౬. సాకచ్ఛవగ్గో

౧. ఆహారసుత్తవణ్ణనా

౨౩౨. ఛట్ఠవగ్గస్స పఠమే అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయాతిఆదీసు అయం పురిమనయతో విసేసో. న కేవలఞ్హి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం ఏతే వుత్తప్పకారావ ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నానం వా భావనాయ పారిపూరియా పచ్చయా హోన్తి, అఞ్ఞేపి పన ఏవం వేదితబ్బా. అపరేపి హి చత్తారో ధమ్మా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి సతిసమ్పజఞ్ఞం ముట్ఠస్సతిపుగ్గలపరివజ్జనతా ఉపట్ఠితస్సతిపుగ్గలసేవనతా తదధిముత్తతాతి. అభిక్కన్తాదీసు హి సత్తసు ఠానేసు సతిసమ్పజఞ్ఞేన, భత్తనిక్ఖిత్తకాకసదిసే ముట్ఠస్సతిపుగ్గలే పరివజ్జనేన, తిస్సదత్తత్థేరఅభయత్థేరాదిసదిసే ఉపట్ఠితస్సతిపుగ్గలే సేవనేన, ఠాననిసజ్జాదీసు సతిసముట్ఠాపనత్థం నిన్నపోణపబ్భారచిత్తతాయ చ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతి. ఏవం చతూహి కారణేహి ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

సత్త ధమ్మా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – పరిపుచ్ఛకతా వత్థువిసదకిరియా ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనా దుప్పఞ్ఞపుగ్గలపరివజ్జనా పఞ్ఞవన్తపుగ్గలసేవనా గమ్భీరఞాణచరియపచ్చవేక్ఖణా తదధిముత్తతాతి. తత్థ పరిపుచ్ఛకతాతి ఖన్ధధాతుఆయతనఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గఝానఙ్గసమథవిపస్సనానం అత్థసన్నిస్సితపరిపుచ్ఛాబహులతా.

వత్థువిసదకిరియాతి అజ్ఝత్తికబాహిరానం వత్థూనం విసదభావకరణం. యదా హిస్స కేసనఖలోమాని దీఘాని హోన్తి, సరీరం వా ఉస్సన్నదోసఞ్చేవ సేదమలమక్ఖితఞ్చ, తదా అజ్ఝత్తికవత్థు అవిసదం హోతి అపరిసుద్ధం. యదా పన చీవరం జిణ్ణం కిలిట్ఠం దుగ్గన్ధం హోతి, సేనాసనం వా ఉక్లాపం, తదా బాహిరవత్థు అవిసదం హోతి అపరిసుద్ధం. తస్మా కేసాదిఛేదనేన ఉద్ధంవిరేచనఅధోవిరేచనాదీహి సరీరసల్లహుకభావకరణేన ఉచ్ఛాదననహాపనేన చ అజ్ఝత్తికవత్థు విసదం కాతబ్బం. సూచికమ్మధోవనరజనపరిభణ్డకరణాదీహి బాహిరవత్థు విసదం కాతబ్బం. ఏతస్మిఞ్హి అజ్ఝత్తికబాహిరే వత్థుమ్హి అవిసదే ఉప్పన్నేసు చిత్తచేతసికేసు ఞాణమ్పి అవిసదం అపరిసుద్ధం హోతి అపరిసుద్ధాని దీపకపల్లకవట్టితేలాని నిస్సాయ ఉప్పన్నదీపసిఖాయ ఓభాసో వియ. విసదే పన అజ్ఝత్తికబాహిరే వత్థుమ్హి ఉప్పన్నేసు చిత్తచేతసికేసు ఞాణమ్పి విసదం హోతి పరిసుద్ధాని దీపకపల్లకవట్టితేలాని నిస్సాయ ఉప్పన్నదీపసిఖాయ ఓభాసో వియ. తేన వుత్తం – ‘‘వత్థువిసదకిరియా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తతీ’’తి.

ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనా నామ సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం సమభావకరణం. సచే హిస్స సద్ధిన్ద్రియం బలవం హోతి, ఇతరాని మన్దాని, తతో వీరియిన్ద్రియం పగ్గహకిచ్చం, సతిన్ద్రియం ఉపట్ఠానకిచ్చం, సమాధిన్ద్రియం అవిక్ఖేపకిచ్చం, పఞ్ఞిన్ద్రియం దస్సనకిచ్చం కాతుం న సక్కోతి. తస్మా తం ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేన వా, యథా వా మనసికరోతో బలవం జాతం, తథా అమనసికరణేన హాపేతబ్బం. వక్కలిత్థేరవత్థు చేత్థ నిదస్సనం. సచే పన వీరియిన్ద్రియం బలవం హోతి, అథ నేవ సద్ధిన్ద్రియం అధిమోక్ఖకిచ్చం కాతుం సక్కోతి, న ఇతరాని ఇతరకిచ్చభేదం. తస్మా తం పస్సద్ధాదిభావనాయ హాపేతబ్బం. తత్థాపి సోణత్థేరస్స వత్థు దస్సేతబ్బం. ఏవం సేసేసుపి ఏకస్స బలవభావే సతి ఇతరేసం అత్తనో కిచ్చేసు అసమత్థతా వేదితబ్బా.

విసేసతో పనేత్థ సద్ధాపఞ్ఞానం సమాధివీరియానఞ్చ సమతం పసంసన్తి. బలవసద్ధో హి మన్దపఞ్ఞో ముధప్పసన్నో హోతి, అవత్థుస్మిం పసీదతి. బలవపఞ్ఞో పన మన్దసద్ధో కేరాటికపక్ఖం భజతి, భేసజ్జసముట్ఠితో వియ రోగో అతేకిచ్ఛో హోతి. చిత్తుప్పాదమత్తేనేవ కుసలం హోతీతి అతిధావిత్వా దానాదీని అకరోన్తో నిరయే ఉప్పజ్జతి. ఉభిన్నం సమతాయ వత్థుస్మింయేవ పసీదతి. బలవసమాధిం పన మన్దవీరియం సమాధిస్స కోసజ్జపక్ఖత్తా కోసజ్జం అభిభవతి. బలవవీరియం మన్దసమాధిం వీరియస్స ఉద్ధచ్చపక్ఖత్తా ఉద్ధచ్చం అభిభవతి. సమాధి పన వీరియేన సంయోజితో కోసజ్జే పతితుం న లభతి, వీరియం సమాధినా సంయోజితం ఉద్ధచ్చే పతితుం న లభతి. తస్మా తదుభయం సమం కాతబ్బం. ఉభయసమతాయ హి అప్పనా హోతి.

అపి చ సమాధికమ్మికస్స బలవతీపి సద్ధా వట్టతి. ఏవం సద్దహన్తో ఓకప్పేన్తో అప్పనం పాపుణిస్సతి. సమాధిపఞ్ఞాసు పన సమాధికమ్మికస్స ఏకగ్గతా బలవతీ వట్టతి. ఏవఞ్హి సో అప్పనం పాపుణాతి. విపస్సనాకమ్మికస్స పఞ్ఞా బలవతీ వట్టతి. ఏవఞ్హి సో లక్ఖణపటివేధం పాపుణాతి. ఉభిన్నం పన సమతాయపి అప్పనా హోతియేవ. సతి పన సబ్బత్థ బలవతీ వట్టతి. సతి హి చిత్తం ఉద్ధచ్చపక్ఖికానం సద్ధావీరియపఞ్ఞానం వసేన ఉద్ధచ్చపాతతో, కోసజ్జపక్ఖికేన చ సమాధినా కోసజ్జపాతతో రక్ఖతి. తస్మా సా లోణధూపనం వియ సబ్బబ్యఞ్జనేసు, సబ్బకమ్మికఅమచ్చో వియ చ సబ్బరాజకిచ్చేసు సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బా. తేనాహ ‘‘సతి చ పన సబ్బత్థికా వుత్తా భగవతా. కిం కారణా? చిత్తఞ్హి సతిపటిసరణం, ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా చ సతి, న వినా సతియా చిత్తస్స పగ్గహనిగ్గహో హోతీ’’తి.

