౨. భూతగామవగ్గో

౧. భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౯. సేనాసనవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే – అనాదియన్తోతి తస్సా వచనం అగణ్హన్తో. దారకస్స బాహుం ఆకోటేసీతి ఉక్ఖిత్తం ఫరసుం నిగ్గహేతుం అసక్కోన్తో మనుస్సానం చక్ఖువిసయాతీతే మహారాజసన్తికా లద్ధే రుక్ఖట్ఠకదిబ్బవిమానే నిపన్నస్స దారకస్స బాహుం థనమూలేయేవ ఛిన్ది. న ఖో మేతం పతిరూపన్తిఆదిమ్హి అయం సఙ్ఖేపవణ్ణనా – హిమవన్తే కిర పక్ఖదివసేసు దేవతాసన్నిపాతో హోతి, తత్థ రుక్ఖధమ్మం పుచ్ఛన్తి – ‘‘త్వం రుక్ఖధమ్మే ఠితా న ఠితా’’తి? రుక్ఖధమ్మో నామ రుక్ఖే ఛిజ్జమానే రుక్ఖదేవతాయ మనోపదోసస్స అకరణం. తత్థ యా దేవతా రుక్ఖధమ్మే అట్ఠితా హోతి, సా దేవతాసన్నిపాతం పవిసితుం న లభతి. ఇతి సా దేవతా ఇమఞ్చ రుక్ఖధమ్మే అట్ఠానపచ్చయం ఆదీనవం అద్దస, భగవతో చ సమ్ముఖా సుతపుబ్బధమ్మదేసనానుసారేన తథాగతస్స ఛద్దన్తాదికాలే పుబ్బచరితం అనుస్సరి. తేనస్సా ఏతదహోసి – ‘‘న ఖో మేతం పతిరూపం…పే… వోరోపేయ్య’’న్తి. యంనూనాహం భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేయ్యన్తి ఇదం పనస్సా ‘‘అయం భిక్ఖు సపితికో పుత్తో, అద్ధా భగవా ఇమం ఇమస్స అజ్ఝాచారం సుత్వా మరియాదం బన్ధిస్సతి, సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సతీ’’తి పటిసఞ్చిక్ఖన్తియా అహోసి. సచజ్జ త్వం దేవతేతి సచే అజ్జ త్వం దేవతే. పసవేయ్యాసీతి జనేయ్యాసి ఉప్పాదేయ్యాసి. ఏవఞ్చ పన వత్వా భగవా తం దేవతం సఞ్ఞాపేన్తో –

‘‘యో వే ఉప్పతితం కోధం, రథం భన్తంవ వారయే;

తమహం సారథిం బ్రూమి, రస్మిగ్గాహో ఇతరో జనో’’తి. (ధ. ప. ౨౨౨);

ఇమం గాథమభాసి. గాథాపరియోసానే సా దేవతా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. పున భగవా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేన్తో –

‘‘యో ఉప్పతితం వినేతి కోధం, విసటం సప్పవిసంవ ఓసధేహి;

సో భిక్ఖు జహాతి ఓరపారం, ఉరగో జిణ్ణమివత్తచం పురాణ’’న్తి. (సు. ని. ౧);

ఇమం గాథమభాసి. తత్ర పఠమగాథా ధమ్మపదే సఙ్గహం ఆరుళ్హా, దుతియా సుత్తనిపాతే, వత్థు పన వినయేతి. అథ భగవా ధమ్మం దేసేన్తోయేవ తస్సా దేవతాయ వసనట్ఠానం ఆవజ్జన్తో పతిరూపం ఠానం దిస్వా ‘‘గచ్ఛ, దేవతే, అసుకస్మిం ఓకాసే రుక్ఖో వివిత్తో, తస్మిం ఉపగచ్ఛా’’తి ఆహ. సో కిర రుక్ఖో న ఆళవిరట్ఠే, జేతవనస్స అన్తోపరిక్ఖేపే, యస్స దేవపుత్తస్స పరిగ్గహో అహోసి, సో చుతో; తస్మా ‘‘వివిత్తో’’తి వుత్తో. తతో పట్ఠాయ చ పన సా దేవతా సమ్మాసమ్బుద్ధతో లద్ధపరిహారా బుద్ధుపట్ఠాయికా అహోసి. యదా దేవతాసమాగమో హోతి, తదా మహేసక్ఖదేవతాసు ఆగచ్ఛన్తీసు అఞ్ఞా అప్పేసక్ఖా దేవతా యావ మహాసముద్దచక్కవాళపబ్బతా తావ పటిక్కమన్తి. అయం పన అత్తనో వసనట్ఠానే నిసీదిత్వావ ధమ్మం సుణాతి. యమ్పి పఠమయామే భిక్ఖూ పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, మజ్ఝిమయామే దేవతా, తం సబ్బం తత్థేవ నిసీదిత్వా సుణాతి. చత్తారో చ మహారాజానోపి భగవతో ఉపట్ఠానం ఆగన్త్వా గచ్ఛన్తా తం దేవతం దిస్వావ గచ్ఛన్తి.

౯౦. భూతగామపాతబ్యతాయాతి ఏత్థ భవన్తి అహువుఞ్చాతి భూతా; జాయన్తి వడ్ఢన్తి జాతా వడ్ఢితా చాతి అత్థో. గామోతి రాసి; భూతానం గామోతి భూతగామో; భూతా ఏవ వా గామో భూతగామో; పతిట్ఠితహరితతిణరుక్ఖాదీనమేతం అధివచనం. పాతబ్యస్స భావో పాతబ్యతా; ఛేదనభేదనాదీహి యథారుచి పరిభుఞ్జితబ్బతాతి అత్థో. తస్సా భూతగామపాతబ్యతాయ; నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం, భూతగామపాతబ్యతాహేతు, భూతగామస్స ఛేదనాదిపచ్చయా పాచిత్తియన్తి అత్థో.

౯౧. ఇదాని తం భూతగామం విభజిత్వా దస్సేన్తో భూతగామో నామ పఞ్చ బీజజాతానీతిఆదిమాహ. తత్థ భూతగామో నామాతి భూతగామం ఉద్ధరిత్వా యస్మిం సతి భూతగామో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘పఞ్చ బీజజాతానీ’’తి ఆహాతి అట్ఠకథాసు వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ‘‘యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి మూలే జాయన్తీ’’తిఆదీని న సమేన్తి. న హి మూలబీజాదీని మూలాదీసు జాయన్తి, మూలాదీసు జాయమానాని పన తాని బీజాకతాని, తస్మా ఏవమేత్థ వణ్ణనా వేదితబ్బా – భూతగామో నామాతి విభజితబ్బపదం. పఞ్చాతి తస్స విభాగపరిచ్ఛేదో. బీజజాతానీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. తస్సత్థో – బీజేహి జాతాని బీజజాతాని; రుక్ఖాదీనమేతం అధివచనం. అపరో నయో – బీజాని చ తాని విజాతాని చ పసూతాని నిబ్బత్తపణ్ణమూలానీతి బీజజాతాని. ఏతేన అల్లవాలికాదీసు ఠపితానం నిబ్బత్తపణ్ణమూలానం సిఙ్గివేరాదీనం సఙ్గహో కతో హోతి.

ఇదాని యేహి బీజేహి జాతత్తా రుక్ఖాదీని బీజజాతానీతి వుత్తాని, తాని దస్సేన్తో ‘‘మూలబీజ’’న్తిఆదిమాహ. తేసం ఉద్దేసో పాకటో ఏవ. నిద్దేసే యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి మూలే జాయన్తి మూలే సఞ్జాయన్తీతి ఏత్థ బీజతో నిబ్బత్తేన బీజం దస్సితం, తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో, యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి ఆలువకసేరుకమలుప్పలపుణ్డరీకకువలయకన్దపాటలిమూలాదిభేదే మూలే గచ్ఛవల్లిరుక్ఖాదీని జాయన్తి సఞ్జాయన్తి, తాని యమ్హి మూలే జాయన్తి చేవ సఞ్జాయన్తి చ తఞ్చ, పాళియం వుత్తం హలిద్దాది చ సబ్బమ్పి ఏతం మూలబీజం నామ. ఏసేవ నయో ఖన్ధబీజాదీసు. యేవాపనకఖన్ధబీజేసు పనేత్థ అమ్బాటకఇన్దసాలనుహీపాళిభద్దకణికారాదీని ఖన్ధబీజాని, అమూలవల్లి చతురస్సవల్లికణవీరాదీని ఫళుబీజాని మకచిసుమనజయసుమనాదీని అగ్గబీజాని, అమ్బజమ్బూపనసట్ఠిఆదీని బీజబీజానీతి దట్ఠబ్బాని.

౯౨. ఇదాని యం వుత్తం ‘‘భూతగామపాతబ్యతాయ పాచిత్తియ’’న్తి తత్థ సఞ్ఞావసేన ఆపత్తానాపత్తిభేదం పాతబ్యతాభేదఞ్చ దస్సేన్తో బీజే బీజసఞ్ఞీతిఆదిమాహ. తత్థ యథా ‘‘సాలీనం చేపి ఓదనం భుఞ్జతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౭౬) సాలితణ్డులానం ఓదనో ‘‘సాలీనం ఓదనో’’తి వుచ్చతి, ఏవం బీజతో సమ్భూతో భూతగామో ‘‘బీజ’’న్తి వుత్తోతి వేదితబ్బో. యం పన ‘‘బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౦) వుత్తం భూతగామపరిమోచనం కత్వా ఠపితం బీజం, తం దుక్కటవత్థు. అథ వా యదేతం ‘‘భూతగామో నామా’’తి సిక్ఖాపదవిభఙ్గస్స ఆదిపదం, తేన సద్ధిం యోజేత్వా యం బీజం భూతగామో నామ హోతి, తస్మిం బీజే బీజసఞ్ఞీ సత్థకాదీని గహేత్వా సయం వా ఛిన్దతి అఞ్ఞేన వా ఛేదాపేతి, పాసాణాదీని గహేత్వా సయం వా భిన్దతి అఞ్ఞేన వా భేదాపేతి, అగ్గిం ఉపసంహరిత్వా సయం వా పచతి అఞ్ఞేన వా పచాపేతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. యథారుతం పన గహేత్వా భూతగామవినిముత్తస్స బీజస్స ఛిన్దనాదిభేదాయ పాతబ్యతాయ పాచిత్తియం న వత్తబ్బం.

