౬. సురాపానవగ్గో

౧. సురాపానసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౨౬. సురాపానవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే – భద్దవతికాతి ఏకో గామో, సో భద్దికాయ వతియా సమన్నాగతత్తా ఏతం నామ లభి. పథావినోతి అద్ధికా. తేజసా తేజన్తి అత్తనో తేజసా ఆనుభావేన నాగస్స తేజం. కాపోతికాతి కపోతపాదసమవణ్ణరత్తోభాసా. పసన్నాతి సురామణ్డస్సేతం అధివచనం. అననుచ్ఛవియం భిక్ఖవే సాగతస్సాతి పఞ్చాభిఞ్ఞస్స సతో మజ్జపానం నామ న అనుచ్ఛవియన్తి వుత్తం హోతి.

౩౨౮. పుప్ఫాసవో నామ మధుకపుప్ఫాదీనం రసేన కతో. ఫలాసవో నామ ముద్దికఫలాదీని మద్దిత్వా తేసం రసేన కతో. మధ్వాసవో నామ ముద్దికానం జాతిరసేన కతో; మక్ఖికమధునాపి కరియతీతి వదన్తి. గుళాసవో నామ ఉచ్ఛురసాదీహి కరియతి. సురా నామ పిట్ఠకిణ్ణపక్ఖిత్తా; నాళికేరాదీనమ్పి రసేన కతా సురాత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, తస్సాయేవ కిణ్ణపక్ఖిత్తాయ మణ్డే గహితే మేరయోత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి వదన్తి. అన్తమసో కుసగ్గేనపి పివతీతి ఏతం సురం వా మేరయం వా బీజతో పట్ఠాయ కుసగ్గేన పివతోపి పాచిత్తియన్తి అత్థో. ఏకేన పన పయోగేన బహుమ్పి పివన్తస్స ఏకా ఆపత్తి. విచ్ఛిన్దిత్వా విచ్ఛిన్దిత్వా పివతో పయోగగణనాయ ఆపత్తియో.

౩౨౯. అమజ్జఞ్చ హోతి మజ్జవణ్ణం మజ్జగన్ధం మజ్జరసన్తి లోణసోవీరకం వా సుత్తం వా హోతి. సూపసమ్పాకేతి వాసగాహాపనత్థం ఈసకం మజ్జం పక్ఖిపిత్వా సూపం పచన్తి, తస్మిం అనాపత్తి. మంససమ్పాకేపి ఏసేవ నయో. తేలం పన వాతభేసజ్జత్థం మజ్జేన సద్ధిం పచన్తి, తస్మిమ్పి అనతిక్ఖిత్తమజ్జేయేవ అనాపత్తి, యం పన అతిక్ఖిత్తమజ్జం హోతి, ఏత్థ మజ్జస్స వణ్ణగన్ధరసా పఞ్ఞాయన్తి, తస్మిం ఆపత్తియేవ. అమజ్జం అరిట్ఠన్తి యో అరిట్ఠో మజ్జం న హోతి, తస్మిం అనాపత్తి. ఆమలకాదీనంయేవ కిర రసేన అరిట్ఠం కరోన్తి, సో మజ్జవణ్ణగన్ధరసోయేవ హోతి, న చ మజ్జం; తం సన్ధాయేతం వుత్తం. యో పన సమ్భారపక్ఖిత్తో, సో మజ్జం హోతి, బీజతో పట్ఠాయ న వట్టతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఏళకలోమసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి. వత్థుఅజాననతాయ చేత్థ అచిత్తకతా వేదితబ్బా, అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయ లోకవజ్జతాతి.

సురాపానసిక్ఖాపదం పఠమం.

