౭. ఇద్ధిపాదసంయుత్తం

౧. చాపాలవగ్గో

౧. అపారసుత్తవణ్ణనా

౮౧౩. ఇద్ధిపాదసంయుత్తస్స పఠమే ఛన్దం నిస్సాయ పవత్తో సమాధి ఛన్దసమాధి. పధానభూతా సఙ్ఖారా పధానసఙ్ఖారా. సమన్నాగతన్తి తేహి ధమ్మేహి ఉపేతం. ఇద్ధియా పాదం, ఇద్ధిభూతం వా పాదన్తి ఇద్ధిపాదం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన ఇద్ధిపాదవిభఙ్గే (విభ. ౪౩౧ ఆదయో) ఆగతోవ. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౩.౬౯ ఆదయో) పనస్స అత్థో దీపితో. తథా మగ్గబోజ్ఝఙ్గసతిపట్ఠానసంయుత్తేసు చేవ ఇధ చ ఏకపరిచ్ఛేదోవ.

౫. ఇద్ధిపదేససుత్తవణ్ణనా

౮౧౭. పఞ్చమే ఇద్ధిపదేసన్తి తయో చ మగ్గే తీణి చ ఫలాని.

౬. సమత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౧౮. ఛట్ఠే సమత్తం ఇద్ధిన్తి అరహత్తఫలమేవ. ఆదితో పట్ఠాయ పన నవసుపి సుత్తేసు వివట్టపాదకా ఏవ ఇద్ధిపాదా కథితా.

౧౦. చేతియసుత్తవణ్ణనా

౮౨౨. దసమే నిసీదనన్తి చమ్మఖణ్డం అధిప్పేతం. ఉదేనం చేతియన్తి ఉదేనయక్ఖస్స చేతియట్ఠానే కతవిహారో వుచ్చతి. గోతమకాదీసుపి ఏసేవ నయో. భావితాతి వడ్ఢితా. బహులీకతాతి పునప్పునం కతా. యానీకతాతి యుత్తయానం వియ కతా. వత్థుకతాతి పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థు వియ కతా. అనుట్ఠితాతి అధిట్ఠితా. పరిచితాతి సమన్తతో చితా సువడ్ఢితా. సుసమారద్ధాతి సుట్ఠు సమారద్ధా.

ఇతి అనియమేన కథేత్వా పున నియమేత్వా దస్సేన్తో తథాగతస్స ఖోతిఆదిమాహ. ఏత్థ చ కప్పన్తి ఆయుకప్పం, తస్మిం తస్మిం కాలే యం మనుస్సానం ఆయుప్పమాణం, తం పరిపుణ్ణం కరోన్తో తిట్ఠేయ్య. కప్పావసేసం వాతి ‘‘అప్పం వా భియ్యో’’తి వుత్తవస్ససతతో అతిరేకం వా. మహాసీవత్థేరో పనాహ ‘‘బుద్ధానం అట్ఠానే గజ్జితం నామ నత్థి. యథేవ హి వేళువగామకే ఉప్పన్నం మారణన్తికవేదనం దస మాసే విక్ఖమ్భేసి, ఏవం పునప్పునం తం సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా దస దస మాసేపి విక్ఖమ్భేన్తో ఇమం భద్దకప్పమేవ తిట్ఠేయ్యా’’తి.

కస్మా పన న ఠితోతి? ఉపాదిణ్ణకసరీరం నామ ఖణ్డిచ్చాదీహి అభిభుయ్యతి, బుద్ధా నామ ఖణ్డిచ్చాదిభావం అపత్వావ పఞ్చమే ఆయుకోట్ఠాసే బహుజనస్స పియమనాపకాలేయేవ పరినిబ్బాయన్తి. బుద్ధానుబుద్ధేసు చ మహాసావకేసు పరినిబ్బుతేసు ఏకకేన ఖాణుకేన వియ ఠాతబ్బం హోతి, దహరసామణేరపరివారితేన వా, తతో – ‘‘అహో బుద్ధానం పరిసా’’తి హీళేతబ్బతం ఆపజ్జేయ్య, తస్మా న ఠితోతి. ఏవం వుత్తేపి సో పన న రుచ్చతి, ‘‘ఆయుకప్పో’’తి ఇదమేవ అట్ఠకథాయం నియమితం.

