౫. అచేలకవగ్గో

౧. అచేలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౬౯. అచేలకవగ్గస్స ౯ పఠమసిక్ఖాపదే – పరివేసనన్తి పరివిసనట్ఠానం. పరిబ్బాజకసమాపన్నోతి పబ్బజ్జం సమాపన్నో. దేతి ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి సమతిత్తికం యాగుపత్తం ఏకపయోగేన దేతి, ఏకం పాచిత్తియం. అవచ్ఛిన్దిత్వా అవచ్ఛిన్దిత్వా దేతి, పయోగే పయోగే పాచిత్తియం. ఏసేవ నయో పూవభత్తాదీసు. తిత్థియే అతిత్థియసఞ్ఞీతి మాతా వా పితా వా తిత్థియేసు పబ్బజతి, తేసం మాతాపితుసఞ్ఞాయ దేన్తస్సాపి పాచిత్తియమేవ హోతి. దాపేతీతి అనుపసమ్పన్నేన దాపేతి.

౨౭౩. ఉపనిక్ఖిపిత్వా దేతీతి తథారూపే భాజనే ఠపేత్వా తం భాజనం తేసం సన్తికే భూమియం నిక్ఖిపిత్వా దేతి, తేసం వా భాజనం నిక్ఖిపాపేత్వా తత్థ దేతి, పత్తం ఆధారకే వా భూమియం వా ఠపేత్వాపి ‘‘ఇతో గణ్హథా’’తి వత్తుం వట్టతి. సచే తిత్థియో వదతి ‘‘మయ్హం నామ ఇదం సన్తకం, ఇధ న ఆకిరథా’’తి ఆకిరితబ్బం. తస్స సన్తకత్తా సహత్థా దానం నామ న హోతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

ఏళకలోమసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

అచేలకసిక్ఖాపదం పఠమం.

౨. ఉయ్యోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౭౪. దుతియసిక్ఖాపదే – పటిక్కమనేపీతి ఆసనసాలాయమ్పి. భత్తవిస్సగ్గన్తి భత్తకిచ్చం. న సమ్భావేసీతి న పాపుణి.

౨౭౬. అనాచారన్తి వుత్తావసేసం కాయవచీద్వారవీతిక్కమం. దస్సనూపచారం వా సవనూపచారం వా విజహన్తస్సాతి ఏత్థ యది ఠితో వా నిసిన్నో వా ఉయ్యోజేతి; యో ఉయ్యోజితో, సో విజహతి, తస్స చ ఆపత్తి నామ నత్థి. తస్మిం పన విజహన్తేపి అత్థతో ఇతరేన విజహితమేవ హోతి. తస్మా యో ఉయ్యోజేతి, తస్సేవాయం ఆపత్తి. తత్థ సచే ఉపచారబ్భన్తరే ఏకో పాదో హోతి, దుక్కటం. సీమాతిక్కమే పాచిత్తియం. ఏత్థ చ దస్సనూపచారస్స అబ్భోకాసే ద్వాదసహత్థప్పమాణం, తథా సవనూపచారస్స. సచే పన అన్తరా కుట్టద్వారపాకారాదయో హోన్తి, తేహి అన్తరితభావో దస్సనూపచారాతిక్కమో, తస్స వసేన ఆపత్తి వేదితబ్బా. న అఞ్ఞో కోచి పచ్చయో హోతీతి ఠపేత్వా వుత్తప్పకారమనాచారం అఞ్ఞం కిఞ్చి కారణం న హోతి.

౨౭౭. కలిసాసనం ఆరోపేతీతి ‘‘కలీ’’తి కోధో; తస్స సాసనం ఆరోపేతి; కోధస్స ఆణం ఆరోపేతి; కోధవసేన ఠాననిసజ్జాదీసు దోసం దస్సేత్వా ‘‘పస్సథ భో ఇమస్స ఠానం, నిసజ్జం ఆలోకితం విలోకితం ఖాణుకో వియ తిట్ఠతి, సునఖో వియ నిసీదతి, మక్కటో వియ ఇతో చితో చ విలోకేతీ’’తి ఏవం అమనాపవచనం వదతి ‘‘అప్పేవ నామ ఇమినాపి ఉబ్బాళ్హో పక్కమేయ్యా’’తి. సేసం ఉత్తానమేవ.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.

ఉయ్యోజనసిక్ఖాపదం దుతియం.

౩. సభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౭౯. తతియసిక్ఖాపదే – సయనిఘరేతి సయనియఘరే. యతో అయ్యస్స భిక్ఖా దిన్నాతి యస్మా భిక్ఖా దిన్నా, యం ఆగతేన లద్ధబ్బం తం వో లద్ధం; గచ్ఛథాతి అధిప్పాయో. పరియుట్ఠితోతి రాగపరియుట్ఠితో; మేథునాధిప్పాయోతి అత్థో.