౨. అఙ్గులిపతోదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౩౦. దుతియే – అఙ్గులిపతోదకేనాతి అఙ్గులీహి ఉపకచ్ఛకాదిఘట్టనం వుచ్చతి. ఉత్తసన్తోతి అతిహాసేన కిలమన్తో. అనస్సాసకోతి ఉపచ్ఛిన్నఅస్సాసపస్సాససఞ్చారో హుత్వా. అనుపసమ్పన్నం కాయేన కాయన్తి ఏత్థ భిక్ఖునీపి అనుపసమ్పన్నట్ఠానే ఠితా, తమ్పి ఖిడ్డాధిప్పాయేన ఫుసన్తస్స దుక్కటం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

పఠమపారాజికసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, అకుసలచిత్తం, ద్వివేదనన్తి.

అఙ్గులిపతోదకసిక్ఖాపదం దుతియం.

౩. హసధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౩౫. తతియే – అప్పకతఞ్ఞునోతి యం భగవతా పకతం పఞ్ఞత్తం, తం న జానన్తీతి అత్థో.

౩౩౬. ఉదకే హసధమ్మేతి ఉదకకీళికా వుచ్చతి. ఉపరిగోప్ఫకేతి గోప్ఫకానం ఉపరిభాగప్పమాణే. హసాధిప్పాయోతి కీళాధిప్పాయో. నిముజ్జతి వాతిఆదీసు నిముజ్జనత్థాయ ఓరోహన్తస్స పదవారే పదవారే దుక్కటం. నిముజ్జనుమ్ముజ్జనేసు పయోగే పయోగే పాచిత్తియం. నిముజ్జిత్వా అన్తోఉదకేయేవ గచ్ఛన్తస్స హత్థవారపదవారేసు సబ్బత్థ పాచిత్తియం. పలవతీతి తరతి. హత్థేహి తరన్తస్స హత్థవారే హత్థవారే పాచిత్తియం. పాదేసుపి ఏసేవ నయో. యేన యేన అఙ్గేన తరతి, తస్స తస్స పయోగే పయోగే పాచిత్తియం. తీరతో వా రుక్ఖతో వా ఉదకే పతతి, పాచిత్తియమేవ. నావాయ కీళతీతి ఫియారిత్తాదీహి నావం పాజేన్తో వా తీరే ఉస్సారేన్తో వా నావాయ కీళతి, దుక్కటం.

హత్థేన వాతిఆదీసుపి పయోగే పయోగే దుక్కటం. కేచి హత్థేన ఉదకే ఖిత్తాయ కథలాయ పతనుప్పతనవారేసు దుక్కటం వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. తత్థ హి ఏకపయోగత్తా ఏకమేవ దుక్కటం, అపిచ ఉపరిగోప్ఫకే వుత్తాని ఉమ్ముజ్జనాదీని ఠపేత్వా అఞ్ఞేన యేన కేనచి ఆకారేన ఉదకం ఓతరిత్వా వా అనోతరిత్వా వా యత్థ కత్థచి ఠితం ఉదకం అన్తమసో బిన్దుం గహేత్వా ఖిపనకీళాయపి కీళన్తస్స దుక్కటమేవ, అత్థజోతకం పన అక్ఖరం లిఖితుం వట్టతి, అయమేత్థ వినిచ్ఛయో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

పఠమపారాజికసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.

హసధమ్మసిక్ఖాపదం తతియం.

౪. అనాదరియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౪౨. చతుత్థే – కథాయం నస్సేయ్యాతి కథం అయం ధమ్మో తన్తి పవేణీ నస్సేయ్య. తం వా న సిక్ఖితుకామోతి యేన పఞ్ఞత్తేన వుచ్చతి, తం పఞ్ఞత్తం న సిక్ఖితుకామో. అపఞ్ఞత్తేనాతి సుత్తే వా అభిధమ్మే వా ఆగతేన.