యథా తం మారేన పరియుట్ఠితచిత్తోతి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం. యథా మారేన పరియుట్ఠితచిత్తో అజ్ఝోత్థటచిత్తో అఞ్ఞోపి కోచి పుథుజ్జనో పటివిజ్ఝితుం న సక్కుణేయ్య, ఏవమేవ నాసక్ఖి పటివిజ్ఝితున్తి అత్థో. మారో హి యస్స సబ్బేన సబ్బం ద్వాదస విపల్లాసా అప్పహీనా, తస్స చిత్తం పరియుట్ఠాతి. థేరస్స చ చత్తారో విపల్లాసా అప్పహీనా, తేనస్స మారో చిత్తం పరియుట్ఠాసి. సో పన చిత్తపరియుట్ఠానం కరోన్తో కిం కరోతీతి? భేరవం రూపారమ్మణం వా దస్సేతి, సద్దారమ్మణం వా సావేతి, తతో సత్తా తం దిస్వా వా సుత్వా వా సతిం విస్సజ్జేత్వా వివటముఖా హోన్తి, తేసం ముఖేన హత్థం పవేసేత్వా హదయం మద్దతి, తే విసఞ్ఞీ హుత్వా తిట్ఠన్తి. థేరస్స పనేస ముఖే హత్థం పవేసేతుం కిం సక్ఖిస్సతి? భేరవారమ్మణం పన దస్సేతి, తం దిస్వా థేరో నిమిత్తోభాసం న పటివిజ్ఝి. జానన్తోయేవ భగవా కిమత్థం యావతతియకం ఆమన్తేసీతి. పరతో ‘‘తిట్ఠతు, భన్తే, భగవా’’తి యాచితే ‘‘తుయ్హేవేతం దుక్కటం, తుయ్హేవేతం అపరద్ధ’’న్తి దోసారోపనేన సోకతనుకరణత్థం.

మారో పాపిమాతి ఏత్థ సత్తే అనత్థే నియోజేన్తో మారేతీతి మారో. పాపిమాతి తస్సేవ వేవచనం. సో హి పాపధమ్మసమన్నాగతత్తా ‘‘పాపిమా’’తి వుచ్చతి. కణ్హో, అన్తకో, నముచి, పమత్తబన్ధూతిపి తస్సేవ నామాని. భాసితా ఖో పనేసాతి అయఞ్హి భగవతో సమ్బోధిపత్తియా అట్ఠమే సత్తాహే బోధిమణ్డంయేవ ఆగన్త్వా – ‘‘భగవా యదత్థం తుమ్హేహి పారమియో పూరితా, సో వో అత్థో అనుప్పత్తో, పటివిద్ధం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, కిం వో లోకవిచరణేనా’’తి వత్వా యథా అజ్జ, ఏవమేవ – ‘‘పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే, భగవా, పరినిబ్బాతు, సుగతో,’’తి యాచి. భగవా చస్స ‘‘న తావాహ’’న్తిఆదీని వత్వా పటిక్ఖిపి. తం సన్ధాయ ‘‘భాసితా ఖో పనేసా, భన్తే,’’తిఆదిమాహ.

తత్థ వియత్తాతి మగ్గవసేన బ్యత్తా. తథేవ వినీతా. తథా విసారదా. బహుస్సుతాతి తేపిటకవసేన బహు సుతమేతేసన్తి బహుస్సుతా. తదేవ ధమ్మం ధారేన్తీతి ధమ్మధరా. అథ వా పరియత్తిబహుస్సుతా చేవ పటివేధబహుస్సుతా చ, పరియత్తిపటివేధధమ్మానంయేవ ధారణతో ధమ్మధరాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నాతి అరియధమ్మస్స అనుధమ్మభూతం విపస్సనాధమ్మం పటిపన్నా. సామీచిప్పటిపన్నాతి అనుచ్ఛవికపటిపదం పటిపన్నా. అనుధమ్మచారినోతి అనుధమ్మచరణసీలా. సకం ఆచరియకన్తి అత్తనో ఆచరియవాదం. ఆచిక్ఖిస్సన్తీతిఆదీని సబ్బాని అఞ్ఞమఞ్ఞస్సేవ వేవచనాని. సహధమ్మేనాతి సహేతుకేన సకారణేన వచనేన. సప్పాటిహారియన్తి యావ నియ్యానికం కత్వా ధమ్మం దేసేస్సన్తి.