అయఞ్హేత్థ వినిచ్ఛయకథా – భూతగామం వికోపేన్తస్స పాచిత్తియం భూతగామపరిమోచితం పఞ్చవిధమ్పి బీజగామం వికోపేన్తస్స దుక్కటం. బీజగామభూతగామో నామేస అత్థి ఉదకట్ఠో, అత్థి థలట్ఠో. తత్థ ఉదకట్ఠో సాసపమత్తికా తిలబీజకాదిభేదా సపణ్ణికా అపణ్ణికా చ సబ్బా సేవాలజాతి అన్తమసో ఉదకపప్పటకం ఉపాదాయ ‘‘భూతగామో’’తి వేదితబ్బో. ఉదకపప్పటకో నామ ఉపరి థద్ధో ఫరుసవణ్ణో, హేట్ఠా ముదు నీలవణ్ణో హోతి. తత్థ యస్స సేవాలస్స మూలం ఓరూహిత్వా పథవియం పతిట్ఠితం, తస్స పథవీ ఠానం. యో ఉదకే సఞ్చరతి, తస్స ఉదకం. పథవియం పతిట్ఠితం యత్థ కత్థచి వికోపేన్తస్స ఉద్ధరిత్వా వా ఠానన్తరం సఙ్కామేన్తస్స పాచిత్తియం. ఉదకే సఞ్చరన్తం వికోపేన్తస్సేవ పాచిత్తియం. హత్థేహి పన ఇతో చితో చ వియూహిత్వా న్హాయితుం వట్టతి, సకలఞ్హి ఉదకం తస్స ఠానం. తస్మా న సో ఏత్తావతా ఠానన్తరం సఙ్కామితో హోతి. ఉదకతో పన ఉదకేన వినా సఞ్చిచ్చ ఉక్ఖిపితుం న వట్టతి, ఉదకేన సద్ధిం ఉక్ఖిపిత్వా పున ఉదకే పక్ఖిపితుం వట్టతి. పరిస్సావనన్తరేన నిక్ఖమతి, కప్పియం కారాపేత్వావ ఉదకం పరిభుఞ్జితబ్బం. ఉప్పలినీపదుమినీఆదీని జలజవల్లితిణాని ఉదకతో ఉద్ధరన్తస్స వా తత్థేవ వికోపేన్తస్స వా పాచిత్తియం. పరేహి ఉప్పాటితాని వికోపేన్తస్స దుక్కటం. తాని హి బీజగామే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. తిలబీజకసాసపమత్తకసేవాలోపి ఉదకతో ఉద్ధతో అమిలాతో అగ్గబీజసఙ్గహం గచ్ఛతి. మహాపచ్చరియాదీసు ‘‘అనన్తకతిలబీజకఉదకపప్పటకాదీని దుక్కటవత్థుకానీ’’తి వుత్తం, తత్థ కారణం న దిస్సతి. అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘సమ్పుణ్ణభూతగామో న హోతి, తస్మా దుక్కట’’న్తి వుత్తం, తమ్పి న సమేతి, భూతగామే హి పాచిత్తియం, బీజగామే దుక్కటం వుత్తం. అసమ్పుణ్ణభూతగామో నామ తతియో కోట్ఠాసో నేవ పాళియం న అట్ఠకథాసు ఆగతో. అథ ఏతం బీజగామసఙ్గహం గచ్ఛిస్సతీతి, తమ్పి న యుత్తం, అభూతగామమూలత్తా తాదిసస్స బీజగామస్సాతి. అపిచ ‘‘గరుకలహుకేసు గరుకే ఠాతబ్బ’’న్తి ఏతం వినయలక్ఖణం.

థలట్ఠే – ఛిన్నరుక్ఖానం అవసిట్ఠో హరితఖాణు నామ హోతి. తత్థ కకుధకరఞ్జపియఙ్గుపనసాదీనం ఖాణు ఉద్ధం వడ్ఢతి, సో భూతగామేన సఙ్గహితో. తాలనాళికేరాదీనం ఖాణు ఉద్ధం న వడ్ఢతి, సో బీజగామేన సఙ్గహితో. కదలియా పన అఫలితాయ ఖాణు భూతగామేన సఙ్గహితో, ఫలితాయ బీజగామేన. కదలీ పన ఫలితా యావ నీలపణ్ణా, తావ భూతగామేనేవ సఙ్గహితా, తథా ఫలితో వేళు. యదా పన అగ్గతో పట్ఠాయ సుస్సతి, తదా బీజగామేన సఙ్గహం గచ్ఛతి. కతరబీజగామేన? ఫళుబీజగామేన. కిం తతో నిబ్బత్తతి? న కిఞ్చి. యది హి నిబ్బత్తేయ్య, భూతగామేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛేయ్య. ఇన్దసాలాదిరుక్ఖే ఛిన్దిత్వా రాసిం కరోన్తి, కిఞ్చాపి రాసికతదణ్డకేహి రతనప్పమాణాపి సాఖా నిక్ఖమన్తి, బీజగామేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. తత్థ మణ్డపత్థాయ వా వతిఅత్థాయ వా వల్లిఆరోపనత్థాయ వా భూమియం నిఖణన్తి, మూలేసు చేవ పణ్ణేసు చ నిగ్గతేసు పున భూతగామసఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. మూలమత్తేసు పన పణ్ణమత్తేసు వా నిగ్గతేసు బీజగామేన సఙ్గహితా ఏవ.

యాని కానిచి బీజాని పథవియం వా ఉదకేన సిఞ్చిత్వా ఠపితాని, కపాలాదీసు వా అల్లపంసుం పక్ఖిపిత్వా నిక్ఖిత్తాని హోన్తి, సబ్బాని మూలమత్తే పణ్ణమత్తే వా నిగ్గతేపి బీజానియేవ. సచేపి మూలాని చ ఉపరి అఙ్కురో చ నిగ్గచ్ఛతి, యావ అఙ్కురో హరితో న హోతి, తావ బీజానియేవ. ముగ్గాదీనం పన పణ్ణేసు ఉట్ఠితేసు వీహిఆదీనం వా అఙ్కురే హరితే నీలపణ్ణవణ్ణే జాతే భూతగామసఙ్గహం గచ్ఛన్తి. తాలట్ఠీనం పఠమం సూకరదాఠా వియ మూలం నిగ్గచ్ఛతి. నిగ్గతేపి యావ ఉపరి పత్తవట్టి న నిగ్గచ్ఛతి, తావ బీజగామోయేవ. నాళికేరస్స తచం భిన్దిత్వా దన్తసూచి వియ అఙ్కురో నిగ్గచ్ఛతి, యావ మిగసిఙ్గసదిసా నీలపత్తవట్టి న హోతి, తావ బీజగామోయేవ. మూలే అనిగ్గతేపి తాదిసాయ పత్తవట్టియా జాతాయ అమూలకభూతగామే సఙ్గహం గచ్ఛతి.

అమ్బట్ఠిఆదీని వీహిఆదీహి వినిచ్ఛినితబ్బాని. వన్దాకా వా అఞ్ఞా వా యా కాచి రుక్ఖే జాయిత్వా రుక్ఖం ఓత్థరతి, రుక్ఖోవ తస్సా ఠానం, తం వికోపేన్తస్స వా తతో ఉద్ధరన్తస్స వా పాచిత్తియం. ఏకా అమూలికా లతా హోతి, అఙ్గులివేఠకో వియ వనప్పగుమ్బదణ్డకే వేఠేతి, తస్సాపి అయమేవ వినిచ్ఛయో. గేహముఖపాకారవేదికాచేతియాదీసు నీలవణ్ణో సేవాలో హోతి, యావ ద్వే తీణి పత్తాని న సఞ్జాయన్తి తావ అగ్గబీజసఙ్గహం గచ్ఛతి. పత్తేసు జాతేసు పాచిత్తియవత్థు. తస్మా తాదిసేసు ఠానేసు సుధాలేపమ్పి దాతుం న వట్టతి. అనుపసమ్పన్నేన లిత్తస్స ఉపరిస్నేహలేపో దాతుం వట్టతి. సచే నిదాఘసమయే సుక్ఖసేవాలో తిట్ఠతి, తం సమ్ముఞ్జనీఆదీహి ఘంసిత్వా అపనేతుం వట్టతి. పానీయఘటాదీనం బహి సేవాలో దుక్కటవత్థు, అన్తో అబ్బోహారికో. దన్తకట్ఠపూవాదీసు కణ్ణకమ్పి అబ్బోహారికమేవ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సచే గేరుకపరికమ్మకతా భిత్తి కణ్ణకితా హోతి, చోళకం తేమేత్వా పీళేత్వా పమజ్జితబ్బా’’తి (మహావ. ౬౬).

పాసాణజాతిపాసాణదద్దుసేవాలసేలేయ్యకాదీని అహరితవణ్ణాని అపత్తకాని చ దుక్కటవత్థుకాని. అహిచ్ఛత్తకం యావ మకుళం హోతి, తావ దుక్కటవత్థు. పుప్ఫితకాలతో పట్ఠాయ అబ్బోహారికం. అల్లరుక్ఖతో పన అహిచ్ఛత్తకం గణ్హన్తో రుక్ఖత్తచం వికోపేతి, తస్మా తత్థ పాచిత్తియం. రుక్ఖపప్పటికాయపి ఏసేవ నయో. యా పన ఇన్దసాలకకుధాదీనం పప్పటికా రుక్ఖతో ముచ్చిత్వా తిట్ఠతి, తం గణ్హన్తస్స అనాపత్తి. నియ్యాసమ్పి రుక్ఖతో ముచ్చిత్వా ఠితం సుక్ఖరుక్ఖే వా లగ్గం గణ్హితుం వట్టతి. అల్లరుక్ఖతో న వట్టతి. లాఖాయపి ఏసేవ నయో. రుక్ఖం చాలేత్వా పణ్డుపలాసం వా పరిణతకణికారాదిపుప్ఫం వా పాతేన్తస్స పాచిత్తియమేవ. హత్థకుక్కుచ్చేన ముదుకేసు ఇన్దసాలనుహీఖన్ధాదీసు వా తత్థజాతకతాలపణ్ణాదీసు వా అక్ఖరం ఛిన్దన్తస్సాపి ఏసేవ నయో.

సామణేరానం పుప్ఫం ఓచినన్తానం సాఖం ఓనామేత్వా దాతుం వట్టతి. తేహి పన పుప్ఫేహి పానీయం న వాసేతబ్బం. పానీయవాసత్థికేన సామణేరం ఉక్ఖిపిత్వా ఓచినాపేతబ్బాని. ఫలసాఖాపి అత్తనా ఖాదితుకామేన న ఓనామేతబ్బా. సామణేరం ఉక్ఖిపిత్వా ఫలం గాహాపేతబ్బం. యంకిఞ్చి గచ్ఛం వా లతం వా ఉప్పాటేన్తేహి సామణేరేహి సద్ధిం గహేత్వా ఆకడ్ఢితుం న వట్టతి. తేసం పన ఉస్సాహజననత్థం అనాకడ్ఢన్తేన కడ్ఢనాకారం దస్సేన్తేన వియ అగ్గే గహేతుం వట్టతి. యేసం రుక్ఖానం సాఖా రుహతి, తేసం సాఖం మక్ఖికాబీజనాదీనం అత్థాయ కప్పియం అకారాపేత్వా గహితం తచే వా పత్తే వా అన్తమసో నఖేనపి విలిఖన్తస్స దుక్కటం. అల్లసిఙ్గివేరాదీసుపి ఏసేవ నయో. సచే పన కప్పియం కారాపేత్వా సీతలే పదేసే ఠపితస్స మూలం సఞ్జాయతి, ఉపరిభాగే ఛిన్దితుం వట్టతి. సచే అఙ్కురో జాయతి, హేట్ఠాభాగే ఛిన్దితుం వట్టతి. మూలే చ నీలఙ్కురే చ జాతే న వట్టతి.

ఛిన్దతి వా ఛేదాపేతి వాతి అన్తమసో సమ్ముఞ్జనోసలాకాయపి తిణాని ఛిన్దిస్సామీతి భూమిం సమ్మజ్జన్తో సయం వా ఛిన్దతి, అఞ్ఞేన వా ఛేదాపేతి. భిన్దతి వా భేదాపేతి వాతి అన్తమసో చఙ్కమన్తోపి ఛిజ్జనకం ఛిజ్జతు, భిజ్జనకం భిజ్జతు, చఙ్కమితట్ఠానం దస్సేస్సామీతి సఞ్చిచ్చ పాదేహి అక్కమన్తో తిణవల్లిఆదీని సయం వా భిన్దతి అఞ్ఞేన వా భేదాపేతి. సచేపి హి తిణం వా లతం వా గణ్ఠిం కరోన్తస్స భిజ్జతి, గణ్ఠిపి న కాతబ్బో. తాలరుక్ఖాదీసు పన చోరానం అనారుహనత్థాయ దారుమక్కటకం ఆకోటేన్తి, కణ్టకే బన్ధన్తి, భిక్ఖుస్స ఏవం కాతుం న వట్టతి. సచే దారుమక్కటకో రుక్ఖే అల్లీనమత్తోవ హోతి, రుక్ఖం న పీళేతి, వట్టతి. ‘‘రుక్ఖం ఛిన్ద, లతం ఛిన్ద, కన్దం వా మూలం వా ఉప్పాటేహీ’’తి వత్తుమ్పి వట్టతి, అనియామితత్తా. నియామేత్వా పన ‘‘ఇమం రుక్ఖం ఛిన్దా’’తిఆది వత్తుం న వట్టతి. నామం గహేత్వాపి ‘‘అమ్బరుక్ఖం చతురస్సవల్లిం ఆలువకన్దం ముఞ్జతిణం అసుకరుక్ఖచ్ఛల్లిం ఛిన్ద భిన్ద ఉప్పాటేహీ’’తిఆదివచనమ్పి అనియామితమేవ హోతి. ‘‘ఇమం అమ్బరుక్ఖ’’న్తిఆదివచనమేవ హి నియామితం నామ, తం న వట్టతి.

