౨. పాసాదకమ్పనవగ్గో

౧-౨. పుబ్బసుత్తాదివణ్ణనా

౮౨౩-౮౨౪. దుతియవగ్గస్స పఠమే న చ అతిలీనోతిఆదీని పరతో ఆవి భవిస్సన్తి. ఇమస్మిం సుత్తే ఛఅభిఞ్ఞాపాదకా ఇద్ధిపాదా కథితా, తథా దుతియే చ.

౩. ఛన్దసమాధిసుత్తవణ్ణనా

౮౨౫. తతియే ఛన్దన్తి కత్తుకమ్యతాఛన్దం. నిస్సాయాతి నిస్సయం కత్వా, అధిపతిం కత్వాతి అత్థో. పధానసఙ్ఖారాతి పధానభూతా సఙ్ఖారా, చతుకిచ్చసాధకసమ్మప్పధానవీరియస్సేతం అధివచనం. ఇతి అయఞ్చ ఛన్దోతిఆదీసు ఛన్దో ఛన్దసమాధినా చేవ పధానసఙ్ఖారేహి చ, ఛన్దసమాధి ఛన్దేన చేవ పధానసఙ్ఖారేహి చ, పధానసఙ్ఖారాపి ఛన్దేన చేవ ఛన్దసమాధినా చ సమన్నాగతా. తస్మా సబ్బే తే ధమ్మే ఏకతో కత్వా అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదోతి వుత్తం. ఇద్ధిపాదవిభఙ్గే (విభ. ౪౩౭) పన ‘‘యో తథాభూతస్స వేదనాక్ఖన్ధో తిఆదినా నయేన ఇమేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతా సేసఅరూపినో ధమ్మా ఇద్ధిపాదాతి వుత్తా.

అపిచ ఇమేపి తయో ధమ్మా ఇద్ధీపి హోన్తి ఇద్ధిపాదాపి. కథం? ఛన్దఞ్హి భావయతో ఛన్దో ఇద్ధి నామ హోతి, సమాధిప్పధానసఙ్ఖారా ఛన్దిద్ధిపాదో నామ. సమాధిం భావేన్తస్స సమాధి ఇద్ధి నామ హోతి, ఛన్దప్పధానసఙ్ఖారా సమాధిద్ధియా పాదో నామ. పధానసఙ్ఖారే భావేన్తస్స పధానసఙ్ఖారా ఇద్ధి నామ హోతి, ఛన్దసమాధి పధానసఙ్ఖారిద్ధియా పాదో నామ, సమ్పయుత్తధమ్మేసు హి ఏకస్మిం ఇజ్ఝమానే సేసాపి ఇజ్ఝన్తియేవ.

అపిచ తేసం తేసం ధమ్మానం పుబ్బభాగవసేనాపి ఏతేసం ఇద్ధిపాదతా వేదితబ్బా. పఠమజ్ఝానఞ్హి ఇద్ధి నామ, పఠమజ్ఝానస్స పుబ్బభాగపరికమ్మసమ్పయుత్తా ఛన్దాదయో ఇద్ధిపాదో నామ. ఏతేనుపాయేన యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనా, ఇద్ధివిధం ఆదిం కత్వా యావ దిబ్బచక్ఖుఅభిఞ్ఞా, సోతాపత్తిమగ్గం ఆదిం కత్వా యావ అరహత్తమగ్గా నయో నేతబ్బో. సేసిద్ధిపాదేసుపి ఏసేవ నయో.

కేచి పన ‘‘అనిబ్బత్తో ఛన్దో ఇద్ధిపాదో’’తి వదన్తి. ఇధ తేసం వాదమద్దనత్థాయ అభిధమ్మే ఉత్తరచూళవారో నామ ఆగతో –

‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా – ఛన్దిద్ధిపాదో, వీరియిద్ధిపాదో, చిత్తిద్ధిపాదో, వీమంసిద్ధిపాదో. తత్థ కతమో ఛన్దిద్ధిపాదో? ఇధ, భిక్ఖు, యస్మిం సమయే లోకుత్తరం ఝానం భావేతి నియ్యానికం అపచయగామిం దిట్ఠిగతానం పహానాయ పఠమాయ భూమియా పత్తియా వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి దుక్ఖాపటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞం, యో తస్మిం సమయే ఛన్దో ఛన్దికతా కత్తుకమ్యతా కుసలో ధమ్మచ్ఛన్దో, అయం వుచ్చతి ఛన్దిద్ధిపాదో. అవసేసా ధమ్మా ఛన్దిద్ధిపాదసమ్పయుత్తా’’తి (విభ. ౪౫౭-౪౫౮).

