౪. ఇన్ద్రియసంయుత్తం

౧. సుద్ధికవగ్గో

౧. సుద్ధికసుత్తవణ్ణనా

౪౭౧. ఇన్ద్రియసంయుత్తస్స పఠమే సద్ధిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియన్తి ఇమాని తీణి చతుభూమకకుసలవిపాకేసు చేవ కిరియాసు చ లబ్భన్తి. వీరియిన్ద్రియసమాధిన్ద్రియాని చతుభూమకకుసలే అకుసలే విపాకే కిరియాయాతి సబ్బత్థ లబ్భన్తి. ఇతి ఇదం సుత్తం చతుభూమకసబ్బసఙ్గాహకధమ్మపరిచ్ఛేదవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౭. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౪౭౭. సత్తమే సద్ధిన్ద్రియం నప్పజానన్తీతి దుక్ఖసచ్చవసేన న పజానన్తి. సద్ధిన్ద్రియసముదయం నప్పజానన్తీతి సముదయసచ్చవసేన న పజానన్తి. ఏవం నిరోధం నిరోధసచ్చవసేన, పటిపదం మగ్గసచ్చవసేనాతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

సుక్కపక్ఖే పన అధిమోక్ఖవసేన ఆవజ్జనసముదయా సద్ధిన్ద్రియసముదయో హోతి, పగ్గహవసేన ఆవజ్జనసముదయా వీరియిన్ద్రియసముదయో, ఉపట్ఠానవసేన ఆవజ్జనసముదయా సతిన్ద్రియసముదయో, అవిక్ఖేపవసేన ఆవజ్జనసముదయా సమాధిన్ద్రియసముదయో, దస్సనవసేన ఆవజ్జనసముదయా పఞ్ఞిన్ద్రియసముదయో హోతి. తథా ఛన్దవసేన ఆవజ్జనసముదయా సద్ధిన్ద్రియసముదయో హోతి, ఛన్దవసేన ఆవజ్జనసముదయా వీరియసతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియసముదయో హోతి. మనసికారవసేన ఆవజ్జనసముదయా సద్ధిన్ద్రియసముదయో హోతి. మనసికారవసేన ఆవజ్జనసముదయా వీరియసతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియసముదయో హోతీతి ఏవమ్పి అత్థో వేదితబ్బో. ఇమేసు పటిపాటియా ఛసు సుత్తేసు చతుసచ్చమేవ కథితం.

౮. దట్ఠబ్బసుత్తవణ్ణనా

౪౭౮. అట్ఠమే కత్థ చ, భిక్ఖవే, సద్ధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం, చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసూతిఆది ఇమేసం ఇన్ద్రియానం సవిసయే జేట్ఠకభావదస్సనత్థం వుత్తం. యథా హి చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా రాజాతి రాజపఞ్చమేసు సహాయేసు ‘‘నక్ఖత్తం కీళిస్సామా’’తి వీథిం ఓతిణ్ణేసు ఏకస్స సేట్ఠిపుత్తస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ – ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి. దుతియస్స, తతియస్స, చతుత్థస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ – ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి. అథ సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే కిఞ్చాపి రాజా సబ్బత్థ ఇస్సరో, ఇమస్మిం పన కాలే అత్తనో గేహేయేవ – ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి. ఏవమేవ సద్ధాపఞ్చమకేసు ఇన్ద్రియేసు తేసు సహాయేసు ఏకతో వీథిం ఓతరన్తేసు వియ ఏకారమ్మణే ఉప్పజ్జమానేసుపి యథా పఠమస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సోతాపత్తియఙ్గాని పత్వా అధిమోక్ఖలక్ఖణం సద్ధిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా దుతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సమ్మప్పధానాని పత్వా పగ్గహలక్ఖణం వీరియిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా తతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సతిపట్ఠానాని పత్వా ఉపట్ఠానలక్ఖణం సతిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా చతుత్థస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం ఝానవిమోక్ఖే పత్వా అవిక్ఖేపలక్ఖణం సమాధిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే పన యథా ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, రాజావ గేహే విచారేతి, ఏవమేవ అరియసచ్చాని పత్వా పజాననలక్ఖణం పఞ్ఞిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తీతి.

౯-౧౦. పఠమవిభఙ్గసుత్తాదివణ్ణనా

౪౭౯-౪౮౦. నవమే సతినేపక్కేనాతి ఏత్థ నిపకస్స భావో నేపక్కం, పఞ్ఞాయేతం నామం. కస్మా పన సతిభాజనే పఞ్ఞా వుత్తాతి? సతియా బలవభావదస్సనత్థం. బలవసతి హి ఇధ అధిప్పేతా. సా చ పఞ్ఞాసమ్పయుత్తావ బలవతీ హోతి, న విప్పయుత్తాతి పఞ్ఞాసమ్పయుత్తసతిం దస్సేన్తో ఏవమాహ. చిరకతన్తి చిరకాలం కతం దానం వా సీలం వా ఉపోసథకమ్మం వా. చిరభాసితన్తి ‘‘అసుకస్మిం ఠానే అసుకం నామ భాసిత’’న్తి ఏవం చిరకాలే భాసితం. వోస్సగ్గారమ్మణం కత్వాతి నిబ్బానారమ్మణం కత్వా. ఉదయత్థగామినియాతి ఉదయఞ్చ అత్థఞ్చ గచ్ఛన్తియా, ఉదయబ్బయపరిగ్గహికాయాతి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తే సద్ధాసతిపఞ్ఞిన్ద్రియాని పుబ్బభాగాని, వీరియిన్ద్రియం మిస్సకం, సమాధిన్ద్రియం నిబ్బత్తితలోకుత్తరమేవ కథితం. దసమేపి అయమేవ ధమ్మపరిచ్ఛేదోతి.

సుద్ధికవగ్గో పఠమో.

౨. ముదుతరవగ్గో

౧. పటిలాభసుత్తవణ్ణనా

౪౮౧. దుతియవగ్గస్స పఠమే సమ్మప్పధానే ఆరబ్భాతి సమ్మప్పధానే పటిచ్చ, సమ్మప్పధానే భావేన్తోతి అత్థో. సతిన్ద్రియేపి ఏసేవ నయో.

౨. పఠమసంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౪౮౨. దుతియే తతోతి విపస్సనామగ్గఫలవసేన నిస్సక్కం వేదితబ్బం. సమత్తాని హి పరిపుణ్ణాని పఞ్చిన్ద్రియాని అరహత్తమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని నామ హోన్తి. తతో ముదుతరేహీతి తేహి అరహత్తమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియేహి ముదుతరాని అనాగామిమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని నామ హోన్తి, తతో ముదుతరాని సకదాగామిమగ్గస్స, తతో ముదుతరాని సోతాపత్తిమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని నామ హోన్తి, తతో ముదుతరాని ధమ్మానుసారిమగ్గస్స, తతో ముదుతరాని సద్ధానుసారిమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని నామ హోన్తి.

