౪. సుఖిన్ద్రియవగ్గో

౧-౫. సుద్ధికసుత్తాదివణ్ణనా

౫౦౧-౫౦౫. చతుత్థవగ్గస్స పఠమే సుఖఞ్చ తం సహజాతానం ఆధిపతేయ్యసఙ్ఖాతేన ఇన్దట్ఠేన ఇన్ద్రియఞ్చాతి సుఖిన్ద్రియం. దుక్ఖిన్ద్రియాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ సుఖిన్ద్రియదుక్ఖిన్ద్రియదోమనస్సిన్ద్రియాని కామావచరానేవ, సోమనస్సిన్ద్రియం ఠపేత్వా అరూపావచరం సేసం తేభూమకం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం చతుభూమకం. దుతియాదీని చత్తారి చతుసచ్చవసేనేవ కథితాని.

౬. పఠమవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౫౦౬. ఛట్ఠే కాయికన్తి కాయపసాదవత్థుకం. సుఖన్తి అయమస్స సరూపనిద్దేసో. సాతన్తి తస్సేవ వేవచనం, మధురన్తి వుత్తం హోతి. కాయసమ్ఫస్సజన్తి కాయసమ్ఫస్సతో జాతం. సుఖం సాతన్తి వుత్తనయమేవ. వేదయితన్తి అయమస్స సబ్బవేదనాసాధారణో అఞ్ఞధమ్మవిసిట్ఠో సభావనిద్దేసో. ఇమినా నయేన సేసేసుపి అత్థో వేదితబ్బో. కాయికం వా చేతసికం వాతి ఏత్థ పన చక్ఖాదయో చత్తారో పసాదకాయే వత్థుం కత్వా ఉప్పత్తివసేన కాయికన్తి వుత్తం. కాయపసాదవత్థుకం పన అదుక్ఖమసుఖం నామ నత్థి.

౯. కట్ఠోపమసుత్తవణ్ణనా

౫౦౯. నవమే ద్విన్నం కట్ఠానన్తి ద్విన్నం అరణీనం. సఙ్ఘట్టనసమోధానాతి సఙ్ఘట్టనేన చేవ సమోధానేన చ. ఉస్మాతి ఉసుమాకారో. తేజోతి అగ్గిధూమో. ఏత్థ చ అధరారణీ వియ వత్థారమ్మణం, ఉత్తరారణీ వియ ఫస్సో, సఙ్ఘట్టో వియ ఫస్ససఙ్ఘట్టనం, అగ్గి వియ వేదనా దట్ఠబ్బా. వత్థారమ్మణం వా ఉత్తరారణీ వియ, ఫస్సో అధరారణీ వియ దట్ఠబ్బో.

౧౦. ఉప్పటిపాటికసుత్తవణ్ణనా

౫౧౦. దసమం యథాధమ్మరసేన పటిపాటియా వుత్తమ్పి ఇమస్మిం ఇన్ద్రియవిభఙ్గే సేససుత్తాని వియ అదేసితత్తా ఉప్పటిపాటికసుత్తం నామాతి వేదితబ్బం. తత్థ నిమిత్తన్తిఆదీని సబ్బాని పచ్చయవేవచనానేవ. దుక్ఖిన్ద్రియఞ్చ పజానాతీతి దుక్ఖసచ్చవసేనేవ పజానాతి. దుక్ఖిన్ద్రియసముదయన్తి కణ్టకేన వా విద్ధస్స మఙ్కులేన వా దట్ఠస్స పచ్చత్థరణే వా వలియా ఫుట్ఠస్స దుక్ఖసహగతం కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తం ఏతస్స సముదయోతి పజానాతి.

పరతో దోమనస్సిన్ద్రియసముదయన్తిఆదీసుపి తేసం తేసం కారణవసేనేవ సముదయో వేదితబ్బో. పత్తచీవరాదీనం వా హి సఙ్ఖారానం సద్ధివిహారికాదీనం వా సత్తానం వినాసేన దోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి తేసం వినాసం తస్స సముదయోతి పజానాతి. సుభోజనం భుఞ్జిత్వా వరసయనే నిపన్నస్స హత్థపాదసమ్బాహనతాలవణ్టవాతాదిసమ్ఫస్సేన సుఖిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తం ఫస్సం తస్స సముదయోతి పజానాతి. వుత్తప్పకారానం పన సత్తసఙ్ఖారానం మనాపానం పటిలాభవసేన సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తం పటిలాభం తస్స సముదయోతి పజానాతి. మజ్ఝత్తాకారేన పన ఉపేక్ఖిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తం సత్తసఙ్ఖారేసు మజ్ఝత్తాకారం తస్స సముదయోతి పజానాతి.

