నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

సంయుత్తనికాయే

మహావగ్గ-అట్ఠకథా

౧. మగ్గసంయుత్తం

౧. అవిజ్జావగ్గో

౧-౨. అవిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా

౧-౨. మహావగ్గస్స పఠమే పుబ్బఙ్గమాతి సహజాతవసేన చ ఉపనిస్సయవసేన చాతి ద్వీహాకారేహి పుబ్బఙ్గమా. సమాపత్తియాతి సమాపజ్జనాయ సభావపటిలాభాయ, ఉప్పత్తియాతి అత్థో. అన్వదేవ అహిరికం అనోత్తప్పన్తి సా పనేసా యదేతం అలజ్జనాకారసణ్ఠికం అహిరికం, అభాయనాకారసణ్ఠితఞ్చ అనోత్తప్పం, ఏతం అనుదేవ సహేవ ఏకతోవ, న వినా తేన ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. అవిజ్జాగతస్సాతి అవిజ్జాయ ఉపగతస్స సమన్నాగతస్స. మిచ్ఛాదిట్ఠీతి అయాథావదిట్ఠి అనియ్యానికదిట్ఠి. పహోతీతి హోతి ఉప్పజ్జతి. మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదీసుపి అయాథావఅనియ్యానికవసేనేవ మిచ్ఛాభావో వేదితబ్బో. ఇతి ఇమాని అట్ఠపి అకుసలధమ్మసమాపత్తియా మిచ్ఛత్తఅఙ్గాని నామ హోన్తి. తాని పన న ఏకక్ఖణే సబ్బాని లబ్భన్తి, నానక్ఖణే లబ్భన్తి.

కథం? యదా హి దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తం కాయవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేన్తం ఉప్పజ్జతి, తదా మిచ్ఛాదిట్ఠి మిచ్ఛాసఙ్కప్పో మిచ్ఛావాయామో మిచ్ఛాసతి మిచ్ఛాసమాధి మిచ్ఛాకమ్మన్తోతి ఛ అఙ్గాని హోన్తి. యదా దిట్ఠివిప్పయుత్తం, తదా మిచ్ఛాదిట్ఠివజ్జాని పఞ్చ. యదా తానేవ ద్వే వచీవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేన్తి, తదా మిచ్ఛాకమ్మన్తట్ఠానే మిచ్ఛావాచాయ సద్ధిం తానేవ ఛ వా పఞ్చ వా. అయం ఆజీవో నామ కుప్పమానో కాయవచీద్వారేసుయేవ అఞ్ఞతరస్మిం కుప్పతి, న మనోద్వారే. తస్మా యదా ఆజీవసీసేన తానేవ చిత్తాని కాయవచీవిఞ్ఞత్తియో సముట్ఠాపేన్తి, తదా కాయకమ్మం మిచ్ఛాజీవో నామ హోతి, తథా వచీకమ్మన్తి మిచ్ఛాజీవస్స వసేన తానేవ ఛ వా పఞ్చ వా. యదా పన విఞ్ఞత్తిం అసముట్ఠాపేత్వా తాని చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి, తదా మిచ్ఛాదిట్ఠిమిచ్ఛాసఙ్కప్పమిచ్ఛావాయామమిచ్ఛాసతిమిచ్ఛాసమాధివసేన పఞ్చ వా, మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదివసేన చత్తారి వా హోన్తీతి ఏవం న ఏకక్ఖణే సబ్బాని లబ్భన్తి, నానక్ఖణే లబ్భన్తీతి.

సుక్కపక్ఖే విజ్జాతి కమ్మస్సకతఞాణం. ఇహాపి సహజాతవసేన చ ఉపనిస్సయవసేన చాతి ద్వీహాకారేహి పుబ్బఙ్గమతా వేదితబ్బా. హిరోత్తప్పన్తి హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చ. తత్థ లజ్జనాకారసణ్ఠితా హిరీ, భాయనాకారసణ్ఠితం ఓత్తప్పం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తోవ. విజ్జాగతస్సాతి విజ్జాయ ఉపగతస్స సమన్నాగతస్స. విద్దసునోతి విదునో పణ్డితస్స. సమ్మాదిట్ఠీతి యాథావదిట్ఠి నియ్యానికదిట్ఠి. సమ్మాకమ్మన్తాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి కుసలధమ్మసమాపత్తియా ఇమాని అట్ఠఙ్గాని హోన్తి, తాని లోకియమగ్గక్ఖణే న ఏకతో సబ్బాని లబ్భన్తి, లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే పన లబ్భన్తి. తాని చ ఖో పఠమజ్ఝానికమగ్గే, దుతియజ్ఝానికాదీసు పన సమ్మాసఙ్కప్పవజ్జాని సత్తేవ హోన్తి.

తత్థ యో ఏవం వదేయ్య ‘‘యస్మా మజ్ఝిమనికాయమ్హి మహాసళాయతనికసుత్తే (మ. ని. ౩.౪౩౧) ‘యా తథాభూతస్స దిట్ఠి, సాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠి. యో తథాభూతస్స, సఙ్కప్పో, స్వాస్స హోతి సమ్మాసఙ్కప్పో. యో తథాభూతస్స వాయామో, స్వాస్స హోతి సమ్మావాయామో. యా తథాభూతస్స సతి, స్వాస్స హోతి సమ్మాసతి. యో తథాభూతస్స సమాధి, స్వాస్స హోతి సమ్మాసమాధి. పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో చ సుపరిసుద్ధో’తి వుత్తం తస్మా పఞ్చఙ్గికోపి లోకుత్తరమగ్గో హోతీ’’తి సో వత్తబ్బో – తస్మింయేవ సుత్తే ‘‘ఏవమస్సాయం అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీ’’తి ఇదం కస్మా న పస్ససి? యం పనేతం ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనస్సా’’తి వుత్తం, తం పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ పరిసుద్ధభావదస్సనత్థం. పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ హి పరిసుద్ధాని కాయకమ్మాదీని లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే అతిపరిసుద్ధాని హోన్తీతి అయమత్థో దీపితో.

యమ్పి అభిధమ్మే వుత్తం ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే పఞ్చఙ్గికో మగ్గో హోతీ’’తి (విభ. ౨౧౨), తం ఏకం కిచ్చన్తరం దస్సేతుం వుత్తం. యస్మిఞ్హి కాలే మిచ్ఛాకమ్మన్తం పహాయ సమ్మాకమ్మన్తం పూరేతి, తస్మిం కాలే మిచ్ఛావాచా వా మిచ్ఛాజీవో వా న హోతి, దిట్ఠి సఙ్కప్పో వాయామో సతి సమాధీతి ఇమేసుయేవ పఞ్చసు కారకఙ్గేసు సమ్మాకమ్మన్తో పూరతి. విరతివసేన హి సమ్మాకమ్మన్తో పూరతి నామ. సమ్మావాచాసమ్మాఆజీవేసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి ఇమం కిచ్చన్తరం దస్సేతుం ఏవం వుత్తం. లోకియమగ్గక్ఖణే చ పఞ్చేవ హోన్తి, విరతి పన అనియతా. తస్మా ‘‘ఛఅఙ్గికో’’తి అవత్వా ‘‘పఞ్చఙ్గికో’’త్వేవ వుత్తం. ‘‘యా చ, భిక్ఖవే, అరియచిత్తస్స అనాసవచిత్తస్స అరియమగ్గసమఙ్గినో అరియమగ్గం భావయతో తీహి కాయదుచ్చరితేహి ఆరతి విరతి పటివిరతి వేరమణీ అకిరియా అకరణం, అయం భిక్ఖవే సమ్మాకమ్మన్తో అరియో అనాసవో లోకుత్తరమగ్గో’’తి (మ. ని. ౩.౧౩౯). ఏవం పన మహాచత్తాలీసకసుత్తాదీసు అనేకేసు సుత్తేసు సమ్మాకమ్మన్తాదీనఞ్చ లోకుత్తరమగ్గస్స అఙ్గభావసిద్ధితో అట్ఠఙ్గికోవ లోకుత్తరమగ్గో హోతీతి వేదితబ్బోతి. ఇమస్మిం సుత్తే అయం అట్ఠఙ్గికో మగ్గో లోకియలోకుత్తరమిస్సకోవ కథితో. దుతియం కోసలసంయుత్తే వుత్తమేవ.

౩. సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౩. తతియే సకలమిదం భన్తేతి ఆనన్దత్థేరో సావకపారమీఞాణస్స మత్థకం అప్పత్తతాయ సకలమ్పి మగ్గబ్రహ్మచరియం కల్యాణమిత్తసన్నిస్సయేన లబ్భతీతి న అఞ్ఞాసి, ధమ్మసేనాపతి పన సావకపారమీఞాణస్స మత్థకే ఠితత్తా అఞ్ఞాసి, తస్మా ఏవమాహ. తేనేవస్స భగవా సాధు సాధూతి సాధుకారమదాసి.

౪. జాణుస్సోణిబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౪. చతుత్థే సబ్బసేతేన వళవాభిరథేనాతి సకలసేతేన చతూహి వళవాహి యుత్తరథేన. సో కిర సబ్బో సచక్కపఞ్జరకుబ్బరో రజతపరిక్ఖిత్తో హోతి. రథో చ నామేస దువిధో హోతి – యోధరథో, అలఙ్కారరథోతి. తత్థ యోధరథో చతురస్ససణ్ఠానో హోతి నాతిమహా ద్విన్నం తిణ్ణం వా జనానం గహణసమత్థో. అలఙ్కారరథో మహా హోతి దీఘతో దీఘో పుథులతో పుథులో చ, తత్థ ఛత్తగ్గాహకో వాలబీజనిగ్గాహకో తాలవణ్టగ్గాహకోతి ఏవం అట్ఠ వా దస వా సుఖేనేవ ఠాతుం వా నిసీదితుం వా నిపజ్జితుం వా సక్కోన్తి. అయమ్పి అలఙ్కారరథోయేవ.

సేతా సుదం అస్సాతి తా వళవా పకతియా సేతవణ్ణావ. సేతాలఙ్కారాతి పసాధనం తాసం రజతమయం అహోసి. సేతో రథోతి రథోపి వుత్తనయేనేవ రజతపరిక్ఖిత్తత్తా తత్థ తత్థ దన్తకమ్మఖచితత్తా చ సేతోవ. సేతపరివారోతి యథా అఞ్ఞే రథా సీహచమ్మపరివారాపి హోన్తి, బ్యగ్ఘచమ్మపరివారాపి పణ్డుకమ్బలపరివారాపి హోన్తి, న ఏవం ఏస. ఏస పన ఘనదుకూలేన పరివారితో అహోసి. సేతా రస్మియోతి రస్మియోపి రజతపనాళిసుపరిక్ఖిత్తా. సేతా పతోదలట్ఠీతి పతోదలట్ఠిపి రజతపరిక్ఖిత్తా.

