౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౧౦౮. చతుత్థసిక్ఖాపదే – హేమన్తికే కాలేతి హేమన్తకాలే హిమపాతసమయే. కాయం ఓతాపేన్తాతి మఞ్చపీఠాదీసు నిసిన్నా బాలాతపేన కాయం ఓతాపేన్తా. కాలే ఆరోచితేతి యాగుభత్తాదీసు యస్స కస్సచి కాలే ఆరోచితే. ఓవట్ఠం హోతీతి హిమవస్సేన ఓవట్ఠం తిన్తం హోతి.
౧౧౦. అవస్సికసఙ్కేతేతి వస్సికవస్సానమాసాతి ఏవం అపఞ్ఞత్తే చత్తారో హేమన్తికే చత్తారో చ గిమ్హికే అట్ఠ మాసేతి అత్థో. మణ్డపే వాతి సాఖామణ్డపే వా పదరమణ్డపే వా. రుక్ఖమూలే వాతి యస్స కస్సచి రుక్ఖస్స హేట్ఠా. యత్థ కాకా వా కులలా వా న ఊహదన్తీతి యత్థ ధువనివాసేన కులావకే కత్వా వసమానా ఏతే కాకకులలా వా అఞ్ఞే వా సకున్తా తం సేనాసనం న ఊహదన్తి, తాదిసే రుక్ఖమూలే నిక్ఖిపితుం అనుజానామీతి. తస్మా యత్థ గోచరప్పసుతా సకున్తా విస్సమిత్వా గచ్ఛన్తి, తస్స రుక్ఖస్స మూలే నిక్ఖిపితుం వట్టతి. యస్మిం పన ధువనివాసేన కులావకే కత్వా వసన్తి, తస్స రుక్ఖస్స మూలే న నిక్ఖిపితబ్బం. ‘‘అట్ఠ మాసే’’తి వచనతో యేసు జనపదేసు వస్సకాలే న వస్సతి, తేసుపి చత్తారో మాసే నిక్ఖిపితుం న వట్టతియేవ. ‘‘అవస్సికసఙ్కేతే’’తి వచనతో యత్థ హేమన్తే దేవో వస్సతి, తత్థ హేమన్తేపి అజ్ఝోకాసే నిక్ఖిపితుం న వట్టతి. గిమ్హే పన సబ్బత్థ విగతవలాహకం విసుద్ధం నభం హోతి, ఏవరూపే కాలే కేనచిదేవ కరణీయేన అజ్ఝోకాసే మఞ్చపీఠం నిక్ఖిపితుం వట్టతి.
అబ్భోకాసికేనాపి వత్తం జానితబ్బం, తస్స హి సచే పుగ్గలికమఞ్చకో అత్థి, తత్థేవ సయితబ్బం. సఙ్ఘికం గణ్హన్తేన వేత్తేన వా వాకేన వా వీతమఞ్చకో గహేతబ్బో. తస్మిం అసతి పురాణమఞ్చకో గహేతబ్బో. తస్మిమ్పి అసతి నవవాయిమో వా ఓనద్ధకో వా గహేతబ్బో. గహేత్వా చ పన ‘‘అహం ఉక్కట్ఠరుక్ఖమూలికో ఉక్కట్ఠఅబ్భోకాసికో’’తి చీవరకుటిమ్పి అకత్వా అసమయే అజ్ఝోకాసే రుక్ఖమూలే వా పఞ్ఞపేత్వా నిపజ్జితుం న వట్టతి. సచే పన చతుగ్గుణేనపి చీవరేన కతకుటి అతేమేన్తం రక్ఖితుం న సక్కోతి, సత్తాహవద్దలికాదీని భవన్తి, భిక్ఖునో కాయానుగతికత్తా వట్టతి.
అరఞ్ఞే పణ్ణకుటీసు వసన్తానం సీలసమ్పదాయ పసన్నచిత్తా మనుస్సా నవం మఞ్చపీఠం దేన్తి ‘‘సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జథా’’తి వసిత్వా గచ్ఛన్తేహి సామన్తవిహారే సభాగభిక్ఖూనం పేసేత్వా గన్తబ్బం, సభాగానం అభావే అనోవస్సకే నిక్ఖిపిత్వా గన్తబ్బం, అనోవస్సకే అసతి రుక్ఖే లగ్గేత్వా గన్తబ్బం. చేతియఙ్గణే సమ్మజ్జనిం గహేత్వా భోజనసాలఙ్గణం వా ఉపోసథాగారఙ్గణం వా పరివేణదివాట్ఠానఅగ్గిసాలాదీసు వా అఞ్ఞతరం సమ్మజ్జిత్వా ధోవిత్వా పున సమ్మజ్జనీమాళకేయేవ ఠపేతబ్బా. ఉపోసథాగారాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం గహేత్వా అవసేసాని సమ్మజ్జన్తస్సాపి ఏసేవ నయో.