బ్రహ్మచరియన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం సకలం సాసనబ్రహ్మచరియం. ఇద్ధన్తి సమిద్ధం ఝానస్సాదవసేన. ఫీతన్తి వుడ్ఢిపత్తం సబ్బపాలిఫుల్లం వియ అభిఞ్ఞాసమ్పత్తివసేన. విత్థారికన్తి విత్థతం తస్మిం తస్మిం దిసాభాగే పతిట్ఠితవసేన. బాహుజఞ్ఞన్తి బహూహి ఞాతం పటివిద్ధం మహాజనాభిసమయవసేన. పుథుభూతన్తి సబ్బాకారేన పుథులభావపత్తం. కథం? యావ దేవమనుస్సేహి సుప్పకాసితం, యత్తకా విఞ్ఞుజాతికా దేవా చేవ మనుస్సా చ అత్థి, సబ్బేహి సుట్ఠు పకాసితన్తి అత్థో.

అప్పోస్సుక్కోతి నిరాలయో. త్వఞ్హి పాపిమ అట్ఠమసత్తాహతో పట్ఠాయ ‘‘పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే, భగవా, పరినిబ్బాతు సుగతో’’తి విరవన్తో ఆహిణ్డిత్థ, అజ్జ దాని పట్ఠాయ విగతుస్సాహో హోహి, మా మయ్హం పరినిబ్బానత్థం వాయామం కరోహీతి వదతి.

సతో సమ్పజానో ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజీతి సతిం సూపట్ఠితం కత్వా ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఆయుసఙ్ఖారం విస్సజి పజహి. తత్థ న భగవా హత్థేన లేడ్డుం వియ ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజి, తేమాసమత్తమేవ పన ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తతో పరం న సమాపజ్జిస్సామీతి చిత్తం ఉప్పాదేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఓస్సజీ’’తి. ఉస్సజీతిపి పాఠో. మహాభూమిచాలోతి మహన్తో పథవికమ్పో. తదా కిర దససహస్సిలోకధాతు అకమ్పిత్థ. భింసనకోతి భయజనకో. దేవదున్దుభియో చ ఫలింసూతి దేవభేరియో ఫలింసు, దేవో సుక్ఖగజ్జితం గజ్జి, అకాలవిజ్జులతా నిచ్ఛరింసు, ఖణికవస్సం వస్సీతి వుత్తం హోతి.

ఉదానం ఉదానేసీతి కస్మా ఉదానేసి? కోచి నామ వదేయ్య ‘‘భగవా పచ్ఛతో పచ్ఛతో అనుబన్ధిత్వా – ‘పరినిబ్బాయథ, భన్తే, పరినిబ్బాయథ, భన్తే’తి ఉపద్దుతో భయేన ఆయుసఙ్ఖారం విస్సజ్జేసీ’’తి. తస్సోకాసో మా హోతూతి. భీతస్స హి ఉదానం నామ నత్థీతి పీతివేగవిస్సట్ఠం ఉదానేసి.

తత్థ సబ్బేసం సోణసిఙ్గాలాదీనమ్పి పచ్చక్ఖభావతో తులితం పరిచ్ఛిన్నన్తి తులం. కిం తం? కామావచరకమ్మం. న తులం, న వా తులం సదిసమస్స అఞ్ఞం లోకియకమ్మం అత్థీతి అతులం. కిం తం? మహగ్గతకమ్మం. అథ వా కామావచరం రూపావచరఞ్చ తులం, అరూపావచరం అతులం. అప్పవిపాకం తులం, బహువిపాకం అతులం. సమ్భవన్తి సమ్భవహేతుభూతం, పిణ్డకారకం రాసికారకన్తి అత్థో. భవసఙ్ఖారన్తి పునబ్భవస్స సఙ్ఖారం. అవస్సజీతి విస్సజ్జేసి. మునీతి బుద్ధముని. అజ్ఝత్తరతోతి నియకజ్ఝత్తరతో. సమాహితోతి ఉపచారప్పనాసమాధివసేన సమాహితో. అభిన్ది కవచమివాతి కవచం వియ అభిన్ది. అత్తసమ్భవన్తి అత్తని జాతకిలేసం. ఇదం వుత్తం హోతి – సవిపాకట్ఠేన సమ్భవం భవాభిసఙ్ఖణట్ఠేన భవసఙ్ఖారన్తి చ లద్ధనామం తులాతులసఙ్ఖాతం లోకియకమ్మఞ్చ ఓస్సజి, సఙ్గామసీసే మహాయోధో కవచం వియ అత్తసమ్భవం కిలేసఞ్చ అజ్ఝత్తరతో సమాహితో హుత్వా అభిన్దీతి.