౨౮౦. సహ ఉభోహి జనేహీతి సభోజనం; తస్మిం సభోజనే. అథ వా సభోజనేతి సభోగే. రాగపరియుట్ఠితస్స హి పురిసస్స ఇత్థీ భోగో ఇత్థియా చ పురిసో. తేనేవస్స పదభాజనే – ‘‘ఇత్థీ చేవ హోతి పురిసో చా’’తిఆది వుత్తం. మహల్లకే ఘరేతి మహల్లకే సయనిఘరే. పిట్ఠసఙ్ఘాటస్స హత్థపాసం విజహిత్వాతి తస్స సయనిఘరే గబ్భస్స యో పిట్ఠసఙ్ఘాటో, తస్స హత్థపాసం విజహిత్వా; అన్తోసయనస్స ఆసన్నే ఠానే నిసీదతీతి అత్థో. ఈదిసఞ్చ సయనిఘరం మహాచతుస్సాలాదీసు హోతి. పిట్ఠివంసం అతిక్కమిత్వాతి ఇమినా మజ్ఝాతిక్కమం దస్సేతి. తస్మా యథా వా తథా వా కతస్స ఖుద్దకస్స సయనిఘరస్స మజ్ఝాతిక్కమే ఆపత్తి వేదితబ్బా. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

పఠమపారాజికసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, అకుసలచిత్తం, ద్వివేదనన్తి.

సభోజనసిక్ఖాపదం తతియం.

౨౮౪. చతుత్థపఞ్చమసిక్ఖాపదేసు యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం అనియతద్వయే వుత్తనయమేవ. యథా చ సభోజనసిక్ఖాపదం, ఏవమేతానిపి పఠమపారాజికసముట్ఠానానేవాతి.

రహోపటిచ్ఛన్నసిక్ఖాపదం చతుత్థం, రహోనిసజ్జసిక్ఖాపదం పఞ్చమం.

౬. చారిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౯౪. ఛట్ఠసిక్ఖాపదే – దేథావుసో భత్తన్తి ఏత్థ తం కిర భత్తం అభిహటం అహోసి, తస్మా ఏవమాహంసు. అనభిహటే పన ఏవం వత్తుం న లబ్భతి, పయుత్తవాచా హోతి.

౨౯౫. తేన హి భిక్ఖవే పటిగ్గహేత్వా నిక్ఖిపథాతి ఇదం పన భగవా కులస్స సద్ధానురక్ఖణత్థాయ ఆహ. యది ‘‘భాజేత్వా ఖాదథా’’తి వదేయ్య, మనుస్సానం పసాదఞ్ఞథత్తం సియా. ఉస్సారియిత్థాతి పటిహరియిత్థ; ఘరంయేవ నం గహేత్వా అగమంసూతి వుత్తం హోతి.

౨౯౮. సన్తం భిక్ఖున్తి ఏత్థ కిత్తావతా సన్తో హోతి, కిత్తావతా అసన్తోతి? అన్తోవిహారే యత్థ ఠితస్స కులాని పయిరుపాసనచిత్తం ఉప్పన్నం, తతో పట్ఠాయ యం పస్సే వా అభిముఖే వా పస్సతి, యస్స సక్కా హోతి పకతివచనేన ఆరోచేతుం, అయం సన్తో నామ. ఇతో చితో చ పరియేసిత్వా ఆరోచనకిచ్చం నామ నత్థి. యో హి ఏవం పరియేసితబ్బో, సో అసన్తోయేవ. అపిచ అన్తోఉపచారసీమాయ భిక్ఖుం దిస్వా ఆపుచ్ఛిస్సామీతి గన్త్వా తత్థ యం పస్సతి, సో ఆపుచ్ఛితబ్బో. నో చే పస్సతి, అసన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛా పవిట్ఠో నామ హోతి.

౩౦౨. అన్తరారామన్తి అన్తోగామే విహారో హోతి, తం గచ్ఛతి. భత్తియఘరన్తి నిమన్తితఘరం వా సలాకభత్తాదిదాయకానం వా ఘరం. ఆపదాసూతి జీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయేసు సతి గన్తుం వట్టతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

కథినసముట్ఠానం – కాయవాచతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియాకిరయం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

చారిత్తసిక్ఖాపదం ఛట్ఠం.

౭. మహానామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౦౩. సత్తమసిక్ఖాపదే – మహానామో నామ భగవతో చూళపితుపుత్తో మాసమత్తేన మహల్లకతరో ద్వీసు ఫలేసు పతిట్ఠితో అరియసావకో. భేసజ్జం ఉస్సన్నం హోతీతి వజతో ఆహరిత్వా ఠపితసప్పి బహు హోతి.

౩౦౬. సాదితబ్బాతి తస్మిం సమయే రోగో నత్థీతి న పటిక్ఖిపితబ్బా; రోగే సతి విఞ్ఞాపేస్సామీతి అధివాసేతబ్బా. ఏత్తకేహి భేసజ్జేహి పవారేమీతి నామవసేన సప్పితేలాదీసు ద్వీహి తీహి వా పరిమాణవసేన పత్థేన నాళియా ఆళ్హకేనాతి వా.అఞ్ఞం భేసజ్జం విఞ్ఞాపేతీతి సప్పినా పవారితో తేలం విఞ్ఞాపేతి, ఆళ్హకేన పవారితో దోణం. న భేసజ్జేన కరణీయేనాతి మిస్సకభత్తేనపి చే యాపేతుం సక్కోతి, న భేసజ్జకరణీయం నామ హోతి.