సేతం ఛత్తన్తి రథమజ్ఝే ఉస్సాపితఛత్తమ్పి సేతమేవ అహోసి. సేతం ఉణ్హీసన్తి అట్ఠఙ్గులవిత్థారో రజతమయో ఉణ్హీసపట్టో సేతో. సేతాని వత్థానీతి వత్థానిపి సేతాని ఫేణపుఞ్జవణ్ణాని. తేసు నివాసనం పఞ్చసతగ్ఘనకం, ఉత్తరాసఙ్గో సహస్సగ్ఘనకో. సేతా ఉపాహనాతి ఉపాహనా నామ మగ్గారుళ్హస్స వా హోన్తి అటవిం వా పవిసన్తస్స. అయం పన రథం అభిరుళ్హో, తేనస్స తదనుచ్ఛవికో రజతపటిసేవితో పాదాలఙ్కారో నామ ఏస ఏవం వుత్తోతి వేదితబ్బో. సేతాయ సుదం వాలబీజనియాతి ఫలికమయదణ్డాయ సేతచమరవాలబీజనియా. న కేవలఞ్చ ఏత్తకమేవస్స సేతం అహోసి, సో పన బ్రాహ్మణో సేతవిలేపనం విలిమ్పి, సేతమాలం పిళన్ధి, దససు అఙ్గులీసు అఙ్గులిముద్దికా కణ్ణేసు కుణ్డలానీతి ఏవమాది అలఙ్కారోపిస్స రజతమయోవ అహోసి. పరివారబ్రాహ్మణాపిస్స దససహస్సమత్తా తథేవ సేతవత్థవిలేపనమాలాలఙ్కారా అహేసుం.

యం పనేతం సావత్థియా నియ్యాయన్తన్తి వుత్తం, తత్రాయం నియ్యాయనవిభావనా – సో కిర ఛన్నం ఛన్నం మాసానం ఏకవారం నగరం పదక్ఖిణం కరోతి – ‘‘ఇతో ఏత్తకేహి దివసేహి నగరం పదక్ఖిణం కరిస్సతీ’’తి పురేతరమేవ ఘోసనా కయిరతి. తం సుత్వా యే నగరతో న పక్కన్తా, తే న పక్కమన్తి. యేపి పక్కన్తా, తేపి ‘‘పుఞ్ఞవతో సిరిసమ్పత్తిం పస్సిస్సామా’’తి ఆగచ్ఛన్తి. యం దివసం బ్రాహ్మణో నగరం అనువిచరతి, తదా పాతోవ నగరవీథియో సమ్మజ్జిత్వా వాలికం ఓకిరిత్వా లాజపఞ్చమేహి పుప్ఫేహి విప్పకిరిత్వా పుణ్ణఘటే ఠపేత్వా కదలియో చ ధజే చ ఉస్సాపేత్వా సకలనగరం ధూపితవాసితం కరోన్తి.

బ్రాహ్మణో పాతోవ సీసం న్హాయిత్వా పురేభత్తం భుఞ్జిత్వా వుత్తనయేనేవ సేతవత్థాదీహి అత్తానం అలఙ్కరిత్వా పాసాదా ఓరుయ్హ రథం అభిరుహతి. అథ నం తే బ్రాహ్మణా సబ్బసేతవత్థవిలేపనమాలాలఙ్కారా సేతచ్ఛత్తాని గహేత్వా పరివారేన్తి. తతో మహాజనస్స సన్నిపాతత్థం పఠమంయేవ తరుణదారకానం ఫలాఫలాని వికిరన్తి, తదనన్తరం మాసకరూపాదీని, తదనన్తరం కహాపణే వికిరన్తి. మహాజనో సన్నిపతతి, ఉక్కుట్ఠియో చేవ చేలుక్ఖేపా చ వత్తన్తి. అథ బ్రాహ్మణో మఙ్గలికసోవత్థికాదీసు మఙ్గలాని చేవ సువత్థియో చ కరోన్తేసు మహాసమ్పత్తియా నగరం అనువిచరతి. పుఞ్ఞవన్తా మనుస్సా ఏకభూమికాదిపాసాదే ఆరుయ్హ సుకపత్తసదిసాని వాతపానకవాటాని వివరిత్వా ఓలోకేన్తి. బ్రాహ్మణోపి అత్తనో యససిరిసమ్పత్తియా నగరం అజ్ఝోత్థరన్తో వియ దక్ఖిణద్వారాభిముఖో హోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

తమేనం జనో దిస్వాతి మహాజనో తం రథం దిస్వా. బ్రహ్మన్తి సేట్ఠాధివచనమేతం. బ్రహ్మం వత భో యానన్తి సేట్ఠయానసదిసం వత భో యానన్తి అయమేత్థ అత్థో. ఇమస్సేవ ఖో ఏతన్తి, ఆనన్ద, మనుస్సా నామ వణ్ణభాణకానం ధనం దత్వా అత్తనో దారికానం వణ్ణగీతం గాయాపేన్తి ‘‘అభిరూపో హోతి దస్సనీయో మహద్ధనో మహాభోగో’’తి, న చ తేన వణ్ణభణనమత్తేన అభిరూపా వా హోన్తి మహద్ధనా వా, ఏవమేవ మహాజనో బ్రాహ్మణస్స రథం దిస్వా – ‘‘బ్రహ్మం వత భో యాన’’న్తి కిఞ్చాపి ఏవం వణ్ణం భణతి, న పనేతం యానం వణ్ణభణనమత్తేనేవ బ్రహ్మయానం నామ హోతి. లామకఞ్హి ఏతం ఛవం. పరమత్థేన పన ఇమస్సేవ ఖో ఏతం, ఆనన్ద, అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స అధివచనం. అయఞ్హి సబ్బదోసవిగమేన సేట్ఠో, ఇమినా చ అరియా నిబ్బానం యన్తీతి బ్రహ్మయానం ఇతిపి, ధమ్మభూతత్తా యానత్తా చ ధమ్మయానం ఇతిపి, అనుత్తరత్తా కిలేససఙ్గామస్స చ విజితత్తా అనుత్తరో సఙ్గామవిజయో ఇతిపి వత్తుం వట్టతి.

ఇదానిస్స నిద్దోసభావఞ్చేవ సఙ్గామవిజయభావఞ్చ దస్సేన్తో రాగవినయపరియోసానాతిఆదిమాహ. తత్థ రాగం వినయమానా పరియోసాపేతి పరియోసానం గచ్ఛతి నిప్ఫజ్జతీతి రాగవినయపరియోసానా. ఏస నయో సబ్బత్థ.

యస్స సద్ధా చ పఞ్ఞా చాతి యస్స అరియమగ్గయానస్స సద్ధానుసారివసేన సద్ధా, ధమ్మానుసారివసేన పఞ్ఞాతి ఇమే ద్వే ధమ్మా సదా ధురం యుత్తా, తత్రమజ్ఝత్తతాయుగే యుత్తాతి అత్థో. హిరీ ఈసాతి అత్తనా సద్ధిం అధివిట్ఠేన బహిద్ధాసముట్ఠానేన ఓత్తప్పేన సద్ధిం అజ్ఝత్తసముట్ఠానా హిరీ యస్స మగ్గరథస్స ఈసా. మనో యోత్తన్తి విపస్సనాచిత్తఞ్చ మగ్గచిత్తఞ్చ యోత్తం. యథా హి రథస్స వాకాదిమయం యోత్తం గోణే ఏకాబద్ధే కరోతి ఏకసఙ్గహితే, ఏవం మగ్గరథస్స లోకియవిపస్సనాచిత్తం అతిరేకపఞ్ఞాస, లోకుత్తరవిపస్సనాచిత్తం అతిరేకసట్ఠి కుసలధమ్మే ఏకాబద్ధే ఏకసఙ్గహే కరోతి. తేన వుత్తం ‘‘మనో యోత్త’’న్తి. సతి ఆరక్ఖసారథీతి మగ్గసమ్పయుత్తా సతి ఆరక్ఖసారథి. యథా హి రథస్స ఆరక్ఖో సారథి నామ యోగ్గియో. ధురం వాహేతి యోజేతి అక్ఖం అబ్భఞ్జతి రథం పేసేతి రథయుత్తకే నిబ్బిసేవనే కరోతి, ఏవం మగ్గరథస్స సతి. అయఞ్హి ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా చేవ కుసలాకుసలానఞ్చ ధమ్మానం గతియో సమన్వేసతీతి వుత్తా.

రథోతి అరియఅట్ఠఙ్గికమగ్గరథో. సీలపరిక్ఖారోతి చతుపారిసుద్ధిసీలాలఙ్కారో. ఝానక్ఖోతి విపస్సనాసమ్పయుత్తానం పఞ్చన్నం ఝానఙ్గానం వసేన ఝానమయఅక్ఖో. చక్కవీరియోతి వీరియచక్కో, కాయికచేతసికసఙ్ఖాతాని ద్వే వీరియాని అస్స చక్కానీతి అత్థో. ఉపేక్ఖా ధురసమాధీతి ధురస్స సమాధి, ఉన్నతోనతాకారస్స అభావేన ద్విన్నమ్పి యుగపదేసానం సమతాతి అత్థో. అయఞ్హి తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా చిత్తుప్పాదస్స లీనుద్ధచ్చభావం హరిత్వా పయోగమజ్ఝత్తే చిత్తం ఠపేతి, తస్మా ఇమస్స మగ్గరథస్స ‘‘ధురసమాధీ’’తి వుత్తా. అనిచ్ఛా పరివారణన్తి బాహిరకరథస్స సీహచమ్మాదీని వియ ఇమస్సాపి అరియమగ్గరథస్స అలోభసఙ్ఖాతా అనిచ్ఛా పరివారణం నామ.

అబ్యాపాదోతి మేత్తా చ మేత్తాపుబ్బభాగో చ. అవిహింసాతి కరుణా చ కరుణాపుబ్బభాగో చ. వివేకోతి కాయవివేకాది తివిధవివేకో. యస్స ఆవుధన్తి యస్స అరియమగ్గరథే ఠితస్స కులపుత్తస్స ఏతం పఞ్చవిధం ఆవుధం. యథా హి రథే ఠితో పఞ్చహి ఆవుధేహి సపత్తే విజ్ఝతి, ఏవం యోగావచరోపి ఇమస్మిం లోకియలోకుత్తరమగ్గరథే ఠితో మేత్తాయ దోసం విజ్ఝతి, కరుణాయ విహింసం, కాయవివేకేన గణసఙ్గణికం, చిత్తవివేకేన కిలేససఙ్గణికం, ఉపధివివేకేన సబ్బాకుసలం విజ్ఝతి. తేనస్సేతం పఞ్చవిధం ‘‘ఆవుధ’’న్తి వుత్తం. తితిక్ఖాతి దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథానం అధివాసనక్ఖన్తి. చమ్మసన్నాహోతి సన్నద్ధచమ్మో. యథా హి రథే ఠితో రథికో పటిముక్కచమ్మో ఆగతాగతే సరే ఖమతి, న నం తే విజ్ఝన్తి, ఏవం అధివాసనక్ఖన్తిసమన్నాగతో భిక్ఖు ఆగతాగతే వచనపథే ఖమతి, న నం తే విజ్ఝన్తి. తస్మా ‘‘తితిక్ఖా చమ్మసన్నాహో’’తి వుత్తో. యోగక్ఖేమాయ వత్తతీతి చతూహి యోగేహి ఖేమాయ నిబ్బానాయ వత్తతి, నిబ్బానాభిముఖో గచ్ఛతియేవ, న తిట్ఠతి న భిజ్జతీతి అత్థో.

