౧౦. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౮౩౨. దసమే కోసజ్జసహగతోతి ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో నిసీదతి. అథస్స చిత్తే లీనాకారో ఓక్కమతి, సో ‘‘లీనాకారో మే ఓక్కన్తో’’తి ఞత్వా అపాయభయేన చిత్తం తజ్జేత్వా పున ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అథస్స పున లీనాకారో ఓక్కమతి. సో పున అపాయభయేన చిత్తం తజ్జేత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతీతి ఏవమస్స కోసజ్జేన వోకిణ్ణత్తా ఛన్దో కోసజ్జసహగతో నామ హోతి. కోసజ్జసమ్పయుత్తోతి తస్సేవ వేవచనం.

ఉద్ధచ్చసహగతోతి ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో నిసీదతి. అథస్స చిత్తం ఉద్ధచ్చే పతతి. సో బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణే ఆవజ్జేత్వా చిత్తం హాసేత్వా తోసేత్వా కమ్మనియం కత్వా పున ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అథస్స పున చిత్తం ఉద్ధచ్చే పతతి. సో పున బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణే ఆవజ్జేత్వా చిత్తం హాసేత్వా తోసేత్వా కమ్మనియం కత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతీతి ఏవమస్స ఉద్ధచ్చేన వోకిణ్ణత్తా ఛన్దో ఉద్ధచ్చసహగతో నామ హోతి.

థినమిద్ధసహగతోతి ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో నిసీదతి. అథస్స థినమిద్ధం ఉప్పజ్జతి. సో ‘‘ఉప్పన్నం మే థినమిద్ధ’’న్తి ఞత్వా ఉదకేన ముఖం పుఞ్ఛిత్వా, కణ్ణే ఆకడ్ఢిత్వా పగుణం ధమ్మం సజ్ఝాయిత్వా దివా గహితం వా ఆలోకసఞ్ఞం మనసికరిత్వా థినమిద్ధం వినోదేత్వా పున ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అథస్స పున థినమిద్ధం ఉప్పజ్జతి. సో వుత్తనయేనేవ పున థినమిద్ధం వినోదేత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతీతి ఏవమస్స థినమిద్ధేన వోకిణ్ణత్తా ఛన్దో థినమిద్ధసహగతో నామ హోతి.

అనువిక్ఖిత్తోతి ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో నిసీదతి. అథస్స కామగుణారమ్మణే చిత్తం విక్ఖిపతి. సో ‘‘బహిద్ధా విక్ఖిత్తం మే చిత్త’’న్తి ఞత్వా అనమతగ్గ (సం. ని. ౨.౧౨౪-౧౨౫) దేవదూత- (మ. ని. ౩.౨౬౧) చేలోపమ (సం. ని. ౫.౧౧౦౪) అనాగతభయసుత్తాదీని (అ. ని. ౫.౭౭) ఆవజ్జేన్తో సుత్తదణ్డేన చిత్తం తజ్జేత్వా కమ్మనియం కత్వా పున ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అథస్స పున చిత్తం విక్ఖిపతి. సో పున సుత్తదణ్డేన చిత్తం కమ్మనియం కత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతీతి ఏవమస్స కామవితక్కవోకిణ్ణత్తా ఛన్దో బహిద్ధా పఞ్చ కామగుణే ఆరబ్భ అనువిక్ఖిత్తో అనువిసటో హోతి.