౩౧౦. పవారితానన్తి యే అత్తనో పుగ్గలికాయ పవారణాయ పవారితా; తేసం పవారితానురూపేన విఞ్ఞత్తియా అనాపత్తి. సఙ్ఘవసేన పవారితేసు పన పమాణం సల్లక్ఖేతబ్బమేవాతి. సేసం ఉత్తానమేవ.

ఛసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

మహానామసిక్ఖాపదం సత్తమం.

౮. ఉయ్యుత్తసేనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౧౧. అట్ఠమే – అబ్భుయ్యాతోతి అభిఉయ్యాతో; పరసేనం అభిముఖో గమిస్సామీతి నగరతో నిగ్గతోతి అత్థో. ఉయ్యుత్తన్తి కతఉయ్యోగం; గామతో నిక్ఖన్తన్తి అత్థో.

౩౧౪. ద్వాదసపురిసో హత్థీతి చత్తారో ఆరోహకా ఏకేకపాదరక్ఖకా ద్వే ద్వేతి ఏవం ద్వాదసపురిసో హోతి. తిపురిసో అస్సోతి ఏకో ఆరోహకో ద్వే పాదరక్ఖకాతి ఏవం తిపురిసో హోతి. చతుపురిసో రథోతి ఏకో సారథి ఏకో యోధో ద్వే ఆణిరక్ఖకాతి ఏవం చతుపురిసో హోతి. చత్తారో పురిసా సరహత్థాతి ఆవుధహత్థా చత్తారో పురిసాతి అయం పచ్ఛిమకోటియా చతురఙ్గసమన్నాగతా సేనా నామ. ఈదిసం సేనం దస్సనాయ గచ్ఛతో పదే పదే దుక్కటం. దస్సనూపచారం విజహిత్వాతి కేనచి అన్తరితా వా నిన్నం ఓరుళ్హా వా న దిస్సతి; ఇధ ఠత్వా న సక్కా దట్ఠున్తి అఞ్ఞం ఠానం గన్త్వా పస్సతో పయోగే పయోగే పాచిత్తియన్తి అత్థో.

౩౧౫. ఏకమేకన్తి హత్థిఆదీసు చతూసు అఙ్గేసు ఏకమేకం; అన్తమసో ఏకపురిసారుళ్హకహత్థిమ్పి ఏకమ్పి సరహత్థం పురిసం. అనుయ్యుత్తా నామ రాజా ఉయ్యానం వా నదిం వా గచ్ఛతి; ఏవం అనుయ్యుత్తా హోతి.

౩౧౬. ఆపదాసూతి జీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయేసు సతి ఏత్థ గతో ముఞ్చిస్సామీతి గచ్ఛతో అనాపత్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఏళకలోమసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.

ఉయ్యుత్తసేనాసిక్ఖాపదం అట్ఠమం.

౯. సేనావాససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౧౯. నవమే – అత్థఙ్గతే సూరియే సేనాయ వసతీతి తిట్ఠతు వా నిసీదతు వా సయతు వా సచేపి ఆకాసే ఇద్ధియా కఞ్చి ఇరియాపథం కప్పేతి, పాచిత్తియమేవ. సేనా వా పటిసేనాయ రుద్ధా హోతీతి యథా సఞ్చారో ఛిజ్జతి; ఏవం రుద్ధా హోతి. పలిబుద్ధోతి వేరికేన వా ఇస్సరేన వా రుద్ధో. సేసం ఉత్తానమేవ. ఏళకలోమసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

సేనావాససిక్ఖాపదం నవమం.

౧౦. ఉయ్యోధికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౨౨. దసమే – ఉగ్గన్త్వా ఉగ్గన్త్వా ఏత్థ యుజ్ఝన్తీతి ఉయ్యోధికం; సమ్పహారట్ఠానస్సేతం అధివచనం. బలస్స అగ్గం జానన్తి ఏత్థాతి బలగ్గం; బలగణనట్ఠానన్తి అత్థో. సేనాయ వియూహం సేనాబ్యూహం; సేనానివేసస్సేతం అధివచనం. తయో హత్థీ పచ్ఛిమం హత్థానీకన్తి యో పుబ్బే వుత్తో ద్వాదసపురిసో హత్థీతి తేన హత్థినా తయో హత్థీ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సేసం ఉయ్యుత్తసేనాసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం సద్ధిం సముట్ఠానాదీహీతి.

ఉయ్యోధికసిక్ఖాపదం దసమం.

సమత్తో వణ్ణనాక్కమేన అచేలకవగ్గో పఞ్చమో.