ఇమే పన లోకుత్తరవసేనేవ ఆగతా.

తత్థ రట్ఠపాలత్థేరో ఛన్దం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి. సోణత్థేరో వీరియం ధురం కత్వా; సమ్భుతత్థేరో చిత్తం ధురం కత్వా, ఆయస్మా మోఘరాజా వీమంసం ధురం కత్వాతి. తత్థ యథా చతూసు అమచ్చపుత్తేసు ఠానన్తరం పత్థేత్వా రాజానం ఉపనిస్సాయ విహరన్తేసు ఏకో ఉపట్ఠానే ఛన్దజాతో రఞ్ఞో అజ్ఝాసయఞ్చ రుచిఞ్చ ఞత్వా దివా చ రత్తో చ ఉపట్ఠహన్తో రాజానం ఆరాధేత్వా ఠానన్తరం పాపుణి. ఏవం ఛన్దధురేన లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో వేదితబ్బో.

ఏకో పన – ‘‘దివసే దివసే ఉపట్ఠాతుం న సక్కోమి, ఉప్పన్నే కిచ్చే పరక్కమేన ఆరాధేస్సామీ’’తి కుపితే పచ్చన్తే రఞ్ఞా పహితో పరక్కమేన సత్తుమద్దనం కత్వా పాపుణి. యథా సో, ఏవం వీరియధురేన లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో వేదితబ్బో. ఏకో ‘‘దివసే దివసే ఉపట్ఠానమ్పి ఉరేన సత్తిసరసమ్పటిచ్ఛనమ్పి భారోయేవ, మన్తబలేన ఆరాధేస్సామీ’’తి ఖత్తవిజ్జాయ కతపరిచయత్తా మన్తసంవిధానేన రాజానం ఆరాధేత్వా పాపుణి. యథా సో, ఏవం చిత్తధురేన లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో వేదితబ్బో.

అపరో – ‘‘కిం ఇమేహి ఉపట్ఠానాదీహి, రాజానో నామ జాతిసమ్పన్నస్స ఠానన్తరం దేన్తి, తాదిసస్స దేన్తో మయ్హం దస్సతీ’’తి జాతిసమ్పత్తిమేవ నిస్సాయ ఠానన్తరం పాపుణి. యథా సో, ఏవం సుపరిసుద్ధం వీమంసం నిస్సాయ వీమంసధురేన లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో వేదితబ్బోతి. ఇమస్మిం సుత్తే వివట్టపాదకఇద్ధి కథితా.

౪. మోగ్గల్లానసుత్తవణ్ణనా

౮౨౬. చతుత్థే ఉద్ధతాతి ఉద్ధచ్చపకతికా విప్ఫన్దమానచిత్తా. ఉద్ధచ్చేన హి ఏకారమ్మణే చిత్తం విప్ఫన్దతి ధజయట్ఠియం వాతేన పహతధజో వియ. ఉన్నళాతి ఉగ్గతనళా, ఉట్ఠితతుచ్ఛమానాతి వుత్తం హోతి. చపలాతి పత్తచీవరమణ్డనాదిచాపల్లేన యుత్తా. ముఖరాతి ముఖఖరా, ఖరవచనాతి వుత్తం హోతి. వికిణ్ణవాచాతి అసంయతవచనా దివసమ్పి నిరత్థకవచనప్పలాపినో. ముట్ఠస్సతీతి నట్ఠస్సతినో. అసమ్పజానాతి పఞ్ఞారహితా. అసమాహితాతి ఉపచారప్పనాసమాధివిరహితా. భన్తచిత్తాతి ఉబ్భన్తచిత్తా సమాధివిరహేన లద్ధోకాసేన ఉద్ధచ్చేన. పాకతిన్ద్రియాతి అసంవుతిన్ద్రియా. ఇద్ధాభిసఙ్ఖారన్తి ఆపోకసిణం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ పాసాదపతిట్ఠితం పథవిభాగం ‘‘ఉదక’’న్తి అధిట్ఠాయ, ఉదకపిట్ఠే ఠితపాసాదం వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా అఙ్గుట్ఠకేన పహరి. గమ్భీరనేమోతి గమ్భీరఆవాటో, గమ్భీరభూమిభాగం అనుపవిట్ఠోతి అత్థో. సునిఖాతోతి సుట్ఠు నిఖాతో, కోట్టేత్వా సుట్ఠు ఠపితో. ఇధ అభిఞ్ఞాపాదకిద్ధి కథితా.