దుప్పఞ్ఞపుగ్గలపరివజ్జనా నామ ఖన్ధాదిభేదే అనోగాళ్హపఞ్ఞానం దుమ్మేధపుగ్గలానం ఆరకా పరివజ్జనం. పఞ్ఞవన్తపుగ్గలసేవనా నామ సమపఞ్ఞాసలక్ఖణపరిగ్గాహికాయ ఉదయబ్బయపఞ్ఞాయ సమన్నాగతపుగ్గలసేవనా. గమ్భీరఞాణచరియపచ్చవేక్ఖణా నామ గమ్భీరేసు ఖన్ధాదీసు పవత్తాయ గమ్భీరపఞ్ఞాయ పభేదపచ్చవేక్ఖణా. తదధిముత్తతా నామ ఠాననిసజ్జాదీసు ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపనత్థం నిన్నపోణపబ్భారచిత్తతా. ఏవం ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

ఏకాదస ధమ్మా వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – అపాయభయపచ్చవేక్ఖణతా, ఆనిసంసదస్సావితా, గమనవీథిపచ్చవేక్ఖణతా, పిణ్డపాతాపచాయనతా, దాయజ్జమహత్తపచ్చవేక్ఖణతా, సత్థుమహత్తపచ్చవేక్ఖణతా, జాతిమహత్తపచ్చవేక్ఖణతా, సబ్రహ్మచారిమహత్తపచ్చవేక్ఖణతా, కుసీతపుగ్గలపరివజ్జనతా, ఆరద్ధవీరియపుగ్గలసేవనతా, తదధిముత్తతాతి.

తత్థ ‘‘నిరయేసు పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణతో పట్ఠాయ మహాదుక్ఖం అనుభవనకాలేపి, తిరచ్ఛానయోనియం జాలఖిపనకుమీనాదీహి గహితకాలేపి, పాజనకణ్టకాదిప్పహారతున్నస్స పన సకటవహనాదికాలేపి, పేత్తివిసయే అనేకానిపి వస్ససహస్సాని ఏకం బుద్ధన్తరమ్పి ఖుప్పిపాసాహి ఆతురీభూతకాలేపి, కాలకఞ్చికఅసురేసు సట్ఠిహత్థఅసీతిహత్థప్పమాణేన అట్ఠిచమ్మమత్తేనేవ అత్తభావేన వాతాతపాదిదుక్ఖానుభవనకాలేపి న సక్కా వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం ఉప్పాదేతుం. అయమేవ తే భిక్ఖు కాలో’’తి ఏవం అపాయభయం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతి.

‘‘న సక్కా కుసీతేన నవలోకుత్తరధమ్మం లద్ధుం, ఆరద్ధవీరియేనేవ సక్కా అయమానిసంసో వీరియస్సా’’తి ఏవం ఆనిసంసదస్సావినోపి ఉప్పజ్జతి. ‘‘సబ్బబుద్ధ-పచ్చేకబుద్ధ-మహాసావకేహేవ గతమగ్గో తే గన్తబ్బో. సో చ న సక్కా కుసీతేన గన్తు’’న్తి ఏవం గమనవీథిం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి ఉప్పజ్జతి.

‘‘యే తం పిణ్డపాతాదీహి ఉపట్ఠహన్తి, ఇమే తే మనుస్సా నేవ ఞాతకా, న దాసకమ్మకరా, నాపి ‘తం నిస్సాయ జీవిస్సామా’తి తే పణీతాని పిణ్డపాతాదీని దేన్తి. అథ ఖో అత్తనో కారానం మహప్ఫలతం పచ్చాసీసమానా దేన్తి. సత్థారాపి ‘‘అయం ఇమే పచ్చయే పరిభుఞ్జిత్వా కాయదళ్హిబహులో సుఖం విహరిస్సతీ’’తి న ఏవం సమ్పస్సతా తుయ్హం పచ్చయా అనుఞ్ఞాతా, అథ ఖో ‘‘అయం ఇమే పరిభుఞ్జమానోవ సమణధమ్మం కత్వా వట్టదుక్ఖతో ముచ్చిస్సతీ’తి తే పచ్చయా అనుఞ్ఞాతా, సో దాని త్వం కుసీతో విహరన్తో న తం పిణ్డం అపచాయిస్ససి, ఆరద్ధవీరియస్సేవ హి పిణ్డపాతాపచాయనం నామ హోతీ’’తి ఏవం పిణ్డపాతాపచాయనం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి ఉప్పజ్జతి మహామిత్తత్థేరస్స వియ.

థేరో కిర కస్సకలేణే నామ పటివసతి. తస్సేవ గోచరగామే ఏకా మహాఉపాసికా థేరం పుత్తం కత్వా పటిజగ్గతి. సా ఏకదివసం అరఞ్ఞం గచ్ఛన్తీ ధీతరం ఆహ – ‘‘అమ్మ, అసుకస్మిం ఠానే పురాణతణ్డులా, అసుకస్మిం ఖీరం, అసుకస్మిం సప్పి, అసుకస్మిం ఫాణితం, తవ భాతికస్స అయ్యమిత్తస్స ఆగతకాలే భత్తం పచిత్వా ఖీరసప్పిఫాణితేహి సద్ధిం దేహి, త్వఞ్చ భుఞ్జేయ్యాసి, అహం పన హియ్యో పక్కం పారివాసికభత్తం కఞ్జియేన భుత్తామ్హీ’’తి. ‘‘దివా కిం భుఞ్జిస్ససి, అమ్మా’’తి? ‘‘సాకపణ్ణం పక్ఖిపిత్వా కణతణ్డులేహి అమ్బిలయాగుం పచిత్వా ఠపేహి, అమ్మా’’తి.

థేరో చీవరం పారుపిత్వా పత్తం నీహరన్తోవ తం సద్దం సుత్వా అత్తానం ఓవది ‘‘మహాఉపాసికా కిర కఞ్జియేన పారివాసికభత్తం భుఞ్జిత్వా దివాపి కణపణ్ణమ్బిలయాగుం భుఞ్జిస్సతి, తుయ్హం అత్థాయ పన పురాణతణ్డులాదీని ఆచిక్ఖతి, తం నిస్సాయ ఖో పనేసా నేవ ఖేత్తం న వత్థుం న భత్తం న వత్థం పచ్చాసీసతి, తిస్సో పన సమ్పత్తియో పత్థయమానా దేతి, త్వం ఏతిస్సా తా సమ్పత్తియో దాతుం సక్ఖిస్ససి, న సక్ఖిస్ససీతి, అయం ఖో పన పిణ్డపాతో తయా సరాగేన సదోసేన సమోహేన న సక్కా గణ్హితు’’న్తి పత్తం థవికాయ పక్ఖిపిత్వా గణ్ఠికం ముఞ్చిత్వా నివత్తిత్వా కస్సకలేణమేవ గన్త్వా పత్తం హేట్ఠామఞ్చే, చీవరం చీవరవంసే ఠపేత్వా ‘‘అరహత్తం అపాపుణిత్వా న నిక్ఖమిస్సామీ’’తి వీరియం అధిట్ఠహిత్వా నిసీది. దీఘరత్తం అప్పమత్తో హుత్వా నివుత్థభిక్ఖు విపస్సనం వడ్ఢేత్వా పురేభత్తమేవ అరహత్తం పత్వా వికసమానమివ పదుమం మహాఖీణాసవో సితం కరోన్తోవ నిక్ఖమి. లేణద్వారే రుక్ఖమ్హి అధివత్థా దేవతా –

‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, నమో తే పురిసుత్తమ;

యస్స తే ఆసవా ఖీణా, దక్ఖిణేయ్యోసి మారిసా’’తి. –

ఉదానం ఉదానేత్వా ‘‘భన్తే, పిణ్డాయ పవిట్ఠానం తుమ్హాదిసానం అరహన్తానం భిక్ఖం దత్వా మహల్లకిత్థియో దుక్ఖా ముచ్చిస్సన్తీ’’తి ఆహ. థేరో ఉట్ఠహిత్వా ద్వారం వివరిత్వా కాలం ఓలోకేన్తో ‘‘పాతోయేవా’’తి ఞత్వా పత్తచీవరం ఆదాయ గామం పావిసి.