తథా సమత్తాని పరిపుణ్ణాని పఞ్చిన్ద్రియాని అరహత్తమగ్గిన్ద్రియాని నామ హోన్తి, తతో ముదుతరాని అనాగామిమగ్గిన్ద్రియాని నామ హోన్తి, తతో ముదుతరాని సకదాగామిమగ్గిన్ద్రియాని నామ హోన్తి, తతో ముదుతరాని సోతాపత్తిమగ్గిన్ద్రియాని నామ హోన్తి, తతో ముదుతరాని ధమ్మానుసారిమగ్గిన్ద్రియాని, తతో ముదుతరాని సద్ధానుసారిమగ్గిన్ద్రియాని నామ హోన్తి.

సమత్తాని పరిపుణ్ణాని పఞ్చిన్ద్రియాని అరహత్తఫలిన్ద్రియాని నామ హోన్తి, తతో ముదుతరాని అనాగామిఫలిన్ద్రియాని, తతో ముదుతరాని సకదాగామిఫలిన్ద్రియాని, తతో ముదుతరాని సోతాపత్తిఫలిన్ద్రియాని నామ హోన్తి. ధమ్మానుసారిసద్ధానుసారినో పన ద్వేపి సోతాపత్తిమగ్గట్ఠపుగ్గలా, మగ్గట్ఠపుగ్గలవసేన నేసం నానత్తం జాతన్తి ఆగమనేనపి మగ్గేనపి. సద్ధానుసారీ పుగ్గలో హి ఉద్దిసాపేన్తో పరిపుచ్ఛన్తో అనుపుబ్బేన మగ్గం పాపుణాతి, ధమ్మానుసారీ ఏకేన వా ద్వీహి వా సవనేహి. ఏవం తావ నేసం ఆగమనేన నానత్తం వేదితబ్బం.

ధమ్మానుసారిస్స పన మగ్గో తిక్ఖో హోతి, సూరం ఞాణం వహతి, అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన కిలేసే ఛిన్దతి కదలిక్ఖన్ధం వియ తిఖిణా అసిధారా. సద్ధానుసారిస్స న తస్స వియ మగ్గో తిక్ఖో హోతి, న సూరం ఞాణం వహతి, ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలేసే ఛిన్దతి కదలిక్ఖన్ధం వియ అతిఖిణా అసిధారా. కిలేసక్ఖయే పన తేసం నానత్తం నత్థి. అవసేసా చ కిలేసా ఖీయన్తి.

౩. దుతియసంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౪౮౩. తతియే తతోతి ఫలవసేన నిస్సక్కం వేదితబ్బం. సమత్తాని హి పరిపుణ్ణాని పఞ్చిన్ద్రియాని అరహత్తఫలిన్ద్రియాని నామ హోన్తి, అరహత్తఫలేన సమన్నాగతో పుగ్గలో అరహా నామ హోతి. అరహత్తఫలతో ముదుతరాని అనాగామిఫలిన్ద్రియాని నామ హోన్తి, తతో ముదుతరాని సకదాగామిఫలిన్ద్రియాని, తతో ముదుతరాని సోతాపత్తిఫలిన్ద్రియాని, సోతాపత్తిఫలేన సమన్నాగతో పుగ్గలో సోతాపన్నో నామ హోతి. ఇన్ద్రియవేమత్తతా ఫలవేమత్తతా హోతీతి ఇన్ద్రియనానత్తేన ఫలనానత్తం, ఫలనానత్తేన పుగ్గలనానత్తన్తి.

౪. తతియసంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౪౮౪. చతుత్థే పరిపూరం పరిపూరకారీ ఆరాధేతీతి పరిపూరం అరహత్తమగ్గం కరోన్తో అరహత్తఫలం ఆరాధేతి. పదేసం పదేసకారీతి అవసేసే తయో పదేసమగ్గే కరోన్తో పదేసం ఫలత్తయమత్తమేవ ఆరాధేతి. ఇతి ఇమేసు చతూసుపి సుత్తేసు మిస్సకానేవ ఇన్ద్రియాని కథితాని.

౫-౭. పఠమవిత్థారసుత్తాదివణ్ణనా

౪౮౫-౪౮౭. పఞ్చమే తతో ముదుతరేహీతి విపస్సనావసేన నిస్సక్కం వేదితబ్బం. పరిపుణ్ణాని హి పఞ్చిన్ద్రియాని అరహత్తమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని హోన్తి, తతో ముదుతరాని అన్తరాపరినిబ్బాయిస్స విపస్సనిన్ద్రియాని, తతో ముదుతరాని ఉపహచ్చపరినిబ్బాయిస్స, తతో ముదుతరాని అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, తతో ముదుతరాని ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, తతో ముదుతరాని ఉద్ధంసోతఅకనిట్ఠగామిస్స విపస్సనిన్ద్రియాని నామ హోన్తి.

ఇమస్మిం పన ఠానే అరహత్తమగ్గేయేవ ఠత్వా పఞ్చ నిస్సక్కాని నీహరితబ్బాని. అరహత్తమగ్గస్స హి విపస్సనిన్ద్రియేహి ముదుతరాని పఠమఅన్తరాపరినిబ్బాయిస్స విపస్సనిన్ద్రియాని, తతో ముదుతరాని దుతియఅన్తరాపరినిబ్బాయిస్స, తతో ముదుతరాని తతియఅన్తరాపరినిబ్బాయిస్స, తతో ముదుతరాని ఉపహచ్చపరినిబ్బాయిస్స, తతో ముదుతరాని ఉద్ధంసోతఅకనిట్ఠగామిస్స విపస్సనిన్ద్రియాని. అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినోపి ఏతేవ పఞ్చ జనా.

ఇదాని తీణి నిస్సక్కాని. సకదాగామిమగ్గస్స హి ఇన్ద్రియేహి ముదుతరాని సోతాపత్తిమగ్గిన్ద్రియాని, సోతాపత్తిమగ్గేయేవ ఇన్ద్రియేహి ముదుతరాని ధమ్మానుసారిమగ్గిన్ద్రియాని. తేహిపి ముదుతరాని సద్ధానుసారిమగ్గిన్ద్రియాని. ఛట్ఠసత్తమాని వుత్తనయానేవ. ఇమేసు పన తీసుపి సుత్తేసు పుబ్బభాగవిపస్సనిన్ద్రియానేవ కథితాని.