౫. ఉణ్ణాభబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౮౨౭. పఞ్చమే ఛన్దప్పహానత్థన్తి తణ్హాఛన్దస్స పహానత్థం. ఇధాపి వివట్టపాదకిద్ధి కథితా.

౯. ఇద్ధాదిదేసనాసుత్తవణ్ణనా

౮౩౧. నవమే యో సో భిక్ఖవే మగ్గోతి అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానం అధిప్పేతం.

౧౦. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౮౩౨. దసమే కోసజ్జసహగతోతి ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో నిసీదతి. అథస్స చిత్తే లీనాకారో ఓక్కమతి, సో ‘‘లీనాకారో మే ఓక్కన్తో’’తి ఞత్వా అపాయభయేన చిత్తం తజ్జేత్వా పున ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అథస్స పున లీనాకారో ఓక్కమతి. సో పున అపాయభయేన చిత్తం తజ్జేత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతీతి ఏవమస్స కోసజ్జేన వోకిణ్ణత్తా ఛన్దో కోసజ్జసహగతో నామ హోతి. కోసజ్జసమ్పయుత్తోతి తస్సేవ వేవచనం.

ఉద్ధచ్చసహగతోతి ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో నిసీదతి. అథస్స చిత్తం ఉద్ధచ్చే పతతి. సో బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణే ఆవజ్జేత్వా చిత్తం హాసేత్వా తోసేత్వా కమ్మనియం కత్వా పున ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అథస్స పున చిత్తం ఉద్ధచ్చే పతతి. సో పున బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణే ఆవజ్జేత్వా చిత్తం హాసేత్వా తోసేత్వా కమ్మనియం కత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతీతి ఏవమస్స ఉద్ధచ్చేన వోకిణ్ణత్తా ఛన్దో ఉద్ధచ్చసహగతో నామ హోతి.

థినమిద్ధసహగతోతి ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో నిసీదతి. అథస్స థినమిద్ధం ఉప్పజ్జతి. సో ‘‘ఉప్పన్నం మే థినమిద్ధ’’న్తి ఞత్వా ఉదకేన ముఖం పుఞ్ఛిత్వా, కణ్ణే ఆకడ్ఢిత్వా పగుణం ధమ్మం సజ్ఝాయిత్వా దివా గహితం వా ఆలోకసఞ్ఞం మనసికరిత్వా థినమిద్ధం వినోదేత్వా పున ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అథస్స పున థినమిద్ధం ఉప్పజ్జతి. సో వుత్తనయేనేవ పున థినమిద్ధం వినోదేత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతీతి ఏవమస్స థినమిద్ధేన వోకిణ్ణత్తా ఛన్దో థినమిద్ధసహగతో నామ హోతి.

అనువిక్ఖిత్తోతి ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో నిసీదతి. అథస్స కామగుణారమ్మణే చిత్తం విక్ఖిపతి. సో ‘‘బహిద్ధా విక్ఖిత్తం మే చిత్త’’న్తి ఞత్వా అనమతగ్గ (సం. ని. ౨.౧౨౪-౧౨౫) దేవదూత- (మ. ని. ౩.౨౬౧) చేలోపమ (సం. ని. ౫.౧౧౦౪) అనాగతభయసుత్తాదీని (అ. ని. ౫.౭౭) ఆవజ్జేన్తో సుత్తదణ్డేన చిత్తం తజ్జేత్వా కమ్మనియం కత్వా పున ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అథస్స పున చిత్తం విక్ఖిపతి. సో పున సుత్తదణ్డేన చిత్తం కమ్మనియం కత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతీతి ఏవమస్స కామవితక్కవోకిణ్ణత్తా ఛన్దో బహిద్ధా పఞ్చ కామగుణే ఆరబ్భ అనువిక్ఖిత్తో అనువిసటో హోతి.

