరోతి థిరో ఘనబద్ధో. వఠరోతి థూలో; థూలో చ ఘనసరీరో చాయం భిక్ఖూతి వుత్తం హోతి. మనుస్సమంసం మఞ్ఞే ఖాదతీతి మనుస్సమంసం ఖాదతీతి నం సల్లక్ఖేమ; మనుస్సమంసం ఖాదన్తా హి ఈదిసా భవన్తీతి అయం తేసం అధిప్పాయో.
౨౬౪. ఉదకదన్తపోనే కుక్కుచ్చాయన్తీతి ఏత్థ తే భిక్ఖూ ‘‘అదిన్నం ముఖద్వారం ఆహారం ఆహరేయ్యా’’తి పదస్స సమ్మా అత్థం అసల్లక్ఖేత్వా కుక్కుచ్చాయిసుం, భగవా పన యథాఉప్పన్నస్స వత్థుస్స వసేన పితా వియ దారకే తే భిక్ఖూ సఞ్ఞాపేన్తో అనుపఞ్ఞత్తిం ఠపేసి.
౨౬౫. అదిన్నన్తి కాయేన వా కాయపటిబద్ధేన వా గణ్హన్తస్స కాయకాయపటిబద్ధనిస్సగ్గియానం అఞ్ఞతరవసేన న దిన్నం. ఏతదేవ హి సన్ధాయ పదభాజనే ‘‘అదిన్నం నామ అప్పటిగ్గహితకం వుచ్చతీ’’తి వుత్తం. దుతియపారాజికే పన ‘‘అదిన్నం నామ పరపరిగ్గహితకం వుచ్చతీ’’తి వుత్తం. దిన్నన్తి ఇదం పన తస్సేవ అదిన్నస్స పటిపక్ఖవసేన లక్ఖణదస్సనత్థం ఉద్ధటం. నిద్దేసే చస్స ‘‘కాయేన వా కాయపటిబద్ధేన వా నిస్సగ్గియేన వా దేన్తే’’తి ఏవం అఞ్ఞస్మిం దదమానే ‘‘హత్థపాసే ఠితో కాయేన వా కాయపటిబద్ధేన వా పటిగ్గణ్హాతీతి తం ఏవం దియ్యమానం అన్తమసో రథరేణుమ్పి సచే పుబ్బే వుత్తలక్ఖణే హత్థపాసే ఠితో కాయేన వా కాయపటిబద్ధేన వా పటిగ్గణ్హాతి, ఏతం ఏవం పటిగ్గహితం దిన్నం నామ వుచ్చతి. న ‘‘ఇదం గణ్హ, ఇదం తవ హోతూ’’తిఆదివచనేన నిస్సట్ఠం.
తత్థ కాయేనాతి హత్థాదీసు యేన కేనచి సరీరావయవేన; అన్తమసో పాదఙ్గులియాపి దియ్యమానం కాయేన దిన్నం నామ హోతి, పటిగ్గహణేపి ఏసేవ నయో. యేన కేనచి హి సరీరావయవేన గహితం కాయేన గహితమేవ హోతి. సచేపి నత్థుకరణియా దియ్యమానం నాసాపుటేన అకల్లకో వా ముఖేన పటిగ్గణ్హాతి. ఆభోగమత్తమేవ హి ఏత్థ పమాణన్తి అయం నయో మహాపచ్చరియం వుత్తో. కాయపటిబద్ధేనాతి కటచ్ఛుఆదీసు యేన కేనచి ఉపకరణేన దిన్నం కాయపటిబద్ధేన దిన్నం నామ హోతి. పటిగ్గహణేపి ఏసేవ నయో. యేన కేనచి సరీరపటిబద్ధేన పత్తథాలకాదినా గహితం కాయపటిబద్ధేన గహితమేవ హోతి. నిస్సగ్గియేనాతి కాయతో చ కాయపటిబద్ధతో చ మోచేత్వా హత్థపాసే ఠితస్స కాయేన వా కాయపటిబద్ధేన వా పాతియమానమ్పి నిస్సగ్గియేన పయోగేన దిన్నం నామ హోతి. అయం తావ పాళివణ్ణనా.