ఏతదత్తని సమ్భూతన్తి ఏతం మగ్గయానం అత్తనో పురిసకారం నిస్సాయ లద్ధత్తా అత్తని సమ్భూతం నామ హోతి. బ్రహ్మయానం అనుత్తరన్తి అసదిసం సేట్ఠయానం. నియ్యన్తి ధీరా లోకమ్హాతి యేసం ఏతం యానం అత్థి, తే ధీరా పణ్డితపురిసా లోకమ్హా నియ్యన్తి గచ్ఛన్తి. అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసేన. జయం జయన్తి రాగాదయో సపత్తే జినన్తా జినన్తా.

౫-౬. కిమత్థియసుత్తాదివణ్ణనా

౫-౬. పఞ్చమే అయమేవాతి ఏవసద్దో నియమత్థో. తేన అఞ్ఞం మగ్గం పటిక్ఖిపతి. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టదుక్ఖఞ్చేవ మిస్సకమగ్గో చ కథితో. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ.

౭. దుతియఅఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౭. సత్తమే నిబ్బానధాతుయా ఖో ఏతం భిక్ఖు అధివచనన్తి అసఙ్ఖతాయ అమతాయ నిబ్బానధాతుయా ఏతం అధివచనం. ఆసవానం ఖయో తేన వుచ్చతీతి అపిచ తేన రాగాదివినయేన ఆసవానం ఖయోతిపి వుచ్చతి. ఆసవక్ఖయో నామ అరహత్తం, అరహత్తస్సాపి ఏతం రాగవినయోతిఆది నామమేవాతి దీపేతి. ఏతదవోచాతి ‘‘సత్థారా నిబ్బానధాతూతి వదన్తేన అమతం నిబ్బానం కథితం, మగ్గో పనస్స న కథితో. తం కథాపేస్సామీ’’తి అనుసన్ధికుసలతాయ పుచ్ఛన్తో ఏతం అవోచ.

౮. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౮. అట్ఠమే కతమా చ భిక్ఖవే సమ్మాదిట్ఠీతి ఏకేన పరియాయేన అట్ఠఙ్గికమగ్గం విభజిత్వా పున అపరేన పరియాయేన విభజితుకామో ఇదం దేసనం ఆరభి. తత్థ దుక్ఖే ఞాణన్తి సవనసమ్మసనపటివేధపచ్చవేక్ఖణవసేన చతూహాకారేహి ఉప్పన్నం ఞాణం. సముదయేపి ఏసేవ నయో. సేసేసు పన ద్వీసు సమ్మసనస్స అభావా తివిధమేవ వట్టతి. ఏవమేతం ‘‘దుక్ఖే ఞాణ’’న్తిఆదినా చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం దస్సితం.

తత్థ పురిమాని ద్వే సచ్చాని వట్టం, పచ్ఛిమాని వివట్టం. తేసు భిక్ఖునో వట్టే కమ్మట్ఠానాభినివేసో హోతి, వివట్టే నత్థి అభినివేసో. పురిమాని హి ద్వే సచ్చాని ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖం, తణ్హా సముదయో’’తి ఏవం సఙ్ఖేపేన చ, ‘‘కతమే పఞ్చక్ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదినా నయేన విత్థారేన చ ఆచరియసన్తికే ఉగ్గణ్హిత్వా వాచాయ పునప్పునం పరివత్తేన్తో యోగావచరో కమ్మం కరోతి. ఇతరేసు పన ద్వీసు సచ్చేసు – ‘‘నిరోధసచ్చం ఇట్ఠం కన్తం మనాపం, మగ్గసచ్చం ఇట్ఠం కన్తం మనాప’’న్తి ఏవం సవనేనేవ కమ్మం కరోతి. సో ఏవం కరోన్తో చత్తారి సచ్చాని ఏకపటివేధేన పటివిజ్ఝతి, ఏకాభిసమయేన అభిసమేతి. దుక్ఖం పరిఞ్ఞాపటివేధేన పటివిజ్ఝతి, సముదయం పహానపటివేధేన, నిరోధం సచ్ఛికిరియపటివేధేన, మగ్గం భావనాపటివేధేన పటివిజ్ఝతి. దుక్ఖం పరిఞ్ఞాభిసమయేన…పే… మగ్గం భావనాభిసమయేన అభిసమేతి.

ఏవమస్స పుబ్బభాగే ద్వీసు సచ్చేసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాసవనధారణసమ్మసనపటివేధో హోతి, ద్వీసు సవనపటివేధోయేవ. అపరభాగే తీసు కిచ్చతో పటివేధో హోతి, నిరోధే ఆరమ్మణపటివేధో. పచ్చవేక్ఖణా పన పత్తసచ్చస్స హోతి. ఇమస్స భిక్ఖునో పుబ్బే పరిగ్గహతో – ‘‘దుక్ఖం పరిజానామి, సముదయం పజహామి, నిరోధం సచ్ఛికరోమి, మగ్గం భావేమీ’’తి ఆభోగసమన్నాహారమనసికారపచ్చవేక్ఖణా నత్థి, పరిగ్గహతో పట్ఠాయ హోతి. అపరభాగే పన దుక్ఖం పరిఞ్ఞాతమేవ హోతి…పే… మగ్గో భావితోవ హోతి.

తత్థ ద్వే సచ్చాని దుద్దసత్తా గమ్భీరాని, ద్వే గమ్భీరత్తా దుద్దసాని. దుక్ఖసచ్చఞ్హి ఉప్పత్తితో పాకటం, ఖాణుకణ్టకపహారాదీసు ‘‘అహో దుక్ఖ’’న్తి వత్తబ్బతమ్పి ఆపజ్జతి. సముదయమ్పి ఖాదితుకామతాభుఞ్జితుకామతాదివసేన ఉప్పత్తితో పాకటం. లక్ఖణపటివేధతో పన ఉభయమ్పి గమ్భీరం. ఇతి తాని దుద్దసత్తా గమ్భీరాని. ఇతరేసం ద్విన్నం దస్సనత్థాయ పయోగో భవగ్గగ్గహణత్థం హత్థపసారణం వియ అవీచిఫుసనత్థం పాదపసారణం వియ సతధా భిన్నస్స వాలస్స కోటియా కోటిం పటిపాదనం వియ చ హోతి. ఇతి తాని గమ్భీరత్తా దుద్దసాని. ఏవం దుద్దసత్తా గమ్భీరేసు గమ్భీరత్తా చ దుద్దసేసు చతూసు సచ్చేసు ఉగ్గహాదివసేన ఇదం ‘‘దుక్ఖే ఞాణ’’న్తిఆది వుత్తం. పటివేధక్ఖణే పన ఏకమేవ తం ఞాణం హోతి.

నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదీసు కామపచ్చనీకట్ఠేన కామతో నిస్సటభావేన వా, కామం సమ్మసన్తస్స ఉప్పన్నోతి వా, కామపదఘాతం కామవూపసమం కరోన్తో ఉప్పన్నోతి వా, కామవివిత్తన్తే ఉప్పన్నోతి వా నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. సబ్బేపి చ తే నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదయో కామబ్యాపాదవిహింసావిరమణసఞ్ఞానం నానత్తా పుబ్బభాగే నానా, మగ్గక్ఖణే పన ఇమేసు తీసు ఠానేసు ఉప్పన్నస్స అకుసలసఙ్కప్పస్స పదచ్ఛేదతో అనుప్పత్తిసాధనవసేన మగ్గఙ్గం పూరయమానో ఏకోవ కుసలసఙ్కప్పో ఉప్పజ్జతి. అయం సమ్మాసఙ్కప్పో నామ.

ముసావాదా వేరమణీఆదయోపి ముసావాదాదీహి విరమణసఞ్ఞానం నానత్తా పుబ్బభాగే నానా, మగ్గక్ఖణే పన ఇమేసు చతూసు ఠానేసు ఉప్పన్నాయ అకుసలదుస్సీల్యచేతనాయ పదచ్ఛేదతో అనుప్పత్తిసాధనవసేన మగ్గఙ్గం పూరయమానా ఏకావ కుసలవేరమణీ ఉప్పజ్జతి. అయం సమ్మావాచా నామ.

పాణాతిపాతా వేరమణీ ఆదయోపి పాణాతిపాతాదీహి విరమణసఞ్ఞానం నానత్తా పుబ్బభాగే నానా, మగ్గక్ఖణే పన ఇమేసు తీసు ఠానేసు ఉప్పన్నాయ అకుసలదుస్సీల్యచేతనాయ అకిరియతో పదచ్ఛేదతో అనుప్పత్తిసాధనవసేన మగ్గఙ్గం పూరయమానా ఏకావ కుసలవేరమణీ ఉప్పజ్జతి. అయం సమ్మాకమ్మన్తో నామ.

మిచ్ఛాఆజీవన్తి ఖాదనీయభోజనీయాదీనం అత్థాయ పవత్తితం కాయవచీదుచ్చరితం. పహాయాతి వజ్జేత్వా. సమ్మాఆజీవేనాతి బుద్ధపసత్థేన ఆజీవేన. జీవికం కప్పేతీతి జీవితవుత్తిం పవత్తేతి. సమ్మాజీవోపి కుహనాదీహి విరమణసఞ్ఞానం నానత్తా పుబ్బభాగే నానా. మగ్గక్ఖణే పన ఇమేసుయేవ సత్తసు ఠానేసు ఉప్పన్నాయ మిచ్ఛాజీవదుస్సీల్యచేతనాయ పదచ్ఛేదతో అనుప్పత్తిసాధనవసేన మగ్గఙ్గం పూరయమానా ఏకావ కుసలవేరమణీ ఉప్పజ్జతి. అయం సమ్మాఆజీవో నామ.