పచతి వా పచాపేతి వాతి అన్తమసో పత్తమ్పి పచితుకామో తిణాదీనం ఉపరి సఞ్చిచ్చ అగ్గిం కరోన్తో సయం వా పచతి, అఞ్ఞేన వా పచాపేతీతి సబ్బం పథవీఖణనసిక్ఖాపదే వుత్తనయేన వేదితబ్బం. అనియామేత్వా పన ‘‘ముగ్గే పచ, మాసే పచా’’తిఆది వత్తుం వట్టతి. ‘‘ఇమే ముగ్గే పచ, ఇమే మాసే పచా’’తి ఏవం వత్తుం న వట్టతి.

అనాపత్తి ఇమం జానాతిఆదీసు ‘‘ఇమం మూలభేసజ్జం జాన, ఇమం మూలం వా పణ్ణం వా దేహి, ఇమం రుక్ఖం వా లతం వా ఆహర, ఇమినా పుప్ఫేన వా ఫలేన వా పణ్ణేన వా అత్థో, ఇమం రుక్ఖం వా లతం వా ఫలం వా కప్పియం కరోహీ’’తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ఏత్తావతా భూతగామపరిమోచనం కతం హోతి. పరిభుఞ్జన్తేన పన బీజగామపరిమోచనత్థం పున కప్పియం కారేతబ్బం.

కప్పియకరణఞ్చేత్థ ఇమినా సుత్తానుసారేన వేదితబ్బం – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహి సమణకప్పేహి ఫలం పరిభుఞ్జితుం అగ్గిపరిజితం సత్థపరిజితం నఖపరిజితం అబీజం నిబ్బట్టబీజమేవ పఞ్చమ’’న్తి. తత్థ ‘‘అగ్గిపరిజిత’’న్తి అగ్గినా పరిజితం అధిభూతం దడ్ఢం ఫుట్ఠన్తి అత్థో. ‘‘సత్థపరిజిత’’న్తి సత్థేన పరిజితం అధిభూతం ఛిన్నం విద్ధం వాతి అత్థో. ఏస నయో నఖపరిజితే. అబీజనిబ్బట్టబీజాని సయమేవ కప్పియాని. అగ్గినా కప్పియం కరోన్తేన కట్ఠగ్గిగోమయగ్గిఆదీసు యేన కేనచి అన్తమసో లోహఖణ్డేనపి ఆదిత్తేన కప్పియం కాతబ్బం. తఞ్చ ఖో ఏకదేసే ఫుసన్తేన ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ కాతబ్బం. సత్థేన కరోన్తేన యస్స కస్సచి లోహమయసత్థస్స అన్తమసో సూచినఖచ్ఛేదనానమ్పి తుణ్డేన వా ధారాయ వా ఛేదం వా వేధం వా దస్సేన్తేన ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ కాతబ్బం. నఖేన కప్పియం కరోన్తేన పూతినఖేన న కాతబ్బం. మనుస్సానం పన సీహబ్యగ్ఘదీపిమక్కటాదీనం సకున్తానఞ్చ నఖా తిఖిణా హోన్తి, తేహి కాతబ్బం. అస్సమహింససూకరమిగగోరూపాదీనం ఖురా అతిఖిణా, తేహి న కాతబ్బం, కతమ్పి అకతం హోతి. హత్థినఖా పన ఖురా న హోన్తి, తేహి వట్టతి. యేహి పన కాతుం వట్టతి, తేహి తత్థజాతకేహిపి ఉద్ధరిత్వా గహితకేహిపి ఛేదం వా వేధం వా దస్సేన్తేన ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ కాతబ్బం.

తత్థ సచేపి బీజానం పబ్బతమత్తో రాసి రుక్ఖసహస్సం వా ఛిన్దిత్వా ఏకాబద్ధం కత్వా ఉచ్ఛూనం వా మహాభారో బన్ధిత్వా ఠపితో హోతి, ఏకస్మిం బీజే వా రుక్ఖసాఖాయ వా ఉచ్ఛుమ్హి వా కప్పియే కతే సబ్బం కతం హోతి. ఉచ్ఛూ చ దారూని చ ఏకతో బద్ధాని హోన్తి, ఉచ్ఛుం కప్పియం కరిస్సామీతి దారుం విజ్ఝతి, వట్టతియేవ. సచే పన యాయ రజ్జుయా వా వల్లియా వా బద్ధాని, తం విజ్ఝతి, న వట్టతి. ఉచ్ఛుఖణ్డానం పచ్ఛిం పూరేత్వా ఆహరన్తి, ఏకస్మిం ఖణ్డే కప్పియే కతే సబ్బం కతమేవ హోతి. మరిచపక్కాదీహి మిస్సేత్వా భత్తం ఆహరన్తి, ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి వుత్తే సచేపి భత్తసిత్థే విజ్ఝతి, వట్టతియేవ. తిలతణ్డులాదీసుపి ఏసేవ నయో. యాగుయా పక్ఖిత్తాని పన ఏకాబద్ధాని హుత్వా న సన్తిట్ఠన్తి, తత్థ ఏకమేకం విజ్ఝిత్వా కప్పియం కాతబ్బమేవ. కపిత్థఫలాదీనం అన్తో మిఞ్జం కటాహం ముఞ్చిత్వా సఞ్చరతి, భిన్దాపేత్వా కప్పియం కారాపేతబ్బం. ఏకాబద్ధం హోతి, కటాహేపి కాతుం వట్టతి.

అసఞ్చిచ్చాతి పాసాణరుక్ఖాదీని వా పవట్టేన్తస్స సాఖం వా కడ్ఢన్తస్స కత్తరదణ్డేన వా భూమిం పహరిత్వా గచ్ఛన్తస్స తిణాని ఛిజ్జన్తి, తాని తేన ఛిన్దిస్సామీతి ఏవం సఞ్చిచ్చ అచ్ఛిన్నత్తా అసఞ్చిచ్చ ఛిన్నాని నామ హోన్తి. ఇతి అసఞ్చిచ్చ ఛిన్దన్తస్స అనాపత్తి.

అసతియాతి అఞ్ఞవిహితో కేనచి సద్ధిం కిఞ్చి కథేన్తో పాదఙ్గుట్ఠకేన వా హత్థేన వా తిణం వా లతం వా ఛిన్దన్తో తిట్ఠతి, ఏవం అసతియా ఛిన్దన్తస్స అనాపత్తి.

అజానన్తస్సాతి ఏత్థబ్భన్తరే బీజగామోతి వా భూతగామోతి వా న జానాతి, ఛిన్దామీతిపి న జానాతి, కేవలం వతియా వా పలాలపుఞ్జే వా నిఖాదనం వా ఖణిత్తిం వా కుదాలం వా సఙ్గోపనత్థాయ ఠపేతి, డయ్హమానహత్థో వా అగ్గిం పాతేతి, తత్ర చే తిణాని ఛిజ్జన్తి వా డయ్హన్తి వా అనాపత్తి. మనుస్సవిగ్గహపారాజికవణ్ణనాయం పన సబ్బఅట్ఠకథాసు ‘‘సచే భిక్ఖు రుక్ఖేన వా అజ్ఝోత్థటో హోతి, ఓపాతే వా పతితో సక్కా చ హోతి రుక్ఖం ఛిన్దిత్వా భూమిం వా ఖణిత్వా నిక్ఖమితుం, జీవితహేతుపి అత్తనా న కాతబ్బం. అఞ్ఞేన పన భిక్ఖునా భూమిం వా ఖణిత్వా రుక్ఖం వా ఛిన్దిత్వా అల్లరుక్ఖతో వా దణ్డకం ఛిన్దిత్వా తం రుక్ఖం పవట్టేత్వా నిక్ఖామేతుం వట్టతి, అనాపత్తీ’’తి వుత్తం. తత్థ కారణం న దిస్సతి – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దవడాహే డయ్హమానే పటగ్గిం దాతుం, పరిత్తం కాతు’’న్తి (చూళవ. ౨౮౩) ఇదం పన ఏకమేవ సుత్తం దిస్సతి. సచే ఏతస్స అనులోమం ‘‘అత్తనో న వట్టతి, అఞ్ఞస్స వట్టతీ’’తి ఇదం నానాకరణం న సక్కా లద్ధుం. అత్తనో అత్థాయ కరోన్తో అత్తసినేహేన అకుసలచిత్తేనేవ కరోతి, పరో పన కారుఞ్ఞేన, తస్మా అనాపత్తీతి చే. ఏతమ్పి అకారణం. కుసలచిత్తేనాపి హి ఇమం ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. సబ్బఅట్ఠకథాసు పన వుత్తత్తా న సక్కా పటిసేధేతుం. గవేసితబ్బా ఏత్థ యుత్తి. అట్ఠకథాచరియానం వా సద్ధాయ గన్తబ్బన్తి. సేసం ఉత్తానమేవ.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి. కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

భూతగామసిక్ఖాపదం పఠమం.

౨. అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౯౪. దుతియసిక్ఖాపదే – అనాచారం ఆచరిత్వాతి అకాతబ్బం కత్వా; కాయవచీద్వారేసు ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వాతి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీతి అఞ్ఞేన వచనేన అఞ్ఞం వచనం పటిచరతి పటిచ్ఛాదేతి అజ్ఝోత్థరతి; ఇదాని తం పటిచరణవిధిం దస్సేన్తో ‘‘కో ఆపన్నో’’తిఆదిమాహ. తత్రాయం వచనసమ్బన్ధో – సో కిర కిఞ్చి వీతిక్కమం దిస్వా ‘‘ఆవుసో, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి సఙ్ఘమజ్ఝే ఆపత్తియా అనుయుఞ్జియమానో ‘‘కో ఆపన్నో’’తి వదతి. ‘‘తతో త్వ’’న్తి వుత్తే ‘‘అహం కిం ఆపన్నో’’తి వదతి. అథ ‘‘పాచిత్తియం వా దుక్కటం వా’’తి వుత్తే వత్థుం పుచ్ఛన్తో ‘‘అహం కిస్మిం ఆపన్నో’’తి వదతి. తతో ‘‘అసుకస్మిం నామ వత్థుస్మి’’న్తి వుత్తే ‘‘అహం కథం ఆపన్నో, కిం కరోన్తో ఆపన్నోమ్హీ’’తి పుచ్ఛతి. అథ ‘‘ఇదం నామ కరోన్తో ఆపన్నో’’తి వుత్తే ‘‘కం భణథా’’తి వదతి. తతో ‘‘తం భణామా’’తి వుత్తే ‘‘కిం భణథా’’తి వదతి.