యో పన భిక్ఖాచారమగ్గం సమ్మజ్జన్తోవ గన్తుకామో హోతి, తేన సమ్మజ్జిత్వా సచే అన్తరామగ్గే సాలా అత్థి, తత్థ ఠపేతబ్బా. సచే నత్థి, వలాహకానం అనుట్ఠితభావం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘యావాహం గామతో నిక్ఖమామి, తావ న వస్సిస్సతీ’’తి జానన్తేన యత్థ కత్థచి నిక్ఖిపిత్వా పున పచ్చాగచ్ఛన్తేన పాకతికట్ఠానే ఠపేతబ్బా. సచే వస్సిస్సతీతి జానన్తో అజ్ఝోకాసే ఠపేతి, దుక్కటన్తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. సచే పన తత్ర తత్రేవ సమ్మజ్జనత్థాయ సమ్మజ్జనీ నిక్ఖిత్తా హోతి, తం తం ఠానం సమ్మజ్జిత్వా తత్ర తత్రేవ నిక్ఖిపితుం వట్టతి. ఆసనసాలం సమ్మజ్జన్తేన వత్తం జానితబ్బం. తత్రిదం వత్తం – మజ్ఝతో పట్ఠాయ పాదట్ఠానాభిముఖా వాలికా హరితబ్బా. కచవరం హత్థేహి గహేత్వా బహి ఛడ్డేతబ్బం.
౧౧౧. మసారకోతి మఞ్చపాదే విజ్ఝిత్వా తత్థ అటనియో పవేసేత్వా కతో. బున్దికాబద్ధోతి అటనీహి మఞ్చపాదే డంసాపేత్వా పల్లఙ్కసఙ్ఖేపేన కతో. కుళీరపాదకోతి అస్సమేణ్డకాదీనం పాదసదిసేహి పాదేహి కతో. యో వా పన కోచి వఙ్కపాదకో, అయం వుచ్చతి కుళీరపాదకో. ఆహచ్చపాదకోతి అయం పన ‘‘ఆహచ్చపాదకో నామ మఞ్చో అఙ్గే విజ్ఝిత్వా కతో హోతీ’’తి ఏవం పరతో పాళియంయేవ వుత్తో, తస్మా అటనియో విజ్ఝిత్వా తత్థ పాదసిఖం పవేసేత్వా ఉపరి ఆణిం దత్వా కతమఞ్చో ‘‘ఆహచ్చపాదకో’’తి వేదితబ్బో. పీఠేపి ఏసేవ నయో. అన్తో సంవేఠేత్వా బద్ధం హోతీతి హేట్ఠా చ ఉపరి చ విత్థతం మజ్ఝే సఙ్ఖిత్తం పణవసణ్ఠానం కత్వా బద్ధం హోతి, తం కిర మజ్ఝే సీహబ్యగ్ఘచమ్మపరిక్ఖిత్తమ్పి కరోన్తి. అకప్పియచమ్మం నామేత్థ నత్థి. సేనాసనఞ్హి సోవణ్ణమయమ్పి వట్టతి, తస్మా తం మహగ్ఘం హోతి. అనుపసమ్పన్నం సన్థరాపేతి తస్స పలిబోధోతి యేన సన్థరాపితం, తస్స పలిబోధో. లేడ్డుపాతం అతిక్కమన్తస్స ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతం అతిక్కమన్తస్స పాచిత్తియం.
అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – థేరో భోజనసాలాయం భత్తకిచ్చం కత్వా దహరం ఆణాపేతి ‘‘గచ్ఛ దివాట్ఠానే మఞ్చపీఠం పఞ్ఞపేహీ’’తి. సో తథా కత్వా నిసిన్నో. థేరో యథారుచిం విచరిత్వా తత్థ గన్త్వా థవికం వా ఉత్తరాసఙ్గం వా ఠపేతి, తతో పట్ఠాయ థేరస్స పలిబోధో. నిసీదిత్వా సయం గచ్ఛన్తో నేవ ఉద్ధరతి, న ఉద్ధరాపేతి, లేడ్డుపాతాతిక్కమే పాచిత్తియం. సచే పన థేరో తత్థ థవికం వా ఉత్తరాసఙ్గం వా అట్ఠపేత్వా చఙ్కమన్తోవ దహరం ‘‘గచ్ఛ త్వ’’న్తి భణతి, తేన ‘‘ఇదం భన్తే మఞ్చపీఠ’’న్తి ఆచిక్ఖితబ్బం. సచే థేరో వత్తం జానాతి ‘‘త్వం గచ్ఛ, అహం పాకతికం కరిస్సామీ’’తి వత్తబ్బం. సచే బాలో హోతి అనుగ్గహితవత్తో ‘‘గచ్ఛ, మా ఇధ తిట్ఠ, నేవ నిసీదితుం న నిపజ్జితుం దేమీ’’తి దహరం తజ్జేతియేవ. దహరేన ‘‘భన్తే సుఖం సయథా’’తి కప్పం లభిత్వా వన్దిత్వా గన్తబ్బం. తస్మిం గతే థేరస్సేవ పలిబోధో. పురిమనయేనేవ చస్స ఆపత్తి వేదితబ్బా.