అనుప్పన్నానన్తి ఏకస్మిం భవే తథారూపే వా ఆరమ్మణే అత్తనో న ఉప్పన్నానం, పరస్స పన ఉప్పజ్జమానే దిస్వా – ‘‘అహో వత మే ఏవరూపా పాపకా ధమ్మా న ఉప్పజ్జేయ్యు’’న్తి ఏవం అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ. ఛన్దన్తి తేసం అకుసలానం అనుప్పాదకపటిపత్తిసాధకం వీరియచ్ఛన్దం జనేతి. వాయమతీతి వాయామం కరోతి. వీరియం ఆరభతీతి వీరియం పవత్తేతి. చిత్తం పగ్గణ్హాతీతి వీరియేన చిత్తం పగ్గహితం కరోతి. పదహతీతి ‘‘కామం తచో చ న్హారు చ అట్ఠి చ అవసిస్సతూ’’తి (మ. ని. ౨.౧౮౪) పధానం పవత్తేతి. ఉప్పన్నానన్తి సముదాచారవసేన అత్తనో ఉప్పన్నపుబ్బానం. ఇదాని తాదిసే న ఉప్పాదేస్సామీతి తేసం పహానాయ ఛన్దం జనేతి.

అనుప్పన్నానం కుసలానన్తి అపటిలద్ధానం పఠమజ్ఝానాదీనం. ఉప్పన్నానన్తి తేసంయేవ పటిలద్ధానం. ఠితియాతి పునప్పునం ఉప్పత్తిపబన్ధవసేన ఠితత్థం. అసమ్మోసాయాతి అవినాసత్థం. భియ్యోభావాయాతి ఉపరిభావాయ. వేపుల్లాయాతి విపులభావాయ. పారిపూరియాతి భావనాయ పరిపూరణత్థం. అయమ్పి సమ్మావాయామో అనుప్పన్నానం అకుసలానం అనుప్పాదనాదిచిత్తనానత్తా పుబ్బభాగే నానా. మగ్గక్ఖణే పన ఇమేసుయేవ చతూసు ఠానేసు కిచ్చసాధనవసేన మగ్గఙ్గం పూరయమానం ఏకమేవ కుసలవీరియం ఉప్పజ్జతి. అయం సమ్మావాయామో నామ.

సమ్మాసతిపి కాయాదిపరిగ్గాహకచిత్తానం నానత్తా పుబ్బభాగే నానా, మగ్గక్ఖణే పన ఇమేసు చతూసు ఠానేసు కిచ్చసాధనవసేన మగ్గఙ్గం పూరయమానా ఏకా సతి ఉప్పజ్జతి. అయం సమ్మాసతి నామ.

ఝానాదీని పుబ్బభాగేపి మగ్గక్ఖణేపి నానా, పుబ్బభాగే సమాపత్తివసేన నానా, మగ్గక్ఖణే నానామగ్గవసేన. ఏకస్స హి పఠమమగ్గో పఠమజ్ఝానికో హోతి, దుతియమగ్గాదయోపి పఠమజ్ఝానికా వా దుతియాదీసు అఞ్ఞతరజ్ఝానికా వా. ఏకస్స పఠమమగ్గో దుతియాదీనం అఞ్ఞతరజ్ఝానికో హోతి, దుతియాదయోపి దుతియాదీనం అఞ్ఞతరజ్ఝానికా వా పఠమజ్ఝానికా వా. ఏవం చత్తారోపి మగ్గా ఝానవసేన సదిసా వా అసదిసా వా ఏకచ్చసదిసా వా హోన్తి.

అయం పనస్స విసేసో పాదకజ్ఝాననియమేన హోతి. పాదకజ్ఝాననియమేన హి పఠమజ్ఝానలాభినో పఠమజ్ఝానా వుట్ఠాయ విపస్సన్తస్స ఉప్పన్నమగ్గో పఠమజ్ఝానికో హోతి, మగ్గఙ్గబోజ్ఝఙ్గాని పనేత్థ పరిపుణ్ణానేవ హోన్తి. దుతియజ్ఝానతో వుట్ఠాయ విపస్సన్తస్స ఉప్పన్నో దుతియజ్ఝానికో హోతి, మగ్గఙ్గాని పనేత్థ సత్త హోన్తి. తతియజ్ఝానతో వుట్ఠాయ విపస్సన్తస్స ఉప్పన్నో తతియజ్ఝానికో, మగ్గఙ్గాని పనేత్థ సత్త, బోజ్ఝఙ్గాని ఛ హోన్తి. ఏస నయో చతుత్థజ్ఝానతో పట్ఠాయ యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనా.

ఆరుప్పే చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానం ఉప్పజ్జతి, తఞ్చ లోకుత్తరం, నో లోకియన్తి వుత్తం. ఏత్థ కథన్తి? ఏత్థాపి పఠమజ్ఝానాదీసు యతో వుట్ఠాయ సోతాపత్తిమగ్గం పటిలభిత్వా అరూపసమాపత్తిం భావేత్వా సో ఆరుప్పే ఉప్పన్నో, తంఝానికావస్స తత్థ తయో మగ్గా ఉప్పజ్జన్తి. ఏవం పాదకజ్ఝానమేవ నియమేతి. కేచి పన థేరా – ‘‘విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా నియమేన్తీ’’తి వదన్తి. కేచి ‘‘పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతీ’’తి వదన్తి. కేచి ‘‘వుట్ఠానగామినీవిపస్సనా నియమేతీ’’తి వదన్తి. తేసం వాదవినిచ్ఛయో విసుద్ధిమగ్గే వుట్ఠానగామినీవిపస్సనాధికారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సమ్మాసమాధీతి అయం పుబ్బభాగే లోకియో, అపరభాగే లోకుత్తరో సమ్మాసమాధీతి వుచ్చతి.

౯. సూకసుత్తవణ్ణనా

౯. నవమే మిచ్ఛాపణిహితన్తి సూకం నామ ఉద్ధగ్గం కత్వా ఠపితం హత్థం వా పాదం వా భిన్దతి, తథా అట్ఠపితం పన మిచ్ఛాపణిహితం నామ. మిచ్ఛాపణిహితాయ దిట్ఠియాతి మిచ్ఛాఠపితాయ కమ్మస్సకతపఞ్ఞాయ. అవిజ్జం భిన్దిస్సతీతి చతుసచ్చపటిచ్ఛాదకం అవిజ్జం భిన్దిస్సతి. విజ్జం ఉప్పాదేస్సతీతి అరహత్తమగ్గవిజ్జం ఉప్పాదేస్సతి. మిచ్ఛాపణిహితత్తా, భిక్ఖవే, దిట్ఠియాతి కమ్మస్సకతపఞ్ఞాయ చేవ మగ్గభావనాయ చ మిచ్ఛా ఠపితత్తా, అప్పవత్తితత్తాతి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తే కమ్మస్సకతఞాణం మగ్గనిస్సితం కత్వా మిస్సకమగ్గో కథితో.

౧౦. నన్దియసుత్తవణ్ణనా

౧౦. దసమే పరిబ్బాజకోతి ఛన్నపరిబ్బాజకో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

అవిజ్జావగ్గో పఠమో.

౨. విహారవగ్గో

౧. పఠమవిహారసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియవగ్గస్స పఠమే ఇచ్ఛామహం, భిక్ఖవే, అడ్ఢమాసం పటిసల్లీయితున్తి అహం, భిక్ఖవే, ఏకం అడ్ఢమాసం పటిసల్లీయితుం నిలీయితుం ఏకోవ హుత్వా విహరితుం ఇచ్ఛామీతి అత్థో. నమ్హి కేనచి ఉపసఙ్కమితబ్బో అఞ్ఞత్ర ఏకేన పిణ్డపాతనీహారకేనాతి యో అత్తనా పయుత్తవాచం అకత్వా మమత్థాయ సద్ధేసు కులేసు పటియత్తం పిణ్డపాతం నీహరిత్వా మయ్హం ఉపనామేయ్య, తం పిణ్డపాతనీహారకం ఏకం భిక్ఖుం ఠపేత్వా నమ్హి అఞ్ఞేన కేనచి భిక్ఖునా వా గహట్ఠేన వా ఉపసఙ్కమితబ్బోతి.

కస్మా పన ఏవమాహాతి? తస్మిం కిర అడ్ఢమాసే వినేతబ్బో సత్తో నాహోసి. అథ సత్థా – ‘‘ఇమం అడ్ఢమాసం ఫలసమాపత్తిసుఖేనేవ వీతినామేస్సామి, ఇతి మయ్హఞ్చేవ సుఖవిహారో భవిస్సతి, అనాగతే చ పచ్ఛిమా జనతా ‘సత్థాపి గణం విహాయ ఏకకో విహాసి, కిమఙ్గం పన మయ’న్తి దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జిస్సతి, తదస్సా భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి ఇమినా కారణేన ఏవమాహ. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఏకం భిక్ఖుం అదాసి. సో పాతోవ గన్ధకుటిపరివేణసమ్మజ్జనముఖోదకదన్తకట్ఠదానాదీని సబ్బకిచ్చాని తస్మిం ఖణే కత్వా అపగచ్ఛతి.

యేన స్వాహన్తి యేన సో అహం. పఠమాభిసమ్బుద్ధోతి అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా పఠమంయేవ ఏకూనపఞ్ఞాసదివసబ్భన్తరే. విహరామీతి ఇదం అతీతత్థే వత్తమానవచనం. తస్స పదేసేన విహాసిన్తి తస్స పఠమాభిసమ్బుద్ధవిహారస్స పదేసేన. తత్థ పదేసో నామ ఖన్ధపదేసో ఆయతనధాతుసచ్చఇన్ద్రియపచ్చయాకారసతిపట్ఠానఝాననామరూపపదేసో ధమ్మపదేసోతి నానావిధో. తం సబ్బమ్పి సన్ధాయ – ‘‘తస్స పదేసేన విహాసి’’న్తి ఆహ. భగవా హి పఠమబోధియం ఏకూనపఞ్ఞాసదివసబ్భన్తరే యథా నామ పత్తరజ్జో రాజా అత్తనో విభవసారదస్సనత్థం తం తం గబ్భం వివరాపేత్వా సువణ్ణరజతముత్తామణిఆదీని రతనాని పచ్చవేక్ఖన్తో విహరేయ్య, ఏవమేవ పఞ్చక్ఖన్ధే నిప్పదేసే కత్వా సమ్మసన్తో పచ్చవేక్ఖన్తో విహాసి. ఇమస్మిం పన అడ్ఢమాసే తేసం ఖన్ధానం పదేసం వేదనాక్ఖన్ధమేవ పచ్చవేక్ఖన్తో విహాసి. తస్స ‘‘ఇమే సత్తా ఏవరూపం నామ సుఖం పటిసంవేదేన్తి, ఏవరూపం దుక్ఖ’’న్తి ఓలోకయతో యావ భవగ్గా పవత్తా సుఖవేదనా, యావ అవీచితో పవత్తా దుక్ఖవేదనా, సబ్బా సబ్బాకారేన ఉపట్ఠాసి. అథ నం ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయిత’’న్తిఆదినా నయేన పరిగ్గణ్హన్తో విహాసి.