అపిచేత్థ అయం పాళిముత్తకోపి అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణవిధి – భిక్ఖూహి ‘‘తవ సిపాటికాయ కహాపణో దిట్ఠో, కిస్సేవమసారుప్పం కరోసీ’’తి వుత్తో ‘‘సుదిట్ఠం, భన్తే, న పనేసో కహాపణో; తిపుమణ్డలం ఏత’’న్తి భణన్తో వా ‘‘త్వం సురం పివన్తో దిట్ఠో, కిస్సేవం కరోసీ’’తి వుత్తో ‘‘సుదిట్ఠో, భన్తే, న పనేసా సురా, భేసజ్జత్థాయ సమ్పాదితం అరిట్ఠ’’న్తి భణన్తో వా ‘‘త్వం పటిచ్ఛన్నే ఆసనే మాతుగామేన సద్ధిం నిసిన్నో దిట్ఠో, కిస్సేవమసారుప్పం కరోసీ’’తి వుత్తో ‘‘యేన దిట్ఠం సుదిట్ఠం, విఞ్ఞూ పనేత్థ దుతియో అత్థి, సో కిస్స న దిట్ఠో’’తి భణన్తో వా, ‘‘ఈదిసం తయా కిఞ్చి దిట్ఠ’’న్తి పుట్ఠో ‘‘న సుణామీ’’తి సోతముపనేన్తో వా, సోతద్వారే పుచ్ఛన్తానం చక్ఖుం ఉపనేన్తో వా, అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీతి వేదితబ్బో. అఞ్ఞవాదకం రోపేతూతి అఞ్ఞవాదకం ఆరోపేతు; పతిట్ఠాపేతూతి అత్థో. విహేసకం రోపేతూతి ఏతస్మిమ్పి ఏసేవ నయో.

౯౮. అఞ్ఞవాదకే విహేసకే పాచిత్తియన్తి ఏత్థ అఞ్ఞం వదతీతి అఞ్ఞవాదకం; అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణస్సేతం నామం. విహేసేతీతి విహేసకం; తుణ్హీభూతస్సేతం నామం, తస్మిం అఞ్ఞవాదకే విహేసకే. పాచిత్తియన్తి వత్థుద్వయే పాచిత్తియద్వయం వుత్తం.

౧౦౦. అరోపితే అఞ్ఞవాదకేతి కమ్మవాచాయ అనారోపితే అఞ్ఞవాదకే. అరోపితే విహేసకేతి ఏతస్మిమ్పి ఏసేవ నయో.

౧౦౧. ధమ్మకమ్మే ధమ్మకమ్మసఞ్ఞీతిఆదీసు యం తం అఞ్ఞవాదకవిహేసకరోపనకమ్మం కతం, తఞ్చే ధమ్మకమ్మం హోతి, సో చ భిక్ఖు తస్మిం ధమ్మకమ్మసఞ్ఞీ అఞ్ఞవాదకఞ్చ విహేసకఞ్చ కరోతి, అథస్స తస్మిం అఞ్ఞవాదకే చ విహేసకే చ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

౧౦౨. అజానన్తో పుచ్ఛతీతి ఆపత్తిం వా ఆపన్నభావం అజానన్తోయేవ ‘‘కిం తుమ్హే భణథ, అహం న జానామీ’’తి పుచ్ఛతి. గిలానో వా న కథేతీతి ముఖే తాదిసో బ్యాధి హోతి, యేన కథేతుం న సక్కోతి. సఙ్ఘస్స భణ్డనం వాతిఆదీసు సఙ్ఘమజ్ఝే కథితే తప్పచ్చయా సఙ్ఘస్స భణ్డనం వా కలహో వా వివాదో వా భవిస్సతి, సో మా అహోసీతి మఞ్ఞమానో న కథేతీతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సేసం ఉత్తానమేవాతి.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, సియా కిరియం, సియా అకిరియం, అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరన్తస్స హి కిరియం హోతి, తుణ్హీభావేన విహేసన్తస్స అకిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదం దుతియం.

౩. ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౦౩. తతియసిక్ఖాపదే – దబ్బం మల్లపుత్తం భిక్ఖూ ఉజ్ఝాపేన్తీతి ‘‘ఛన్దాయ దబ్బో మల్లపుత్తో’’తిఆదీని వదన్తా తం ఆయస్మన్తం తేహి భిక్ఖూహి అవజానాపేన్తి, అవఞ్ఞాయ ఓలోకాపేన్తి, లామకతో వా చిన్తాపేన్తీ’’తి అత్థో. లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థానుసారేన వేదితబ్బం. ఓజ్ఝాపేన్తీతిపి పాఠో. అయమేవత్థో. ఛన్దాయాతి ఛన్దేన పక్ఖపాతేన; అత్తనో అత్తనో సన్దిట్ఠసమ్భత్తానం పణీతాని పఞ్ఞపేతీతి అధిప్పాయో. ఖియ్యన్తీతి ‘‘ఛన్దాయ దబ్బో మల్లపుత్తో’’తిఆదీని వదన్తా పకాసేన్తి.

౧౦౫. ఉజ్ఝాపనకే ఖియ్యనకే పాచిత్తియన్తి ఏత్థ యేన వచనేన ఉజ్ఝాపేన్తి, తం ఉజ్ఝాపనకం. యేన చ ఖియ్యన్తి తం ఖియ్యనకం. తస్మిం ఉజ్ఝాపనకే ఖియ్యనకే. పాచిత్తియన్తి వత్థుద్వయే పాచిత్తియద్వయం వుత్తం.

౧౦౬. ఉజ్ఝాపనకం నామ ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మతం సేనాసనపఞ్ఞాపకం వా…పే… అప్పమత్తకవిస్సజ్జనకం వాతి ఏతేసం పదానం ‘‘మఙ్కుకత్తుకామో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. అవణ్ణం కత్తుకామో అయసం కత్తుకామోతి ఇమేసం పన వసేన ఉపసమ్పన్నన్తిఆదీసు ‘‘ఉపసమ్పన్నస్సా’’తి ఏవం విభత్తివిపరిణామో కాతబ్బో. ఉజ్ఝాపేతి వా ఖియ్యతి వా ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఏత్థ పన యస్మా ‘‘ఖియ్యనకం నామా’’తి ఏవం మాతికాపదం ఉద్ధరిత్వాపి ‘‘ఉజ్ఝాపనకం నామా’’తి ఇమస్స పదస్స వుత్తవిభఙ్గోయేవ వత్తబ్బో హోతి, అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదే వియ అఞ్ఞో విసేసో నత్థి, తస్మా తం విసుం అనుద్ధరిత్వా అవిభజిత్వా నిగమనమేవ ఏకతో కతన్తి వేదితబ్బం. ధమ్మకమ్మే ధమ్మకమ్మసఞ్ఞీతిఆదీసు యం తస్స ఉపసమ్పన్నస్స సమ్ముతికమ్మం కతం తఞ్చే ధమ్మకమ్మం హోతి, సో చ భిక్ఖు తస్మిం ధమ్మకమ్మసఞ్ఞీ ఉజ్ఝాపనకఞ్చ ఖియ్యనకఞ్చ కరోతి, అథస్స తస్మిం ఉజ్ఝాపనకే చ ఖియ్యనకే చ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

అనుపసమ్పన్నం ఉజ్ఝాపేతి వా ఖియ్యతి వాతి ఏత్థ ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మతం అఞ్ఞం అనుపసమ్పన్నం ఉజ్ఝాపేతి అవజానాపేతి, తస్స వా తం సన్తికే ఖియ్యతీతి అత్థో. ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన అసమ్మతన్తి కమ్మవాచాయ అసమ్మతం కేవలం ‘‘తవేసో భారో’’తి సఙ్ఘేన ఆరోపితభారం భిక్ఖూనం వా ఫాసువిహారత్థాయ సయమేవ తం భారం వహన్తం, యత్ర వా ద్వే తయో భిక్ఖూ విహరన్తి, తత్ర వా తాదిసం కమ్మం కరోన్తన్తి అధిప్పాయో. అనుపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మతం వా అసమ్మతం వాతి ఏత్థ పన కిఞ్చాపి అనుపసమ్పన్నస్స తేరస సమ్ముతియో దాతుం న వట్టన్తి. అథ ఖో ఉపసమ్పన్నకాలే లద్ధసమ్ముతికో పచ్ఛా అనుపసమ్పన్నభావే ఠితో, తం సన్ధాయ ‘‘సఙ్ఘేన సమ్మతం వా’’తి వుత్తం. యస్స పన బ్యత్తస్స సామణేరస్స కేవలం సఙ్ఘేన వా సమ్మతేన వా భిక్ఖునా ‘‘త్వం ఇదం కమ్మం కరోహీ’’తి భారో కతో, తాదిసం సన్ధాయ ‘‘అసమ్మతం వా’’తి వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదం తతియం.

౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౦౮. చతుత్థసిక్ఖాపదే – హేమన్తికే కాలేతి హేమన్తకాలే హిమపాతసమయే. కాయం ఓతాపేన్తాతి మఞ్చపీఠాదీసు నిసిన్నా బాలాతపేన కాయం ఓతాపేన్తా. కాలే ఆరోచితేతి యాగుభత్తాదీసు యస్స కస్సచి కాలే ఆరోచితే. ఓవట్ఠం హోతీతి హిమవస్సేన ఓవట్ఠం తిన్తం హోతి.

౧౧౦. అవస్సికసఙ్కేతేతి వస్సికవస్సానమాసాతి ఏవం అపఞ్ఞత్తే చత్తారో హేమన్తికే చత్తారో చ గిమ్హికే అట్ఠ మాసేతి అత్థో. మణ్డపే వాతి సాఖామణ్డపే వా పదరమణ్డపే వా. రుక్ఖమూలే వాతి యస్స కస్సచి రుక్ఖస్స హేట్ఠా. యత్థ కాకా వా కులలా వా న ఊహదన్తీతి యత్థ ధువనివాసేన కులావకే కత్వా వసమానా ఏతే కాకకులలా వా అఞ్ఞే వా సకున్తా తం సేనాసనం న ఊహదన్తి, తాదిసే రుక్ఖమూలే నిక్ఖిపితుం అనుజానామీతి. తస్మా యత్థ గోచరప్పసుతా సకున్తా విస్సమిత్వా గచ్ఛన్తి, తస్స రుక్ఖస్స మూలే నిక్ఖిపితుం వట్టతి. యస్మిం పన ధువనివాసేన కులావకే కత్వా వసన్తి, తస్స రుక్ఖస్స మూలే న నిక్ఖిపితబ్బం. ‘‘అట్ఠ మాసే’’తి వచనతో యేసు జనపదేసు వస్సకాలే న వస్సతి, తేసుపి చత్తారో మాసే నిక్ఖిపితుం న వట్టతియేవ. ‘‘అవస్సికసఙ్కేతే’’తి వచనతో యత్థ హేమన్తే దేవో వస్సతి, తత్థ హేమన్తేపి అజ్ఝోకాసే నిక్ఖిపితుం న వట్టతి. గిమ్హే పన సబ్బత్థ విగతవలాహకం విసుద్ధం నభం హోతి, ఏవరూపే కాలే కేనచిదేవ కరణీయేన అజ్ఝోకాసే మఞ్చపీఠం నిక్ఖిపితుం వట్టతి.

అబ్భోకాసికేనాపి వత్తం జానితబ్బం, తస్స హి సచే పుగ్గలికమఞ్చకో అత్థి, తత్థేవ సయితబ్బం. సఙ్ఘికం గణ్హన్తేన వేత్తేన వా వాకేన వా వీతమఞ్చకో గహేతబ్బో. తస్మిం అసతి పురాణమఞ్చకో గహేతబ్బో. తస్మిమ్పి అసతి నవవాయిమో వా ఓనద్ధకో వా గహేతబ్బో. గహేత్వా చ పన ‘‘అహం ఉక్కట్ఠరుక్ఖమూలికో ఉక్కట్ఠఅబ్భోకాసికో’’తి చీవరకుటిమ్పి అకత్వా అసమయే అజ్ఝోకాసే రుక్ఖమూలే వా పఞ్ఞపేత్వా నిపజ్జితుం న వట్టతి. సచే పన చతుగ్గుణేనపి చీవరేన కతకుటి అతేమేన్తం రక్ఖితుం న సక్కోతి, సత్తాహవద్దలికాదీని భవన్తి, భిక్ఖునో కాయానుగతికత్తా వట్టతి.

