౩. ఛళిన్ద్రియవగ్గో

౨. జీవితిన్ద్రియసుత్తవణ్ణనా

౪౯౨. తతియవగ్గస్స దుతియే ఇత్థిన్ద్రియన్తిఆదీసు ఇత్థిభావే ఇన్దట్ఠం కరోతీతి ఇత్థిన్ద్రియం. పురిసభావే ఇన్దట్ఠం కరోతీతి పురిసిన్ద్రియం. జీవితే ఇన్దట్ఠం కరోతీతి జీవితిన్ద్రియం. అత్థుప్పత్తికం కిరేతం సుత్తం. సఙ్ఘమజ్ఝస్మిఞ్హి ‘‘కతి ను ఖో వట్టిన్ద్రియానీ’’తి కథా ఉదపాది, అథ భగవా వట్టిన్ద్రియాని దస్సేన్తో తీణిమాని భిక్ఖవేతిఆదిమాహ.

౩. అఞ్ఞిన్ద్రియసుత్తవణ్ణనా

౪౯౩. తతియే అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియన్తి ‘‘అనమతగ్గే సంసారే అజానితపుబ్బం ధమ్మం జానిస్సామీ’’తి పటిపన్నస్స సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే ఉప్పన్నం ఇన్ద్రియం. అఞ్ఞిన్ద్రియన్తి తేసంయేవ ఞాతధమ్మానం ఆజాననాకారేన సోతాపత్తిఫలాదీసు ఛసు ఠానేసు ఉప్పన్నం ఇన్ద్రియం. అఞ్ఞాతావిన్ద్రియన్తి అఞ్ఞాతావీసు అరహత్తఫలధమ్మేసు ఉప్పన్నం ఇన్ద్రియం. తత్థ తత్థ తేన తేనాకారేన ఉప్పన్నస్స ఞాణస్సేవేతం అధివచనం. ఇదమ్పి సుత్తం అత్థుప్పత్తికమేవ. సఙ్ఘమజ్ఝస్మిఞ్హి ‘‘కతి ను ఖో లోకుత్తరిన్ద్రియానీ’’తి కథా ఉదపాది, అథ భగవా తాని దస్సేన్తో తీణిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియానీతిఆదిమాహ.

౪. ఏకబీజీసుత్తవణ్ణనా

౪౯౪. చతుత్థే తతో ముదుతరేహీతి విపస్సనతో నిస్సక్కం వేదితబ్బం. సమత్తాని హి పఞ్చిన్ద్రియాని అరహత్తమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని నామ హోన్తి, తతో ముదుతరాని అన్తరాపరినిబ్బాయిస్స విపస్సనిన్ద్రియాని, తతో ముదుతరాని ఉపహచ్చపరినిబ్బాయిస్స, తతో ముదుతరాని అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, తతో ముదుతరాని ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, తతో ముదుతరాని ఉద్ధంసోతఅకనిట్ఠగామిస్స విపస్సనిన్ద్రియాని నామ. ఇధాపి పురిమనయేనేవ అరహత్తమగ్గే ఠత్వా పఞ్చ నిస్సక్కాని నీహరితబ్బాని.

యథా పన పురిమనయే సకదాగామిమగ్గే ఠత్వా తీణి నిస్సక్కాని, ఏవమిధ పఞ్చ నీహరితబ్బాని. సకదాగామిమగ్గస్స హి విపస్సనిన్ద్రియేహి ముదుతరాని సోతాపత్తిమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని, సోతాపత్తిమగ్గస్స చ తేహి విపస్సనిన్ద్రియేహి ముదుతరాని ఏకబీజిఆదీనం మగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని.

ఏత్థ చ ఏకబీజీతిఆదీసు యో సోతాపన్నో హుత్వా ఏకమేవ అత్తభావం జనేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, అయం ఏకబీజీ నామ. యథాహ ‘‘కతమో చ పుగ్గలో ఏకబీజీ, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో, సో ఏకఞ్ఞేవ మానుసకం భవం సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఏకబీజీ’’తి (పు. ప. ౩౩).