దారికాపి భత్తం సమ్పాదేత్వా ‘‘ఇదాని మే భాతా ఆగమిస్సతి, ఇదాని ఆగమిస్సతీ’’తి ద్వారం ఓలోకయమానా నిసీది. సా థేరే ఘరద్వారం సమ్పత్తే పత్తం గహేత్వా సప్పిఫాణితయోజితస్స ఖీరపిణ్డపాతస్స పూరేత్వా హత్థే ఠపేసి. థేరో ‘‘సుఖం హోతూ’’తి అనుమోదనం కత్వా పక్కామి. సాపి తం ఓలోకయమానావ అట్ఠాసి. థేరస్స హి తదా అతివియ పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో అహోసి, విప్పసన్నాని ఇన్ద్రియాని, ముఖం బన్ధనా ముత్తతాలపక్కం వియ అతివియ విరోచిత్థ.

మహాఉపాసికా అరఞ్ఞతో ఆగన్త్వా ‘‘కిం, అమ్మ, భాతికో తే ఆగతో’’తి పుచ్ఛి. సా సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేసి. ఉపాసికా ‘‘అజ్జ మే పుత్తస్స పబ్బజితకిచ్చం మత్థకం పత్త’’న్తి ఞత్వా ‘‘అభిరమతి తే, అమ్మ, భాతా బుద్ధసాసనే, న ఉక్కణ్ఠతీ’’తి ఆహ.

‘‘మహన్తం ఖో పనేతం సత్థుదాయజ్జం, యదిదం సత్త అరియధనాని నామ, తం న సక్కా కుసీతేన గహేతుం. యథా హి విప్పటిపన్నం పుత్తం మాతాపితరో ‘అయం అమ్హాకం అపుత్తో’తి పరిబాహిరం కరోన్తి, సో తేసం అచ్చయేన దాయజ్జం న లభతి, ఏవం కుసీతోపి ఇదం అరియధనదాయజ్జం న లభతి, ఆరద్ధవీరియోవ లభతీ’’తి దాయజ్జమహత్తం పచ్చవేక్ఖతోపి ఉప్పజ్జతి.

‘‘మహా ఖో పన తే సత్థా, సత్థునో హి తే మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిగ్గహణకాలేపి అభినిక్ఖమనేపి అభిసమ్బోధియమ్పి ధమ్మచక్కప్పవత్తన-యమకపాటిహారియ-దేవోరోహన-ఆయుసఙ్ఖారవోస్సజ్జనేసుపి పరినిబ్బానకాలేపి దససహస్సిలోకధాతు అకమ్పిత్థ. యుత్తం ను ఖో తే ఏవరూపస్స సత్థు సాసనే పబ్బజిత్వా కుసీతేన భవితు’’న్తి ఏవం సత్థుమహత్తం పచ్చవేక్ఖతోపి ఉప్పజ్జతి.

‘‘జాతియాపి త్వం ఇదాని న లామకజాతికో, అసమ్భిన్నాయ మహాసమ్మతపవేణియా ఆగతఉక్కాకరాజవంసే జాతోసి, సుద్ధోదనమహారాజస్స చ మహామాయాదేవియా చ నత్తా, రాహులభద్దస్స కనిట్ఠో, తయా నామ ఏవరూపేన జినపుత్తేన హుత్వా న యుత్తం కుసీతేన విహరితు’’న్తి ఏవం జాతిమహత్తం పచ్చవేక్ఖతోపి ఉప్పజ్జతి.

‘‘సారిపుత్తమోగ్గల్లానా చేవ అసీతి మహాసావకా చ వీరియేనేవ లోకుత్తరధమ్మం పటివిజ్ఝింసు. త్వం పన ఏతేసం సబ్రహ్మచారీనం మగ్గం పటిపజ్జసి, న పటిపజ్జసీ’’తి ఏవం సబ్రహ్మచారిమహత్తం పచ్చవేక్ఖతోపి ఉప్పజ్జతి.

కుచ్ఛిం పూరేత్వా ఠితఅజగరసదిసే విస్సట్ఠకాయికచేతసికవీరియే కుసీతపుగ్గలే పరివజ్జేన్తస్సాపి, ఆరద్ధవీరియే పహితత్తే పుగ్గలే సేవన్తస్సాపి ఠాననిసజ్జాదీసు వీరియుప్పాదనత్థం నిన్నపోణపబ్భారచిత్తస్సాపి ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

ఏకాదస ధమ్మా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – బుద్ధానుస్సతి ధమ్మో, సఙ్ఘో, సీలం, చాగో, దేవతానుస్సతి, ఉపసమానుస్సతి, లూఖపుగ్గలపరివజ్జనతా, సినిద్ధపుగ్గలసేవనతా, పసాదనీయసుత్తన్తపచ్చవేక్ఖణతా, తదధిముత్తతాతి.

బుద్ధగుణే అనుస్సరన్తస్సాపి హి యావ ఉపచారా సకలసరీరం ఫరమానో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతి, ధమ్మసఙ్ఘగుణే అనుస్సరన్తస్సాపి, దీఘరత్తం అఖణ్డం కత్వా రక్ఖితం చతుపారిసుద్ధిసీలం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, గిహినో దససీలపఞ్చసీలాని పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, దుబ్భిక్ఖభయాదీసు పణీతం భోజనం సబ్రహ్మచారీనం దత్వా ‘‘ఏవం నామ అదమ్హా’’తి చాగం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, గిహినోపి ఏవరూపే కాలే సీలవన్తానం దిన్నదానం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, యేహి గుణేహి సమన్నాగతా దేవత్తం పత్తా, తథారూపానం అత్తని అత్థితం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, సమాపత్తియా విక్ఖమ్భితా కిలేసా సట్ఠిపి సత్తతిపి వస్సాని న సముదాచరన్తీతి పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, చేతియదస్సనబోధిదస్సనథేరదస్సనేసు అసక్కచ్చకిరియాయ సంసూచితలూఖభావే బుద్ధాదీసు పసాదసినేహాభావేన గద్రభపిట్ఠరజసదిసే లూఖపుగ్గలే పరివజ్జేన్తస్సాపి, బుద్ధాదీసు పసాదబహులే ముదుచిత్తే సినిద్ధపుగ్గలే సేవన్తస్సాపి, రతనత్తయగుణపరిదీపకే పసాదనీయే సుత్తన్తే పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, ఠాననిసజ్జాదీసు పీతిఉప్పాదనత్థం నిన్నపోణపబ్భారచిత్తస్సాపి ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

సత్త ధమ్మా పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – పణీతభోజనసేవనతా, ఉతుసుఖసేవనతా, ఇరియాపథసుఖసేవనతా, మజ్ఝత్తపయోగతా, సారద్ధకాయపుగ్గలపరివజ్జనతా, పస్సద్ధకాయ-పుగ్గలసేవనతా, తదధిముత్తతాతి.