అరఞ్ఞే పణ్ణకుటీసు వసన్తానం సీలసమ్పదాయ పసన్నచిత్తా మనుస్సా నవం మఞ్చపీఠం దేన్తి ‘‘సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జథా’’తి వసిత్వా గచ్ఛన్తేహి సామన్తవిహారే సభాగభిక్ఖూనం పేసేత్వా గన్తబ్బం, సభాగానం అభావే అనోవస్సకే నిక్ఖిపిత్వా గన్తబ్బం, అనోవస్సకే అసతి రుక్ఖే లగ్గేత్వా గన్తబ్బం. చేతియఙ్గణే సమ్మజ్జనిం గహేత్వా భోజనసాలఙ్గణం వా ఉపోసథాగారఙ్గణం వా పరివేణదివాట్ఠానఅగ్గిసాలాదీసు వా అఞ్ఞతరం సమ్మజ్జిత్వా ధోవిత్వా పున సమ్మజ్జనీమాళకేయేవ ఠపేతబ్బా. ఉపోసథాగారాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం గహేత్వా అవసేసాని సమ్మజ్జన్తస్సాపి ఏసేవ నయో.

యో పన భిక్ఖాచారమగ్గం సమ్మజ్జన్తోవ గన్తుకామో హోతి, తేన సమ్మజ్జిత్వా సచే అన్తరామగ్గే సాలా అత్థి, తత్థ ఠపేతబ్బా. సచే నత్థి, వలాహకానం అనుట్ఠితభావం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘యావాహం గామతో నిక్ఖమామి, తావ న వస్సిస్సతీ’’తి జానన్తేన యత్థ కత్థచి నిక్ఖిపిత్వా పున పచ్చాగచ్ఛన్తేన పాకతికట్ఠానే ఠపేతబ్బా. సచే వస్సిస్సతీతి జానన్తో అజ్ఝోకాసే ఠపేతి, దుక్కటన్తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. సచే పన తత్ర తత్రేవ సమ్మజ్జనత్థాయ సమ్మజ్జనీ నిక్ఖిత్తా హోతి, తం తం ఠానం సమ్మజ్జిత్వా తత్ర తత్రేవ నిక్ఖిపితుం వట్టతి. ఆసనసాలం సమ్మజ్జన్తేన వత్తం జానితబ్బం. తత్రిదం వత్తం – మజ్ఝతో పట్ఠాయ పాదట్ఠానాభిముఖా వాలికా హరితబ్బా. కచవరం హత్థేహి గహేత్వా బహి ఛడ్డేతబ్బం.

౧౧౧. మసారకోతి మఞ్చపాదే విజ్ఝిత్వా తత్థ అటనియో పవేసేత్వా కతో. బున్దికాబద్ధోతి అటనీహి మఞ్చపాదే డంసాపేత్వా పల్లఙ్కసఙ్ఖేపేన కతో. కుళీరపాదకోతి అస్సమేణ్డకాదీనం పాదసదిసేహి పాదేహి కతో. యో వా పన కోచి వఙ్కపాదకో, అయం వుచ్చతి కుళీరపాదకో. ఆహచ్చపాదకోతి అయం పన ‘‘ఆహచ్చపాదకో నామ మఞ్చో అఙ్గే విజ్ఝిత్వా కతో హోతీ’’తి ఏవం పరతో పాళియంయేవ వుత్తో, తస్మా అటనియో విజ్ఝిత్వా తత్థ పాదసిఖం పవేసేత్వా ఉపరి ఆణిం దత్వా కతమఞ్చో ‘‘ఆహచ్చపాదకో’’తి వేదితబ్బో. పీఠేపి ఏసేవ నయో. అన్తో సంవేఠేత్వా బద్ధం హోతీతి హేట్ఠా చ ఉపరి చ విత్థతం మజ్ఝే సఙ్ఖిత్తం పణవసణ్ఠానం కత్వా బద్ధం హోతి, తం కిర మజ్ఝే సీహబ్యగ్ఘచమ్మపరిక్ఖిత్తమ్పి కరోన్తి. అకప్పియచమ్మం నామేత్థ నత్థి. సేనాసనఞ్హి సోవణ్ణమయమ్పి వట్టతి, తస్మా తం మహగ్ఘం హోతి. అనుపసమ్పన్నం సన్థరాపేతి తస్స పలిబోధోతి యేన సన్థరాపితం, తస్స పలిబోధో. లేడ్డుపాతం అతిక్కమన్తస్స ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతం అతిక్కమన్తస్స పాచిత్తియం.

అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – థేరో భోజనసాలాయం భత్తకిచ్చం కత్వా దహరం ఆణాపేతి ‘‘గచ్ఛ దివాట్ఠానే మఞ్చపీఠం పఞ్ఞపేహీ’’తి. సో తథా కత్వా నిసిన్నో. థేరో యథారుచిం విచరిత్వా తత్థ గన్త్వా థవికం వా ఉత్తరాసఙ్గం వా ఠపేతి, తతో పట్ఠాయ థేరస్స పలిబోధో. నిసీదిత్వా సయం గచ్ఛన్తో నేవ ఉద్ధరతి, న ఉద్ధరాపేతి, లేడ్డుపాతాతిక్కమే పాచిత్తియం. సచే పన థేరో తత్థ థవికం వా ఉత్తరాసఙ్గం వా అట్ఠపేత్వా చఙ్కమన్తోవ దహరం ‘‘గచ్ఛ త్వ’’న్తి భణతి, తేన ‘‘ఇదం భన్తే మఞ్చపీఠ’’న్తి ఆచిక్ఖితబ్బం. సచే థేరో వత్తం జానాతి ‘‘త్వం గచ్ఛ, అహం పాకతికం కరిస్సామీ’’తి వత్తబ్బం. సచే బాలో హోతి అనుగ్గహితవత్తో ‘‘గచ్ఛ, మా ఇధ తిట్ఠ, నేవ నిసీదితుం న నిపజ్జితుం దేమీ’’తి దహరం తజ్జేతియేవ. దహరేన ‘‘భన్తే సుఖం సయథా’’తి కప్పం లభిత్వా వన్దిత్వా గన్తబ్బం. తస్మిం గతే థేరస్సేవ పలిబోధో. పురిమనయేనేవ చస్స ఆపత్తి వేదితబ్బా.

అథ పన ఆణత్తిక్ఖణేయేవ దహరో ‘‘మయ్హం భన్తే భణ్డకధోవనాది కిఞ్చి కరణీయం అత్థీ’’తి వదతి, థేరో చ నం ‘‘త్వం పఞ్ఞపేత్వా గచ్ఛాహీ’’తి వత్వా భోజనసాలతో నిక్ఖమిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛతి, పాదుద్ధారేన కారేతబ్బో. సచే తత్థేవ గన్త్వా నిసీదతి పురిమనయేనేవ చస్స లేడ్డుపాతాతిక్కమే ఆపత్తి. సచే పన థేరో సామణేరం ఆణాపేతి, సామణేరే తత్థ మఞ్చపీఠం పఞ్ఞపేత్వా నిసిన్నేపి భోజనసాలతో అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తో పాదుద్ధారేన కారేతబ్బో. గన్త్వా నిసిన్నో పున గమనకాలే లేడ్డుపాతాతిక్కమే ఆపత్తియా కారేతబ్బో. సచే పన ఆణాపేన్తో మఞ్చపీఠం పఞ్ఞపేత్వా తత్థేవ నిసీదాతి ఆణాపేతి, యత్రిచ్ఛతి తత్ర గన్త్వా ఆగన్తుం లభతి. సయం పన పాకతికం అకత్వా గచ్ఛన్తస్స లేడ్డుపాతాతిక్కమే పాచిత్తియం. అన్తరసన్నిపాతే మఞ్చపీఠాని పఞ్ఞపేత్వా నిసిన్నేహి గమనకాలే ఆరామికానం ఇమం పటిసామేథాతి వత్తబ్బం, అవత్వా గచ్ఛన్తానం లేడ్డుపాతాతిక్కమే ఆపత్తి.

మహాధమ్మసవనం నామ హోతి తత్థ ఉపోసథాగారతోపి భోజనసాలతోపి ఆహరిత్వా మఞ్చపీఠాని పఞ్ఞపేన్తి. ఆవాసికానంయేవ పలిబోధో. సచే ఆగన్తుకా ‘‘ఇదం అమ్హాకం ఉపజ్ఝాయస్స ఇదం ఆచరియస్సా’’తి గణ్హన్తి, తతో పట్ఠాయ తేసంయేవ పలిబోధో. గమనకాలే పాకతికం అకత్వా లేడ్డుపాతం అతిక్కమన్తానం ఆపత్తి. మహాపచ్చరియం పున వుత్తం – ‘‘యావ అఞ్ఞే న నిసీదన్తి, తావ యేహి పఞ్ఞత్తం, తేసం భారో. అఞ్ఞేసు ఆగన్త్వా నిసిన్నేసు నిసిన్నకానం భారో. సచే తే అనుద్ధరిత్వా వా అనుద్ధరాపేత్వా వా గచ్ఛన్తి, దుక్కటం. కస్మా? అనాణత్తియా పఞ్ఞపితత్తా’’తి. ధమ్మాసనే పఞ్ఞత్తే యావ ఉస్సారకో వా ధమ్మకథికో వా నాగచ్ఛతి, తావ పఞ్ఞాపకానం పలిబోధో, తస్మిం ఆగన్త్వా నిసిన్నే తస్స పలిబోధో. సకలం అహోరత్తం ధమ్మసవనం హోతి, అఞ్ఞో ఉస్సారకో వా ధమ్మకథికో వా ఉట్ఠహతి, అఞ్ఞో నిసీదతి, యో యో ఆగన్త్వా నిసీదతి, తస్స తస్స భారో. ఉట్ఠహన్తేన పన ‘‘ఇదమాసనం తుమ్హాకం భారో’’తి వత్వా గన్తబ్బం. సచేపి ఇతరస్మిం అనాగతేయేవ పఠమం నిసిన్నో ఉట్ఠాయ గచ్ఛతి, తస్మిఞ్చ అన్తోఉపచారట్ఠేయేవ ఇతరో ఆగన్త్వా నిసీదతి, ఉట్ఠాయ గతో ఆపత్తియా న కారేతబ్బో. సచే పన ఇతరస్మిం అనాగతేయేవ పఠమం నిసిన్నో ఉట్ఠాయాసనా లేడ్డుపాతం అతిక్కమతి, ఆపత్తియా కారేతబ్బో. సబ్బత్థ చ ‘‘లేడ్డుపాతాతిక్కమే పఠమపాదే దుక్కటం, దుతియే పాచిత్తియ’’న్తి అయం నయో మహాపచ్చరియం వుత్తో.

౧౧౨. చిమిలికం వాతిఆదీసు చిమిలికా నామ సుధాదిపరికమ్మకతాయ భూమియా వణ్ణానురక్ఖణత్థం కతా హోతి, తం హేట్ఠా పత్థరిత్వా ఉపరి కటసారకం పత్థరన్తి. ఉత్తరత్థరణం నామ మఞ్చపీఠానం ఉపరి అత్థరితబ్బకం పచ్చత్థరణం. భూమత్థరణం నామ భూమియం అత్థరితబ్బా కటసారకాదివికతి. తట్టికం నామ తాలపణ్ణేహి వా వాకేహి వా కతతట్టికా. చమ్మఖణ్డో నామ సీహబ్యగ్ఘదీపితరచ్ఛచమ్మాదీసుపి యంకిఞ్చి చమ్మం. అట్ఠకథాసు హి సేనాసనపరిభోగే పటిక్ఖిత్తచమ్మం నామ న దిస్సతి, తస్మా సీహచమ్మాదీనం పరిహరణేయేవ పటిక్ఖేపో వేదితబ్బో. పాదపుఞ్ఛనీ నామ రజ్జుకేహి వా పిలోతికాహి వా పాదపుఞ్ఛనత్థం కతా. ఫలకపీఠం నామ ఫలకమయం పీఠం. అథ వా ఫలకఞ్చేవ దారుమయపీఠఞ్చ; ఏతేన సబ్బమ్పి దారుభణ్డాది సఙ్గహితం. మహాపచ్చరియం పన విత్థారేనేవ వుత్తం – ‘‘ఆధారకం పత్తపిధానం పాదకథలికం తాలవణ్టం బీజనీపత్తకం యంకిఞ్చి దారుభణ్డం అన్తమసో పానీయఉళుఙ్కం పానీయసఙ్ఖం అజ్ఝోకాసే నిక్ఖిపిత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కట’’న్తి. మహాఅట్ఠకథాయం పన ఏస నయో దుతియసిక్ఖాపదే దస్సితో. అజ్ఝోకాసే రజనం పచిత్వా రజనభాజనం రజనఉళుఙ్కో రజనదోణికాతి సబ్బం అగ్గిసాలాయ పటిసామేతబ్బం. సచే అగ్గిసాలా నత్థి, అనోవస్సకే పబ్భారే నిక్ఖిపితబ్బం. తస్మిమ్పి అసతి యత్థ ఓలోకేన్తా భిక్ఖూ పస్సన్తి, తాదిసే ఠానే ఠపేత్వాపి గన్తుం వట్టతి.