అథ పన ఆణత్తిక్ఖణేయేవ దహరో ‘‘మయ్హం భన్తే భణ్డకధోవనాది కిఞ్చి కరణీయం అత్థీ’’తి వదతి, థేరో చ నం ‘‘త్వం పఞ్ఞపేత్వా గచ్ఛాహీ’’తి వత్వా భోజనసాలతో నిక్ఖమిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛతి, పాదుద్ధారేన కారేతబ్బో. సచే తత్థేవ గన్త్వా నిసీదతి పురిమనయేనేవ చస్స లేడ్డుపాతాతిక్కమే ఆపత్తి. సచే పన థేరో సామణేరం ఆణాపేతి, సామణేరే తత్థ మఞ్చపీఠం పఞ్ఞపేత్వా నిసిన్నేపి భోజనసాలతో అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తో పాదుద్ధారేన కారేతబ్బో. గన్త్వా నిసిన్నో పున గమనకాలే లేడ్డుపాతాతిక్కమే ఆపత్తియా కారేతబ్బో. సచే పన ఆణాపేన్తో మఞ్చపీఠం పఞ్ఞపేత్వా తత్థేవ నిసీదాతి ఆణాపేతి, యత్రిచ్ఛతి తత్ర గన్త్వా ఆగన్తుం లభతి. సయం పన పాకతికం అకత్వా గచ్ఛన్తస్స లేడ్డుపాతాతిక్కమే పాచిత్తియం. అన్తరసన్నిపాతే మఞ్చపీఠాని పఞ్ఞపేత్వా నిసిన్నేహి గమనకాలే ఆరామికానం ఇమం పటిసామేథాతి వత్తబ్బం, అవత్వా గచ్ఛన్తానం లేడ్డుపాతాతిక్కమే ఆపత్తి.
మహాధమ్మసవనం నామ హోతి తత్థ ఉపోసథాగారతోపి భోజనసాలతోపి ఆహరిత్వా మఞ్చపీఠాని పఞ్ఞపేన్తి. ఆవాసికానంయేవ పలిబోధో. సచే ఆగన్తుకా ‘‘ఇదం అమ్హాకం ఉపజ్ఝాయస్స ఇదం ఆచరియస్సా’’తి గణ్హన్తి, తతో పట్ఠాయ తేసంయేవ పలిబోధో. గమనకాలే పాకతికం అకత్వా లేడ్డుపాతం అతిక్కమన్తానం ఆపత్తి. మహాపచ్చరియం పున వుత్తం – ‘‘యావ అఞ్ఞే న నిసీదన్తి, తావ యేహి పఞ్ఞత్తం, తేసం భారో. అఞ్ఞేసు ఆగన్త్వా నిసిన్నేసు నిసిన్నకానం భారో. సచే తే అనుద్ధరిత్వా వా అనుద్ధరాపేత్వా వా గచ్ఛన్తి, దుక్కటం. కస్మా? అనాణత్తియా పఞ్ఞపితత్తా’’తి. ధమ్మాసనే పఞ్ఞత్తే యావ ఉస్సారకో వా ధమ్మకథికో వా నాగచ్ఛతి, తావ పఞ్ఞాపకానం పలిబోధో, తస్మిం ఆగన్త్వా నిసిన్నే తస్స పలిబోధో. సకలం అహోరత్తం ధమ్మసవనం హోతి, అఞ్ఞో ఉస్సారకో వా ధమ్మకథికో వా ఉట్ఠహతి, అఞ్ఞో నిసీదతి, యో యో ఆగన్త్వా నిసీదతి, తస్స తస్స భారో. ఉట్ఠహన్తేన పన ‘‘ఇదమాసనం తుమ్హాకం భారో’’తి వత్వా గన్తబ్బం. సచేపి ఇతరస్మిం అనాగతేయేవ పఠమం నిసిన్నో ఉట్ఠాయ గచ్ఛతి, తస్మిఞ్చ అన్తోఉపచారట్ఠేయేవ ఇతరో ఆగన్త్వా నిసీదతి, ఉట్ఠాయ గతో ఆపత్తియా న కారేతబ్బో. సచే పన ఇతరస్మిం అనాగతేయేవ పఠమం నిసిన్నో ఉట్ఠాయాసనా లేడ్డుపాతం అతిక్కమతి, ఆపత్తియా కారేతబ్బో. సబ్బత్థ చ ‘‘లేడ్డుపాతాతిక్కమే పఠమపాదే దుక్కటం, దుతియే పాచిత్తియ’’న్తి అయం నయో మహాపచ్చరియం వుత్తో.