౮. పటిపన్నసుత్తవణ్ణనా

౪౮౮. అట్ఠమే తతో ముదుతరేహీతి మగ్గఫలవసేన నిస్సక్కం వేదితబ్బం. తం పాళియం వుత్తమేవ. బాహిరోతి ఇమేహి అట్ఠహి పుగ్గలేహి బహిభూతో. పుథుజ్జనపక్ఖే ఠితోతి పుథుజ్జనకోట్ఠాసే ఠితో. ఇమస్మిం సుత్తే లోకుత్తరానేవ ఇన్ద్రియాని కథితాని.

౯-౧౦. సమ్పన్నసుత్తాదివణ్ణనా

౪౮౯-౪౯౦. నవమే ఇన్ద్రియసమ్పన్నోతి పరిపుణ్ణిన్ద్రియో. దసమం ఉత్తానమేవ. ఇమస్మిం సుత్తద్వయే మిస్సకాని ఇన్ద్రియాని కథితానీతి.

ముదుతరవగ్గో దుతియో.

౩. ఛళిన్ద్రియవగ్గో

౨. జీవితిన్ద్రియసుత్తవణ్ణనా

౪౯౨. తతియవగ్గస్స దుతియే ఇత్థిన్ద్రియన్తిఆదీసు ఇత్థిభావే ఇన్దట్ఠం కరోతీతి ఇత్థిన్ద్రియం. పురిసభావే ఇన్దట్ఠం కరోతీతి పురిసిన్ద్రియం. జీవితే ఇన్దట్ఠం కరోతీతి జీవితిన్ద్రియం. అత్థుప్పత్తికం కిరేతం సుత్తం. సఙ్ఘమజ్ఝస్మిఞ్హి ‘‘కతి ను ఖో వట్టిన్ద్రియానీ’’తి కథా ఉదపాది, అథ భగవా వట్టిన్ద్రియాని దస్సేన్తో తీణిమాని భిక్ఖవేతిఆదిమాహ.

౩. అఞ్ఞిన్ద్రియసుత్తవణ్ణనా

౪౯౩. తతియే అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియన్తి ‘‘అనమతగ్గే సంసారే అజానితపుబ్బం ధమ్మం జానిస్సామీ’’తి పటిపన్నస్స సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే ఉప్పన్నం ఇన్ద్రియం. అఞ్ఞిన్ద్రియన్తి తేసంయేవ ఞాతధమ్మానం ఆజాననాకారేన సోతాపత్తిఫలాదీసు ఛసు ఠానేసు ఉప్పన్నం ఇన్ద్రియం. అఞ్ఞాతావిన్ద్రియన్తి అఞ్ఞాతావీసు అరహత్తఫలధమ్మేసు ఉప్పన్నం ఇన్ద్రియం. తత్థ తత్థ తేన తేనాకారేన ఉప్పన్నస్స ఞాణస్సేవేతం అధివచనం. ఇదమ్పి సుత్తం అత్థుప్పత్తికమేవ. సఙ్ఘమజ్ఝస్మిఞ్హి ‘‘కతి ను ఖో లోకుత్తరిన్ద్రియానీ’’తి కథా ఉదపాది, అథ భగవా తాని దస్సేన్తో తీణిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియానీతిఆదిమాహ.

౪. ఏకబీజీసుత్తవణ్ణనా

౪౯౪. చతుత్థే తతో ముదుతరేహీతి విపస్సనతో నిస్సక్కం వేదితబ్బం. సమత్తాని హి పఞ్చిన్ద్రియాని అరహత్తమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని నామ హోన్తి, తతో ముదుతరాని అన్తరాపరినిబ్బాయిస్స విపస్సనిన్ద్రియాని, తతో ముదుతరాని ఉపహచ్చపరినిబ్బాయిస్స, తతో ముదుతరాని అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, తతో ముదుతరాని ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, తతో ముదుతరాని ఉద్ధంసోతఅకనిట్ఠగామిస్స విపస్సనిన్ద్రియాని నామ. ఇధాపి పురిమనయేనేవ అరహత్తమగ్గే ఠత్వా పఞ్చ నిస్సక్కాని నీహరితబ్బాని.

యథా పన పురిమనయే సకదాగామిమగ్గే ఠత్వా తీణి నిస్సక్కాని, ఏవమిధ పఞ్చ నీహరితబ్బాని. సకదాగామిమగ్గస్స హి విపస్సనిన్ద్రియేహి ముదుతరాని సోతాపత్తిమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని, సోతాపత్తిమగ్గస్స చ తేహి విపస్సనిన్ద్రియేహి ముదుతరాని ఏకబీజిఆదీనం మగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని.

ఏత్థ చ ఏకబీజీతిఆదీసు యో సోతాపన్నో హుత్వా ఏకమేవ అత్తభావం జనేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, అయం ఏకబీజీ నామ. యథాహ ‘‘కతమో చ పుగ్గలో ఏకబీజీ, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో, సో ఏకఞ్ఞేవ మానుసకం భవం సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఏకబీజీ’’తి (పు. ప. ౩౩).

యో పన ద్వే తయో భవే సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి, అయం కోలంకోలో నామ. యథాహ ‘‘కతమో చ పుగ్గలో కోలంకోలో. ఇధేకచ్చో పుగ్గలో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో, సో ద్వే వా తీణి వా కులాని సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో కోలంకోలో’’తి (పు. ప. ౩౨). తత్థ కులానీతి భవా వేదితబ్బా. ‘‘ద్వే వా తీణి వా’’తి ఇదం దేసనామత్తమేవ, యావ ఛట్ఠభవా సంసరన్తో పన కోలంకోలోవ హోతి.

యస్స సత్తక్ఖత్తుం పరమా ఉపపత్తి, అట్ఠమం భవం నాదియతి, అయం సత్తక్ఖత్తుపరమో నామ. యథాహ ‘‘కతమో చ పుగ్గలో సత్తక్ఖత్తుపరమో. ఇధేకచ్చో పుగ్గలో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో, సో సత్తక్ఖత్తుం దేవే చ మనుస్సే చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సత్తక్ఖత్తుపరమో’’తి (పు. ప. ౩౧).

భగవతా గహితనామవసేనేవ చేతాని తేసం నామాని. ‘‘ఏత్తకఞ్హి ఠానం గతో ఏకబీజీ నామ హోతి, ఏత్తకం కోలంకోలో, ఏత్తకం సత్తక్ఖత్తుపరమో’’తి భగవతా ఏతేసం నామం గహితం. నియమతో పన ‘‘అయం ఏకబీజీ, అయం కోలంకోలో, అయం సత్తక్ఖత్తుపరమో’’తి నత్థి.