అయం పనేత్థ పాళిముత్తకవినిచ్ఛయో – పఞ్చఙ్గేహి పటిగ్గహణం రుహతి – థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స ఉచ్చారణమత్తం హోతి, హత్థపాసో పఞ్ఞాయతి, అభిహారో పఞ్ఞాయతి, దేవో వా మనుస్సో వా తిరచ్ఛానగతో వా కాయేన వా కాయపటిబద్ధేన వా నిస్సగ్గియేన వా దేతి, తం చే భిక్ఖు కాయేన వా కాయపటిబద్ధేన వా పటిగ్గణ్హాతి. ఏవం పఞ్చహఙ్గేహి పటిగ్గహణం రుహతి.
తత్థ ఠితనిసిన్ననిపన్నానం పవారణసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ హత్థపాసో వేదితబ్బో. సచే పన దాయకపటిగ్గాహకేసు ఏకో ఆకాసే హోతి, ఏకో భూమియం, భూమట్ఠస్స చ సీసేన ఆకాసట్ఠస్స చ ఠపేత్వా దాతుం వా గహేతుం వా పసారితహత్థం, యం ఆసన్నతరం అఙ్గం, తస్స ఓరిమన్తేన హత్థపాసప్పమాణం పరిచ్ఛిన్దితబ్బం. సచేపి ఏకో కూపే హోతి, ఏకో కూపతటే, ఏకో వా పన రుక్ఖే, ఏకో పథవియం, వుత్తనయేనేవ హత్థపాసప్పమాణం పరిచ్ఛిన్దితబ్బం. ఏవరూపే హత్థపాసే ఠత్వా సచేపి పక్ఖీ ముఖతుణ్డకేన వా హత్థీ వా సోణ్డాయ గహేత్వా పుప్ఫం వా ఫలం వా దేతి, పటిగ్గహణం రుహతి. సచే పన అద్ధట్ఠమరతనస్సాపి హత్థినో ఖన్ధే నిసిన్నో, తేన సోణ్డాయ దియ్యమానం గణ్హాతి, వట్టతియేవ.
ఏకో బహూని భత్తబ్యఞ్జనభాజనాని సీసే కత్వా భిక్ఖుస్స సన్తికం ఆగన్త్వా ఠితకోవ గణ్హథాతి వదతి, న తావ అభిహారో పఞ్ఞాయతి, తస్మా న గహేతబ్బం. సచే పన ఈసకమ్పి ఓనమతి, భిక్ఖునా హత్థం పసారేత్వా హేట్ఠిమభాజనం ఏకదేసేనాపి సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. ఏత్తావతా సబ్బభాజనాని పటిగ్గహితాని హోన్తి, తతో పట్ఠాయ ఓరోపేత్వా వా ఉగ్ఘాటేత్వా వా యం ఇచ్ఛతి, తం గహేత్వా భుఞ్జితుం వట్టతి. సభత్తపచ్ఛిఆదిమ్హి పన ఏకభాజనే వత్తబ్బమేవ నత్థి, కాజేన భత్తం హరన్తోపి సచే కాజం ఓనామేత్వా దేతి, వట్టతి. తింసహత్థో వేణు హోతి, ఏకస్మిం అన్తే గుళకుమ్భో బద్ధో, ఏకస్మిం సప్పికుమ్భో, తఞ్చే పటిగ్గణ్హాతి, సబ్బం పటిగ్గహితమేవ. ఉచ్ఛుయన్తదోణితో పగ్ఘరన్తమేవ రసం గణ్హథాతి వదతి, అభిహారో న పఞ్ఞాయతీతి న గహేతబ్బో. సచే పన కసటం ఛడ్డేత్వా హత్థేన ఉస్సిఞ్చిత్వా ఉస్సిఞ్చిత్వా దేతి, వట్టతి.
