౪. మేత్తాసహగతసుత్తవణ్ణనా

౨౩౫. చతుత్థే మేత్తాసహగతేన చేతసాతిఆది సబ్బం సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౪౦-౨౪౧) విత్థారితమేవ. మయమ్పి ఖో, ఆవుసో, సావకానం ఏవం ధమ్మం దేసేమాతి ఇదమ్పి తే పురిమనయేనేవ సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా వదన్తి. తిత్థియానఞ్హి సమయే పఞ్చనీవరణప్పహానం వా మేత్తాదిబ్రహ్మవిహారభావనా వా నత్థి. కిం గతికా హోతీతి కిం నిప్ఫత్తి హోతి. కిం పరమాతి కిం ఉత్తమా. కిం ఫలాతి కిం ఆనిసంసా. కిం పరియోసానాతి కిం నిట్ఠా. మేత్తాసహగతన్తి మేత్తాయ సహగతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్తం. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. వివేకనిస్సితాదీని వుత్తత్థానేవ.

అప్పటికూలన్తి దువిధం అప్పటికూలం – సత్తఅప్పటికూలఞ్చ, సఙ్ఖారఅప్పటికూలఞ్చ. తస్మిం అప్పటికూలే ఇట్ఠే వత్థుస్మిన్తి అత్థో. పటికూలసఞ్ఞీతి అనిట్ఠసఞ్ఞీ. కథం పనేత్థ ఏవం విహరతి? అసుభఫరణం వా అనిచ్చన్తి మనసికారం వా కరోన్తో. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం ‘‘కథం అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. ఇట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం అసుభాయ వా ఫరతి, అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతీ’’తి. పటికూలే పన అనిట్ఠే వత్థుస్మిం మేత్తాఫరణం వా ధాతుమనసికారం వా కరోన్తో అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి నామ. యథాహ ‘‘కథం పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. అనిట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం మేత్తాయ వా ఫరతి, ధాతుతో వా ఉపసంహరతీ’’తి (పటి. మ. ౨.౧౭). ఉభయమిస్సకపదేసుపి ఏసేవ నయో. అప్పటికూలప్పటికూలేసు హి తదేవ అసుభఫరణం వా అనిచ్చన్తి మనసికారం వా కరోన్తో పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి నామ. పటికూలాపటికూలేసు చ తదేవ మేత్తాఫరణం వా ధాతుమనసికారం వా కరోన్తో అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి నామ. ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౨.౧౭) నయేన వుత్తం పన ఛళఙ్గుపేక్ఖం పవత్తయమానో ‘‘అప్పటికూలే చ పటికూలే చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో తత్థ విహరతి సతో సమ్పజానో’’తి వేదితబ్బో.

ఏత్తావతా చ ఇమస్స భిక్ఖునో మేత్తాయ తికచతుక్కజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తదేవ పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తస్స సహ విపస్సనాయ మగ్గసమ్బోజ్ఝఙ్గానం అరియిద్ధియా చ దస్సితత్తా దేసనా వినివట్టేతబ్బా సియా. ఇదం పన మేత్తాఝానం పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తోపి యో అరహత్తం పాపుణితుం న సక్కోతి, యస్మా తస్స అరహత్తపరమా మేత్తా న హోతి. యంపరమా పన హోతి, తం దస్సేతబ్బం. తస్మా తస్స దస్సనత్థం అయం దేసనా ఆరద్ధా. పరతో సబ్బసో వా పన రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమాతిఆదీసుపి ఇమినా నయేన పున దేసనారమ్భపయోజనం వేదితబ్బం.

సుభపరమన్తి సుభనిట్ఠం, సుభకోటికం, సుభనిప్ఫత్తిం. ఇధపఞ్ఞస్సాతి ఇధేవ పఞ్ఞా అస్స, నయిమం లోకం అతిక్కమతీతి ఇధపఞ్ఞో, తస్స ఇధపఞ్ఞస్స, లోకియపఞ్ఞస్సాతి అత్థో. ఉత్తరివిముత్తిం అప్పటివిజ్ఝతోతి లోకుత్తరధమ్మం అప్పటివిజ్ఝన్తస్స. యో పన పటివిజ్ఝితుం సక్కోతి, తస్స అరహత్తపరమావ మేత్తా హోతీతి అత్థో. కరుణాదీసుపి ఏసేవ నయో.

కస్మా పనేతాసం మేత్తాదీనం సుభపరమాదితా వుత్తా భగవతాతి? సభాగవసేన తస్స తస్స ఉపనిస్సయత్తా. మేత్తావిహారిస్స హి సత్తా అప్పటికూలా హోన్తి, అథస్స అప్పటికూలపరిచయా అప్పటికూలేసు పరిసుద్ధవణ్ణేసు నీలాదీసు చిత్తం ఉపసంహరతో అప్పకసిరేనేవ తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. ఇతి మేత్తా సుభవిమోక్ఖస్స ఉపనిస్సయో హోతి, న తతో పరం, తస్మా సుభపరమాతి వుత్తా.

కరుణావిహారిస్స ఉణ్హాభిఘాతాదిరూపనిమిత్తం సత్తదుక్ఖం సమనుపస్సన్తస్స కరుణాయ పవత్తిసమ్భవతో రూపే ఆదీనవో పరివిదితో హోతి, అథస్స పరివిదితరూపాదీనవత్తా పథవీకసిణాదీసు అఞ్ఞతరం ఉగ్ఘాటేత్వా రూపనిస్సరణే ఆకాసే చిత్తం ఉపసంహరతో అప్పకసిరేనేవ తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. ఇతి కరుణా ఆకాసానఞ్చాయతనస్స ఉపనిస్సయో హోతి, న తతో పరం, తస్మా ఆకాసానఞ్చాయతనపరమాతి వుత్తా.

ముదితావిహారిస్స పన తేన తేన పామోజ్జకారణేన ఉప్పన్నపామోజ్జసత్తానం విఞ్ఞాణం సమనుపస్సన్తస్స ముదితాయ పవత్తిసమ్భవతో విఞ్ఞాణగ్గహణపరిచితం హోతి, అథస్స అనుక్కమాధిగతం ఆకాసానఞ్చాయతనం అతిక్కమ్మ ఆకాసనిమిత్తగోచరే విఞ్ఞాణే చిత్తం ఉపసంహరతో అప్పకసిరేనేవ తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. ఇతి ముదితా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనస్స ఉపనిస్సయో హోతి, న తతో పరం, తస్మా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనపరమాతి వుత్తా.

ఉపేక్ఖావిహారిస్స పన ‘‘సత్తా సుఖితా వా హోన్తు, దుక్ఖతో వా విముచ్చన్తు, సమ్పత్తసుఖతో వా మా విగచ్ఛన్తూ’’తి ఆభోగాభావతో సుఖదుక్ఖాదిపరమత్థగాహవిముఖసమ్భవతో అవిజ్జమానగ్గహణదుక్ఖచిత్తం హోతి. అథస్స పరమత్థగాహతో విముఖభావపరిచితచిత్తస్స పరమత్థతో అవిజ్జమానగ్గహణదుక్ఖచిత్తస్స చ అనుక్కమాధిగతం విఞ్ఞాణాఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మసమ్భవతో అవిజ్జమానే పరమత్థభూతస్స విఞ్ఞాణస్స అభావే చిత్తం ఉపసంహరతో అప్పకసిరేనేవ తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. ఇతి ఉపేక్ఖా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స ఉపనిస్సయో హోతి, న తతో పరం, తస్మా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనపరమాతి వుత్తా. దేసనాపరియోసానే పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తం పత్తాతి.