కత్థ చుప్పన్నం దుక్ఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి, ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహీతిఆదీసు పన అయం ఏకతోవ వినిచ్ఛయకథా – దుక్ఖిన్ద్రియఞ్హి పఠమజ్ఝానస్స ఉపచారక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి పహీనం హోతి, దోమనస్సాదీని దుతియజ్ఝానాదీనం. ఏవం సన్తేపి తేసం అతిసయనిరోధత్తా అయం ఝానేసుయేవ నిరోధో వుత్తో. అతిసయనిరోధో హి తేసం పఠమజ్ఝానాదీసు, న నిరోధోయేవ, నిరోధోయేవ పన ఉపచారక్ఖణే, నాతిసయనిరోధో. తథా హి నానావజ్జనే పఠమజ్ఝానుపచారే నిరుద్ధస్సాపి దుక్ఖిన్ద్రియస్స డంసమకసాదిసమ్ఫస్సేన వా విసమాసనుపతాపేన వా సియా ఉప్పత్తి, న త్వేవ అన్తోఅప్పనాయం. ఉపచారే వా నిరుద్ధమ్పేతం న సుట్ఠు నిరుద్ధం హోతి పటిపక్ఖేన అవిహతత్తా. అన్తోఅప్పనాయం పన పీతిఫరణేన సబ్బో కాయో సుఖోక్కన్తో హోతి, సుఖోక్కన్తకాయస్స చ సుట్ఠు నిరుద్ధం హోతి దుక్ఖిన్ద్రియం పటిపక్ఖేన విహతత్తా. నానావజ్జనేయేవ చ దుతియజ్ఝానుపచారే పహీనస్స దోమనస్సిన్ద్రియస్స యస్మా ఏతం వితక్కవిచారపచ్చయేపి కాయకిలమథే చిత్తుపఘాతే చ సతి ఉప్పజ్జతి, వితక్కవిచారాభావే నేవ ఉప్పజ్జతి. యత్థ పన ఉప్పజ్జతి, తత్థ వితక్కవిచారభావే, అప్పహీనా ఏవ చ దుతియజ్ఝానుపచారే వితక్కవిచారాతి తత్థస్స సియా ఉప్పత్తి. న త్వేవ దుతియజ్ఝానే పహీనపచ్చయత్తా. తథా తతియజ్ఝానుపచారే పహీనస్సాపి సుఖిన్ద్రియస్స పీతిసముట్ఠానపణీతరూపఫుట్ఠకాయస్స సియా ఉప్పత్తి, న త్వేవ తతియజ్ఝానే. తతియజ్ఝానే హి సుఖస్స పచ్చయభూతా పీతి సబ్బసో నిరుద్ధా. తథా చతుత్థజ్ఝానుపచారే పహీనస్సాపి సోమనస్సిన్ద్రియస్స ఆసన్నత్తా అప్పనాప్పత్తాయ ఉపేక్ఖాయ అభావేన సమ్మా అనతిక్కన్తత్తా చ సియా ఉప్పత్తి, న త్వేవ చతుత్థజ్ఝానే. తస్మా ‘‘ఏత్థ చుప్పన్నం దుక్ఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతీ’’తి తత్థ తత్థ అపరిసేసగ్గహణం కతం.

యం పనేత్థ తదత్థాయ చిత్తం ఉపసంహరతీతి వుత్తం, తత్థ అలాభీ సమానో ఉప్పాదనత్థాయ చిత్తం ఉపసంహరతి, లాభీ సమానో సమాపజ్జనత్థాయాతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. ఇమేసు ద్వీసుపి సుత్తేసు సమ్మసనవారోవ కథితోతి.

సుఖిన్ద్రియవగ్గో చతుత్థో.