బహూ పత్తా మఞ్చే వా పీఠే వా కటసారకే వా దోణియం వా ఫలకే వా ఠపితా హోన్తి, యత్థ ఠితస్స దాయకో హత్థపాసే హోతి, తత్థ ఠత్వా పటిగ్గహణసఞ్ఞాయ మఞ్చాదీని అఙ్గులియాపి ఫుసిత్వా ఠితేన వా నిసిన్నేన వా నిపన్నేన వా యం తేసు పత్తేసు దియ్యతి, తం సబ్బం పటిగ్గహితం హోతి. సచేపి పటిగ్గహేస్సామీతి మఞ్చాదీని ఆరుహిత్వా నిసీదతి, వట్టతియేవ. సచే పన మఞ్చాదీని హత్థేన గహేత్వా మఞ్చే నిసీదతి, వత్తబ్బమేవ నత్థి.
పథవియం పన సచేపి కుచ్ఛియా కుచ్ఛిం ఆహచ్చ ఠితా హోన్తి, యం యం అఙ్గులియా వా సూచియా వా ఫుసిత్వా నిసిన్నో హోతి, తత్థ తత్థ దియ్యమానమేవ పటిగ్గహితం హోతి. ‘‘యత్థ కత్థచి మహాకటసారహత్థత్థరణాదీసు ఠపితపత్తే పటిగ్గహణం న రుహతీ’’తి వుత్తం, తం హత్థపాసాతిక్కమం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. హత్థపాసే పన సతి యత్థ కత్థచి వట్టతి అఞ్ఞత్ర తత్థజాతకా.
తత్థజాతకే పన పదుమినిపణ్ణే వా కింసుకపణ్ణాదిమ్హి వా న వట్టతి. న హి తం కాయపటిబద్ధసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. యథా చ తత్థజాతకే; ఏవం ఖాణుకే బన్ధిత్వా ఠపితమఞ్చాదిమ్హి అసంహారిమే ఫలకే వా పాసాణే వా న రుహతియేవ, తేపి హి తత్థజాతకసఙ్ఖేపుపగా హోన్తి. భూమియం అత్థతేసు సుఖుమేసు తిన్తిణికాదిపణ్ణేసుపి పటిగ్గహణం న రుహతి, న హి తాని సన్ధారేతుం సమత్థానీతి. మహన్తేసు పన పదుమినిపణ్ణాదీసు రుహతి. సచే హత్థపాసం అతిక్కమ్మ ఠితో దీఘదణ్డకేన ఉళుఙ్కేన దేతి, ఆగన్త్వా దేహీతి వత్తబ్బో. వచనం అసుత్వా వా అనాదియిత్వా వా పత్తే ఆకిరతియేవ, పున పటిగ్గహేతబ్బం. దూరే ఠత్వా భత్తపిణ్డం ఖిపన్తేపి ఏసేవ నయో.
సచే పత్తత్థవికతో నీహరియమానే పత్తే రజనచుణ్ణాని హోన్తి, సతి ఉదకే ధోవితబ్బో, అసతి రజనచుణ్ణం పుచ్ఛిత్వా పటిగ్గహేత్వా వా పిణ్డాయ చరితబ్బం. సచే పిణ్డాయ చరన్తస్స రజం పతతి, పటిగ్గహేత్వా భిక్ఖా గణ్హితబ్బా. అప్పటిగ్గహేత్వా గణ్హతో వినయదుక్కటం. తం పన పున పటిగ్గహేత్వా భుఞ్జతో అనాపత్తి. సచే పన ‘‘పటిగ్గహేత్వా దేథా’’తి వుత్తే వచనం అసుత్వా వా అనాదియిత్వా వా భిక్ఖం దేన్తియేవ, వినయదుక్కటం నత్థి, పున పటిగ్గహేత్వా అఞ్ఞా భిక్ఖా గహేతబ్బా.