యథా పురే తథా పచ్ఛాతి కమ్మట్ఠానవసేనపి దేసనావసేనపి పురిమపచ్ఛిమతా వేదితబ్బా. కథం? కమ్మట్ఠానే తావ కమ్మట్ఠానస్స అభినివేసో పురే నామ, అరహత్తం పచ్ఛా నామ. తత్థ యో భిక్ఖు మూలకమ్మట్ఠానే అభినివిసిత్వా అతిలీనాదీసు చతూసు ఠానేసు చిత్తస్స ఓక్కమనం పటిసేధేత్వా, దుట్ఠగోణే యోజేత్వా సారేన్తో వియ చతురస్సఘటికం ఓతారేన్తో వియ చతున్నం ఠానానం ఏకట్ఠానేపి అసజ్జన్తో సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. అయమ్పి యథా పురే తథా పచ్ఛా విహరతి నామ. అయం కమ్మట్ఠానవసేన పురిమపచ్ఛిమతా. దేసనావసేన పన కేసా పురే నామ, మత్థలుఙ్గం పచ్ఛా నామ. తత్థ యో భిక్ఖు కేసేసు అభినివిసిత్వా వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన కేసాదయో పరిగ్గణ్హన్తో చతూసు ఠానేసు అసజ్జన్తో యావ మత్థలుఙ్గా భావనం పాపేతి, అయమ్పి యథా పురే తథా పచ్ఛా విహరతి నామ. ఏవం దేసనావసేన పురిమపచ్ఛిమతా వేదితబ్బా. యథా పచ్ఛా తథా పురేతి ఇదం పురిమస్సేవ వేవచనం.

యథా అధో తథా ఉద్ధన్తి ఇదం సరీరవసేన వేదితబ్బం. తేనేవాహ ‘‘ఉద్ధం పాదతలా అధో కేసమత్థకా’’తి. తత్థ యో భిక్ఖు పాదతలతో పట్ఠాయ యావ కేసమత్థకా ద్వత్తింసాకారవసేన వా పాదఙ్గులిఅగ్గపబ్బట్ఠితో యావ సీసకటాహం, సీసకటాహతో యావ పాదఙ్గులీనం అగ్గపబ్బట్ఠీని, తావ అట్ఠివసేన వా భావనం పాపేతి చతూసు ఠానేసు ఏకట్ఠానేపి అసజ్జన్తో. అయం యథా ఉద్ధం తథా అధో, యథా అధో తథా ఉద్ధం విహరతి నామ.

యేహి ఆకారేహీతి యేహి కోట్ఠాసేహి. యేహి లిఙ్గేహీతి యేహి సణ్ఠానేహి. యేహి నిమిత్తేహీతి యేహి ఉపట్ఠానేహి. ఆలోకసఞ్ఞా సుగ్గహితా హోతీతి యో భిక్ఖు అఙ్గణే నిసీదిత్వా ఆలోకసఞ్ఞం మనసి కరోతి, కాలేన నిమీలేతి, కాలేన ఉమ్మీలేతి. అథస్స యదా నిమీలేన్తస్సాపి ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేన్తస్స వియ ఏకసదిసమేవ ఉపట్ఠాతి, తదా ఆలోకసఞ్ఞా జాతా నామ హోతి. ‘‘దివాసఞ్ఞా’’తిపి తస్సేవ నామం. సా చ పన రత్తిం ఉప్పజ్జమానా సుగ్గహితా నామ హోతి. స్వాధిట్ఠితాతిపి తస్సేవ వేవచనం. సుట్ఠు అధిట్ఠితా సుట్ఠు ఠపితా స్వాధిట్ఠితా నామ వుచ్చతి. సా అత్థతో సుగ్గహితాయేవ. యో వా ఆలోకేన థినమిద్ధం వినోదేత్వా ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి, తస్స దివాపి ఆలోకసఞ్ఞా సుగ్గహితా స్వాధిట్ఠితా నామ. రత్తి వా హోతు దివా వా యేన ఆలోకేన థినమిద్ధం వినోదేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి, తస్మిం థినమిద్ధవినోదనే ఆలోకే ఉప్పన్నా సఞ్ఞా సుగ్గహితాయేవ నామ. వీరియాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమస్మిం సుత్తే ఛన్నం అభిఞ్ఞానం పాదకిద్ధి కథితా.

పాసాదకమ్పనవగ్గో దుతియో.