అథ వా తులన్తి తులేన్తో తీరేన్తో. అతులఞ్చ సమ్భవన్తి నిబ్బానఞ్చేవ భవఞ్చ. భవసఙ్ఖారన్తి భవగామికమ్మం. అవస్సజి మునీతి ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా అనిచ్చా, పఞ్చన్నం ఖన్ధానం నిరోధో నిబ్బానం నిచ్చ’’న్తిఆదినా నయేన తులయన్తో బుద్ధముని భవే ఆదీనవం నిబ్బానే చానిసంసం దిస్వా తం ఖన్ధానం మూలభూతం భవసఙ్ఖారం ‘‘కమ్మక్ఖయాయ సంవత్తతీ’’తి ఏవం వుత్తేన కమ్మక్ఖయకరేన అరియమగ్గేన అవస్సజి. కథం? అజ్ఝత్తరతో సమాహితో అభిన్ది కవచమివత్తసమ్భవం. సో హి విపస్సనావసేన అజ్ఝత్తరతో, సమథవసేన సమాహితోతి ఏవం పుబ్బభాగతో పట్ఠాయ సమథవిపస్సనాబలేన కవచమివ అత్తభావం పరియోనన్ధిత్వా ఠితం, అత్తని సమ్భవత్తా అత్తసమ్భవన్తి లద్ధనామం సబ్బం కిలేసజాతం అభిన్ది. కిలేసాభావేన చ కమ్మం అప్పటిసన్ధికత్తా అవస్సట్ఠం నామ హోతీతి ఏవం కిలేసప్పహానేన కమ్మం జహి. పహీనకిలేసస్స భయం నామ నత్థి. తస్మా అభీతోవ ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజి. అభీతభావఞాపనత్థఞ్చ ఉదానం ఉదానేసీతి వేదితబ్బో.

చాపాలవగ్గో పఠమో.

౨. పాసాదకమ్పనవగ్గో

౧-౨. పుబ్బసుత్తాదివణ్ణనా

౮౨౩-౮౨౪. దుతియవగ్గస్స పఠమే న చ అతిలీనోతిఆదీని పరతో ఆవి భవిస్సన్తి. ఇమస్మిం సుత్తే ఛఅభిఞ్ఞాపాదకా ఇద్ధిపాదా కథితా, తథా దుతియే చ.

౩. ఛన్దసమాధిసుత్తవణ్ణనా

౮౨౫. తతియే ఛన్దన్తి కత్తుకమ్యతాఛన్దం. నిస్సాయాతి నిస్సయం కత్వా, అధిపతిం కత్వాతి అత్థో. పధానసఙ్ఖారాతి పధానభూతా సఙ్ఖారా, చతుకిచ్చసాధకసమ్మప్పధానవీరియస్సేతం అధివచనం. ఇతి అయఞ్చ ఛన్దోతిఆదీసు ఛన్దో ఛన్దసమాధినా చేవ పధానసఙ్ఖారేహి చ, ఛన్దసమాధి ఛన్దేన చేవ పధానసఙ్ఖారేహి చ, పధానసఙ్ఖారాపి ఛన్దేన చేవ ఛన్దసమాధినా చ సమన్నాగతా. తస్మా సబ్బే తే ధమ్మే ఏకతో కత్వా అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదోతి వుత్తం. ఇద్ధిపాదవిభఙ్గే (విభ. ౪౩౭) పన ‘‘యో తథాభూతస్స వేదనాక్ఖన్ధో తిఆదినా నయేన ఇమేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతా సేసఅరూపినో ధమ్మా ఇద్ధిపాదాతి వుత్తా.

అపిచ ఇమేపి తయో ధమ్మా ఇద్ధీపి హోన్తి ఇద్ధిపాదాపి. కథం? ఛన్దఞ్హి భావయతో ఛన్దో ఇద్ధి నామ హోతి, సమాధిప్పధానసఙ్ఖారా ఛన్దిద్ధిపాదో నామ. సమాధిం భావేన్తస్స సమాధి ఇద్ధి నామ హోతి, ఛన్దప్పధానసఙ్ఖారా సమాధిద్ధియా పాదో నామ. పధానసఙ్ఖారే భావేన్తస్స పధానసఙ్ఖారా ఇద్ధి నామ హోతి, ఛన్దసమాధి పధానసఙ్ఖారిద్ధియా పాదో నామ, సమ్పయుత్తధమ్మేసు హి ఏకస్మిం ఇజ్ఝమానే సేసాపి ఇజ్ఝన్తియేవ.