౧౧౨. చిమిలికం వాతిఆదీసు చిమిలికా నామ సుధాదిపరికమ్మకతాయ భూమియా వణ్ణానురక్ఖణత్థం కతా హోతి, తం హేట్ఠా పత్థరిత్వా ఉపరి కటసారకం పత్థరన్తి. ఉత్తరత్థరణం నామ మఞ్చపీఠానం ఉపరి అత్థరితబ్బకం పచ్చత్థరణం. భూమత్థరణం నామ భూమియం అత్థరితబ్బా కటసారకాదివికతి. తట్టికం నామ తాలపణ్ణేహి వా వాకేహి వా కతతట్టికా. చమ్మఖణ్డో నామ సీహబ్యగ్ఘదీపితరచ్ఛచమ్మాదీసుపి యంకిఞ్చి చమ్మం. అట్ఠకథాసు హి సేనాసనపరిభోగే పటిక్ఖిత్తచమ్మం నామ న దిస్సతి, తస్మా సీహచమ్మాదీనం పరిహరణేయేవ పటిక్ఖేపో వేదితబ్బో. పాదపుఞ్ఛనీ నామ రజ్జుకేహి వా పిలోతికాహి వా పాదపుఞ్ఛనత్థం కతా. ఫలకపీఠం నామ ఫలకమయం పీఠం. అథ వా ఫలకఞ్చేవ దారుమయపీఠఞ్చ; ఏతేన సబ్బమ్పి దారుభణ్డాది సఙ్గహితం. మహాపచ్చరియం పన విత్థారేనేవ వుత్తం – ‘‘ఆధారకం పత్తపిధానం పాదకథలికం తాలవణ్టం బీజనీపత్తకం యంకిఞ్చి దారుభణ్డం అన్తమసో పానీయఉళుఙ్కం పానీయసఙ్ఖం అజ్ఝోకాసే నిక్ఖిపిత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కట’’న్తి. మహాఅట్ఠకథాయం పన ఏస నయో దుతియసిక్ఖాపదే దస్సితో. అజ్ఝోకాసే రజనం పచిత్వా రజనభాజనం రజనఉళుఙ్కో రజనదోణికాతి సబ్బం అగ్గిసాలాయ పటిసామేతబ్బం. సచే అగ్గిసాలా నత్థి, అనోవస్సకే పబ్భారే నిక్ఖిపితబ్బం. తస్మిమ్పి అసతి యత్థ ఓలోకేన్తా భిక్ఖూ పస్సన్తి, తాదిసే ఠానే ఠపేత్వాపి గన్తుం వట్టతి.
అఞ్ఞస్స పుగ్గలికేతి యస్మిం విస్సాసగ్గాహో న రుహతి, తస్స సన్తకే దుక్కటం. యస్మిం పన విస్సాసో రుహతి, తస్స సన్తకం అత్తనో పుగ్గలికమివ హోతీతి మహాపచ్చరియాదీసు వుత్తం.
౧౧౩. ఆపుచ్ఛం గచ్ఛతీతి యో భిక్ఖు వా సామణేరో వా ఆరామికో వా లజ్జీ హోతి, అత్తనో పలిబోధం వియ మఞ్ఞతి, యో తథారూపం ఆపుచ్ఛిత్వా గచ్ఛతి, తస్స అనాపత్తి. ఓతాపేన్తో గచ్ఛతీతి ఆతపే ఓతాపేన్తో ఆగన్త్వా ఉద్ధరిస్సామీతి గచ్ఛతి; ఏవం గచ్ఛతో అనాపత్తి. కేనచి పలిబుద్ధం హోతీతి సేనాసనం కేనచి ఉపద్దుతం హోతీతి అత్థో. సచేపి హి వుడ్ఢతరో భిక్ఖు ఉట్ఠాపేత్వా గణ్హాతి, సచేపి యక్ఖో వా పేతో వా ఆగన్త్వా నిసీదతి, కోచి వా ఇస్సరో ఆగన్త్వా గణ్హాతి, సేనాసనం పలిబుద్ధం హోతి, సీహబ్యగ్ఘాదీసు వా పన తం పదేసం ఆగన్త్వా ఠితేసుపి సేనాసనం పలిబుద్ధం హోతియేవ. ఏవం కేనచి పలిబుద్ధే అనుద్ధరిత్వాపి గచ్ఛతో అనాపత్తి. ఆపదాసూతి జీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయేసు. సేసం ఉత్తానమేవాతి.
కథినసముట్ఠానం – కాయవాచతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియాకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదం చతుత్థం.