కో పన నేసం ఏతం పభేదం నియమేతీతి? కేచి పన థేరా ‘‘పుబ్బహేతు నియమేతీ’’తి వదన్తి, కేచి ‘‘పఠమమగ్గో’’, కేచి ‘‘ఉపరిమ తయో మగ్గా’’, కేచి ‘‘తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా’’తి. తత్థ ‘‘పుబ్బహేతు నియమేతీ’’తి వాదే పఠమమగ్గస్స ఉపనిస్సయో కతో నామ హోతి, ఉపరి తయో మగ్గా అనుపనిస్సయా ఉప్పన్నాతి వచనం ఆపజ్జతి. ‘‘పఠమమగ్గో నియమేతీ’’తి వాదే ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం నిరత్థకతా ఆపజ్జతి. ‘‘ఉపరి తయో మగ్గా నియమేన్తీ’’తి వాదే పఠమమగ్గే అనుప్పన్నేవ ఉపరి తయో మగ్గా ఉప్పన్నాతి ఆపజ్జతి. ‘‘తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా నియమేతీ’’తి వాదో పన యుజ్జతి. సచే హి ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా బలవతీ హోతి, ఏకబీజీ నామ హోతి, తతో మన్దతరాయ కోలంకోలో, తతో మన్దతరాయ సత్తక్ఖత్తుపరమోతి.

ఏకచ్చో హి సోతాపన్నో వట్టజ్ఝాసయో హోతి వట్టాభిరతో పునప్పునం వట్టస్మింయేవ విచరతి సన్దిస్సతి. అనాథపిణ్డికో సేట్ఠి, విసాఖా ఉపాసికా, చూళరథమహారథా దేవపుత్తా, అనేకవణ్ణో దేవపుత్తో, సక్కో దేవరాజా, నాగదత్తో దేవపుత్తోతి ఇమే హి ఏత్తకా జనా వట్టజ్ఝాసయా వట్టాభిరతా ఆదితో పట్ఠాయ ఛ దేవలోకే సోధేత్వా అకనిట్ఠే ఠత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, ఇమే ఇధ న గహితా. న కేవలఞ్చిమే, యోపి మనుస్సేసుయేవ సత్తక్ఖత్తుం సంసరిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, యోపి దేవలోకే నిబ్బత్తో దేవేసుయేవ సత్తక్ఖత్తుం అపరాపరం సంసరిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, ఇమేపి ఇధ న గహితా. కాలేన దేవే, కాలేన మనుస్సే సంసరిత్వా పన అరహత్తం పాపుణన్తోవ ఇధ గహితో. తస్మా సత్తక్ఖత్తుపరమోతి ఇదం ఇధట్ఠకవోకిణ్ణసుక్ఖవిపస్సకస్స నామం కథితన్తి వేదితబ్బం.

ధమ్మానుసారీ సద్ధానుసారీతి ఏత్థ పన ఇమస్మిం సాసనే లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేన్తస్స ద్వే ధురాని, ద్వే సీసాని, ద్వే అభినివేసా – సద్ధాధురం, పఞ్ఞాధురం, సద్ధాసీసం, పఞ్ఞాసీసం, సద్ధాభినివేసో, పఞ్ఞాభినివేసోతి. తత్థ యో భిక్ఖు ‘‘సచే సద్ధాయ సక్కా నిబ్బత్తేతుం, నిబ్బత్తేస్సామి లోకుత్తరమగ్గ’’న్తి సద్ధం ధురం కత్వా సోతాపత్తిమగ్గం నిబ్బత్తేతి, సో మగ్గక్ఖణే సద్ధానుసారీ నామ హోతి. ఫలక్ఖణే పన సద్ధావిముత్తో నామ హుత్వా ఏకబీజీ కోలంకోలో సత్తక్ఖత్తుపరమోతి తివిధో హోతి. తత్థ ఏకేకో దుక్ఖాపటిపదాదివసేన చతుబ్బిధభావం ఆపజ్జతీతి సద్ధాధురేన ద్వాదస జనా హోన్తి.

యో పన ‘‘సచే పఞ్ఞాయ సక్కా నిబ్బత్తేతుం, నిబ్బత్తేస్సామి లోకుత్తరమగ్గ’’న్తి పఞ్ఞం ధురం కత్వా సోతాపత్తిమగ్గం నిబ్బత్తేతి, సో మగ్గక్ఖణే ధమ్మానుసారీ నామ హోతి. ఫలక్ఖణే పన పఞ్ఞావిముత్తో నామ హుత్వా ఏకబీజిఆదిభేదేన ద్వాదసభేదోవ హోతి. ఏవం ద్వే మగ్గట్ఠా ఫలక్ఖణే చతువీసతి సోతాపన్నా హోన్తీతి.

తిపిటకతిస్సత్థేరో కిర ‘‘తీణి పిటకాని సోధేస్సామీ’’తి పరతీరం గతో. తం ఏకో కుటుమ్బికో చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠాసి, థేరో ఆగమనకాలే ‘‘గచ్ఛామి ఉపాసకా’’తి ఆహ. ‘‘కహం భన్తే’’తి? ‘‘అమ్హాకం ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తిక’’న్తి. ‘‘న సక్కా, భన్తే, మయా గన్తుం, భద్దన్తం పన నిస్సాయ మయా సాసనస్స గుణో ఞాతో, తుమ్హాకం పరమ్ముఖా కీదిసం భిక్ఖుం ఉపసఙ్కమామీ’’తి? అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘యో భిక్ఖు చతువీసతి సోతాపన్నే ద్వాదస సకదాగామీ అట్ఠచత్తాలీస అనాగామీ ద్వాదస అరహన్తే దస్సేత్వా ధమ్మకథం కథేతుం సక్కోతి, ఏవరూపం భిక్ఖుం ఉపట్ఠాతుం వట్టతీ’’తి. ఇమస్మిం సుత్తే విపస్సనా కథితాతి.

౫-౧౦. సుద్ధకసుత్తాదివణ్ణనా

౪౯౫-౫౦౦. పఞ్చమే చక్ఖు చ తం చక్ఖుద్వారే నిబ్బత్తానం ధమ్మానం ఆధిపతేయ్యసఙ్ఖాతేన ఇన్దట్ఠేన ఇన్ద్రియఞ్చాతి చక్ఖున్ద్రియం. సోతిన్ద్రియాదీసుపి ఏసేవ నయో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. ఇమస్మిం వగ్గే పఠమసుత్తఞ్చేవ ఛట్ఠాదీని చ పఞ్చాతి ఛ సుత్తాని చతుసచ్చవసేన కథితానీతి.

ఛళిన్ద్రియవగ్గో తతియో.

౪. సుఖిన్ద్రియవగ్గో

౧-౫. సుద్ధికసుత్తాదివణ్ణనా

౫౦౧-౫౦౫. చతుత్థవగ్గస్స పఠమే సుఖఞ్చ తం సహజాతానం ఆధిపతేయ్యసఙ్ఖాతేన ఇన్దట్ఠేన ఇన్ద్రియఞ్చాతి సుఖిన్ద్రియం. దుక్ఖిన్ద్రియాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ సుఖిన్ద్రియదుక్ఖిన్ద్రియదోమనస్సిన్ద్రియాని కామావచరానేవ, సోమనస్సిన్ద్రియం ఠపేత్వా అరూపావచరం సేసం తేభూమకం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం చతుభూమకం. దుతియాదీని చత్తారి చతుసచ్చవసేనేవ కథితాని.