అపిచ తేసం తేసం ధమ్మానం పుబ్బభాగవసేనాపి ఏతేసం ఇద్ధిపాదతా వేదితబ్బా. పఠమజ్ఝానఞ్హి ఇద్ధి నామ, పఠమజ్ఝానస్స పుబ్బభాగపరికమ్మసమ్పయుత్తా ఛన్దాదయో ఇద్ధిపాదో నామ. ఏతేనుపాయేన యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనా, ఇద్ధివిధం ఆదిం కత్వా యావ దిబ్బచక్ఖుఅభిఞ్ఞా, సోతాపత్తిమగ్గం ఆదిం కత్వా యావ అరహత్తమగ్గా నయో నేతబ్బో. సేసిద్ధిపాదేసుపి ఏసేవ నయో.

కేచి పన ‘‘అనిబ్బత్తో ఛన్దో ఇద్ధిపాదో’’తి వదన్తి. ఇధ తేసం వాదమద్దనత్థాయ అభిధమ్మే ఉత్తరచూళవారో నామ ఆగతో –

‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా – ఛన్దిద్ధిపాదో, వీరియిద్ధిపాదో, చిత్తిద్ధిపాదో, వీమంసిద్ధిపాదో. తత్థ కతమో ఛన్దిద్ధిపాదో? ఇధ, భిక్ఖు, యస్మిం సమయే లోకుత్తరం ఝానం భావేతి నియ్యానికం అపచయగామిం దిట్ఠిగతానం పహానాయ పఠమాయ భూమియా పత్తియా వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి దుక్ఖాపటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞం, యో తస్మిం సమయే ఛన్దో ఛన్దికతా కత్తుకమ్యతా కుసలో ధమ్మచ్ఛన్దో, అయం వుచ్చతి ఛన్దిద్ధిపాదో. అవసేసా ధమ్మా ఛన్దిద్ధిపాదసమ్పయుత్తా’’తి (విభ. ౪౫౭-౪౫౮).

ఇమే పన లోకుత్తరవసేనేవ ఆగతా.

తత్థ రట్ఠపాలత్థేరో ఛన్దం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి. సోణత్థేరో వీరియం ధురం కత్వా; సమ్భుతత్థేరో చిత్తం ధురం కత్వా, ఆయస్మా మోఘరాజా వీమంసం ధురం కత్వాతి. తత్థ యథా చతూసు అమచ్చపుత్తేసు ఠానన్తరం పత్థేత్వా రాజానం ఉపనిస్సాయ విహరన్తేసు ఏకో ఉపట్ఠానే ఛన్దజాతో రఞ్ఞో అజ్ఝాసయఞ్చ రుచిఞ్చ ఞత్వా దివా చ రత్తో చ ఉపట్ఠహన్తో రాజానం ఆరాధేత్వా ఠానన్తరం పాపుణి. ఏవం ఛన్దధురేన లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో వేదితబ్బో.

ఏకో పన – ‘‘దివసే దివసే ఉపట్ఠాతుం న సక్కోమి, ఉప్పన్నే కిచ్చే పరక్కమేన ఆరాధేస్సామీ’’తి కుపితే పచ్చన్తే రఞ్ఞా పహితో పరక్కమేన సత్తుమద్దనం కత్వా పాపుణి. యథా సో, ఏవం వీరియధురేన లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో వేదితబ్బో. ఏకో ‘‘దివసే దివసే ఉపట్ఠానమ్పి ఉరేన సత్తిసరసమ్పటిచ్ఛనమ్పి భారోయేవ, మన్తబలేన ఆరాధేస్సామీ’’తి ఖత్తవిజ్జాయ కతపరిచయత్తా మన్తసంవిధానేన రాజానం ఆరాధేత్వా పాపుణి. యథా సో, ఏవం చిత్తధురేన లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో వేదితబ్బో.

అపరో – ‘‘కిం ఇమేహి ఉపట్ఠానాదీహి, రాజానో నామ జాతిసమ్పన్నస్స ఠానన్తరం దేన్తి, తాదిసస్స దేన్తో మయ్హం దస్సతీ’’తి జాతిసమ్పత్తిమేవ నిస్సాయ ఠానన్తరం పాపుణి. యథా సో, ఏవం సుపరిసుద్ధం వీమంసం నిస్సాయ వీమంసధురేన లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో వేదితబ్బోతి. ఇమస్మిం సుత్తే వివట్టపాదకఇద్ధి కథితా.