తథా పఠమబోధియం ద్వాదసాయతనాని నిప్పదేసానేవ కత్వా విహాసి, ఇమస్మిం పన అడ్ఢమాసే తేసం ఆయతనానం పదేసం వేదనావసేన ధమ్మాయతనేకదేసం, ధాతూనం పదేసం వేదనావసేన ధమ్మధాతుఏకదేసం, సచ్చానం పదేసం వేదనాక్ఖన్ధవసేనేవ దుక్ఖసచ్చేకదేసం, పచ్చయానం పదేసం ఫస్సపచ్చయా వేదనావసేన పచ్చయేకదేసం ఝానానం పదేసం వేదనావసేనేవ ఝానఙ్గేకదేసం, నామరూపానం పదేసం వేదనావసేనేవ నామేకదేసం పచ్చవేక్ఖన్తో విహాసి. పఠమబోధియఞ్హి ఏకూనపఞ్ఞాసదివసబ్భన్తరే కుసలాదిధమ్మే నిప్పదేసే కత్వా అనన్తనయాని సత్త పకరణాని పచ్చవేక్ఖన్తో విహాసి. ఇమస్మిం పన అడ్ఢమాసే సబ్బధమ్మానం పదేసం వేదనాత్తికమేవ పచ్చవేక్ఖన్తో విహాసి. తస్మిం తస్మిం ఠానే సా సా చ విహారసమాపత్తి వేదనానుభావేన జాతా.

ఇదాని యేనాకారేన విహాసి, తం దస్సేన్తో మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయాపీతిఆదిమాహ. తత్థ మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయాపీతి దిట్ఠిసమ్పయుత్తా వేదనాపి వట్టతి. దిట్ఠిం ఉపనిస్సయం కత్వా ఉప్పన్నా కుసలాకుసలవేదనాపి వట్టతి విపాకవేదనాపి. తత్థ మిచ్ఛాదిట్ఠిసమ్పయుత్తా అకుసలావ హోతి, దిట్ఠిం పన ఉపనిస్సాయ కుసలాపి ఉప్పజ్జన్తి అకుసలాపి. మిచ్ఛాదిట్ఠికా హి దిట్ఠిం ఉపనిస్సాయ పక్ఖదివసేసు యాగుభత్తాదీని దేన్తి, అద్ధికాదీనం వట్టం పట్ఠపేన్తి, చతుమహాపథే సాలం కరోన్తి, పోక్ఖరణిఞ్చ ఖణాపేన్తి, దేవకులాదీసు మాలాగచ్ఛం రోపేన్తి, నదీవిదుగ్గాదీసు సేతుం అత్థరన్తి, విసమం సమం కరోన్తి, ఇతి నేసం కుసలవేదనా ఉప్పజ్జతి. మిచ్ఛాదిట్ఠిం పన నిస్సాయ సమ్మాదిట్ఠికే అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి, వధబన్ధనాదీని కరోన్తి, పాణం వధిత్వా దేవతానం ఉపహారం ఉపహరన్తి, ఇతి నేసం అకుసలవేదనా ఉప్పజ్జతి. విపాకవేదనా పన భవన్తరగతానంయేవ హోతి.

సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయాతి ఏత్థాపి సమ్మాదిట్ఠిసమ్పయుత్తా వేదనాపి వట్టతి, సమ్మాదిట్ఠిం ఉపనిస్సయం కత్వా ఉప్పన్నా కుసలాకుసలవేదనాపి విపాకవేదనాపి. తత్థ సమ్మాదిట్ఠిసమ్పయుత్తా కుసలావ హోతి, సమ్మాదిట్ఠిం పన ఉపనిస్సాయ బుద్ధపూజం దీపమాలం మహాధమ్మస్సవనం అప్పతిట్ఠితే దిసాభాగే చేతియపతిట్ఠాపనన్తి ఏవమాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తి, ఇతి నేసం కుసలా వేదనా ఉప్పజ్జతి. సమ్మాదిట్ఠింయేవ నిస్సాయ మిచ్ఛాదిట్ఠికే అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి, అత్తానం ఉక్కంసేన్తి, పరం వమ్భేన్తి, ఇతి నేసం అకుసలవేదనా ఉప్పజ్జతి. విపాకవేదనా పన భవన్తరగతానంయేవ హోతి. మిచ్ఛాసఙ్కప్పపచ్చయాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఛన్దపచ్చయాతిఆదీసు పన ఛన్దపచ్చయా అట్ఠలోభసహగతచిత్తసమ్పయుత్తా వేదనా వేదితబ్బా, వితక్కపచ్చయా పఠమజ్ఝానవేదనావ. సఞ్ఞా పచ్చయా ఠపేత్వా పఠమజ్ఝానం సేసా ఛ సఞ్ఞాసమాపత్తివేదనా.

ఛన్దో చ అవూపసన్తోతిఆదీసు తిణ్ణం అవూపసమే అట్ఠలోభసహగతచిత్తసమ్పయుత్తా వేదనా హోతి, ఛన్దమత్తస్స వూపసమే పఠమజ్ఝానవేదనావ. ఛన్దవితక్కానం వూపసమే దుతియజ్ఝానాదివేదనా అధిప్పేతా, తిణ్ణమ్పి వూపసమే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవేదనా. అప్పత్తస్స పత్తియాతి అరహత్తఫలస్స పత్తత్థాయ. అత్థి ఆయామన్తి అత్థి వీరియం. తస్మిమ్పి ఠానే అనుప్పత్తేతి తస్స వీరియారమ్భస్స వసేన తస్స అరహత్తఫలస్స కారణే అనుప్పత్తే. తప్పచ్చయాపి వేదయితన్తి అరహత్తస్స ఠానపచ్చయా వేదయితం. ఏతేన చతుమగ్గసహజాతా నిబ్బత్తితలోకుత్తరవేదనావ గహితా.

౨. దుతియవిహారసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే పటిసల్లానకారణం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. మిచ్ఛాదిట్ఠివూపసమపచ్చయాతి మిచ్ఛాదిట్ఠివూపసమో నామ సమ్మాదిట్ఠి. తస్మా యం సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా వేదయితం వుత్తం, తదేవ మిచ్ఛాదిట్ఠివూపసమపచ్చయా వేదితబ్బం. ఇమస్మిం పన సుత్తే విపాకవేదనం అతిదూరేతి మఞ్ఞమానా న గణ్హన్తీతి వుత్తం. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. యస్స యస్స హి వూపసమపచ్చయాతి వుచ్చతి, తస్స తస్స పటిపక్ఖధమ్మపచ్చయావ తం తం వేదయితం అధిప్పేతం. ఛన్దవూపసమపచ్చయాతిఆదీసు పన ఛన్దవూపసమపచ్చయా తావ పఠమజ్ఝానవేదనా వేదితబ్బా. వితక్కవూపసమపచ్చయా దుతియజ్ఝానవేదనా. సఞ్ఞాపచ్చయా ఛసమాపత్తివేదనా. సఞ్ఞావూపసమపచ్చయా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవేదనా. ఛన్దో చ వూపసన్తోతిఆదీని వుత్తత్థానేవ.

౩-౭. సేక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా

౧౩-౧౭. తతియే సేక్ఖోతి సిక్ఖనసీలో. కిం సిక్ఖతీతి? తిస్సో సిక్ఖా. సేక్ఖాయాతి తీహి ఫలేహి చతూహి చ మగ్గేహి సద్ధిం ఉప్పన్నాయ. సాపి హి అనిట్ఠితకిచ్చత్తా అత్తనో కిచ్చం సిక్ఖతేవాతి సేక్ఖా. చతుత్థపఞ్చమఛట్ఠసత్తమాని ఉత్తానత్థానేవాతి.

౮-౧౦. పఠమకుక్కుటారామసుత్తాదివణ్ణనా

౧౮-౨౦. అట్ఠమే ఉమ్మఙ్గోతి పఞ్ఞాఉమ్మఙ్గో, పఞ్ఞావీమంసనం, పఞ్ఞాగవేసనన్తి అత్థో. ఏవఞ్హి త్వం ఆవుసోతి ఇదం తస్స పుచ్ఛాపతిట్ఠాపనత్థాయ ఆహ. నవమదసమాని ఉత్తానత్థామేవాతి.

విహారవగ్గో దుతియో.

౩. మిచ్ఛత్తవగ్గవణ్ణనా

౨౧-౩౦. తతియవగ్గస్స పఠమే మిచ్ఛత్తన్తి మిచ్ఛాసభావం. సమ్మత్తన్తి సమ్మాసభావం. మిచ్ఛాపటిపత్తాధికరణహేతూతి మిచ్ఛాపటిపత్తికరణహేతు. యస్మా మిచ్ఛాపటిపత్తిం కరోతి, తస్మాతి అత్థో. నారాధకోతి న సమ్పాదకో. ఞాయం ధమ్మన్తి అరియమగ్గధమ్మం. మిచ్ఛాఞాణీతి మిచ్ఛావిఞ్ఞాణో మిచ్ఛాపచ్చవేక్ఖణో. మిచ్ఛావిముత్తీతి అయాథావవిముత్తి, అనియ్యానికవిముత్తి. ఇమేసు తతియాదీసు చతూసు సుత్తేసు వట్టవివట్టం కథితం, పచ్ఛిమేసు పనేత్థ ద్వీసు పుగ్గలో పుచ్ఛితో ధమ్మో విభత్తో, ఏవం ధమ్మేన పుగ్గలో దస్సితోతి. సుప్పవత్తియోతి సుప్పవత్తనియో. యథా ఇచ్ఛితిచ్ఛితం దిసం పవత్తేన్తో ధావతి, ఏవం పవత్తేతుం సక్కా హోతీతి అత్థో. సఉపనిసం సపరిక్ఖారన్తి సప్పచ్చయం సపరివారం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

మిచ్ఛత్తవగ్గో తతియో.

౪. పటిపత్తివగ్గవణ్ణనా

౩౧-౪౦. చతుత్థే మిచ్ఛాపటిపత్తిన్తి అయాథావపటిపత్తిం. మిచ్ఛాపటిపన్నన్తి అయాథావపటిపన్నం. ఇతి ఏకం సుత్తం ధమ్మవసేన కథితం, ఏకం పుగ్గలవసేన. అపారా పారన్తి వట్టతో నిబ్బానం. పారగామినోతి ఏత్థ యేపి పారఙ్గతా, యేపి గచ్ఛన్తి, యేపి గమిస్సన్తి, సబ్బే పారగామినోత్వేవ వేదితబ్బా.