యథా పురే తథా పచ్ఛాతి కమ్మట్ఠానవసేనపి దేసనావసేనపి పురిమపచ్ఛిమతా వేదితబ్బా. కథం? కమ్మట్ఠానే తావ కమ్మట్ఠానస్స అభినివేసో పురే నామ, అరహత్తం పచ్ఛా నామ. తత్థ యో భిక్ఖు మూలకమ్మట్ఠానే అభినివిసిత్వా అతిలీనాదీసు చతూసు ఠానేసు చిత్తస్స ఓక్కమనం పటిసేధేత్వా, దుట్ఠగోణే యోజేత్వా సారేన్తో వియ చతురస్సఘటికం ఓతారేన్తో వియ చతున్నం ఠానానం ఏకట్ఠానేపి అసజ్జన్తో సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. అయమ్పి యథా పురే తథా పచ్ఛా విహరతి నామ. అయం కమ్మట్ఠానవసేన పురిమపచ్ఛిమతా. దేసనావసేన పన కేసా పురే నామ, మత్థలుఙ్గం పచ్ఛా నామ. తత్థ యో భిక్ఖు కేసేసు అభినివిసిత్వా వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన కేసాదయో పరిగ్గణ్హన్తో చతూసు ఠానేసు అసజ్జన్తో యావ మత్థలుఙ్గా భావనం పాపేతి, అయమ్పి యథా పురే తథా పచ్ఛా విహరతి నామ. ఏవం దేసనావసేన పురిమపచ్ఛిమతా వేదితబ్బా. యథా పచ్ఛా తథా పురేతి ఇదం పురిమస్సేవ వేవచనం.

యథా అధో తథా ఉద్ధన్తి ఇదం సరీరవసేన వేదితబ్బం. తేనేవాహ ‘‘ఉద్ధం పాదతలా అధో కేసమత్థకా’’తి. తత్థ యో భిక్ఖు పాదతలతో పట్ఠాయ యావ కేసమత్థకా ద్వత్తింసాకారవసేన వా పాదఙ్గులిఅగ్గపబ్బట్ఠితో యావ సీసకటాహం, సీసకటాహతో యావ పాదఙ్గులీనం అగ్గపబ్బట్ఠీని, తావ అట్ఠివసేన వా భావనం పాపేతి చతూసు ఠానేసు ఏకట్ఠానేపి అసజ్జన్తో. అయం యథా ఉద్ధం తథా అధో, యథా అధో తథా ఉద్ధం విహరతి నామ.

యేహి ఆకారేహీతి యేహి కోట్ఠాసేహి. యేహి లిఙ్గేహీతి యేహి సణ్ఠానేహి. యేహి నిమిత్తేహీతి యేహి ఉపట్ఠానేహి. ఆలోకసఞ్ఞా సుగ్గహితా హోతీతి యో భిక్ఖు అఙ్గణే నిసీదిత్వా ఆలోకసఞ్ఞం మనసి కరోతి, కాలేన నిమీలేతి, కాలేన ఉమ్మీలేతి. అథస్స యదా నిమీలేన్తస్సాపి ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేన్తస్స వియ ఏకసదిసమేవ ఉపట్ఠాతి, తదా ఆలోకసఞ్ఞా జాతా నామ హోతి. ‘‘దివాసఞ్ఞా’’తిపి తస్సేవ నామం. సా చ పన రత్తిం ఉప్పజ్జమానా సుగ్గహితా నామ హోతి. స్వాధిట్ఠితాతిపి తస్సేవ వేవచనం. సుట్ఠు అధిట్ఠితా సుట్ఠు ఠపితా స్వాధిట్ఠితా నామ వుచ్చతి. సా అత్థతో సుగ్గహితాయేవ. యో వా ఆలోకేన థినమిద్ధం వినోదేత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి, తస్స దివాపి ఆలోకసఞ్ఞా సుగ్గహితా స్వాధిట్ఠితా నామ. రత్తి వా హోతు దివా వా యేన ఆలోకేన థినమిద్ధం వినోదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి, తస్మిం థినమిద్ధవినోదనే ఆలోకే ఉప్పన్నా సఞ్ఞా సుగ్గహితాయేవ నామ. వీరియాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమస్మిం సుత్తే ఛన్నం అభిఞ్ఞానం పాదకిద్ధి కథితా.

పాసాదకమ్పనవగ్గో దుతియో.