౬. పఠమవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౫౦౬. ఛట్ఠే కాయికన్తి కాయపసాదవత్థుకం. సుఖన్తి అయమస్స సరూపనిద్దేసో. సాతన్తి తస్సేవ వేవచనం, మధురన్తి వుత్తం హోతి. కాయసమ్ఫస్సజన్తి కాయసమ్ఫస్సతో జాతం. సుఖం సాతన్తి వుత్తనయమేవ. వేదయితన్తి అయమస్స సబ్బవేదనాసాధారణో అఞ్ఞధమ్మవిసిట్ఠో సభావనిద్దేసో. ఇమినా నయేన సేసేసుపి అత్థో వేదితబ్బో. కాయికం వా చేతసికం వాతి ఏత్థ పన చక్ఖాదయో చత్తారో పసాదకాయే వత్థుం కత్వా ఉప్పత్తివసేన కాయికన్తి వుత్తం. కాయపసాదవత్థుకం పన అదుక్ఖమసుఖం నామ నత్థి.

౯. కట్ఠోపమసుత్తవణ్ణనా

౫౦౯. నవమే ద్విన్నం కట్ఠానన్తి ద్విన్నం అరణీనం. సఙ్ఘట్టనసమోధానాతి సఙ్ఘట్టనేన చేవ సమోధానేన చ. ఉస్మాతి ఉసుమాకారో. తేజోతి అగ్గిధూమో. ఏత్థ చ అధరారణీ వియ వత్థారమ్మణం, ఉత్తరారణీ వియ ఫస్సో, సఙ్ఘట్టో వియ ఫస్ససఙ్ఘట్టనం, అగ్గి వియ వేదనా దట్ఠబ్బా. వత్థారమ్మణం వా ఉత్తరారణీ వియ, ఫస్సో అధరారణీ వియ దట్ఠబ్బో.

౧౦. ఉప్పటిపాటికసుత్తవణ్ణనా

౫౧౦. దసమం యథాధమ్మరసేన పటిపాటియా వుత్తమ్పి ఇమస్మిం ఇన్ద్రియవిభఙ్గే సేససుత్తాని వియ అదేసితత్తా ఉప్పటిపాటికసుత్తం నామాతి వేదితబ్బం. తత్థ నిమిత్తన్తిఆదీని సబ్బాని పచ్చయవేవచనానేవ. దుక్ఖిన్ద్రియఞ్చ పజానాతీతి దుక్ఖసచ్చవసేనేవ పజానాతి. దుక్ఖిన్ద్రియసముదయన్తి కణ్టకేన వా విద్ధస్స మఙ్కులేన వా దట్ఠస్స పచ్చత్థరణే వా వలియా ఫుట్ఠస్స దుక్ఖసహగతం కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తం ఏతస్స సముదయోతి పజానాతి.

పరతో దోమనస్సిన్ద్రియసముదయన్తిఆదీసుపి తేసం తేసం కారణవసేనేవ సముదయో వేదితబ్బో. పత్తచీవరాదీనం వా హి సఙ్ఖారానం సద్ధివిహారికాదీనం వా సత్తానం వినాసేన దోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి తేసం వినాసం తస్స సముదయోతి పజానాతి. సుభోజనం భుఞ్జిత్వా వరసయనే నిపన్నస్స హత్థపాదసమ్బాహనతాలవణ్టవాతాదిసమ్ఫస్సేన సుఖిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తం ఫస్సం తస్స సముదయోతి పజానాతి. వుత్తప్పకారానం పన సత్తసఙ్ఖారానం మనాపానం పటిలాభవసేన సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తం పటిలాభం తస్స సముదయోతి పజానాతి. మజ్ఝత్తాకారేన పన ఉపేక్ఖిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తం సత్తసఙ్ఖారేసు మజ్ఝత్తాకారం తస్స సముదయోతి పజానాతి.

కత్థ చుప్పన్నం దుక్ఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి, ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహీతిఆదీసు పన అయం ఏకతోవ వినిచ్ఛయకథా – దుక్ఖిన్ద్రియఞ్హి పఠమజ్ఝానస్స ఉపచారక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి పహీనం హోతి, దోమనస్సాదీని దుతియజ్ఝానాదీనం. ఏవం సన్తేపి తేసం అతిసయనిరోధత్తా అయం ఝానేసుయేవ నిరోధో వుత్తో. అతిసయనిరోధో హి తేసం పఠమజ్ఝానాదీసు, న నిరోధోయేవ, నిరోధోయేవ పన ఉపచారక్ఖణే, నాతిసయనిరోధో. తథా హి నానావజ్జనే పఠమజ్ఝానుపచారే నిరుద్ధస్సాపి దుక్ఖిన్ద్రియస్స డంసమకసాదిసమ్ఫస్సేన వా విసమాసనుపతాపేన వా సియా ఉప్పత్తి, న త్వేవ అన్తోఅప్పనాయం. ఉపచారే వా నిరుద్ధమ్పేతం న సుట్ఠు నిరుద్ధం హోతి పటిపక్ఖేన అవిహతత్తా. అన్తోఅప్పనాయం పన పీతిఫరణేన సబ్బో కాయో సుఖోక్కన్తో హోతి, సుఖోక్కన్తకాయస్స చ సుట్ఠు నిరుద్ధం హోతి దుక్ఖిన్ద్రియం పటిపక్ఖేన విహతత్తా. నానావజ్జనేయేవ చ దుతియజ్ఝానుపచారే పహీనస్స దోమనస్సిన్ద్రియస్స యస్మా ఏతం వితక్కవిచారపచ్చయేపి కాయకిలమథే చిత్తుపఘాతే చ సతి ఉప్పజ్జతి, వితక్కవిచారాభావే నేవ ఉప్పజ్జతి. యత్థ పన ఉప్పజ్జతి, తత్థ వితక్కవిచారభావే, అప్పహీనా ఏవ చ దుతియజ్ఝానుపచారే వితక్కవిచారాతి తత్థస్స సియా ఉప్పత్తి. న త్వేవ దుతియజ్ఝానే పహీనపచ్చయత్తా. తథా తతియజ్ఝానుపచారే పహీనస్సాపి సుఖిన్ద్రియస్స పీతిసముట్ఠానపణీతరూపఫుట్ఠకాయస్స సియా ఉప్పత్తి, న త్వేవ తతియజ్ఝానే. తతియజ్ఝానే హి సుఖస్స పచ్చయభూతా పీతి సబ్బసో నిరుద్ధా. తథా చతుత్థజ్ఝానుపచారే పహీనస్సాపి సోమనస్సిన్ద్రియస్స ఆసన్నత్తా అప్పనాప్పత్తాయ ఉపేక్ఖాయ అభావేన సమ్మా అనతిక్కన్తత్తా చ సియా ఉప్పత్తి, న త్వేవ చతుత్థజ్ఝానే. తస్మా ‘‘ఏత్థ చుప్పన్నం దుక్ఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతీ’’తి తత్థ తత్థ అపరిసేసగ్గహణం కతం.