తీరమేవానుధావతీతి వట్టమేవ అనుధావతి, వట్టే విచరతి. కణ్హన్తి అకుసలధమ్మం. సుక్కన్తి కుసలధమ్మం. ఓకా అనోకన్తి వట్టతో నిబ్బానం. ఆగమ్మాతి ఆరబ్భ సన్ధాయ పటిచ్చ. పరియోదపేయ్యాతి పరిసుద్ధం కరేయ్య. చిత్తక్లేసేహీతి చిత్తం కిలిస్సాపేన్తేహి నీవరణేహి. సమ్బోధియఙ్గేసూతి సత్తసు బోజ్ఝఙ్గేసు.

సామఞ్ఞత్థన్తి నిబ్బానం. తఞ్హి సామఞ్ఞేన ఉపగన్తబ్బతో సామఞ్ఞత్థోతి వుచ్చతి. బ్రహ్మఞ్ఞన్తి సేట్ఠభావం. బ్రహ్మఞ్ఞత్థన్తి నిబ్బానం బ్రహ్మఞ్ఞేన ఉపగన్తబ్బతో. యత్థ యత్థ పన హేట్ఠా చ ఇమేసు చ తీసు సుత్తేసు ‘‘రాగక్ఖయో’’తి ఆగతం, తత్థ తత్థ అరహత్తమ్పి వట్టతియేవాతి వదన్తి.

పటిపత్తివగ్గో చతుత్థో.

౫. అఞ్ఞతిత్థియపేయ్యాలవగ్గవణ్ణనా

౪౧-౪౮. అఞ్ఞతిత్థియపేయ్యాలే అద్ధానపరిఞ్ఞత్థన్తి సంసారద్ధానం నిబ్బానం పత్వా పరిఞ్ఞాతం నామ హోతి. తస్మా నిబ్బానం ‘‘అద్ధానపరిఞ్ఞా’’తి వుచ్చతి, తదత్థన్తి అత్థో. అనుపాదాపరినిబ్బానత్థన్తి అపచ్చయపరినిబ్బానత్థం. ఇతి ఇమస్మిం పేయ్యాలే విజ్జావిముత్తిఫలేన అరహత్తం కథితం. ఞాణదస్సనేన పచ్చవేక్ఖణా, సేసేహి నిబ్బానన్తి.

అఞ్ఞతిత్థియపేయ్యాలవగ్గో.

౬. సూరియపేయ్యాలవగ్గవణ్ణనా

౪౯-౬౨. సూరియపేయ్యాలే అరుణుగ్గం వియ కల్యాణమిత్తత్తా, కల్యాణమిత్తతాయ ఠత్వా నిబ్బత్తితో సవిపస్సనఅరియమగ్గో సూరియపాతుభావో వియాతి ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. సీలసమ్పదాతి చతుపారిసుద్ధిసీలం. ఛన్దసమ్పదాతి కుసలకత్తుకమ్యతాఛన్దో. అత్తసమ్పదాతి సమ్పన్నచిత్తతా. దిట్ఠిసమ్పదాతి ఞాణసమ్పత్తి. అప్పమాదసమ్పదాతి కారాపకఅప్పమాదసమ్పత్తి. యోనిసోమనసికారసమ్పదాతి ఉపాయమనసికారసమ్పత్తి. పున కల్యాణమిత్తతాతిఆదీని సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం అఞ్ఞేనపి ఆకారేన భావదస్సనత్థం వుత్తాని. సబ్బానేవ చేతాని సుత్తాని పాటియేక్కం పుగ్గలజ్ఝాసయవసేన వుత్తానీతి.

సూరియపేయ్యాలవగ్గో.

౭. ఏకధమ్మపేయ్యాలవగ్గాదివణ్ణనా

౬౩-౧౩౮. ఏకధమ్మపేయ్యాలోపి గఙ్గాపేయ్యాలోపి పాటియేక్కం పుగ్గలజ్ఝాసయవసేనేవ తథా తథా వుత్తే బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయవసేన కథితో.

౮. అప్పమాదపేయ్యాలవగ్గో

౧. తథాగతసుత్తవణ్ణనా

౧౩౯. అప్పమాదపేయ్యాలే ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ యథా సబ్బసత్తానం సమ్మాసమ్బుద్ధో అగ్గో, ఏవం సబ్బేసం కుసలధమ్మానం కారాపకఅప్పమాదో అగ్గోతి దట్ఠబ్బో. నను చేస లోకియోవ, కుసలధమ్మా పన లోకుత్తరాపి. అయఞ్చ కామావచరోవ, కుసలధమ్మా పన చతుభూమకా. కథమేస తేసం అగ్గోతి? పటిలాభకట్ఠేన. అప్పమాదేన హి తే పటిలబ్భన్తి, తస్మా సో తేసం అగ్గో. తేనేతం వుత్తం సబ్బే తే అప్పమాదమూలకాతిఆది.

౨. పదసుత్తవణ్ణనా

౧౪౦. జఙ్గలానన్తి పథవీతలవాసీనం. పాణానన్తి సపాదకపాణానం. పదజాతానీతి పదాని. సమోధానం గచ్ఛన్తీతి ఓధానం ఉపక్ఖేపం గచ్ఛన్తి. అగ్గమక్ఖాయతీతి సేట్ఠం అక్ఖాయతి. యదిదం మహన్తత్తేనాతి మహన్తభావేన అగ్గమక్ఖాయతి, న గుణవసేనాతి అత్థో.

౩-౧౦. కూటసుత్తాదివణ్ణనా

౧౪౧-౧౪౮. వస్సికన్తి సుమనపుప్ఫం. ఇమం కిర సుత్తం సుత్వా భాతియమహారాజా వీమంసితుకామతాయ ఏకస్మిం గబ్భే చతుజాతిగన్ధేహి పరిభణ్డం కారేత్వా సుగన్ధాని పుప్ఫాని ఆహరాపేత్వా ఏకస్స సముగ్గస్స మజ్ఝే సుమనపుప్ఫముట్ఠిం ఠపేత్వా సేసాని తస్స సమన్తతో ముట్ఠిముట్ఠిం కత్వా ఠపేత్వా ద్వారం పిధాయ బహి నిక్ఖన్తో. అథస్స ముహుత్తం వీతినామేత్వా ద్వారం వివరిత్వా పవిసన్తస్స సబ్బపఠమం సుమనపుప్ఫగన్ధో ఘానం పహరి. సో మహాతలస్మింయేవ మహాచేతియాభిముఖో నిపజ్జిత్వా – ‘‘వస్సికం తేసం అగ్గన్తి కథేన్తేన సుకథితం సమ్మాసమ్బుద్ధేనా’’తి చేతియం వన్ది. కుట్టరాజానోతి ఖుద్దకరాజానో. ‘‘ఖుద్దరాజానో’’తిపి పాఠో. తన్తావుతానన్తి తన్తే ఆవుతానం, తన్తం ఆరోపేత్వా వాయితానన్తి అత్థో. ఇదఞ్చ పచ్చత్తే సామివచనం. యాని కానిచి తన్తావుతాని వత్థానీతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. అథ వా తన్తావుతానం వత్థానం యాని కానిచి వత్థానీతి ఏవం సావసేసపాఠనయేనపేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

అప్పమాదవగ్గో అట్ఠమో.

౯. బలకరణీయవగ్గో

౧. బలసుత్తవణ్ణనా

౧౪౯. బలకరణీయవగ్గే బలకరణీయాతి ఊరుబలబాహుబలేన కత్తబ్బా ధావనలఙ్ఘనతాపనవహనాదయో కమ్మన్తా. సీలే పతిట్ఠాయాతి చతుపారిసుద్ధిసీలే ఠత్వా. అట్ఠఙ్గికం మగ్గన్తి సహవిపస్సనం అరియమగ్గం.

౨. బీజసుత్తవణ్ణనా

౧౫౦. బీజగామభూతగామాతి ఏత్థ పఞ్చవిధమ్పి బీజం బీజగామో నామ, తదేవ పణ్ణసమ్పన్నం నీలభావతో పట్ఠాయ భూతగామోతి వేదితబ్బం.

౩. నాగసుత్తవణ్ణనా

౧౫౧. బలం గాహేన్తీతి బలం గణ్హన్తి, గహితబలా థిరసరీరా హోన్తి. కుసోబ్భే ఓతరన్తీతిఆదీసు అయమనుపుబ్బికథా – నాగినియో కిర ఉతుసమయే పతిట్ఠితగబ్భా చిన్తేన్తి – ‘‘సచే మయం ఇధ విజాయిస్సామ, ఏవం నో దారకా ఊమివేగఞ్చ సుపణ్ణస్స చ పక్ఖన్దిత్వా ఆగతస్స వేగం సహితుం న సక్ఖిస్సన్తీ’’తి తా మహాసముద్దే నిముజ్జిత్వా సమ్భజ్జముఖద్వారం పత్వా పఞ్చ మహానదియో పవిసిత్వా హిమవన్తం గచ్ఛన్తి. తత్థ సుపణ్ణేహి అపక్ఖన్దనీయాసు సువణ్ణరజతమణిగుహాసు వసమానా విజాయిత్వా నాగపోతకే గోప్ఫకాదిపమాణేసు ఉదకేసు ఓతారేత్వా ఉదకతరణం సిక్ఖాపేన్తి.

అథ యదా అనుక్కమేన తే నాగా గఙ్గాదీనం నదీనం ఓరిమతీరతో పరతీరం, పరతీరతో ఓరిమతీరన్తి తరణపటితరణం కాతుం సక్కోన్తి, తదా ‘‘ఇదాని నో దారకా ఊమివేగఞ్చ గరుళవేగఞ్చ సహితుం సక్ఖిస్సన్తీ’’తి ఞత్వా అత్తనో ఆనుభావేన మహామేఘం సముట్ఠాపేత్వా సకలహిమవన్తం ఏకోదకం వియ కురుమానా దేవం వస్సాపేత్వా సువణ్ణరజతాదిమయా నావా మాపేత్వా ఉపరి సువణ్ణతారకవిచిత్తం సమోసరితగన్ధపుప్ఫదామం చేలవితానం బన్ధిత్వా సురభిచన్దనగన్ధపుప్ఫాదీని ఆదాయ తాహి నావాహి పఞ్చ మహానదియో ఓగాహిత్వా అనుక్కమేన మహాసముద్దం పాపుణన్తి. తత్థ చ వసన్తా దసబ్యామ-సతబ్యామ-సహస్సబ్యామ-సతసహస్సబ్యామ-పమాణతం ఆపజ్జన్తా మహన్తత్తం వేపుల్లత్తం ఆపజ్జన్తి నామ.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ హిమవన్తపబ్బతో వియ చతుపారిసుద్ధిసీలం దట్ఠబ్బం, నాగపోతకా వియ యోగావచరా, కుసోబ్భాదయో వియ అరియమగ్గో, మహాసముద్దో వియ నిబ్బానం. యథా నాగపోతకా హిమవన్తే పతిట్ఠాయ కుసోబ్భాదీహి మహాసముద్దం పత్వా కాయమహన్తత్తం ఆపజ్జన్తి, ఏవం యోగినో సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ అరియమగ్గేన నిబ్బానం పత్వా అరహత్తమగ్గేనేవ ఆగతేసు ఛసు అభిఞ్ఞాధమ్మేసు గుణసరీరమహన్తత్తం పాపుణన్తీతి.