అఞ్ఞస్స పుగ్గలికేతి యస్మిం విస్సాసగ్గాహో న రుహతి, తస్స సన్తకే దుక్కటం. యస్మిం పన విస్సాసో రుహతి, తస్స సన్తకం అత్తనో పుగ్గలికమివ హోతీతి మహాపచ్చరియాదీసు వుత్తం.

౧౧౩. ఆపుచ్ఛం గచ్ఛతీతి యో భిక్ఖు వా సామణేరో వా ఆరామికో వా లజ్జీ హోతి, అత్తనో పలిబోధం వియ మఞ్ఞతి, యో తథారూపం ఆపుచ్ఛిత్వా గచ్ఛతి, తస్స అనాపత్తి. ఓతాపేన్తో గచ్ఛతీతి ఆతపే ఓతాపేన్తో ఆగన్త్వా ఉద్ధరిస్సామీతి గచ్ఛతి; ఏవం గచ్ఛతో అనాపత్తి. కేనచి పలిబుద్ధం హోతీతి సేనాసనం కేనచి ఉపద్దుతం హోతీతి అత్థో. సచేపి హి వుడ్ఢతరో భిక్ఖు ఉట్ఠాపేత్వా గణ్హాతి, సచేపి యక్ఖో వా పేతో వా ఆగన్త్వా నిసీదతి, కోచి వా ఇస్సరో ఆగన్త్వా గణ్హాతి, సేనాసనం పలిబుద్ధం హోతి, సీహబ్యగ్ఘాదీసు వా పన తం పదేసం ఆగన్త్వా ఠితేసుపి సేనాసనం పలిబుద్ధం హోతియేవ. ఏవం కేనచి పలిబుద్ధే అనుద్ధరిత్వాపి గచ్ఛతో అనాపత్తి. ఆపదాసూతి జీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయేసు. సేసం ఉత్తానమేవాతి.

కథినసముట్ఠానం – కాయవాచతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియాకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదం చతుత్థం.

౫. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౧౬. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదే – భిసీతి మఞ్చకభిసి వా పీఠకభిసి వా. చిమిలికాదీనిపి పురిమసిక్ఖాపదే వుత్తప్పకారానియేవ. నిసీదనన్తి సదసం వేదితబ్బం. పచ్చత్థరణన్తి పావారో కోజవోతి ఏత్తకమేవ వుత్తం. తిణసన్థారోతి యేసం కేసఞ్చి తిణానం సన్థారో. ఏస నయో పణ్ణసన్థారే. పరిక్ఖేపం అతిక్కమన్తస్సాతి ఏత్థ పఠమపాదం అతిక్కామేన్తస్స దుక్కటం, దుతియాతిక్కమే పాచిత్తియం. అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారో నామ సేనాసనతో ద్వే లేడ్డుపాతా.

అనాపుచ్ఛం వా గచ్ఛేయ్యాతి ఏత్థ భిక్ఖుమ్హి సతి భిక్ఖు ఆపుచ్ఛితబ్బో. తస్మిం అసతి సామణేరో, తస్మిం అసతి ఆరామికో, తస్మిమ్పి అసతి యేన విహారో కారితో సో విహారసామికో, తస్స వా కులే యో కోచి ఆపుచ్ఛితబ్బో. తస్మిమ్పి అసతి చతూసు పాసాణేసు మఞ్చం ఠపేత్వా మఞ్చే అవసేసమఞ్చపీఠాని ఆరోపేత్వా ఉపరి భిసిఆదికం దసవిధమ్పి సేయ్యం రాసిం కరిత్వా దారుభణ్డం మత్తికాభణ్డం పటిసామేత్వా ద్వారవాతపానాని పిదహిత్వా గమియవత్తం పూరేత్వా గన్తబ్బం. సచే పన సేనాసనం ఓవస్సతి, ఛదనత్థఞ్చ తిణం వా ఇట్ఠకా వా ఆనీతా హోన్తి, సచే ఉస్సహతి, ఛాదేతబ్బం. నో చే సక్కోతి, యో ఓకాసో అనోవస్సకో, తత్థ మఞ్చపీఠాదీని నిక్ఖిపిత్వా గన్తబ్బం. సచే సబ్బమ్పి ఓవస్సతి, ఉస్సహన్తేన అన్తోగామే ఉపాసకానం ఘరే ఠపేతబ్బం. సచే తేపి ‘‘సఙ్ఘికం నామ భన్తే భారియం, అగ్గిదాహాదీనం భాయామా’’తి న సమ్పటిచ్ఛన్తి, అజ్ఝోకాసేపి పాసాణానం ఉపరి మఞ్చం ఠపేత్వా సేసం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ నిక్ఖిపిత్వా తిణేహి చ పణ్ణేహి చ పటిచ్ఛాదేత్వా గన్తుం వట్టతి. యఞ్హి తత్థ అఙ్గమత్తమ్పి అవసిస్సతి, తం అఞ్ఞేసం తత్థ ఆగతానం భిక్ఖూనం ఉపకారం భవిస్సతీతి.

౧౧౭. విహారస్స ఉపచారేతిఆదీసు విహారస్సూపచారో నామ పరివేణం. ఉపట్ఠానసాలాతి పరివేణభోజనసాలా. మణ్డపోతి పరివేణమణ్డపో. రుక్ఖమూలన్తి పరివేణరుక్ఖమూలం. అయం తావ నయో కురున్దట్ఠకథాయం వుత్తో. కిఞ్చాపి వుత్తో, అథ ఖో విహారోతి అన్తోగబ్భో వా అఞ్ఞం వా సబ్బపరిచ్ఛన్నం గుత్తసేనాసనం వేదితబ్బం. విహారస్స ఉపచారేతి తస్స బహి ఆసన్నే ఓకాసే. ఉపట్ఠానసాలాయం వాతి భోజనసాలాయం వా. మణ్డపే వాతి అపరిచ్ఛన్నే పరిచ్ఛన్నే వాపి బహూనం సన్నిపాతమణ్డపే. రుక్ఖమూలే వత్తబ్బం నత్థి. ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి వుత్తప్పకారఞ్హి దసవిధం సేయ్యం అన్తోగబ్భాదిమ్హి గుత్తట్ఠానే పఞ్ఞపేత్వా గచ్ఛన్తస్స యస్మా సేయ్యాపి సేనాసనమ్పి ఉపచికాహి పలుజ్జతి, వమ్మికరాసియేవ హోతి, తస్మా పాచిత్తియం వుత్తం. బహి పన ఉపట్ఠానసాలాదీసు పఞ్ఞపేత్వా గచ్ఛన్తస్స సేయ్యామత్తమేవ నస్సేయ్య, ఠానస్స అగుత్తతాయ న సేనాసనం, తస్మా ఏత్థ దుక్కటం వుత్తం. మఞ్చం వా పీఠం వాతి ఏత్థ యస్మా న సక్కా మఞ్చపీఠం సహసా ఉపచికాహి ఖాయితుం, తస్మా తం విహారేపి సన్థరిత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కటం వుత్తం. విహారూపచారే పన తం విహారచారికం ఆహిణ్డన్తాపి దిస్వా పటిసామేస్సన్తి.

౧౧౮. ఉద్ధరిత్వా గచ్ఛతీతి ఏత్థ ఉద్ధరిత్వా గచ్ఛన్తేన మఞ్చపీఠకవాటం సబ్బం అపనేత్వా సంహరిత్వా చీవరవంసే లగ్గేత్వా గన్తబ్బం. పచ్ఛా ఆగన్త్వా వసనకభిక్ఖునాపి పున మఞ్చపీఠం వా పఞ్ఞపేత్వా సయిత్వా గచ్ఛన్తేన తథేవ కాతబ్బం. అన్తోకుట్టతో సేయ్యం బహికుట్టే పఞ్ఞపేత్వా వసన్తేన గమనకాలే గహితట్ఠానేయేవ పటిసామేతబ్బం. ఉపరిపాసాదతో ఓరోపేత్వా హేట్ఠాపాసాదే వసన్తస్సపి ఏసేవ నయో. రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు మఞ్చపీఠం పఞ్ఞపేత్వాపి గమనకాలే పున గహితట్ఠానేయేవ ఠపేతబ్బం.

ఆపుచ్ఛం గచ్ఛతీతి ఏత్థాయం ఆపుచ్ఛితబ్బానాపుచ్ఛితబ్బవినిచ్ఛయో – యా తావ భూమియం దీఘసాలా వా పణ్ణసాలా వా హోతి, యం వా రుక్ఖత్థమ్భేసు, కతగేహం ఉపచికానం ఉట్ఠానట్ఠానం హోతి, తతో పక్కమన్తేన తావ ఆపుచ్ఛిత్వావ పక్కమితబ్బం. తస్మిఞ్హి కతిపయాని దివసాని అజగ్గియమానే వమ్మికావ సన్తిట్ఠన్తి. యం పన పాసాణపిట్ఠియం వా పాసాణత్థమ్భేసు వా కతసేనాసనం సిలుచ్చయలేణం వా సుధాలిత్తసేనాసనం వా యత్థ ఉపచికాసఙ్కా నత్థి, తతో పక్కమన్తస్స ఆపుచ్ఛిత్వాపి అనాపుచ్ఛిత్వాపి గన్తుం వట్టతి, ఆపుచ్ఛనం పన వత్తం. సచే తాదిసేపి సేనాసనే ఏకేన పస్సేన ఉపచికా ఆరోహన్తి, ఆపుచ్ఛిత్వావ గన్తబ్బం. యో పన ఆగన్తుకో భిక్ఖు సఙ్ఘికం సేనాసనం గహేత్వా వసన్తం భిక్ఖుం అనువత్తన్తో అత్తనో సేనాసనం అగ్గహేత్వా వసతి, యావ సో న గణ్హాతి, తావ తం సేనాసనం పురిమభిక్ఖుస్సేవ పలిబోధో. యదా పన సో సేనాసనం గహేత్వా అత్తనో ఇస్సరియేన వసతి, తతో పట్ఠాయ ఆగన్తుకస్సేవ పలిబోధో. సచే ఉభోపి విభజిత్వా గణ్హన్తి, ఉభిన్నమ్పి పలిబోధో. మహాపచ్చరియం పన వుత్తం – ‘‘సచే ద్వే తయో ఏకతో హుత్వా పఞ్ఞపేన్తి, గమనకాలే సబ్బేహిపి ఆపుచ్ఛితబ్బం. తేసు చే పఠమం గచ్ఛన్తో ‘పచ్ఛిమో జగ్గిస్సతీ’తి ఆభోగం కత్వా గచ్ఛతి వట్టతి. పచ్ఛిమస్స ఆభోగేన ముత్తి నత్థి. బహూ ఏకం పేసేత్వా సన్థరాపేన్తి, గమనకాలే సబ్బేహి వా ఆపుచ్ఛితబ్బం, ఏకం వా పేసేత్వా ఆపుచ్ఛితబ్బం. అఞ్ఞతో మఞ్చపీఠాదీని ఆనేత్వా అఞ్ఞత్ర వసిత్వాపి గమనకాలే తత్థేవ నేతబ్బాని. సచే అఞ్ఞావాసతో ఆనేత్వా వసమానస్స అఞ్ఞో వుడ్ఢతరో ఆగచ్ఛతి, న పటిబాహితబ్బో, ‘మయా భన్తే అఞ్ఞావాసతో ఆనీతం, పాకతికం కరేయ్యాథా’తి వత్తబ్బం. తేన ‘ఏవం కరిస్సామీ’తి సమ్పటిచ్ఛితే ఇతరస్స గన్తుం వట్టతి. ఏవమఞ్ఞత్థ హరిత్వాపి సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జన్తస్స నట్ఠం వా జిణ్ణం వా చోరేహి వా హటం గీవా న హోతి, పుగ్గలికపరిభోగేన పరిభుఞ్జన్తస్స పన గీవా హోతి. అఞ్ఞస్స మఞ్చపీఠం పన సఙ్ఘికపరిభోగేన వా పుగ్గలికపరిభోగేన వా పరిభుఞ్జన్తస్స నట్ఠం గీవాయేవ’’.