యం పనేత్థ తదత్థాయ చిత్తం ఉపసంహరతీతి వుత్తం, తత్థ అలాభీ సమానో ఉప్పాదనత్థాయ చిత్తం ఉపసంహరతి, లాభీ సమానో సమాపజ్జనత్థాయాతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. ఇమేసు ద్వీసుపి సుత్తేసు సమ్మసనవారోవ కథితోతి.

సుఖిన్ద్రియవగ్గో చతుత్థో.

౫. జరావగ్గో

౧. జరాధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౫౧౧. పఞ్చమవగ్గస్స పఠమే పచ్ఛాతపేతి పాసాదచ్ఛాయాయ పురత్థిమదిసం పటిచ్ఛన్నత్తా పాసాదస్స పచ్ఛిమదిసాభాగే ఆతపో హోతి, తస్మిం ఠానే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నోతి అత్థో. పిట్ఠిం ఓతాపయమానోతి యస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధస్సపి ఉపాదిన్నకసరీరే ఉణ్హకాలే ఉణ్హం హోతి, సీతకాలే సీతం, అయఞ్చ హిమపాతసీతసమయో. తస్మా మహాచీవరం ఓతారేత్వా సూరియరస్మీహి పిట్ఠిం ఓతాపయమానో నిసీది.

కిం పన బుద్ధరస్మియో మద్దిత్వా సూరియరస్మి అన్తో పవిసితుం సక్కోతీతి? న సక్కోతి. ఏవం సన్తే కిం తాపేతీతి? రస్మితేజం. యథేవ హి ఠితమజ్ఝన్హికే పరిమణ్డలాయ ఛాయాయ రుక్ఖమూలే నిసిన్నస్స కిఞ్చాపి సూరియరస్మియో సరీరం న ఫుసన్తి, సబ్బదిసాసు పన తేజో ఫరతి, అగ్గిజాలాహి పరిక్ఖిత్తో వియ హోతి, ఏవం సూరియరస్మీసు బుద్ధరస్మియో మద్దిత్వా అన్తో పవిసితుం అసక్కుణన్తీసుపి సత్థా తేజం తాపేన్తో నిసిన్నోతి వేదితబ్బో.

అనోమజ్జన్తోతి పిట్ఠిపరికమ్మకరణవసేన అనుమజ్జన్తో. అచ్ఛరియం భన్తేతి థేరో భగవతో పిట్ఠితో మహాచీవరం ఓతారేత్వా నిసిన్నస్స ద్విన్నం అంసకూటానం అన్తరే సువణ్ణావట్టం వియ కేసగ్గప్పమాణం వలియావట్టం దిస్వా – ‘‘ఏవరూపేపి నామ సరీరే జరా పఞ్ఞాయతీ’’తి సఞ్జాతసంవేగో జరం గరహన్తో ఏవమాహ. గరహనచ్ఛరియం నామ కిరేతం.

న చేవం దాని, భన్తే, భగవతో తావ పరిసుద్ధోతి యథా పకతియా ఛవివణ్ణో పరిసుద్ధో, న ఏవమేతరహీతి దీపేన్తో ఏవమాహ. తథాగతస్స హి దహరకాలే సఙ్కుసతసమబ్భాహతం ఉసభచమ్మం వియ విహతవలికో కాయో హోతి, తస్మిం ఠపితో హత్థో భస్సతేవ, న సన్తిట్ఠతి, తేలపుఞ్ఛనాకారప్పత్తో వియ హోతి. మహల్లకకాలే పన సిరాజాలా మిలాయన్తి, సన్ధిపబ్బాని సిథిలాని హోన్తి, మంసం అట్ఠితో ముచ్చిత్వా సిథిలభావం ఆపజ్జిత్వా తత్థ తత్థ ఓలమ్బతి. బుద్ధానం పన ఏవరూపం న హోతి. అఞ్ఞేసం అపాకటం, సన్తికావచరత్తా ఆనన్దత్థేరస్సేవ పాకటం హోతి, తస్మా ఏవమాహ.

సిథిలాని చ గత్తానీతి అఞ్ఞేసం ముఖే అంసకూటన్తరేహి తేసు తేసు ఠానేసు వలియో సన్తిట్ఠన్తి, సత్థు పనేతం నత్థి, థేరో చ ద్విన్నం అంసకూటానం అన్తరే వలియావట్టకం దిస్వా ఏవమాహ. సబ్బాని వలియజాతానీతి ఇదమ్పి అత్తనో పాకటవసేన ఏవమాహ – సత్థు పన అఞ్ఞేసం వియ వలియో నామ నత్థి. పురతో పబ్భారో చ కాయోతి సత్థా బ్రహ్ముజుగత్తో, దేవనగరే సముస్సితసువణ్ణతోరణం వియస్స కాయో ఉజుకమేవ ఉగ్గతో. మహల్లకకాలే పన కాయో పురతో వఙ్కో హోతి, స్వాయం అఞ్ఞేసం అపాకటో, సన్తికావచరత్తా పన థేరస్సేవ పాకటో, తస్మా ఏవమాహ. దిస్సతి చ ఇన్ద్రియానం అఞ్ఞథత్తన్తి ఇన్ద్రియాని నామ న చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాని. యతో పన పకతియా పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో, ఇదాని న తథా పరిసుద్ధో, అంసకూటన్తరే వలి పఞ్ఞాయతి, బ్రహ్ముజుకాయో పురతో వఙ్కో, ఇమినావ కారణేన చక్ఖాదీనఞ్చ ఇన్ద్రియానం అఞ్ఞథత్తేన భవితబ్బన్తి నయగ్గాహతో ఏవమాహ. ధీ తం జమ్మి జరే అత్థూతి లామకే జరే ధీ తం తుయ్హం హోతు, ధిక్కారో తం ఫుసతు. బిమ్బన్తి అత్తభావో.