౩౪౪. ఏవం అమ్హాకం ఆచరియానం ఉగ్గహోతి ఏత్థ గారయ్హో ఆచరియుగ్గహో న గహేతబ్బో; పవేణియా ఆగతో ఆచరియుగ్గహోవ గహేతబ్బో. కురున్దియం పన ‘‘లోకవజ్జే ఆచరియుగ్గహో న వట్టతి, పణ్ణత్తివజ్జే పన వట్టతీ’’తి వుత్తం. మహాపచ్చరియం ‘‘సుత్తం సుత్తానులోమఞ్చ ఉగ్గహితకానంయేవ ఆచరియానం ఉగ్గహో పమాణం, అజానన్తానం కథా అప్పమాణన్తి వుత్తం. తం సబ్బం పవేణియా ఆగతేసమోధానం గచ్ఛతి. సేసం ఉత్తానమేవాతి.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

అనాదరియసిక్ఖాపదం చతుత్థం.

౫. భింసాపనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౪౫. పఞ్చమే – రూపూపహారాదయో మనుస్సవిగ్గహే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. సేసం ఉత్తానమేవ. సముట్ఠానాదీని అనాదరియసదిసానేవాతి.

భింసాపనసిక్ఖాపదం పఞ్చమం.

౬. జోతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౫౦. ఛట్ఠే – భగ్గాతి జనపదస్స నామం. సంసుమారగిరన్తి నగరస్స. భేసకళావనన్తి తన్నిస్సితవనస్స. తం పన మిగానం ఫాసువిహారత్థాయ దిన్నత్తా మిగదాయోతి వుచ్చతి. సమాదహిత్వాతి జాలేత్వా. పరిపాతేసీతి అనుబన్ధి.

౩౫౨. పదీపేపీతి పదీపుజ్జలనేపి. జోతికేపీతి పత్తపచనసేదకమ్మాదీసు జోతికరణే. తథారూపపచ్చయాతి పదీపాదిపచ్చయా.

౩౫౪-౫. సయం సమాదహతీతి ఏత్థ జోతిం సమాదహితుకామతాయ అరణిసణ్ఠపనతో పట్ఠాయ యావ జాలా న ఉట్ఠహతి, తావ సబ్బపయోగేసు దుక్కటం. పటిలాతం ఉక్ఖిపతీతి దయ్హమానం అలాతం పతితం ఉక్ఖిపతి, పున యథాఠానే ఠపేతీతి అత్థో. ఏవం అవిజ్ఝాతం ఉక్ఖిపిత్వా పక్ఖిపన్తస్సేవ దుక్కటం, విజ్ఝాతం పున జాలాపేన్తస్స పాచిత్తియమేవ.

౩౫౬. తథారూపపచ్చయాతి ఠపేత్వా పదీపాదీని అఞ్ఞేనపి తథారూపేన పచ్చయేన సమాదహన్తస్స అనాపత్తి. ఆపదాసూతి దుట్ఠవాళమిగఅమనుస్సేహి ఉపద్దవో హోతి, తత్థ సమాదహన్తస్సాపి అనాపత్తి. సేసం ఉత్తానమేవాతి. ఛసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

జోతిసిక్ఖాపదం ఛట్ఠం.

౭. నహానసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౬౪. సత్తమే – చుణ్ణేన వా మత్తికాయ వాతి ఏత్థ చుణ్ణమత్తికానం అభిసఙ్ఖరణకాలతో పట్ఠాయ సబ్బపయోగేసు దుక్కటం.

౩౬౬. పారం గచ్ఛన్తో న్హాయతీతి ఏత్థ సుక్ఖాయ నదియా వాలికం ఉక్కిరిత్వా కతఆవాటకేసుపి న్హాయితుం వట్టతి. ఆపదాసూతి భమరాదీహి అనుబద్ధస్స ఉదకే నిముజ్జితుం వట్టతీతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఏళకలోమసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

నహానసిక్ఖాపదం సత్తమం.