౪. మోగ్గల్లానసుత్తవణ్ణనా

౮౨౬. చతుత్థే ఉద్ధతాతి ఉద్ధచ్చపకతికా విప్ఫన్దమానచిత్తా. ఉద్ధచ్చేన హి ఏకారమ్మణే చిత్తం విప్ఫన్దతి ధజయట్ఠియం వాతేన పహతధజో వియ. ఉన్నళాతి ఉగ్గతనళా, ఉట్ఠితతుచ్ఛమానాతి వుత్తం హోతి. చపలాతి పత్తచీవరమణ్డనాదిచాపల్లేన యుత్తా. ముఖరాతి ముఖఖరా, ఖరవచనాతి వుత్తం హోతి. వికిణ్ణవాచాతి అసంయతవచనా దివసమ్పి నిరత్థకవచనప్పలాపినో. ముట్ఠస్సతీతి నట్ఠస్సతినో. అసమ్పజానాతి పఞ్ఞారహితా. అసమాహితాతి ఉపచారప్పనాసమాధివిరహితా. భన్తచిత్తాతి ఉబ్భన్తచిత్తా సమాధివిరహేన లద్ధోకాసేన ఉద్ధచ్చేన. పాకతిన్ద్రియాతి అసంవుతిన్ద్రియా. ఇద్ధాభిసఙ్ఖారన్తి ఆపోకసిణం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ పాసాదపతిట్ఠితం పథవిభాగం ‘‘ఉదక’’న్తి అధిట్ఠాయ, ఉదకపిట్ఠే ఠితపాసాదం వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా అఙ్గుట్ఠకేన పహరి. గమ్భీరనేమోతి గమ్భీరఆవాటో, గమ్భీరభూమిభాగం అనుపవిట్ఠోతి అత్థో. సునిఖాతోతి సుట్ఠు నిఖాతో, కోట్టేత్వా సుట్ఠు ఠపితో. ఇధ అభిఞ్ఞాపాదకిద్ధి కథితా.

౫. ఉణ్ణాభబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౮౨౭. పఞ్చమే ఛన్దప్పహానత్థన్తి తణ్హాఛన్దస్స పహానత్థం. ఇధాపి వివట్టపాదకిద్ధి కథితా.

౯. ఇద్ధాదిదేసనాసుత్తవణ్ణనా

౮౩౧. నవమే యో సో భిక్ఖవే మగ్గోతి అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానం అధిప్పేతం.

౧౦. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౮౩౨. దసమే కోసజ్జసహగతోతి ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో నిసీదతి. అథస్స చిత్తే లీనాకారో ఓక్కమతి, సో ‘‘లీనాకారో మే ఓక్కన్తో’’తి ఞత్వా అపాయభయేన చిత్తం తజ్జేత్వా పున ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అథస్స పున లీనాకారో ఓక్కమతి. సో పున అపాయభయేన చిత్తం తజ్జేత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతీతి ఏవమస్స కోసజ్జేన వోకిణ్ణత్తా ఛన్దో కోసజ్జసహగతో నామ హోతి. కోసజ్జసమ్పయుత్తోతి తస్సేవ వేవచనం.

ఉద్ధచ్చసహగతోతి ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో నిసీదతి. అథస్స చిత్తం ఉద్ధచ్చే పతతి. సో బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణే ఆవజ్జేత్వా చిత్తం హాసేత్వా తోసేత్వా కమ్మనియం కత్వా పున ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అథస్స పున చిత్తం ఉద్ధచ్చే పతతి. సో పున బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణే ఆవజ్జేత్వా చిత్తం హాసేత్వా తోసేత్వా కమ్మనియం కత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతీతి ఏవమస్స ఉద్ధచ్చేన వోకిణ్ణత్తా ఛన్దో ఉద్ధచ్చసహగతో నామ హోతి.

థినమిద్ధసహగతోతి ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో నిసీదతి. అథస్స థినమిద్ధం ఉప్పజ్జతి. సో ‘‘ఉప్పన్నం మే థినమిద్ధ’’న్తి ఞత్వా ఉదకేన ముఖం పుఞ్ఛిత్వా, కణ్ణే ఆకడ్ఢిత్వా పగుణం ధమ్మం సజ్ఝాయిత్వా దివా గహితం వా ఆలోకసఞ్ఞం మనసికరిత్వా థినమిద్ధం వినోదేత్వా పున ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అథస్స పున థినమిద్ధం ఉప్పజ్జతి. సో వుత్తనయేనేవ పున థినమిద్ధం వినోదేత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతీతి ఏవమస్స థినమిద్ధేన వోకిణ్ణత్తా ఛన్దో థినమిద్ధసహగతో నామ హోతి.