౨. ఉణ్ణాభబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౫౧౨. దుతియే గోచరవిసయన్తి గోచరభూతం విసయం. అఞ్ఞమఞ్ఞస్సాతి చక్ఖు సోతస్స, సోతం వా చక్ఖుస్సాతి ఏవం ఏకం ఏకస్స గోచరవిసయం న పచ్చనుభోతి. సచే హి నీలాదిభేదం రూపారమ్మణం సమోధానేత్వా సోతిన్ద్రియస్స ఉపనేయ్య – ‘‘ఇఙ్ఘ త్వం తావ నం వవత్థపేహి విభావేహి ‘కిన్నామేతం ఆరమ్మణ’’’న్తి. చక్ఖువిఞ్ఞాణం వినాపి ముఖేన అత్తనో ధమ్మతాయ ఏవం వదేయ్య – ‘‘అరే, అన్ధబాల, వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సమ్పి వస్ససతసహస్సమ్పి పరిధావమానో అఞ్ఞత్ర మయా కుహిం ఏతస్స జాననకం లభిస్ససి, తం ఆహర, చక్ఖుపసాదే ఉపనేహి, అహమేతం ఆరమ్మణం జానిస్సామి – యది వా నీలం, యది వా పీతకం. న హి ఏసో అఞ్ఞస్స విసయో, మయ్హమేవేసో విసయో’’తి. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమేతాని అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గోచరవిసయం న పచ్చనుభోన్తి నామ.

కిం పటిసరణన్తి ఏతేసం కిం పటిసరణం, కిం ఏతాని పటిసరన్తీతి పుచ్ఛతి. మనో పటిసరణన్తి జవనమనో పటిసరణం. మనోవ నేసన్తి మనోద్వారికజవనమనోవ ఏతేసం గోచరవిసయం రజ్జనాదివసేన అనుభోతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్హి రూపదస్సనమత్తమేవ, ఏత్థ రజ్జనం వా దుస్సనం వా ముయ్హనం వా నత్థి. ఏకస్మిం పన ద్వారే జవనం రజ్జతి వా దుస్సతి వా ముయ్హతి వా. సోతవిఞ్ఞాణాదీసుపి ఏసేవ నయో.

తత్రాయం ఉపమా – పఞ్చ కిర దుబ్బలభోజకా రాజానం సేవిత్వా కిచ్ఛేన కసిరేన ఏకస్మిం పఞ్చకులికే గామే పరిత్తకం ఆయం లభింసు. తేసం తత్థ మచ్ఛభాగో మంసభాగో, అద్దుకహాపణో వా యోత్తకహాపణో వా మాసకహాపణో వా అట్ఠకహాపణో వా సోళసకహాపణో వా చతుసట్ఠికహాపణో వా దణ్డోతి ఏత్తకమత్తమేవ పాపుణాతి, సతవత్థుకం పఞ్చసతవత్థుకం సహస్సవత్థుకం మహాబలిం రాజావ గణ్హాతి.

తత్థ పఞ్చకులికగామా వియ పఞ్చపసాదా దట్ఠబ్బా, పఞ్చ దుబ్బలభోజకా వియ పఞ్చవిఞ్ఞాణాని; రాజా వియ జవనం, దుబ్బలభోజకానం పరిత్తకఆయపాపుణనం వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం రూపదస్సనాదిమత్తం, రజ్జనాది పన ఏతేసు నత్థి. రఞ్ఞో మహాబలిగ్గహణం వియ తేసు ద్వారేసు జవనస్స రజ్జనాదీని వేదితబ్బాని. ఏవమేత్థ మనోతి కుసలాకుసలజవనం వుత్తం.

సతి పటిసరణన్తి మగ్గసతి పటిసరణం. జవనమనో హి మగ్గసతిం పటిసరతి. విముత్తీతి ఫలవిముత్తి. పటిసరణన్తి ఫలవిముత్తియా నిబ్బానం పటిసరణం. తఞ్హి సా పటిసరతి. నాసక్ఖి పఞ్హస్స పరియన్తం గహేతున్తి పఞ్హస్స పరిచ్ఛేదం పమాణం గహేతుం నాసక్ఖి, అప్పటిసరణం ధమ్మం ‘‘సప్పటిసరణ’’న్తి పుచ్ఛి. నిబ్బానం నామేతం అప్పటిసరణం, న కిఞ్చి పటిసరతి. నిబ్బానోగధన్తి నిబ్బానబ్భన్తరం నిబ్బానం అనుపవిట్ఠం. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. నిబ్బానపరాయణన్తి నిబ్బానం పరం అయనమస్స పరా గతి, న తతో పరం గచ్ఛతీతి అత్థో. నిబ్బానం పరియోసానం అవసానం అస్సాతి నిబ్బానపరియోసానం.

మూలజాతా పతిట్ఠితాతి మగ్గేన ఆగతసద్ధా వుచ్చతి. ఇమమ్హి చే, భిక్ఖవే, సమయేతి కిం సన్ధాయాహ? ఝానఅనాగామితం. తస్మిఞ్హి సమయే బ్రాహ్మణస్స పఠమమగ్గేన పఞ్చ అకుసలచిత్తాని పహీనాని, పఠమజ్ఝానేన పఞ్చ నీవరణానీతి ఝానఅనాగామిట్ఠానే ఠితో. సో అపరిహీనజ్ఝానో కాలం కత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయేయ్య. సచే పనస్స పుత్తదారం అనుసాసన్తస్స కమ్మన్తే విచారేన్తస్స ఝానం నస్సతి, నట్ఠే ఝానే గతి అనిబద్ధా హోతి, అనట్ఠే పన నిబద్ధాతి ఇమం ఝానఅనాగామితం సన్ధాయ ఏవమాహ.

౩. సాకేతసుత్తవణ్ణనా

౫౧౩. తతియే అఞ్జనవనేతి అఞ్జనవణ్ణపుప్ఫానం రుక్ఖానం రోపితవనే. యం, భిక్ఖవే, సద్ధిన్ద్రియం, తం సద్ధాబలన్తి తఞ్హి అధిమోక్ఖలక్ఖణే ఇన్దట్ఠేన సద్ధిన్ద్రియం, అస్సద్ధియే అకమ్పనేన సద్ధాబలం. ఇతరేసం పగ్గహఉపట్ఠానఅవిక్ఖేపపజాననలక్ఖణేసు ఇన్దట్ఠేన ఇన్ద్రియభావో, కోసజ్జముట్ఠసచ్చవిక్ఖేపావిజ్జాసు అకమ్పనేన బలభావో వేదితబ్బో. ఏవమేవ ఖోతి తస్సా నదియా ఏకసోతం వియ సద్ధావీరియసతిసమాధిపఞ్ఞావసేన ఏతేసం నిన్నానాకరణం వేదితబ్బం, ద్వే సోతాని వియ ఇన్దట్ఠఅకమ్పనట్ఠేహి ఇన్ద్రియబలవసేన నానాకరణం వేదితబ్బం.