౮. దుబ్బణ్ణకరణసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౬౮-౯. అట్ఠమే – నవం పన భిక్ఖునా చీవరలాభేనాతి ఏత్థ అలభీతి లభో; లభోయేవ లాభో. కిం అలభి? చీవరం. కీదిసం? నవం. ఇతి ‘‘నవచీవరలాభేనా’’తి వత్తబ్బే అనునాసికలోపం అకత్వా ‘‘నవచీవరలాభేనా’’తి వుత్తం; పటిలద్ధనవచీవరేనాతి అత్థో. మజ్ఝే ఠితపదద్వయే పనాతి నిపాతో. భిక్ఖునాతి యేన లద్ధం తస్స నిదస్సనం. పదభాజనే పన బ్యఞ్జనం అనాదియిత్వా యం లద్ధం తం దస్సేతుం ‘‘చీవరం నామ ఛన్నం చీవరాన’’న్తిఆది వుత్తం. చీవరన్తి ఏత్థ యం నివాసేతుం వా పారుపితుం వా సక్కా హోతి, తదేవ వేదితబ్బం. తేనేవ ‘‘వికప్పనుపగపచ్ఛిమ’’న్తి న వుత్తం. కంసనీలన్తి చమ్మకారనీలం. మహాపచ్చరియం పన ‘‘అయోమలం లోహమలం ఏతం కంసనీలం నామా’’తి వుత్తం. పలాసనీలన్తి యో కోచి నీలవణ్ణో పణ్ణరసో. దుబ్బణ్ణకరణం ఆదాతబ్బన్తి ఏతం కప్పబిన్దుం సన్ధాయ వుత్తం; న నీలాదీహి సకలచీవరస్స దుబ్బణ్ణకరణం. తఞ్చ పన కప్పం ఆదియన్తేన చీవరం రజిత్వా చతూసు వా కోణేసు తీసు వా ద్వీసు వా ఏకస్మిం వా కోణే మోరస్స అక్ఖిమణ్డలమత్తం వా మఙ్కులపిట్ఠిమత్తం వా ఆదాతబ్బం. మహాపచ్చరియం ‘‘పత్తే వా గణ్ఠియం వా న వట్టతీ’’తి వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘‘వట్టతియేవా’’తి వుత్తం. పాళికప్పకణ్ణికకప్పాదయో పన సబ్బత్థ పటిసిద్ధా, తస్మా ఠపేత్వా ఏకం వట్టబిన్దుం అఞ్ఞేన కేనచిపి వికారేన కప్పో న కాతబ్బో.

౩౭౧. అగ్గళేతిఆదీసు ఏతాని అగ్గళాదీని కప్పకతచీవరే పచ్ఛా ఆరోపేత్వా కప్పకరణకిచ్చం నత్థి. సేసం ఉత్తానమేవ. ఏళకలోమసముట్ఠానం – కిరియాకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం; కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

దుబ్బణ్ణకరణసిక్ఖాపదం అట్ఠమం.

౯. వికప్పనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౭౪. నవమే – తస్స వా అదిన్నన్తి చీవరసామికస్స ‘‘పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి ఏవం వత్వా అదిన్నం. తస్స వా అవిస్ససన్తోతి యేన వినయకమ్మం కతం, తస్స అవిస్సాసేన వా. తేన పన దిన్నం వా తస్స విస్సాసేన వా పరిభుఞ్జన్తస్స అనాపత్తి. సేసమేత్థ తింసకవణ్ణనాయం వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవాతి. కథినసముట్ఠానం – కాయవాచతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియాకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

వికప్పనసిక్ఖాపదం నవమం.

౧౦. చీవరాపనిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౭౭-౮౧. దసమే – అపనిధేన్తీతి అపనేత్వా నిధేన్తి. హసాపేక్ఖోతి హసాధిప్పాయో. అఞ్ఞం పరిక్ఖారన్తి పాళియా అనాగతం పత్తత్థవికాదిం. ధమ్మిం కథం కత్వాతి ‘‘సమణేన నామ అనిహితపరిక్ఖారేన భవితుం న వట్టతీ’’తి ఏవం ధమ్మకథం కథేత్వా దస్సామీతి నిక్ఖిపతో అనాపత్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. తిసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.

చీవరాపనిధానసిక్ఖాపదం దసమం.

సమత్తో వణ్ణనాక్కమేన సురాపానవగ్గో ఛట్ఠో.