అనువిక్ఖిత్తోతి ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో నిసీదతి. అథస్స కామగుణారమ్మణే చిత్తం విక్ఖిపతి. సో ‘‘బహిద్ధా విక్ఖిత్తం మే చిత్త’’న్తి ఞత్వా అనమతగ్గ (సం. ని. ౨.౧౨౪-౧౨౫) దేవదూత- (మ. ని. ౩.౨౬౧) చేలోపమ (సం. ని. ౫.౧౧౦౪) అనాగతభయసుత్తాదీని (అ. ని. ౫.౭౭) ఆవజ్జేన్తో సుత్తదణ్డేన చిత్తం తజ్జేత్వా కమ్మనియం కత్వా పున ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అథస్స పున చిత్తం విక్ఖిపతి. సో పున సుత్తదణ్డేన చిత్తం కమ్మనియం కత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతీతి ఏవమస్స కామవితక్కవోకిణ్ణత్తా ఛన్దో బహిద్ధా పఞ్చ కామగుణే ఆరబ్భ అనువిక్ఖిత్తో అనువిసటో హోతి.

యథా పురే తథా పచ్ఛాతి కమ్మట్ఠానవసేనపి దేసనావసేనపి పురిమపచ్ఛిమతా వేదితబ్బా. కథం? కమ్మట్ఠానే తావ కమ్మట్ఠానస్స అభినివేసో పురే నామ, అరహత్తం పచ్ఛా నామ. తత్థ యో భిక్ఖు మూలకమ్మట్ఠానే అభినివిసిత్వా అతిలీనాదీసు చతూసు ఠానేసు చిత్తస్స ఓక్కమనం పటిసేధేత్వా, దుట్ఠగోణే యోజేత్వా సారేన్తో వియ చతురస్సఘటికం ఓతారేన్తో వియ చతున్నం ఠానానం ఏకట్ఠానేపి అసజ్జన్తో సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. అయమ్పి యథా పురే తథా పచ్ఛా విహరతి నామ. అయం కమ్మట్ఠానవసేన పురిమపచ్ఛిమతా. దేసనావసేన పన కేసా పురే నామ, మత్థలుఙ్గం పచ్ఛా నామ. తత్థ యో భిక్ఖు కేసేసు అభినివిసిత్వా వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన కేసాదయో పరిగ్గణ్హన్తో చతూసు ఠానేసు అసజ్జన్తో యావ మత్థలుఙ్గా భావనం పాపేతి, అయమ్పి యథా పురే తథా పచ్ఛా విహరతి నామ. ఏవం దేసనావసేన పురిమపచ్ఛిమతా వేదితబ్బా. యథా పచ్ఛా తథా పురేతి ఇదం పురిమస్సేవ వేవచనం.

యథా అధో తథా ఉద్ధన్తి ఇదం సరీరవసేన వేదితబ్బం. తేనేవాహ ‘‘ఉద్ధం పాదతలా అధో కేసమత్థకా’’తి. తత్థ యో భిక్ఖు పాదతలతో పట్ఠాయ యావ కేసమత్థకా ద్వత్తింసాకారవసేన వా పాదఙ్గులిఅగ్గపబ్బట్ఠితో యావ సీసకటాహం, సీసకటాహతో యావ పాదఙ్గులీనం అగ్గపబ్బట్ఠీని, తావ అట్ఠివసేన వా భావనం పాపేతి చతూసు ఠానేసు ఏకట్ఠానేపి అసజ్జన్తో. అయం యథా ఉద్ధం తథా అధో, యథా అధో తథా ఉద్ధం విహరతి నామ.