౪. పుబ్బకోట్ఠకసుత్తవణ్ణనా

౫౧౪. చతుత్థే అమతోగధన్తి అమతబ్భన్తరం. అమతపరాయణన్తి అమతనిబ్బత్తికం. అమతపరియోసానన్తి అమతనిట్ఠం. సాధు సాధూతి థేరస్స బ్యాకరణం పసంసన్తో సాధుకారం దేతి.

౫. పఠమపుబ్బారామసుత్తవణ్ణనా

౫౧౫. పఞ్చమే తదన్వయాతి తం అనుగచ్ఛమానా, అనువత్తమానాతి అత్థో. పుబ్బకోట్ఠకం ఆదిం కత్వా పటిపాటియా ఛసు సుత్తేసు ఫలిన్ద్రియానేవ కథితాని.

౧౦. ఆపణసుత్తవణ్ణనా

౫౨౦. దసమే ఇమే ఖో తే ధమ్మాతి ఉపరి సహ విపస్సనాయ తయో మగ్గా. యే మే పుబ్బే సుతావ అహేసున్తి యే ధమ్మా మయా పుబ్బే ‘‘అరహత్తఫలిన్ద్రియం నామ అత్థీ’’తి కథేన్తానంయేవ సుతా అహేసుం. కాయేన చ ఫుసిత్వాతి నామకాయేన చ ఫుసిత్వా పటిలభిత్వా. పఞ్ఞాయ చ అతివిజ్ఝ పస్సామీతి పచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞాయ చ అతివిజ్ఝిత్వా పస్సామి. యా హిస్స, భన్తే, సద్ధాతి అయం కతరసద్ధా? చతూహి ఇన్ద్రియేహి సమ్పయుత్తా సద్ధా హేట్ఠా కథితావ, అయం పన పచ్చవేక్ఖణసద్ధా. సమ్పయుత్తసద్ధా హి మిస్సకా, పచ్చవేక్ఖణసద్ధా లోకియావ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

జరావగ్గో పఞ్చమో.

౬. సూకరఖతవగ్గో

౧. సాలసుత్తవణ్ణనా

౫౨౧. ఛట్ఠవగ్గస్స పఠమే సూరేనాతి సూరభావేన. బోధాయాతి బుజ్ఝనత్థాయ.

౨. మల్లికసుత్తవణ్ణనా

౫౨౨. దుతియే మల్లేసూతి ఏవంనామకే జనపదే. ఇమస్మిం సుత్తే చత్తారి ఇన్ద్రియాని మిస్సకాని, అరియఞాణం లోకుత్తరం. తమ్పి పన చతుక్కిన్ద్రియనిస్సితం కత్వా మిస్సకన్తి భాజేతుం వట్టతి.

౩. సేఖసుత్తవణ్ణనా

౫౨౩. తతియే న హేవ ఖో కాయేన ఫుసిత్వా విహరతీతి న నామకాయేన ఫుసిత్వా పటిలభిత్వా విహరతి, ఫుసితుం పటిలభితుం న సక్కోతి. పఞ్ఞాయ చ అతివిజ్ఝ పస్సతీతి పచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞాయ పన ‘‘ఉపరి అరహత్తఫలిన్ద్రియం నామ అత్థీ’’తి పజానాతి. అసేఖభూమియం ఫుసిత్వా విహరతీతి పటిలభిత్వా విహరతి. పఞ్ఞాయాతి పచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞాయ ‘‘అరహత్తఫలిన్ద్రియం నామ అత్థీ’’తి పజానాతి. న కుహిఞ్చి కిస్మిఞ్చీతి ద్వేపి అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానేవ, కిస్మిఞ్చి భవే న ఉప్పజ్జిస్సన్తీతి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తే పఞ్చిన్ద్రియాని లోకుత్తరాని, ఛ లోకికాని వట్టనిస్సితానేవ కథితాని.

౪-౫. పదసుత్తాదివణ్ణనా

౫౨౪-౫౨౫. చతుత్థే యాని కానిచి పదాని బోధాయ సంవత్తన్తీతి యాని కానిచి ధమ్మపదాని, యే కేచి ధమ్మకోట్ఠాసా, బుజ్ఝనత్థాయ సంవత్తన్తి. పఞ్చమం ఉత్తానమేవ.

౬-౭. పతిట్ఠితసుత్తాదివణ్ణనా

౫౨౬-౫౨౭. ఛట్ఠే చిత్తం రక్ఖతి ఆసవేసు చ సాసవేసు చ ధమ్మేసూతి తేభూమకధమ్మే ఆరబ్భ ఆసవుప్పత్తిం వారేన్తో ఆసవేసు చ సాసవేసు చ ధమ్మేసు చిత్తం రక్ఖతి నామ. సత్తమం ఉత్తానమేవ.

౮. సూకరఖతసుత్తవణ్ణనా

౫౨౮. అట్ఠమే సూకరఖతాయన్తి సూకరఖతలేణే. కస్సపబుద్ధకాలే కిర తం లేణం ఏకస్మిం బుద్ధన్తరే పథవియా వడ్ఢమానాయ అన్తోభూమిగతం జాతం. అథేకదివసం ఏకో సూకరో తస్స ఛదనపరియన్తసమీపే పంసుం ఖణి. దేవే వుట్ఠే పంసు ధోతా, ఛదనపరియన్తో పాకటో అహోసి. ఏకో వనచరకో దిస్వా ‘‘పుబ్బే సీలవన్తేహి పరిభుత్తట్ఠానేన భవితబ్బం, పటిజగ్గిస్సామి న’’న్తి సమన్తతో పంసుం అపనేత్వా లేణం సోధేత్వా కుటిపరిక్ఖేపం కత్వా ద్వారవాతపానం యోజేత్వా సుపరినిట్ఠితసుధాకమ్మచిత్తకమ్మం రజతపట్టసదిసాయ వాలికాయ సన్థరితం పరివేణం కత్వా మఞ్చపీఠం పఞ్ఞాపేత్వా భగవతో వసనత్థాయ అదాసి, లేణం గమ్భీరం అహోసి ఓతరిత్వా ఆరుహితబ్బం. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. పరమనిపచ్చకారన్తి భావనపుంసకం, పరమనిపచ్చకారీ హుత్వా పవత్తమానో పవత్తతీతి వుత్తం హోతి. అనుత్తరం యోగక్ఖేమన్తి అరహత్తం. సప్పతిస్సోతి సజేట్ఠకో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సూకరఖతవగ్గో ఛట్ఠో.

౭. బోధిపక్ఖియవగ్గో

౫౩౧-౬౫౦. సత్తమవగ్గే సత్త ఫలాని పుబ్బభాగాని, తేసం హేట్ఠా ద్వే ఫలాని ఆదిం కత్వా మిస్సకాని. సేసమేత్థ ఇతో పరఞ్చ సబ్బం ఉత్తానమేవాతి.

ఇన్ద్రియసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.