పణీతఞ్హి సినిద్ధం భోజనం భుఞ్జన్తస్సాపి, సీతుణ్హేసు ఉతూసు ఠానాదీసు చ ఇరియాపథేసు సప్పాయం ఉతుఞ్చ ఇరియాపథఞ్చ సేవన్తస్సాపి పస్సద్ధి ఉప్పజ్జతి. యో పన మహాపురిసజాతికో సబ్బఉతుఇరియాపథక్ఖమోవ హోతి, న తం సన్ధాయేతం వుత్తం. యస్స సభాగవిసభాగతా అత్థి, తస్సేవ విసభాగే ఉతుఇరియాపథే వజ్జేత్వా సభాగే సేవన్తస్స ఉప్పజ్జతి. మజ్ఝత్తపయోగో వుచ్చతి అత్తనో చ పరస్స చ కమ్మస్సకతపచ్చవేక్ఖణా. ఇమినా మజ్ఝత్తపయోగేన ఉప్పజ్జతి. యో లేడ్డుదణ్డాదీహి పరం విహేఠయమానోవ విచరతి, ఏవరూపం సారద్ధకాయపుగ్గలం పరివజ్జేన్తస్సాపి, సంయతపాదపాణిం పస్సద్ధకాయం పుగ్గలం సేవన్తస్సాపి, ఠాననిసజ్జాదీసు పస్సద్ధిఉప్పాదనత్థాయ నిన్నపోణపబ్భారచిత్తస్సాపి ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

దస ధమ్మా సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – వత్థువిసదకిరియతా, ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనతా, నిమిత్తకుసలతా, సమయే చిత్తస్స పగ్గణ్హనతా, సమయే చిత్తస్స నిగ్గణ్హనతా, సమయే సమ్పహంసనతా, సమయే అజ్ఝుపేక్ఖనతా, అసమాహితపుగ్గలపరివజ్జనతా, సమాహితపుగ్గలసేవనతా, తదధిముత్తతాతి. తత్థ వత్థువిసదకిరియతా చ ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనతా చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

నిమిత్తకుసలతా నామ కసిణనిమిత్తస్స ఉగ్గహణకుసలతా. సమయే చిత్తస్స పగ్గణ్హనతాతి యస్మిం సమయే అతిసిథిలవీరియతాదీహి లీనం చిత్తం హోతి, తస్మిం సమయే ధమ్మవిచయవీరియపీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపనేన తస్స పగ్గణ్హనం. సమయే చిత్తస్స నిగ్గణ్హనతాతి యస్మిం సమయే అచ్చారద్ధవీరియతాదీహి ఉద్ధతం చిత్తం హోతి, తస్మిం సమయే పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపనేన తస్స నిగ్గణ్హనం. సమయే సమ్పహంసనతాతి యస్మిం సమయే చిత్తం పఞ్ఞాపయోగమన్దతాయ వా ఉపసమసుఖానం విగమేన వా నిరస్సాదం హోతి, తస్మిం సమయే అట్ఠసంవేగవత్థుపచ్చవేక్ఖణేన సంవేజేతి. అట్ఠ సంవేగవత్థూని నామ జాతిజరాబ్యాధిమరణాని చత్తారి, అపాయదుక్ఖం పఞ్చమం, అతీతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, అనాగతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, పచ్చుప్పన్నే ఆహారపరియేట్ఠిమూలకం దుక్ఖన్తి. రతనత్తయగుణానుస్సరణేన చ పసాదం జనేతి, అయం వుచ్చతి ‘‘సమయే సమ్పహంసనతా’’తి.

సమయే అజ్ఝుపేక్ఖనతా నామ యస్మిం సమయే సమ్మాపటిపత్తిం ఆగమ్మ అలీనం అనుద్ధతం అనిరస్సాదం ఆరమ్మణే సమప్పవత్తం సమథవీథిపటిపన్నం చిత్తం హోతి, తదాస్స పగ్గహనిగ్గహసమ్పహంసనేసు న బ్యాపారం ఆపజ్జతి సారథి వియ సమప్పవత్తేసు అస్సేసు. అయం వుచ్చతి ‘‘సమయే అజ్ఝుపేక్ఖనతా’’తి. అసమాహితపుగ్గలపరివజ్జనతా నామ ఉపచారం వా అప్పనం వా అప్పత్తానం విక్ఖిత్తచిత్తానం పుగ్గలానం ఆరకా పరివజ్జనం. సమాహితపుగ్గలసేవనతా నామ ఉపచారేన వా అప్పనాయ వా సమాహితచిత్తానం సేవనా భజనా పయిరుపాసనా. తదధిముత్తతా నామ ఠాననిసజ్జాదీసు సమాధిఉప్పాదనత్థమేవ నిన్నపోణపబ్భారచిత్తతా. ఏవఞ్హి పటిపజ్జతో ఏస ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

పఞ్చ ధమ్మా ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – సత్తమజ్ఝత్తతా, సఙ్ఖారమజ్ఝత్తతా, సత్తసఙ్ఖారకేలాయనపుగ్గలపరివజ్జనతా, సత్తసఙ్ఖారమజ్ఝత్తపుగ్గలసేవనతా, తదధిముత్తతాతి. తత్థ ద్వీహాకారేహి సత్తమజ్ఝత్తతం సముట్ఠాపేతి – ‘‘త్వం అత్తనోవ కమ్మేన ఆగన్త్వా అత్తనోవ కమ్మేన గమిస్ససి, ఏసోపి అత్తనో కమ్మేన ఆగన్త్వా అత్తనోవ కమ్మేన గమిస్సతి, త్వం కం కేలాయసీ’’తి ఏవం కమ్మస్సకతపచ్చవేక్ఖణేన చ – ‘‘పరమత్థతో సత్తోయేవ నత్థి, సో త్వం కం కేలాయసీ’’తి ఏవం నిస్సత్తపచ్చవేక్ఖణేన చ. ద్వీహేవాకారేహి సఙ్ఖారమజ్ఝత్తతం సముట్ఠాపేతి – ‘‘ఇదం చీవరం అనుపుబ్బేన వణ్ణవికారతఞ్చేవ జిణ్ణభావఞ్చ ఉపగన్త్వా పాదపుఞ్ఛనచోళకం హుత్వా యట్ఠికోటియా ఛడ్డనీయం భవిస్సతి, సచే పనస్స సామికో భవేయ్య, నాయం ఏవం వినస్సితుం దదేయ్యా’’తి ఏవం అస్సామికభావపచ్చవేక్ఖణేన చ, ‘‘అనద్ధనియం ఇదం తావకాలిక’’న్తి ఏవం తావకాలికభావపచ్చవేక్ఖణేన చ. యథా చ చీవరే, ఏవం పత్తాదీసుపి యోజనా కాతబ్బా.