యేహి ఆకారేహీతి యేహి కోట్ఠాసేహి. యేహి లిఙ్గేహీతి యేహి సణ్ఠానేహి. యేహి నిమిత్తేహీతి యేహి ఉపట్ఠానేహి. ఆలోకసఞ్ఞా సుగ్గహితా హోతీతి యో భిక్ఖు అఙ్గణే నిసీదిత్వా ఆలోకసఞ్ఞం మనసి కరోతి, కాలేన నిమీలేతి, కాలేన ఉమ్మీలేతి. అథస్స యదా నిమీలేన్తస్సాపి ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేన్తస్స వియ ఏకసదిసమేవ ఉపట్ఠాతి, తదా ఆలోకసఞ్ఞా జాతా నామ హోతి. ‘‘దివాసఞ్ఞా’’తిపి తస్సేవ నామం. సా చ పన రత్తిం ఉప్పజ్జమానా సుగ్గహితా నామ హోతి. స్వాధిట్ఠితాతిపి తస్సేవ వేవచనం. సుట్ఠు అధిట్ఠితా సుట్ఠు ఠపితా స్వాధిట్ఠితా నామ వుచ్చతి. సా అత్థతో సుగ్గహితాయేవ. యో వా ఆలోకేన థినమిద్ధం వినోదేత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి, తస్స దివాపి ఆలోకసఞ్ఞా సుగ్గహితా స్వాధిట్ఠితా నామ. రత్తి వా హోతు దివా వా యేన ఆలోకేన థినమిద్ధం వినోదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి, తస్మిం థినమిద్ధవినోదనే ఆలోకే ఉప్పన్నా సఞ్ఞా సుగ్గహితాయేవ నామ. వీరియాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమస్మిం సుత్తే ఛన్నం అభిఞ్ఞానం పాదకిద్ధి కథితా.

పాసాదకమ్పనవగ్గో దుతియో.

౩. అయోగుళవగ్గో

౨. అయోగుళసుత్తవణ్ణనా

౮౩౪. తతియవగ్గస్స దుతియే ఇమినా చాతుమహాభూతికేనాతి ఇమినా చతుమహాభూతమయేన ఏవం భారికేన గరుకేన సమానేనాపి. ఓమాతీతి పహోతి సక్కోతి, ఇదం తేపిటకే బుద్ధవచనే అసమ్భిన్నపదం. కాయమ్పి చిత్తే సమోదహతీతి కాయం గహేత్వా చిత్తే ఆరోపేతి, చిత్తసన్నిస్సితం కరోతి, చిత్తగతియా పేసేతి. చిత్తం నామ మహగ్గతచిత్తం, చిత్తగతిగమనం లహుకం హోతి. చిత్తమ్పి కాయే సమోదహతీతి చిత్తం గహేత్వా కాయే ఆరోపేతి, కాయసన్నిస్సితం కరోతి, కాయగతియా పేసేతి, కాయో నామ కరజకాయో, కాయగతిగమనం దన్ధం హోతి. సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చాతి అభిఞ్ఞాచిత్తసహజాతసఞ్ఞా. సా హి సన్తసుఖసమన్నాగతత్తా సుఖసఞ్ఞా నామ హోతి, కిలేసదన్ధాయితత్తస్స చ అభావా లహుసఞ్ఞా నామ.

అయోగుళో దివసం సన్తత్తో లహుతరో చేవ హోతీతి సో హి ద్వీహి తీహి జనేహి ఉక్ఖిపిత్వా కమ్మారుద్ధనే పక్ఖిత్తోపి దివసం పచ్చమానో వివరానుపవిట్ఠేన తేజేన చేవ వాయేన చ వాయోసహగతో చ ఉస్మాసహగతో చ తేజోసహగతో చ హుత్వా ఏవం లహుకో హోతి, యథా నం కమ్మారో మహాసణ్డాసేన గహేత్వా ఏకతో పరివత్తేతి ఉక్ఖిపతి బహి నీహరతి. ఏవం పన ముదు చ హోతి కమ్మనియో చ. యథా నం సో ఖణ్డం ఖణ్డం విచ్ఛిన్దతి, కూటేన హనన్తో దీఘచతురస్సాదిభేదం కరోతి. ఇమస్మిం సుత్తే వికుబ్బనిద్ధి కథితా.

౩-౧౦. భిక్ఖుసుత్తాదివణ్ణనా

౮౩౫-౮౪౨. తతియే వివట్టపాదకిద్ధి కథితా, తథా చతుత్థే. అపిచ ద్వే ఫలాని ఆదిం కత్వా హేట్ఠా మిస్సకిద్ధిపాదా కథితా, సత్తసు ఫలేసు పుబ్బభాగా. సత్తమాదీని చత్తారి హేట్ఠా కథితనయానేవ.

౧౧-౧౨. మోగ్గల్లానసుత్తాదివణ్ణనా

౮౪౩-౮౪౪. ఏకాదసమద్వాదసమేసు ఛ అభిఞ్ఞా కథితా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

ఇద్ధిపాదసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.