కేనచి పలిబుద్ధం హోతీతి వుడ్ఢతరభిక్ఖూఇస్సరియయక్ఖసీహవాళమిగకణ్హసప్పాదీసు యేన కేనచి సేనాసనం పలిబుద్ధం హోతి. సాపేక్ఖో గన్త్వా తత్థ ఠితో ఆపుచ్ఛతి, కేనచి పలిబుద్ధో హోతీతి అజ్జేవ ఆగన్త్వా పటిజగ్గిస్సామీతి ఏవం సాపేక్ఖో నదీపారం వా గామన్తరం వా గన్త్వా యత్థస్స గమనచిత్తం ఉప్పన్నం, తత్థేవ ఠితో కఞ్చి పేసేత్వా ఆపుచ్ఛతి, నదీపూరరాజచోరాదీసు వా కేనచి పలిబుద్ధో హోతి ఉపద్దుతో, న సక్కోతి పచ్చాగన్తుం, ఏవంభూతస్సపి అనాపత్తి. సేసం పఠమసిక్ఖాపదే వుత్తనయమేవ సద్ధిం సముట్ఠానాదీహీతి.

దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదం పఞ్చమం.

౬. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౧౯. ఛట్ఠసిక్ఖాపదే – పలిబున్ధేన్తీతి పఠమతరం గన్త్వా పత్తచీవరం అతిహరిత్వా రుమ్భిత్వా తిట్ఠన్తి. థేరా భిక్ఖూ వుట్ఠాపేన్తీతి ‘‘అమ్హాకం ఆవుసో పాపుణాతీ’’తి వస్సగ్గేన గహేత్వా వుట్ఠాపేన్తి. అనుపఖజ్జ సేయ్యం కప్పేన్తీతి ‘‘తుమ్హాకం భన్తే మఞ్చట్ఠానంయేవ పాపుణాతి, న సబ్బో విహారో. అమ్హాకం దాని ఇదం ఠానం పాపుణాతీ’’తి అనుపవిసిత్వా మఞ్చపీఠం పఞ్ఞపేత్వా నిసీదన్తిపి నిపజ్జన్తిపి సజ్ఝాయమ్పి కరోన్తి.

౧౨౦. జానన్తి ‘‘అనుట్ఠాపనీయో అయ’’న్తి జానన్తో; తేనేవస్స విభఙ్గే ‘‘వుడ్ఢోతి జానాతీ’’తిఆది వుత్తం. వుడ్ఢో హి అత్తనో వుడ్ఢతాయ అనుట్ఠాపనీయో, గిలానో గిలానతాయ, సఙ్ఘో పన భణ్డాగారికస్స వా ధమ్మకథికవినయధరాదీనం వా గణవాచకఆచరియస్స వా బహూపకారతం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేన్తో ధువవాసత్థాయ విహారం సమ్మన్నిత్వా దేతి, తస్మా యస్స సఙ్ఘేన దిన్నో, సోపి అనుట్ఠాపనీయో. కామఞ్చేత్థ గిలానస్సాపి సఙ్ఘోయేవ అనుచ్ఛవికం సేనాసనం దేతి, గిలానో పన ‘‘అపలోకేత్వా సఙ్ఘేన అదిన్నసేనాసనోపి న పీళేతబ్బో అనుకమ్పితబ్బో’’తి దస్సేతుం విసుం వుత్తో.

౧౨౧. ఉపచారేతి ఏత్థ మఞ్చపీఠానం తావ మహల్లకే విహారే సమన్తా దియడ్ఢో హత్థో ఉపచారో, ఖుద్దకే యతో పహోతి తతో దియడ్ఢో హత్థో, పాదే ధోవిత్వా పవిసన్తస్స పస్సావత్థాయ నిక్ఖమన్తస్స చ యావ ద్వారే నిక్ఖిత్తపాదధోవనపాసాణతో పస్సావట్ఠానతో చ మఞ్చపీఠం, తావ దియడ్ఢహత్థవిత్థారో మగ్గో ఉపచారో నామ. తస్మిం మఞ్చస్స వా పీఠస్స వా ఉపచారే ఠితస్స వా భిక్ఖునో పవిసన్తస్స వా నిక్ఖమన్తస్స వా ఉపచారే యో అనుపఖజ్జ సేయ్యం కప్పేతుకామో సేయ్యం సన్థరతి వా సన్థరాపేతి వా, ఆపత్తి దుక్కటస్స.

అభినిసీదతి వా అభినిపజ్జతి వాతి ఏత్థ అభినిసీదనమత్తేన అభినిపజ్జనమత్తేనేవ వా పాచిత్తియం. సచే పన ద్వేపి కరోతి, ద్వే పాచిత్తియాని. ఉట్ఠాయుట్ఠాయ నిసీదతో వా నిపజ్జతో వా పయోగే పయోగే పాచిత్తియం.

౧౨౨. ఉపచారం ఠపేత్వా సేయ్యం సన్థరతి వా సన్థరాపేతి వాతి ఇమస్మిం ఇతో పరే చ ‘‘విహారస్స ఉపచారే’’తిఆదికే దుక్కటవారేపి యథా ఇధ అభినిసీదనమత్తే అభినిపజ్జనమత్తే ఉభయకరణే పయోగభేదే చ పాచిత్తియప్పభేదో వుత్తో, ఏవం దుక్కటప్పభేదో వేదితబ్బో. ఏవరూపేన హి విసభాగపుగ్గలేన ఏకవిహారే వా ఏకపరివేణే వా వసన్తేన అత్థో నత్థి, తస్మా సబ్బత్థేవస్స నివాసో వారితో. అఞ్ఞస్స పుగ్గలికేతి ఇధాపి విస్సాసికస్స పుగ్గలికం అత్తనో పుగ్గలికసదిసమేవ, తత్థ అనాపత్తి.

౧౨౩. ఆపదాసూతి సచే బహి వసన్తస్స జీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయో హోతి, ఏవరూపాసు ఆపదాసు యో పవిసతి, తస్సాపి అనాపత్తి. సేసం ఉత్తానమేవాతి. పఠమపారాజికసముట్ఠానం, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదం ఛట్ఠం.

౭. నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨౬. సత్తమసిక్ఖాపదే – ఏకేన పయోగేన బహుకేపి ద్వారే అతిక్కామేతీతి యే చతుభూమకపఞ్చభూమకా పాసాదా ఛసత్తకోట్ఠకాని వా చతుస్సాలాని, తాదిసేసు సేనాసనేసు హత్థేసు వా గీవాయ వా గహేత్వా అన్తరా అట్ఠపేన్తో ఏకేన పయోగేన అతిక్కామేతి, ఏకమేవ పాచిత్తియం. ఠపేత్వా ఠపేత్వా నానాపయోగేహి అతిక్కామేన్తస్స ద్వారగణనాయ పాచిత్తియాని. హత్థేన అనామసిత్వా ‘‘నిక్ఖమా’’తి వత్వా వాచాయ నిక్కడ్ఢన్తస్సాపి ఏసేవ నయో.

అఞ్ఞం ఆణాపేతీతి ఏత్థ ‘‘ఇమం నిక్కడ్ఢా’’తి ఆణత్తిమత్తే దుక్కటం. సచే సో సకిం ఆణత్తో బహుకేపి ద్వారే అతిక్కామేతి, ఏకం పాచిత్తియం. సచే పన ‘‘ఏత్తకాని ద్వారాని నిక్కడ్ఢాహీ’’తి వా ‘‘యావ మహాద్వారం తావ నిక్కడ్ఢాహీ’’తి వా ఏవం నియామేత్వా ఆణత్తో హోతి, ద్వారగణనాయ పాచిత్తియాని.

తస్స పరిక్ఖారన్తి యంకిఞ్చి తస్స సన్తకం పత్తచీవరపరిస్సావనధమకరణమఞ్చపీఠభిసిబిమ్బోహనాదిభేదం, అన్తమసో రజనఛల్లిమ్పి; యో నిక్కడ్ఢతి వా నిక్కడ్ఢాపేతి వా; తస్స వత్థుగణనాయ దుక్కటాని. గాళ్హం బన్ధిత్వా ఠపితేసు పన ఏకావ ఆపత్తీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం.

౧౨౭. అఞ్ఞస్స పుగ్గలికేతి ఇధాపి విస్సాసికపుగ్గలికం అత్తనో పుగ్గలికసదిసమేవ. యథా చ ఇధ; ఏవం సబ్బత్థ. యత్ర పన విసేసో భవిస్సతి, తత్ర వక్ఖామ.

౧౨౮. అలజ్జిం నిక్కడ్ఢతి వాతిఆదీసు భణ్డనకారకకలహకారకమేవ సకలసఙ్ఘారామతో నిక్కడ్ఢితుం లభతి, సో హి పక్ఖం లభిత్వా సఙ్ఘమ్పి భిన్దేయ్య. అలజ్జీఆదయో పన అత్తనో వసనట్ఠానతోయేవ నిక్కడ్ఢితబ్బా, సకలసఙ్ఘారామతో నిక్కడ్ఢితుం న వట్టతి. ఉమ్మత్తకస్సాతి సయం ఉమ్మత్తకస్స అనాపత్తి. సేసం ఉత్తానమేవాతి.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదం సత్తమం.

౮. వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨౯. అట్ఠమసిక్ఖాపదే – ఉపరివేహాసకుటియాతి ఉపరి అచ్ఛన్నతలాయ ద్విభూమికకుటియా వా తిభూమికాదికుటియా వా. మఞ్చం సహసా అభినిసీదీతి మఞ్చం సహసా అభిభవిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వా నిసీది. భుమ్మత్థే వా ఏతం ఉపయోగవచనం; మఞ్చే నిసీదీతి అత్థో. అభీతి ఇదం పన పదసోభనత్థం ఉపసగ్గమత్తమేవ. నిప్పతిత్వాతి నిపతిత్వా నిక్ఖమిత్వా వా. తస్స హి ఉపరి ఆణీపి న దిన్నా, తస్మా నిక్ఖన్తో. విస్సరమకాసీతి విరూపం ఆతురస్సరమకాసి.

౧౩౧. వేహాసకుటి నామ మజ్ఝిమస్స పురిసస్స అసీసఘట్టాతి యా పమాణమజ్ఝిమస్స పురిసస్స సబ్బహేట్ఠిమాహి తులాహి సీసం న ఘట్టేతి, ఏతేన ఇధ అధిప్పేతా వేహాసకుటి దస్సితా హోతి, న వేహాసకుటిలక్ఖణం. యా హి కాచి ఉపరి అచ్ఛిన్నతలా ద్విభూమికా కుటి తిభూమికాదికుటి వా ‘‘వేహాసకుటీ’’తి వుచ్చతి. ఇధ పన అసీసఘట్టా అధిప్పేతా. అభినిసీదనాదీసు పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పయోగవసేన ఆపత్తిభేదో వేదితబ్బో.