౫. కుమ్భసుత్తవణ్ణనా

౧౫౩. కుమ్భోతి ఉదకఘటో. నో పచ్చావమతీతి న పతిఆవమతి, న అన్తో పవేసేతీతి అత్థో.

౭. ఆకాససుత్తవణ్ణనా

౧౫౫. పురత్థిమాతి పురత్థిమదిసతో ఆగతవాతా. పచ్ఛిమదిసాదీసుపి ఏసేవ నయో. చత్తారోపి సతిపట్ఠానాతి యథేవ హి ఏతేసం పురత్థిమాదిభేదానం వాతానం సన్నిపాతో ఆకాసే ఇజ్ఝతి, ఏవం ఇధాపి ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా నయేన వుత్తా బోధిపక్ఖియధమ్మా సహవిపస్సనస్స అరియమగ్గస్స భావనాయ ఇజ్ఝన్తి, తేనేతం వుత్తం.

౮-౯. పఠమమేఘసుత్తాదివణ్ణనా

౧౫౬-౧౫౭. గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసేతి ఆసాళ్హమాసే. ఊహతన్తి ద్విపదచతుప్పదానం పాదప్పహారేన పథవీతలే ఉట్ఠహిత్వా ఉద్ధం గతం వట్టివట్టి హుత్వా ఆకాసే పక్ఖన్తం. రజోజల్లన్తి పంసురజోజల్లం.

౧౦. నావాసుత్తవణ్ణనా

౧౫౮. సాముద్దికాయ నావాయాతిఆది హేట్ఠా వాణిజకోపమే విత్థారితమేవ.

౧౧-౧౨. ఆగన్తుకసుత్తాదివణ్ణనా

౧౫౯-౧౬౦. ఆగన్తుకాగారన్తి పుఞ్ఞత్థికేహి నగరమజ్ఝే కతం ఆగన్తుకఘరం, యత్థ రాజరాజమహామత్తేహిపి సక్కా హోతి నివాసం ఉపగన్తుం. అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞేయ్యాతి యథేవ హి తేసం పురత్థిమదిసాదీహి ఆగతానం ఖత్తియాదీనం వాసో ఆగన్తుకాగారే ఇజ్ఝతి, ఏవం ఇమేసం అభిఞ్ఞాపరిఞ్ఞేయ్యాతిఆదీనం ధమ్మానం అభిఞ్ఞాపరిజాననాదీహి సహవిపస్సనస్స అరియమగ్గస్స భావనాయ ఇజ్ఝన్తి, తేనేతం వుత్తం. నదీసుత్తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవాతి.

బలకరణీయవగ్గో నవమో.

౧౦. ఏసనావగ్గో

౧. ఏసనాసుత్తవణ్ణనా

౧౬౧. ఏసనావగ్గే కామేసనాతి కామానం ఏసనా గవేసనా మగ్గనా పత్థనా. భవేసనాతి భవానం ఏసనా. బ్రహ్మచరియేసనాతి మిచ్ఛాదిట్ఠిసఙ్ఖాతస్స బ్రహ్మచరియస్స ఏసనా.

౨-౧౧. విధాసుత్తాదివణ్ణనా

౧౬౨-౧౭౧. విధాతి మానకోట్ఠాసా మానఠపనా వా. సేయ్యోహమస్మీతి విధాతి అహమస్మి సేయ్యోతి ఏవం మానకోట్ఠాసో మానఠపనా వా. నీఘాతి దుక్ఖా. వచనత్థో పనేత్థ యస్స ఉప్పజ్జన్తి, తం పురిసం నీహనన్తీతి నీఘా. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

ఏసనావగ్గో దసమో.

౧౧. ఓఘవగ్గో

౧-౨. ఓఘసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭౨-౧౭౩. ఓఘవగ్గే కామోఘోతి పఞ్చసు కామగుణేసు ఛన్దరాగో. భవోఘోతి రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో. దిట్ఠోఘోతి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో. అవిజ్జోఘోతి చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణం. కామయోగాదీసుపి ఏసేవ నయో.

౩-౪. ఉపాదానసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭౪-౧౭౫. కాముపాదానన్తి కామగ్గహణం. దిట్ఠుపాదానాదీసుపి ఏసేవ నయో. గన్థాతి గన్థనా ఘటనా. కాయగన్థోతి నామకాయస్స గన్థో గన్థనఘటనకిలేసో. ఇదంసచ్చాభినివేసోతి అన్తగ్గాహికదిట్ఠివసేన ఉప్పన్నో ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి ఏవం అభినివేసో.

౫-౧౦. అనుసయసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭౬-౧౮౧. కామరాగానుసయోతి థామగతట్ఠేన కామరాగోవ అనుసయో కామరాగానుసయో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఓరమ్భాగియానీతి హేట్ఠాకోట్ఠాసియాని. సంయోజనానీతి బన్ధనాని. ఉద్ధమ్భాగియానీతి ఉపరికోట్ఠాసియాని. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

ఓఘవగ్గో ఏకాదసమో.

మగ్గసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తం

౧. పబ్బతవగ్గో

౧. హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా

౧౮౨. బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తస్స పఠమే నాగాతి ఇమేపి మహాసముద్దపిట్ఠే ఊమిఅన్తరవాసినోవ, న విమానట్ఠకనాగా. తేసం హిమవన్తం నిస్సాయ కాయవడ్ఢనాదిసబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. బోజ్ఝఙ్గేతి ఏత్థ బోధియా, బోధిస్స వా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా. కిం వుత్తం హోతి? యా హి అయం ధమ్మసామగ్గీ, యాయ లోకియలోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాయ లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహన కామసుఖత్తకిలమథానుయోగఉచ్ఛేదసస్సతాభినివేసాదీనం అనేకేసం ఉపద్దవానం పటిపక్ఖభూతాయ సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిపస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ ధమ్మసామగ్గియా అరియసావకో బుజ్ఝతీతి కత్వా బోధీతి వుచ్చతి. బుజ్ఝతీతి కిలేససన్తాననిద్దాయ ఉట్ఠహతి, చత్తారి వా అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి, నిబ్బానమేవ వా సచ్ఛికరోతీతి వుత్తం హోతి. యథాహ ‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౮; దీ. ని. ౩.౧౪౩). తస్సా ధమ్మసామగ్గిసఙ్ఖాతాయ బోధియా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదయో వియ. యోపేస యథావుత్తప్పకారాయ ఏతాయ ధమ్మసామగ్గియా బుజ్ఝతీతి కత్వా అరియసావకో బోధీతి వుచ్చతి, తస్స బోధిస్స అఙ్గాతిపి బోజ్ఝఙ్గా సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియ. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా – ‘‘బుజ్ఝనకస్స పుగ్గలస్స అఙ్గాతి వా బోజ్ఝఙ్గా’’తి.

అపిచ ‘‘బోజ్ఝఙ్గాతి కేనట్ఠేన బోజ్ఝఙ్గా? బోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, అనుబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, పటిబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, సమ్బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’ఇచ్చాదినా (పటి. మ. ౨.౧౭) పటిసమ్భిదానయేనాపి బోజ్ఝఙ్గత్థో వేదితబ్బో.

సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గన్తిఆదీసు పన పసత్థో సున్దరో చ బోజ్ఝఙ్గోతి సమ్బోజ్ఝఙ్గో. సతియేవ సమ్బోజ్ఝఙ్గోతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, తం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గన్తి ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. భావేతీతి వడ్ఢేతి, అత్తనో చిత్తసన్తానే పునప్పునం జనేతి, అభినిబ్బత్తేతీతి అత్థో. వివేకనిస్సితన్తిఆదీని కోసలసంయుత్తే ‘‘సమ్మాదిట్ఠిం భావేతి వివేకనిస్సిత’’న్తి ఏత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

అయం పన విసేసో – తత్థ తదఙ్గవివేకనిస్సితం, సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం, నిస్సరణవివేకనిస్సితన్తి, వివేకత్తయమేవ వుత్తం, బోజ్ఝఙ్గభావనం పత్వా పన పఞ్చవిధవివేకనిస్సితమ్పి ఏకే వణ్ణయన్తి. తే హి న కేవలం బలవవిపస్సనామగ్గఫలక్ఖణేసు ఏవ బోజ్ఝఙ్గే ఉద్ధరన్తి విపస్సనాపాదక-కసిణజ్ఝాన-ఆనాపానాసుభ-బ్రహ్మవిహారజ్ఝానేసుపి ఉద్ధరన్తి, న చ పటిసిద్ధా అట్ఠకథాచరియేహి. తస్మా తేసం మతేన ఏతేసం ఝానానం పవత్తిక్ఖణే కిచ్చతో ఏవ విక్ఖమ్భనవివేకనిస్సితం. యథా చ విపస్సనాక్ఖణే ‘‘అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సిత’’న్తి వుత్తం, ఏవం పటిపస్సద్ధివివేకనిస్సితమ్పి భావేతీతి వత్తుం వట్టతి. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

౨. కాయసుత్తవణ్ణనా

౧౮౩. దుతియే ఆహారట్ఠితికోతి పచ్చయట్ఠితికో. ఆహారం పటిచ్చాతి పచ్చయం పటిచ్చ. సుభనిమిత్తన్తి సుభమ్పి సుభనిమిత్తం, సుభస్స ఆరమ్మణమ్పి సుభనిమిత్తం. అయోనిసోమనసికారోతి అనుపాయమనసికారో ఉప్పథమనసికారో అనిచ్చే ‘‘నిచ్చ’’న్తి వా, దుక్ఖే ‘‘సుఖ’’న్తి, అనత్తని ‘‘అత్తా’’తి వా, అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి వా, మనసికారో. తం తస్మిం సుభారమ్మణే బహులం పవత్తయతో కామచ్ఛన్దో ఉప్పజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, సుభనిమిత్త’’న్తిఆది. ఏవం సబ్బనీవరణేసు యోజనా వేదితబ్బా.

పటిఘనిమిత్తన్తిఆదీసు పన పటిఘోపి పటిఘనిమిత్తం పటిఘారమ్మణమ్పి. అరతీతి ఉక్కణ్ఠితా. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమా అరతి? పన్తేసు వా సేనాసనేసు అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేసు వా అధికుసలేసు ధమ్మేసు అరతి అరతితా అనభిరతి అనభిరమనా ఉక్కణ్ఠితా పరితస్సితా, అయం వుచ్చతి అరతీ’’తి (విభ. ౮౫౬).