సత్తసఙ్ఖారకేలాయనపుగ్గలపరివజ్జనతాతి ఏత్థ యో పుగ్గలో గిహి వా అత్తనో పుత్తధీతాదికే, పబ్బజితో వా అత్తనో అన్తేవాసికసమానుపజ్ఝాయకాదికే మమాయతి, సహత్థావ నేసం కేసచ్ఛేదన-సూచికమ్మ-చీవరధోవన-రజన-పత్తపచనాదీని కరోతి, ముహుత్తమ్పి అపస్సన్తో ‘‘అసుకో సామణేరో కుహిం, అసుకో దహరో కుహి’’న్తి భన్తమిగో వియ ఇతో చితో చ ఆలోకేతి, అఞ్ఞేన కేసచ్ఛేదనాదీనం అత్థాయ ‘‘ముహుత్తం తావ అసుకం పేసేథా’’తి యాచియమానోపి ‘‘అమ్హేపి తం అత్తనో కమ్మం న కారేమ, తుమ్హే నం గహేత్వా కిలమేస్సథా’’తి న దేతి, అయం సత్తకేలాయనో నామ. యో పన చీవరపత్తథాలకకత్తరయట్ఠిఆదీని మమాయతి, అఞ్ఞస్స హత్థేన పరామసితుమ్పి న దేతి, తావకాలికం యాచితోపి ‘‘మయమ్పి ఇమం ధనాయన్తా న పరిభుఞ్జామ, తుమ్హాకం కిం దస్సామా’’తి వదతి, అయం సఙ్ఖారకేలాయనో నామ. యో పన తేసు ద్వీసుపి వత్థూసు మజ్ఝత్తో ఉదాసినో, అయం సత్తసఙ్ఖారమజ్ఝత్తో నామ. ఇతి అయం ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఏవరూపం సత్తసఙ్ఖారకేలాయనపుగ్గలం ఆరకా పరివజ్జేన్తస్సాపి, సత్తసఙ్ఖారమజ్ఝత్తపుగ్గలం సేవన్తస్సాపి, ఠాననిసజ్జాదీసు తదుప్పాదనత్థం నిన్నపోణపబ్భారచిత్తస్సాపి ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

అసుభనిమిత్తన్తి ఉద్ధుమాతకాదిభేదా దస అసుభారమ్మణా ధమ్మా. యోనిసోమనసికారబహులీకారోతి ఏత్థ పన యోనిసోమనసికారో నామ ఉపాయమనసికారో, పథమనసికారో, ఉప్పాదకమనసికారో. అపిచ ఛ ధమ్మా కామచ్ఛన్దస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – అసుభనిమిత్తస్స ఉగ్గహో, అసుభభావనానుయోగో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి.

దసవిధఞ్హి అసుభనిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి కామచ్ఛన్దో పహీయతి, భావేన్తస్సాపి, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారస్సాపి, చతున్నం పఞ్చన్నం ఆలోపానం ఓకాసే సతి ఉదకం పివిత్వా యాపనసీలతాయ భోజనే మత్తఞ్ఞునోపి. తేనేతం వుత్తం –

‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩);

అసుభకమ్మికతిస్సత్థేరసదిసే అసుభభావనారతే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి కామచ్ఛన్దో పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు దసఅసుభనిమిత్తాయ-సప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా కామచ్ఛన్దస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఇమేహి పన ఛహి ధమ్మేహి పహీనస్స కామచ్ఛన్దస్స అరహత్తమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి.

మేత్తా చేతోవిముత్తీతి ఏత్థ మేత్తాతి వుత్తే అప్పనాపి ఉపచారోపి వట్టతి, చేతోవిముత్తీతి అప్పనాయేవ. యోనిసోమనసికారో వుత్తలక్ఖణోవ. అపిచ ఛ ధమ్మా బ్యాపాదస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – మేత్తానిమిత్తస్స ఉగ్గహో, మేత్తాభావనానుయోగో, కమ్మస్సకతాపచ్చవేక్ఖణతా, పటిసఙ్ఖానబహులతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి.

ఓదిస్సకఅనోదిస్సకదిసాఫరణానఞ్హి అఞ్ఞతరవసేన మేత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి బ్యాపాదో పహీయతి, తథా ఓధిసోఅనోధిసోదిసాఫరణవసేన మేత్తం భావేన్తస్సాపి. ‘‘త్వం ఏతస్స కుద్ధో కిం కరిస్ససి? కిమస్స సీలాదీని నాసేతుం సక్ఖిస్ససి? నను త్వం అత్తనో కమ్మేన ఆగన్త్వా అత్తనో కమ్మేనేవ గమిస్ససి? పరస్స కుజ్ఝనం నామ వీతచ్చికఙ్గారతత్తఅయసలాకగూథాదీని గహేత్వా పరం పహరితుకామతాసదిసం హోతి. ఏసోపి తవ కుద్ధో కిం కరిస్సతి? కిం తే సీలాదీని వినాసేతుం సక్ఖిస్సతి? ఏస అత్తనో కమ్మేన ఆగన్త్వా అత్తనో కమ్మేనేవ గమిస్సతి? అప్పటిచ్ఛితపహేణకం వియ పటివాతం ఖిత్తరజోముట్ఠి వియ చ ఏతస్సేవేస కోధో మత్థకే పతిస్సతీ’’తి ఏవం అత్తనో చ పరస్స చ కమ్మస్సకతం పచ్చవేక్ఖతోపి, ఉభయకమ్మస్సకతం పచ్చవేక్ఖిత్వా పటిసఙ్ఖానే ఠితస్సాపి, అస్సగుత్తత్థేరసదిసే మేత్తాభావనారతే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి బ్యాపాదో పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు మేత్తానిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా బ్యాపాదస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఇమేహి పన ఛహి ధమ్మేహి పహీనస్స బ్యాపాదస్స అనాగామిమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి.

అత్థి భిక్ఖవే అరతీతిఆది వుత్తత్థమేవ. అపి చ ఛ ధమ్మా థినమిద్ధస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – అతిభోజనే నిమిత్తగ్గాహో, ఇరియాపథసమ్పరివత్తనతా, ఆలోకసఞ్ఞామనసికారో, అబ్భోకాసవాసో, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి.

ఆహరహత్థకం, భుత్తవమితకం, తత్రవట్టకం, అలంసాటకం, కాకమాసకభోజనం భుఞ్జిత్వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానే నిసిన్నస్స హి సమణధమ్మం కరోతో థినమిద్ధం మహాహత్థీ వియ ఓత్థరన్తం ఆగచ్ఛతి, చతుపఞ్చఆలోపఓకాసం పన ఠపేత్వా పానీయం పివిత్వా యాపనసీలస్స భిక్ఖునో తం న హోతీతి ఏవం అతిభోజనే నిమిత్తం గణ్హన్తస్సపి థినమిద్ధం పహీయతి. యస్మిం ఇరియాపథే థినమిద్ధం ఓక్కమతి, తతో అఞ్ఞం పరివత్తేన్తస్సాపి, రత్తిం చన్దాలోకదీపాలోకఉక్కాలోకే దివా సూరియాలోకం మనసికరోన్తస్సాపి, అబ్భోకాసే వసన్తస్సాపి, మహాకస్సపత్థేరసదిసే పహీనథినమిద్ధే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి థినమిద్ధం పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు ధుతఙ్గనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా థినమిద్ధస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఇమేహి పన ఛహి ధమ్మేహి పహీనస్స థినమిద్ధస్స అరహత్తమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి.

అత్థి భిక్ఖవే చేతసో వూపసమోతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. అపిచ ఛ ధమ్మా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – బహుస్సుతతా, పరిపుచ్ఛకతా, వినయే పకతఞ్ఞుతా, వుద్ధసేవితతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి.