యో పన ద్వే తయో భవే సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి, అయం కోలంకోలో నామ. యథాహ ‘‘కతమో చ పుగ్గలో కోలంకోలో. ఇధేకచ్చో పుగ్గలో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో, సో ద్వే వా తీణి వా కులాని సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో కోలంకోలో’’తి (పు. ప. ౩౨). తత్థ కులానీతి భవా వేదితబ్బా. ‘‘ద్వే వా తీణి వా’’తి ఇదం దేసనామత్తమేవ, యావ ఛట్ఠభవా సంసరన్తో పన కోలంకోలోవ హోతి.

యస్స సత్తక్ఖత్తుం పరమా ఉపపత్తి, అట్ఠమం భవం నాదియతి, అయం సత్తక్ఖత్తుపరమో నామ. యథాహ ‘‘కతమో చ పుగ్గలో సత్తక్ఖత్తుపరమో. ఇధేకచ్చో పుగ్గలో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో, సో సత్తక్ఖత్తుం దేవే చ మనుస్సే చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సత్తక్ఖత్తుపరమో’’తి (పు. ప. ౩౧).

భగవతా గహితనామవసేనేవ చేతాని తేసం నామాని. ‘‘ఏత్తకఞ్హి ఠానం గతో ఏకబీజీ నామ హోతి, ఏత్తకం కోలంకోలో, ఏత్తకం సత్తక్ఖత్తుపరమో’’తి భగవతా ఏతేసం నామం గహితం. నియమతో పన ‘‘అయం ఏకబీజీ, అయం కోలంకోలో, అయం సత్తక్ఖత్తుపరమో’’తి నత్థి.

కో పన నేసం ఏతం పభేదం నియమేతీతి? కేచి పన థేరా ‘‘పుబ్బహేతు నియమేతీ’’తి వదన్తి, కేచి ‘‘పఠమమగ్గో’’, కేచి ‘‘ఉపరిమ తయో మగ్గా’’, కేచి ‘‘తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా’’తి. తత్థ ‘‘పుబ్బహేతు నియమేతీ’’తి వాదే పఠమమగ్గస్స ఉపనిస్సయో కతో నామ హోతి, ఉపరి తయో మగ్గా అనుపనిస్సయా ఉప్పన్నాతి వచనం ఆపజ్జతి. ‘‘పఠమమగ్గో నియమేతీ’’తి వాదే ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం నిరత్థకతా ఆపజ్జతి. ‘‘ఉపరి తయో మగ్గా నియమేన్తీ’’తి వాదే పఠమమగ్గే అనుప్పన్నేవ ఉపరి తయో మగ్గా ఉప్పన్నాతి ఆపజ్జతి. ‘‘తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా నియమేతీ’’తి వాదో పన యుజ్జతి. సచే హి ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా బలవతీ హోతి, ఏకబీజీ నామ హోతి, తతో మన్దతరాయ కోలంకోలో, తతో మన్దతరాయ సత్తక్ఖత్తుపరమోతి.

ఏకచ్చో హి సోతాపన్నో వట్టజ్ఝాసయో హోతి వట్టాభిరతో పునప్పునం వట్టస్మింయేవ విచరతి సన్దిస్సతి. అనాథపిణ్డికో సేట్ఠి, విసాఖా ఉపాసికా, చూళరథమహారథా దేవపుత్తా, అనేకవణ్ణో దేవపుత్తో, సక్కో దేవరాజా, నాగదత్తో దేవపుత్తోతి ఇమే హి ఏత్తకా జనా వట్టజ్ఝాసయా వట్టాభిరతా ఆదితో పట్ఠాయ ఛ దేవలోకే సోధేత్వా అకనిట్ఠే ఠత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, ఇమే ఇధ న గహితా. న కేవలఞ్చిమే, యోపి మనుస్సేసుయేవ సత్తక్ఖత్తుం సంసరిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, యోపి దేవలోకే నిబ్బత్తో దేవేసుయేవ సత్తక్ఖత్తుం అపరాపరం సంసరిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, ఇమేపి ఇధ న గహితా. కాలేన దేవే, కాలేన మనుస్సే సంసరిత్వా పన అరహత్తం పాపుణన్తోవ ఇధ గహితో. తస్మా సత్తక్ఖత్తుపరమోతి ఇదం ఇధట్ఠకవోకిణ్ణసుక్ఖవిపస్సకస్స నామం కథితన్తి వేదితబ్బం.