తన్దీతి అతిసీతాదిపచ్చయా ఉప్పన్నం ఆగన్తుకకాయాలసియం. యస్మిం ఉప్పన్నే ‘‘అతిసీతం అతిఉణ్హం అతిచ్ఛాతోస్మి అతిధాతోస్మి అతిదూరమగ్గం గతోస్మీ’’తి వదతి, యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తత్థ కతమా తన్ది, యా తన్దీ తన్దియనా తన్దిమనకతా ఆలస్యం ఆలస్యాయనా ఆలస్యాయితత్తం, అయం వుచ్చతి తన్దీ’’తి (విభ. ౮౫౭).

విజమ్భితాతి కిలేసవసేన కాయవినమనా. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమా విజమ్భితా? యా కాయస్స జమ్భనా విజమ్భనా ఆనమనా వినమనా సన్నమనా పణమనా బ్యాధియకం, అయం వుచ్చతి విజమ్భితా’’తి (విభ. ౮౫౮).

భత్తసమ్మదోతి భత్తపరిళాహో. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమో భత్తసమ్మదో? యా భుత్తావిస్స భత్తముచ్ఛా భత్తకిలమథో భత్తపరిళాహో కాయదుట్ఠుల్లం, అయం వుచ్చతి భత్తసమ్మదో’’తి (విభ. ౮౫౯).

చేతసో చ లీనత్తన్తి చిత్తస్స లీయనాకారో, యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమం చేతసో లీనత్తం? యా చిత్తస్స అకల్యతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓలీయనా సల్లీయనా లీనం లీయనా లీయితత్తం థినం థియనా థియితత్తం చిత్తస్స, ఇదం వుచ్చతి చేతసో లీనత్త’’న్తి (విభ. ౮౬౦).

చేతసో అవూపసమోతి యథా నామ వీతచ్చికోపి అఙ్గారో నేవ తావ సన్నిసీదతి పతాపం కరోతియేవ, యథా చ పత్తపచనట్ఠానే నేవ తావ సన్నిసీదతి పతాపం కరోతియేవ, ఏవం చిత్తస్స అవూపసన్తాకారో, అత్థతో పనేతం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమేవ హోతి.

విచికిచ్ఛట్ఠానీయా ధమ్మాతి విచికిచ్ఛాయ ఆరమ్మణధమ్మా. అయోనిసోమనసికారో సబ్బత్థ వుత్తనయోవ. ఏవమేత్థ కామచ్ఛన్దో విచికిచ్ఛాతి ఇమే ద్వే ధమ్మా ఆరమ్మణేన కథితా, బ్యాపాదో ఆరమ్మణేన చ ఉపనిస్సయేన చ, సేసా సహజాతేన చ ఉపనిస్సయేన చాతి.

సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయా ధమ్మాతి సతియా ఆరమ్మణధమ్మా సత్తతింస బోధిపక్ఖియా చ నవ లోకుత్తరధమ్మా చ. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారోతి తత్థ ఉపాయమనసికారస్స పునప్పునం కరణం.

కుసలాకుసలా ధమ్మాతిఆదీసు కుసలాతి కోసల్లసమ్భూతా అనవజ్జసుఖవిపాకా. అకుసలాతి అకోసల్లసమ్భూతా సావజ్జదుక్ఖవిపాకా. సావజ్జాతి అకుసలా. అనవజ్జాతి కుసలా. హీనపణీతకణ్హసుక్కేసుపి ఏసేవ నయో. సప్పటిభాగాతి కణ్హసుక్కాయేవ. కణ్హా హి కణ్హవిపాకదానతో, సుక్కా చ సుక్కవిపాకదానతో సప్పటిభాగా నామ, సదిసవిపాకకోట్ఠాసాతి అత్థో. పటిపక్ఖభూతస్స వా భాగస్స అత్థితాయ సప్పటిభాగా. కణ్హానఞ్హి సుక్కా పటిపక్ఖభాగా, సుక్కానఞ్చ కణ్హా పటిపక్ఖభాగాతి ఏవమ్పి సప్పటిభాగా. సప్పటిబాహితట్ఠేన వా సప్పటిభాగా. అకుసలఞ్హి కుసలం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకం దేతి, కుసలఞ్చ అకుసలం పటిబాహిత్వాతి ఏవమ్పి కణ్హసుక్కా సప్పటిభాగా.

ఆరమ్భధాతూతి పఠమారమ్భవీరియం. నిక్కమధాతూతి కోసజ్జతో నిక్ఖన్తత్తా తతో బలవతరం. పరక్కమధాతూతి పరం పరం ఠానం అక్కమనతాయ తతోపి బలవతరన్తి తీహిపి పదేహి వీరియమేవ కథితం.

పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయాతి పీతియా ఆరమ్మణధమ్మా. కాయపస్సద్ధీతి తిణ్ణం ఖన్ధానం దరథపస్సద్ధి. చిత్తపస్సద్ధీతి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స దరథపస్సద్ధి. సమథనిమిత్తన్తి సమథోపి సమథనిమిత్తం, ఆరమ్మణమ్పి. అబ్యగ్గనిమిత్తన్తి తస్సేవ వేవచనం.

ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయాతి ఉపేక్ఖాయ ఆరమ్మణధమ్మా, అత్థతో పన మజ్ఝత్తాకారో ఉపేక్ఖాట్ఠానీయా ధమ్మోతి వేదితబ్బో. ఏవమేత్థ సతిధమ్మవిచయఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గా ఆరమ్మణేన కథితా, సేసా ఆరమ్మణేనపి ఉపనిస్సయేనపి.

౩. సీలసుత్తవణ్ణనా

౧౮౪. తతియే సీలసమ్పన్నాతి ఏత్థ ఖీణాసవస్స లోకియలోకుత్తరసీలం కథితం, తేన సమ్పన్నాతి అత్థో. సమాధిపఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో. విముత్తి పన ఫలవిముత్తియేవ. విముత్తిఞాణదస్సనం పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ఏవమేత్థ సీలాదయో తయో లోకియలోకుత్తరా, విముత్తి లోకుత్తరావ, విముత్తిఞాణదస్సనం లోకియమేవ.

దస్సనమ్పాహన్తి దస్సనమ్పి అహం. తం పనేతం దస్సనం – చక్ఖుదస్సనం, ఞాణదస్సనన్తి దువిధం. తత్థ పసన్నేహి చక్ఖూహి అరియానం దస్సనం ఓలోకనం చక్ఖుదస్సనం నామ. అరియేహి పన దిట్ఠస్స లక్ఖణస్స దస్సనం, పటివిద్ధస్స చ పటివిజ్ఝనం ఝానేన వా విపస్సనాయ వా మగ్గఫలేహి వా ఞాణదస్సనం నామ. ఇమస్మిం పనేత్థ చక్ఖుదస్సనం అధిప్పేతం. అరియానఞ్హి పసన్నేహి చక్ఖూహి ఓలోకనమ్పి బహుకారమేవ. సవనన్తి ‘‘అసుకో నామ ఖీణాసవో అసుకస్మిం నామ రట్ఠే వా జనపదే వా గామే వా నిగమే వా విహారే వా లేణే వా వసతీ’’తి కథేన్తానం సోతేన సవనం, ఏతమ్పి బహుకారమేవ. ఉపసఙ్కమనన్తి ‘‘దానం వా దస్సామి, పఞ్హం వా పుచ్ఛిస్సామి, ధమ్మం వా సోస్సామి, సక్కారం వా కరిస్సామీ’’తి ఏవరూపేన చిత్తేన అరియానం ఉపసఙ్కమనం. పయిరుపాసనన్తి పఞ్హాపయిరుపాసనం. అరియానం గుణే సుత్వా తే ఉపసఙ్కమిత్వా నిమన్తేత్వా దానం దత్వా ‘‘కిం, భన్తే, కుసల’’న్తిఆదినా నయేన పఞ్హపుచ్ఛనన్తి అత్థో.

అనుస్సతిన్తి రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు నిసిన్నస్స ‘‘ఇదాని అరియా లేణగుహమణ్డపాదీసు ఝానవిపస్సనామగ్గఫలసుఖేహి వీతినామేన్తీ’’తి అనుస్సరణం. యో వా తేసం సన్తికే ఓవాదో లద్ధో హోతి, తం ఆవజ్జిత్వా ‘‘ఇమస్మిం ఠానే సీలం కథితం, ఇమస్మిం సమాధి, ఇమస్మిం విపస్సనా, ఇమస్మిం మగ్గో, ఇమస్మిం ఫల’’న్తి ఏవం అనుస్సరణం. అనుపబ్బజ్జన్తి అరియేసు చిత్తం పసాదేత్వా ఘరా నిక్ఖమ్మ తేసం సన్తికే పబ్బజ్జం. అరియానఞ్హి సన్తికే చిత్తం పసాదేత్వా తేసంయేవ సన్తికే పబ్బజిత్వా తేసంయేవ ఓవాదానుసాసనిం పచ్చాసీసమానస్స చరతోపి పబ్బజ్జా అనుపబ్బజ్జా నామ. అరియేసు పసాదేన అఞ్ఞత్థ పబ్బజిత్వా అరియానం సన్తికే ఓవాదానుసాసనిం పచ్చాసీసమానస్స చరతో పబ్బజ్జాపి అనుపబ్బజ్జా నామ. అఞ్ఞేసు పన పసాదేన అఞ్ఞేసంయేవ సన్తికే పబ్బజిత్వా అఞ్ఞేసంయేవ ఓవాదానుసాసనిం పచ్చాసీసమానస్స చరతో పబ్బజ్జా అనుపబ్బజ్జా నామ న హోతి.

ఏవం పబ్బజితేసు పన మహాకస్సపత్థేరస్స తావ అనుపబ్బజ్జం పబ్బజితా సతసహస్సమత్తా అహేసుం, తథా థేరస్సేవ సద్ధివిహారికస్స చ చన్దగుత్తత్థేరస్స, తస్సాపి సద్ధివిహారికస్స సూరియగుత్తత్థేరస్స, తస్సాపి సద్ధివిహారికస్స అస్సగుత్తత్థేరస్స, తస్సాపి సద్ధివిహారికస్స యోనకధమ్మరక్ఖితత్థేరస్స, తస్స పన సద్ధివిహారికో అసోకరఞ్ఞో కనిట్ఠభాతా తిస్సత్థేరో నామ అహోసి, తస్స అనుపబ్బజ్జం పబ్బజితా అడ్ఢతేయ్యకోటిసఙ్ఖా అహేసుం. మహిన్దత్థేరస్స అనుపబ్బజితానం గణనపరిచ్ఛేదో నత్థి. యావజ్జదివసా లఙ్కాదీపే సత్థరి పసాదేన పబ్బజన్తా మహిన్దత్థేరస్సేవ పబ్బజ్జం అనుపబ్బజన్తి నామ.