బాహుసచ్చేనపి హి ఏకం వా ద్వే వా తయో వా చత్తారో వా పఞ్చ వా నికాయే పాళివసేన చ అత్థవసేన చ ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతి, కప్పియాకప్పియపరిపుచ్ఛాబహులస్సాపి, వినయపఞ్ఞత్తియం చిణ్ణవసీభావతాయ పకతఞ్ఞునోపి, వుద్ధే మహల్లకత్థేరే ఉపసఙ్కమన్తస్సాపి, ఉపాలిత్థేరసదిసే వినయధరే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు కప్పియాకప్పియనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఇమేహి పన ఛహి ధమ్మేహి పహీనే ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చే ఉద్ధచ్చస్స అరహత్తమగ్గేన, కుక్కుచ్చస్స అనాగామిమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో హోతీతి.

కుసలాకుసలా ధమ్మాతిఆదీనిపి వుత్తత్థానేవ. అపిచ ఛ ధమ్మా విచికిచ్ఛాయ పహానాయ సంవత్తన్తి – బహుస్సుతతా, పరిపుచ్ఛకతా, వినయే పకతఞ్ఞుతా, అధిమోక్ఖబహులతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి.

బాహుసచ్చేనపి హి ఏకం వా…పే… పఞ్చ వా నికాయే పాళివసేన చ అత్థవసేన చ ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి విచికిచ్ఛా పహీయతి, తీణి రతనాని ఆరబ్భ పరిపుచ్ఛాబహులస్సాపి, వినయే చిణ్ణవసీభావస్సాపి, తీసు రతనేసు ఓకప్పనియసద్ధాసఙ్ఖాతఅధిమోక్ఖబహులస్సాపి, సద్ధాధిముత్తే వక్కలిత్థేరసదిసే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి విచికిచ్ఛా పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు తిణ్ణం రతనానం గుణనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా విచికిచ్ఛాయ పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఇమేహి పన ఛహి ధమ్మేహి పహీనాయ విచికిచ్ఛాయ సోతాపత్తిమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి. ఇతి భగవా ఇమస్మిం సుత్తే దేసనం తీహి భవేహి నివత్తేత్వా అరహత్తేన కూటం గణ్హి. దేసనాపరియోసానే పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణింసు.

౨. పరియాయసుత్తవణ్ణనా

౨౩౩. దుతియే సమ్బహులాతి వినయపరియాయేన తయో జనా సమ్బహులాతి వుచ్చన్తి, తతో పరం సఙ్ఘో. సుత్తన్తపరియాయేన తయో తయో ఏవ, తతో ఉద్ధం సమ్బహులా. ఇధ సుత్తన్తపరియాయేన సమ్బహులాతి వేదితబ్బా. పిణ్డాయ పవిసింసూతి పిణ్డాయ పవిట్ఠా. తే పన న తావ పవిట్ఠా, ‘‘పవిసిస్సామా’’తి నిక్ఖన్తత్తా పన పవిసింసూతి వుత్తా. యథా కిం? యథా ‘‘గామం గమిస్సామీ’’తి నిక్ఖన్తపురిసో తం గామం అపత్తోపి ‘‘కహం ఇత్థన్నామో’’తి వుత్తే ‘‘గామం గతో’’తి వుచ్చతి, ఏవం. పరిబ్బాజకానం ఆరామోతి జేతవనస్స అవిదూరే అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో అత్థి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. సమణో ఆవుసోతి ఆవుసో తుమ్హాకం సత్థా సమణో గోతమో.

మయమ్పి ఖో ఆవుసో సావకానం ఏవం ధమ్మం దేసేమాతి తిత్థియానం సమయే ‘‘పఞ్చ నీవరణా పహాతబ్బా, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావేతబ్బా’’తి ఏతం నత్థి. తే పన ఆరామం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠత్వా అఞ్ఞం ఓలోకేన్తో వియ అఞ్ఞవిహితకా వియ హుత్వా భగవతో ధమ్మదేసనం సుణన్తి. తతో ‘‘సమణో గోతమో ‘ఇదం పజహథ ఇదం భావేథా’తి వదతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా అత్తనో ఆరామం గన్త్వా ఆరామమజ్ఝే ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా ఉపట్ఠాయకఉపట్ఠాయికాహి పరివుతా సీసం ఉక్ఖిపిత్వా కాయం ఉన్నామేత్వా అత్తనో సయమ్భూఞాణేన పటివిద్ధాకారం దస్సేన్తా – ‘‘పఞ్చ నీవరణా నామ పహాతబ్బా, సత్త బోజ్ఝఙ్గా నామ భావేతబ్బా’’తి కథేన్తి.

ఇధ నో ఆవుసోతి ఏత్థ ఇధాతి ఇమస్మిం పఞ్ఞాపనే. కో విసేసోతి కిం అధికం? కో అధిప్పయాసోతి కో అధికప్పయోగో? కిం నానాకరణన్తి కిం నానత్తం? ధమ్మదేసనాయ వా ధమ్మదేసనన్తి యదిదం సమణస్స వా గోతమస్స ధమ్మదేసనాయ సద్ధిం అమ్హాకం ధమ్మదేసనం, అమ్హాకం వా ధమ్మదేసనాయ సద్ధిం సమణస్స గోతమస్స ధమ్మదేసనం ఆరబ్భ నానాకరణం వుచ్చేయ్య, తం కిన్నామాతి వదన్తి. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో.

నేవ అభినన్దింసూతి ‘‘ఏవమేవ’’న్తి న సమ్పటిచ్ఛింసు. నప్పటిక్కోసింసూతి ‘‘నయిదం ఏవ’’న్తి న పటిసేధింసు. కిం పన తే పహోన్తా ఏవం అకంసు, ఉదాహు అప్పహోన్తాతి? పహోన్తా. న హి తే ఏత్తకం కథం కథేతుం న సక్కోన్తి ‘‘ఆవుసో తుమ్హాకం సమయే పఞ్చ నీవరణా పహాతబ్బా నామ నత్థి, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావేతబ్బా నామ నత్థీ’’తి. ఏవం పన తేసం అహోసి – ‘‘అత్థి నో ఏతం కథాపాభతం, మయం ఏతం సత్థు ఆరోచేస్సామ, అథ నో సత్థా మధురధమ్మదేసనం దేసేస్సతీ’’తి.

పరియాయోతి కారణం. న చేవ సమ్పాయిస్సన్తీతి సమ్పాదేత్వా కథేతుం న సక్ఖిస్సన్తి. ఉత్తరిఞ్చ విఘాతన్తి అసమ్పాయనతో ఉత్తరిమ్పి దుక్ఖం ఆపజ్జిస్సన్తి. సమ్పాదేత్వా కథేతుం అసక్కోన్తానఞ్హి దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి. యథా తం, భిక్ఖవే, అవిసయస్మిన్తి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం, యథాతి కారణవచనం, యస్మా అవిసయే పఞ్హో పుచ్ఛితోతి అత్థో. సదేవకేతి సహ దేవేహి సదేవకే. సమారకాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం తీణి ఠానాని లోకే పక్ఖిపిత్వా ద్వే పజాయాతి, పఞ్చహిపి సత్తలోకమేవ పరియాదియిత్వా ఏతస్మిం సదేవకాదిభేదే లోకే దేవం వా మనుస్సం వా న సమనుపస్సామీతి దీపేతి. ఇతో వా పన సుత్వాతి ఇతో వా పన మమ సాసనతో సుత్వా. ఇతో సుత్వా హి తథాగతో తథాగతసావకోపి ఆరాధేయ్య, పరితోసేయ్య, అఞ్ఞథా ఆరాధనా నామ నత్థీతి దస్సేతి.