ధమ్మానుసారీ సద్ధానుసారీతి ఏత్థ పన ఇమస్మిం సాసనే లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేన్తస్స ద్వే ధురాని, ద్వే సీసాని, ద్వే అభినివేసా – సద్ధాధురం, పఞ్ఞాధురం, సద్ధాసీసం, పఞ్ఞాసీసం, సద్ధాభినివేసో, పఞ్ఞాభినివేసోతి. తత్థ యో భిక్ఖు ‘‘సచే సద్ధాయ సక్కా నిబ్బత్తేతుం, నిబ్బత్తేస్సామి లోకుత్తరమగ్గ’’న్తి సద్ధం ధురం కత్వా సోతాపత్తిమగ్గం నిబ్బత్తేతి, సో మగ్గక్ఖణే సద్ధానుసారీ నామ హోతి. ఫలక్ఖణే పన సద్ధావిముత్తో నామ హుత్వా ఏకబీజీ కోలంకోలో సత్తక్ఖత్తుపరమోతి తివిధో హోతి. తత్థ ఏకేకో దుక్ఖాపటిపదాదివసేన చతుబ్బిధభావం ఆపజ్జతీతి సద్ధాధురేన ద్వాదస జనా హోన్తి.

యో పన ‘‘సచే పఞ్ఞాయ సక్కా నిబ్బత్తేతుం, నిబ్బత్తేస్సామి లోకుత్తరమగ్గ’’న్తి పఞ్ఞం ధురం కత్వా సోతాపత్తిమగ్గం నిబ్బత్తేతి, సో మగ్గక్ఖణే ధమ్మానుసారీ నామ హోతి. ఫలక్ఖణే పన పఞ్ఞావిముత్తో నామ హుత్వా ఏకబీజిఆదిభేదేన ద్వాదసభేదోవ హోతి. ఏవం ద్వే మగ్గట్ఠా ఫలక్ఖణే చతువీసతి సోతాపన్నా హోన్తీతి.

తిపిటకతిస్సత్థేరో కిర ‘‘తీణి పిటకాని సోధేస్సామీ’’తి పరతీరం గతో. తం ఏకో కుటుమ్బికో చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠాసి, థేరో ఆగమనకాలే ‘‘గచ్ఛామి ఉపాసకా’’తి ఆహ. ‘‘కహం భన్తే’’తి? ‘‘అమ్హాకం ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తిక’’న్తి. ‘‘న సక్కా, భన్తే, మయా గన్తుం, భద్దన్తం పన నిస్సాయ మయా సాసనస్స గుణో ఞాతో, తుమ్హాకం పరమ్ముఖా కీదిసం భిక్ఖుం ఉపసఙ్కమామీ’’తి? అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘యో భిక్ఖు చతువీసతి సోతాపన్నే ద్వాదస సకదాగామీ అట్ఠచత్తాలీస అనాగామీ ద్వాదస అరహన్తే దస్సేత్వా ధమ్మకథం కథేతుం సక్కోతి, ఏవరూపం భిక్ఖుం ఉపట్ఠాతుం వట్టతీ’’తి. ఇమస్మిం సుత్తే విపస్సనా కథితాతి.

౫-౧౦. సుద్ధకసుత్తాదివణ్ణనా

౪౯౫-౫౦౦. పఞ్చమే చక్ఖు చ తం చక్ఖుద్వారే నిబ్బత్తానం ధమ్మానం ఆధిపతేయ్యసఙ్ఖాతేన ఇన్దట్ఠేన ఇన్ద్రియఞ్చాతి చక్ఖున్ద్రియం. సోతిన్ద్రియాదీసుపి ఏసేవ నయో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. ఇమస్మిం వగ్గే పఠమసుత్తఞ్చేవ ఛట్ఠాదీని చ పఞ్చాతి ఛ సుత్తాని చతుసచ్చవసేన కథితానీతి.

ఛళిన్ద్రియవగ్గో తతియో.