౧౩౩. అవేహాసకుటియాతి భూమియం కతపణ్ణసాలాదీసు అనాపత్తి. న హి సక్కా తత్థ పరస్స పీళా కాతుం. సీసఘట్టాయాతి యాయం సీసఘట్టా హోతి, తత్థాపి అనాపత్తి. న హి సక్కా తత్థ హేట్ఠాపాసాదే అనోణతేన విచరితుం, తస్మా అసఞ్చరణట్ఠానత్తా పరపీళా న భవిస్సతి. హేట్ఠా అపరిభోగం హోతీతి యస్సా హేట్ఠా దబ్బసమ్భారాదీనం నిక్ఖిత్తత్తా అపరిభోగం హోతి, తత్థాపి అనాపత్తి. పదరసఞ్చితం హోతీతి యస్సా ఉపరిమతలం దారుఫలకేహి వా ఘనసన్థతం హోతి, సుధాదిపరికమ్మకతం వా తత్థాపి అనాపత్తి. పటాణి దిన్నా హోతీతి మఞ్చపీఠానం పాదసిఖాసు ఆణీ దిన్నా హోతి, యత్థ నిసీదన్తేపి న నిప్పతన్తి, తాదిసే మఞ్చపీఠే నిసీదతోపి అనాపత్తి. తస్మిం ఠితోతి ఆహచ్చపాదకే మఞ్చే వా పీఠే వా ఠితో ఉపరి నాగదన్తకాదీసు లగ్గితకం చీవరం వా కిఞ్చి వా గణ్హాతి వా, అఞ్ఞం వా లగ్గేతి, తస్సాపి అనాపత్తి. సేసం ఉత్తానమేవ. ఏళకలోమసముట్ఠానం – కాయతో చ కాయచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

వేహాసకుటిసిక్ఖాపదం అట్ఠమం.

౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౩౫. నవమసిక్ఖాపదే – యావ ద్వారకోసాతి ఏత్థ ద్వారకోసో నామ పిట్ఠసఙ్ఘాటస్స సమన్తా కవాటవిత్థారప్పమాణో ఓకాసో. మహాపచ్చరియం పన ‘‘ద్వారబాహతో పట్ఠాయ దియడ్ఢో హత్థో’’తి వుత్తం. కురున్దియం పన ‘‘ద్వారస్స ఉభోసు పస్సేసు కవాటప్పమాణ’’న్తి. మహాఅట్ఠకథాయం ‘‘కవాటం నామ దియడ్ఢహత్థమ్పి హోతి ద్విహత్థమ్పి అడ్ఢతేయ్యహత్థమ్పీ’’తి వుత్తం, తం సువుత్తం. తదేవ హి సన్ధాయ భగవతాపి ‘‘పిట్ఠసఙ్ఘాటస్స సమన్తా హత్థపాసా’’తి అయం ఉక్కట్ఠనిద్దేసో కతో. అగ్గళట్ఠపనాయాతి సకవాటకద్వారబన్ధట్ఠపనాయ; సకవాటకస్స ద్వారబన్ధస్స నిచ్చలభావత్థాయాతి అత్థో. ద్వారట్ఠపనాయాతి ఇదమ్పి హి పదభాజనం ఇమమేవత్థం సన్ధాయ భాసితం. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – కవాటఞ్హి లహుపరివట్టకం వివరణకాలే భిత్తిం ఆహనతి, పిదహనకాలే ద్వారబన్ధం. తేన ఆహననేన భిత్తి కమ్పతి, తతో మత్తికా చలతి, చలిత్వా సిథిలా వా హోతి పతతి వా. తేనాహ భగవా ‘‘యావ ద్వారకోసా అగ్గళట్ఠపనాయా’’తి. తత్థ కిఞ్చాపి ‘‘ఇదం నామ కత్తబ్బ’’న్తి నేవ మాతికాయం న పదభాజనే వుత్తం, అట్ఠుప్పత్తియం పన ‘‘పునప్పునం ఛాదాపేసి పునప్పునం లేపాపేసీ’’తి అధికారతో యావ ద్వారకోసా అగ్గళట్ఠపనాయ పునప్పునం లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

యం పన పదభాజనే ‘‘పిట్ఠసఙ్ఘాటస్స సమన్తా హత్థపాసా’’తి వుత్తం. తత్థ యస్స వేమజ్ఝే ద్వారం హోతి, ఉపరిభాగే ఉచ్చా భిత్తి, తస్స తీసు దిసాసు సమన్తా హత్థపాసా ఉపచారో హోతి, ఖుద్దకస్స విహారస్స ద్వీసు దిసాసు ఉపచారో హోతి. తత్రాపి యం భిత్తిం వివరియమానం కవాటం ఆహనతి, సా అపరిపూరఉపచారాపి హోతి. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన పన తీసు దిసాసు సమన్తా హత్థపాసా ద్వారస్స నిచ్చలభావత్థాయ లేపో అనుఞ్ఞాతో. సచే పనస్స ద్వారస్స అధోభాగేపి లేపోకాసో అత్థి, తమ్పి లిమ్పితుం వట్టతి. ఆలోకసన్ధిపరికమ్మాయాతి ఏత్థ ఆలోకసన్ధీతి వాతపానకవాటకా వుచ్చన్తి, తేపి వివరణకాలే విదత్థిమత్తమ్పి అతిరేకమ్పి భిత్తిప్పదేసం పహరన్తి. ఉపచారో పనేత్థ సబ్బదిసాసు లబ్భతి, తస్మా సబ్బదిసాసు కవాటవిత్థారప్పమాణో ఓకాసో ఆలోకసన్ధిపరికమ్మత్థాయ లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో.

సేతవణ్ణన్తిఆదికం న మాతికాయ పదభాజనం. ఇమినా హి విహారస్స భారికత్తం నామ నత్థీతి పదభాజనేయేవ అనుఞ్ఞాతం, తస్మా సబ్బమేతం యథాసుఖం కత్తబ్బం.

ఏవం లేపకమ్మే యం కత్తబ్బం, తం దస్సేత్వా పున ఛదనే కత్తబ్బం దస్సేతుం ‘‘ద్వత్తిచ్ఛదనస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ద్వత్తిచ్ఛదనస్స పరియాయన్తి ఛదనస్స ద్వత్తిపరియాయం; పరియాయో వుచ్చతి పరిక్ఖేపో, పరిక్ఖేపద్వయం వా పరిక్ఖేపత్తయం వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి అత్థో. అప్పహరితే ఠితేనాతి అహరితే ఠితేన. హరితన్తి చేత్థ సత్తధఞ్ఞభేదం పుబ్బణ్ణం ముగ్గమాసతిలకులత్థఅలాబుకుమ్భణ్డాదిభేదఞ్చ అపరణ్ణం అధిప్పేతం. తేనేవాహ – ‘‘హరితం నామ పుబ్బణ్ణం అపరణ్ణ’’న్తి.

సచే హరితే ఠితో అధిట్ఠాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఏత్థ పన యస్మిమ్పి ఖేత్తే వుత్తం బీజం న తావ సమ్పజ్జతి, వస్సే వా పన పతితే సమ్పజ్జిస్సతి, తమ్పి హరితసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. తస్మా ఏవరూపే ఖేత్తేపి ఠితేన న అధిట్ఠాతబ్బం, అహరితేయేవ ఠితేన అధిట్ఠాతబ్బం. తత్రాపి అయం పరిచ్ఛేదో, పిట్ఠివంసస్స వా కూటాగారకణ్ణికాయ వా ఉపరి థుపికాయ వా పస్సే నిసిన్నో ఛదనముఖవట్టిఅన్తేన ఓలోకేన్తో యస్మిం భూమిభాగే ఠితం పస్సతి, యస్మిఞ్చ భూమిభాగే ఠితో, తం ఉపరి నిసిన్నకం పస్సతి, తస్మిం ఠానే అధిట్ఠాతబ్బం. తస్స అన్తో అహరితేపి ఠత్వా అధిట్ఠాతుం న లబ్భతి. కస్మా? విహారస్స హి పతన్తస్స అయం పతనోకాసోతి.

౧౩౬. మగ్గేన ఛాదేన్తస్సాతి ఏత్థ మగ్గేన ఛాదనం నామ అపరిక్ఖిపిత్వా ఉజుకమేవ ఛాదనం; తం ఇట్ఠకసిలాసుధాహి లబ్భతి. ద్వే మగ్గే అధిట్ఠహిత్వాతి ద్వే మగ్గా సచే దుచ్ఛన్నా హోన్తి, అపనేత్వాపి పునప్పునం ఛాదేతుం లబ్భతి, తస్మా యథా ఇచ్ఛతి; తథా ద్వే మగ్గే అధిట్ఠహిత్వా తతియంమగ్గం ‘‘ఇదాని ఏవం ఛాదేహీ’’తి ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బం. పరియాయేనాతి పరిక్ఖేపేన. ఏవంఛదనం పన తిణపణ్ణేహి లబ్భతి. తస్మా ఇధాపి యథా ఇచ్ఛతి తథా ద్వే పరియాయే అధిట్ఠహిత్వా తతియం పరియాయం ‘‘ఇదాని ఏవం ఛాదేహీ’’తి ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బం. సచే న పక్కమతి, తుణ్హీభూతేన ఠాతబ్బం. సబ్బమ్పి చేతం ఛదనం ఛదనూపరి వేదితబ్బం. ఉపరూపరిచ్ఛన్నో హి విహారో చిరం అనోవస్సకో హోతీతి మఞ్ఞమానా ఏవం ఛాదేన్తి. తతో చే ఉత్తరిన్తి తిణ్ణం మగ్గానం వా పరియాయానం వా ఉపరి చతుత్థే మగ్గే వా పరియాయే వా.

౧౩౭. కరళే కరళేతి తిణముట్ఠియం తిణముట్ఠియం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి. ఛసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదం నవమం.

౧౦. సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౪౦. దసమసిక్ఖాపదే – జానం సప్పాణకన్తి సప్పాణకం ఏతన్తి యథా తథా వా జానన్తో. సిఞ్చేయ్య వా సిఞ్చాపేయ్య వాతి తేన ఉదకేన సయం వా సిఞ్చేయ్య, అఞ్ఞం వా ఆణాపేత్వా సిఞ్చాపేయ్య. పాళియం పన ‘‘సిఞ్చేయ్యాతి సయం సిఞ్చతీ’’తి ఈదిసానం వచనానం అత్థో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

తత్థ ధారం అవిచ్ఛిన్దిత్వా సిఞ్చన్తస్స ఏకస్మిం ఉదకఘటే ఏకావ ఆపత్తి. ఏస నయో సబ్బభాజనేసు. ధారం విచ్ఛిన్దన్తస్స పన పయోగే పయోగే ఆపత్తి. మాతికం సమ్ముఖం కరోతి, దివసమ్పి సన్దతు, ఏకావ ఆపత్తి. సచే తత్థ తత్థ బన్ధిత్వా అఞ్ఞతో అఞ్ఞతో నేతి, పయోగే పయోగే ఆపత్తి. సకటభారమత్తఞ్చేపి తిణం ఏకపయోగేన ఉదకే పక్ఖిపతి, ఏకావ ఆపత్తి. ఏకేకం తిణం వా పణ్ణం వా పక్ఖిపన్తస్స పయోగే పయోగే ఆపత్తి. మత్తికాయపి అఞ్ఞేసుపి కట్ఠగోమయాదీసు ఏసేవ నయో. ఇదం పన మహాఉదకం సన్ధాయ న వుత్తం, యం తిణే వా మత్తికాయ వా పక్ఖిత్తాయ పరియాదానం గచ్ఛతి, ఆవిలం వా హోతి, యత్థ పాణకా మరన్తి, తాదిసం ఉదకం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో వాచాచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం తివేదనన్తి.

సప్పాణకసిక్ఖాపదం దసమం.

సమత్తో వణ్ణనాక్కమేన సేనాసనవగ్గో దుతియో.