ఇదాని అత్తనో తేసం పఞ్హానం వేయ్యాకరణేన చిత్తారాధనం దస్సేన్తో కతమో చ భిక్ఖవే పరియాయోతిఆదిమాహ. తత్థ అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్దోతి అత్తనో పఞ్చక్ఖన్ధే ఆరబ్భ ఉప్పన్నఛన్దరాగో. బహిద్ధా కామచ్ఛన్దోతి పరేసం పఞ్చక్ఖన్ధే ఆరబ్భ ఉప్పన్నఛన్దరాగో. ఉద్దేసం గచ్ఛతీతి గణనం గచ్ఛతి. అజ్ఝత్తం బ్యాపాదోతి అత్తనో హత్థపాదాదీసు ఉప్పన్నపటిఘో. బహిద్ధా బ్యాపాదోతి పరేసం తేసు ఉప్పన్నపటిఘో. అజ్ఝత్తం ధమ్మేసు విచికిచ్ఛాతి అత్తనో ఖన్ధేసు విమతి. బహిద్ధా ధమ్మేసు విచికిచ్ఛాతి బహిద్ధా అట్ఠసు ఠానేసు మహావిచికిచ్ఛా. అజ్ఝత్తం ధమ్మేసు సతీతి అజ్ఝత్తికే సఙ్ఖారే పటిగ్గణ్హన్తస్స ఉప్పన్నా సతి. బహిద్ధా ధమ్మేసు సతీతి బహిద్ధా సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తస్స ఉప్పన్నా సతి. ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గేపి ఏసేవ నయో.

కాయికన్తి చఙ్కమం అధిట్ఠహన్తస్స ఉప్పన్నవీరియం. చేతసికన్తి – ‘‘న తావాహం ఇమం పల్లఙ్కం భిన్దిస్సామి, యావ మే అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చిస్సతీ’’తి ఏవం కాయపయోగం వినా ఉప్పన్నవీరియం. కాయప్పస్సద్ధీతి తిణ్ణం ఖన్ధానం దరథపస్సద్ధి. చిత్తప్పస్సద్ధీతి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స దరథపస్సద్ధి. ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గే సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గసదిసోవ వినిచ్ఛయో.

ఇమస్మిం సుత్తే మిస్సకసమ్బోజ్ఝఙ్గా కథితా. ఏతేసు హి అజ్ఝత్తధమ్మేసు సతి, పవిచయో, ఉపేక్ఖాతి ఇమే అత్తనో ఖన్ధారమ్మణత్తా లోకియావ హోన్తి, తథా మగ్గం అపత్తం కాయికవీరియం. అవితక్కఅవిచారా పన పీతిసమాధీ కిఞ్చాపి రూపావచరా హోన్తి, రూపావచరే పన బోజ్ఝఙ్గా న లబ్భన్తీతి లోకుత్తరావ హోన్తి. యే చ థేరా బ్రహ్మవిహారవిపస్సనాపాదకజ్ఝానాదీసు బోజ్ఝఙ్గే ఉద్ధరన్తి, తేసం మతేన రూపావచరాపి అరూపావచరాపి హోన్తి. బోజ్ఝఙ్గేసు హి అరూపావచరే పీతియేవ ఏకన్తేన న లబ్భతి, సేసా ఛ మిస్సకావ హోన్తీతి. దేసనాపరియోసానే కేచి భిక్ఖూ సోతాపన్నా జాతా, కేచి సకదాగామీ, కేచి అనాగామీ, కేచి అరహన్తోతి.

౩. అగ్గిసుత్తవణ్ణనా

౨౩౪. తతియే సతిఞ్చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సబ్బత్థికం వదామీతి లోణధూపనం వియ సబ్బకమ్మికామచ్చం వియ చ సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బం వదామీతి అత్థో. యథా హి లోణధూపనం సబ్బబ్యఞ్జనేసుపి నివిసతి, యథా చ సబ్బకమ్మికో అమచ్చో యోధకమ్మమ్పి కరోతి మన్తకమ్మమ్పి పటిహారకమ్మమ్పీతి సబ్బకిచ్చాని సాధేతి, ఏవం ఉద్ధతస్స చిత్తస్స నిగ్గణ్హనం, లీనస్స పగ్గణ్హనన్తి సబ్బమేతం సతియా ఇజ్ఝతి, న సక్కా వినా సతియా ఏతం సమ్పాదేతుం, తస్మా ఏవమాహ. ఇమస్మిం సుత్తే పుబ్బభాగవిపస్సనా బోజ్ఝఙ్గావ కథితా.

౪. మేత్తాసహగతసుత్తవణ్ణనా

౨౩౫. చతుత్థే మేత్తాసహగతేన చేతసాతిఆది సబ్బం సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౪౦-౨౪౧) విత్థారితమేవ. మయమ్పి ఖో, ఆవుసో, సావకానం ఏవం ధమ్మం దేసేమాతి ఇదమ్పి తే పురిమనయేనేవ సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా వదన్తి. తిత్థియానఞ్హి సమయే పఞ్చనీవరణప్పహానం వా మేత్తాదిబ్రహ్మవిహారభావనా వా నత్థి. కిం గతికా హోతీతి కిం నిప్ఫత్తి హోతి. కిం పరమాతి కిం ఉత్తమా. కిం ఫలాతి కిం ఆనిసంసా. కిం పరియోసానాతి కిం నిట్ఠా. మేత్తాసహగతన్తి మేత్తాయ సహగతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్తం. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. వివేకనిస్సితాదీని వుత్తత్థానేవ.

అప్పటికూలన్తి దువిధం అప్పటికూలం – సత్తఅప్పటికూలఞ్చ, సఙ్ఖారఅప్పటికూలఞ్చ. తస్మిం అప్పటికూలే ఇట్ఠే వత్థుస్మిన్తి అత్థో. పటికూలసఞ్ఞీతి అనిట్ఠసఞ్ఞీ. కథం పనేత్థ ఏవం విహరతి? అసుభఫరణం వా అనిచ్చన్తి మనసికారం వా కరోన్తో. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం ‘‘కథం అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. ఇట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం అసుభాయ వా ఫరతి, అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతీ’’తి. పటికూలే పన అనిట్ఠే వత్థుస్మిం మేత్తాఫరణం వా ధాతుమనసికారం వా కరోన్తో అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి నామ. యథాహ ‘‘కథం పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. అనిట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం మేత్తాయ వా ఫరతి, ధాతుతో వా ఉపసంహరతీ’’తి (పటి. మ. ౨.౧౭). ఉభయమిస్సకపదేసుపి ఏసేవ నయో. అప్పటికూలప్పటికూలేసు హి తదేవ అసుభఫరణం వా అనిచ్చన్తి మనసికారం వా కరోన్తో పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి నామ. పటికూలాపటికూలేసు చ తదేవ మేత్తాఫరణం వా ధాతుమనసికారం వా కరోన్తో అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి నామ. ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౨.౧౭) నయేన వుత్తం పన ఛళఙ్గుపేక్ఖం పవత్తయమానో ‘‘అప్పటికూలే చ పటికూలే చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో తత్థ విహరతి సతో సమ్పజానో’’తి వేదితబ్బో.

ఏత్తావతా చ ఇమస్స భిక్ఖునో మేత్తాయ తికచతుక్కజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తదేవ పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తస్స సహ విపస్సనాయ మగ్గసమ్బోజ్ఝఙ్గానం అరియిద్ధియా చ దస్సితత్తా దేసనా వినివట్టేతబ్బా సియా. ఇదం పన మేత్తాఝానం పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తోపి యో అరహత్తం పాపుణితుం న సక్కోతి, యస్మా తస్స అరహత్తపరమా మేత్తా న హోతి. యంపరమా పన హోతి, తం దస్సేతబ్బం. తస్మా తస్స దస్సనత్థం అయం దేసనా ఆరద్ధా. పరతో సబ్బసో వా పన రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమాతిఆదీసుపి ఇమినా నయేన పున దేసనారమ్భపయోజనం వేదితబ్బం.

సుభపరమన్తి సుభనిట్ఠం, సుభకోటికం, సుభనిప్ఫత్తిం. ఇధపఞ్ఞస్సాతి ఇధేవ పఞ్ఞా అస్స, నయిమం లోకం అతిక్కమతీతి ఇధపఞ్ఞో, తస్స ఇధపఞ్ఞస్స, లోకియపఞ్ఞస్సాతి అత్థో. ఉత్తరివిముత్తిం అప్పటివిజ్ఝతోతి లోకుత్తరధమ్మం అప్పటివిజ్ఝన్తస్స. యో పన పటివిజ్ఝితుం సక్కోతి, తస్స అరహత్తపరమావ మేత్తా హోతీతి అత్థో. కరుణాదీసుపి ఏసేవ నయో.

కస్మా పనేతాసం మేత్తాదీనం సుభపరమాదితా వుత్తా భగవతాతి? సభాగవసేన తస్స తస్స ఉపనిస్సయత్తా. మేత్తావిహారిస్స హి సత్తా అప్పటికూలా హోన్తి, అథస్స అప్పటికూలపరిచయా అప్పటికూలేసు పరిసుద్ధవణ్ణేసు నీలాదీసు చిత్తం ఉపసంహరతో అప్పకసిరేనేవ తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. ఇతి మేత్తా సుభవిమోక్ఖస్స ఉపనిస్సయో హోతి, న తతో పరం, తస్మా సుభపరమాతి వుత్తా.

కరుణావిహారిస్స ఉణ్హాభిఘాతాదిరూపనిమిత్తం సత్తదుక్ఖం సమనుపస్సన్తస్స కరుణాయ పవత్తిసమ్భవతో రూపే ఆదీనవో పరివిదితో హోతి, అథస్స పరివిదితరూపాదీనవత్తా పథవీకసిణాదీసు అఞ్ఞతరం ఉగ్ఘాటేత్వా రూపనిస్సరణే ఆకాసే చిత్తం ఉపసంహరతో అప్పకసిరేనేవ తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. ఇతి కరుణా ఆకాసానఞ్చాయతనస్స ఉపనిస్సయో హోతి, న తతో పరం, తస్మా ఆకాసానఞ్చాయతనపరమాతి వుత్తా.

ముదితావిహారిస్స పన తేన తేన పామోజ్జకారణేన ఉప్పన్నపామోజ్జసత్తానం విఞ్ఞాణం సమనుపస్సన్తస్స ముదితాయ పవత్తిసమ్భవతో విఞ్ఞాణగ్గహణపరిచితం హోతి, అథస్స అనుక్కమాధిగతం ఆకాసానఞ్చాయతనం అతిక్కమ్మ ఆకాసనిమిత్తగోచరే విఞ్ఞాణే చిత్తం ఉపసంహరతో అప్పకసిరేనేవ తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. ఇతి ముదితా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనస్స ఉపనిస్సయో హోతి, న తతో పరం, తస్మా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనపరమాతి వుత్తా.

ఉపేక్ఖావిహారిస్స పన ‘‘సత్తా సుఖితా వా హోన్తు, దుక్ఖతో వా విముచ్చన్తు, సమ్పత్తసుఖతో వా మా విగచ్ఛన్తూ’’తి ఆభోగాభావతో సుఖదుక్ఖాదిపరమత్థగాహవిముఖసమ్భవతో అవిజ్జమానగ్గహణదుక్ఖచిత్తం హోతి. అథస్స పరమత్థగాహతో విముఖభావపరిచితచిత్తస్స పరమత్థతో అవిజ్జమానగ్గహణదుక్ఖచిత్తస్స చ అనుక్కమాధిగతం విఞ్ఞాణాఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మసమ్భవతో అవిజ్జమానే పరమత్థభూతస్స విఞ్ఞాణస్స అభావే చిత్తం ఉపసంహరతో అప్పకసిరేనేవ తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. ఇతి ఉపేక్ఖా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స ఉపనిస్సయో హోతి, న తతో పరం, తస్మా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనపరమాతి వుత్తా. దేసనాపరియోసానే పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తం పత్తాతి.

౫. సఙ్గారవసుత్తవణ్ణనా

౨౩౬. పఞ్చమే పగేవాతి పఠమఞ్ఞేవ. కామరాగపరియుట్ఠితేనాతి కామరాగగహితేన. కామరాగపరేతేనాతి కామరాగానుగతేన. నిస్సరణన్తి తివిధం కామరాగస్స నిస్సరణం విక్ఖమ్భననిస్సరణం తదఙ్గనిస్సరణం సముచ్ఛేదనిస్సరణన్తి. తత్థ అసుభే పఠమజ్ఝానం విక్ఖమ్భననిస్సరణం నామ, విపస్సనా తదఙ్గనిస్సరణం నామ, అరహత్తమగ్గో సముచ్ఛేదనిస్సరణం నామ. తం తివిధమ్పి నప్పజానాతీతి అత్థో. అత్తత్థమ్పీతిఆదీసు అరహత్తసఙ్ఖాతో అత్తనో అత్థో అత్తత్థో నామ, పచ్చయదాయకానం అత్థో పరత్థో నామ, స్వేవ దువిధోపి ఉభయత్థో నామ. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో.

అయం పన విసేసో – బ్యాపాదస్స నిస్సరణన్తిఆదీసు హి ద్వేవ నిస్సరణాని విక్ఖమ్భననిస్సరణఞ్చ సముచ్ఛేదనిస్సరణఞ్చ. తత్థ బ్యాపాదస్స తావ మేత్తాయ పఠమజ్ఝానం విక్ఖమ్భననిస్సరణం, అనాగామిమగ్గో సముచ్ఛేదనిస్సరణం. థినమిద్ధస్స ఆలోకసఞ్ఞా విక్ఖమ్భననిస్సరణం, అరహత్తమగ్గో సముచ్ఛేదనిస్సరణం. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స యో కోచి సమథో విక్ఖమ్భననిస్సరణం, ఉద్ధచ్చస్స పనేత్థ అరహత్తమగ్గో, కుక్కుచ్చస్స అనాగామిమగ్గో సముచ్ఛేదనిస్సరణం. విచికిచ్ఛాయ ధమ్మవవత్థానం విక్ఖమ్భననిస్సరణం, పఠమమగ్గో సముచ్ఛేదనిస్సరణం.

యా పనేత్థ సేయ్యథాపి బ్రాహ్మణ ఉదపత్తో సంసట్ఠో లాఖాయ వాతిఆదికా ఉపమా వుత్తా, తాసు ఉదపత్తోతి ఉదకభరితా పాతి. సంసట్ఠోతి వణ్ణభేదకరణవసేన సంసట్ఠో. పక్కుథితోతి కుథితో. ఉస్ముదకజాతోతి ఉసుమజాతో. సేవాలపణకపరియోనద్ధోతి తిలబీజకాదిభేదేన సేవాలేన వా నీలమణ్డూకపిట్ఠివణ్ణేన వా ఉదకపిట్ఠిం ఛాదేత్వా నిబ్బత్తపణకేన పరియోనద్ధో. వాతేరితోతి వాతేన ఏరితో కమ్పితో. ఆవిలోతి అప్పసన్నో. లుళితోతి అసన్నిసిన్నో. కలలీభూతోతి కద్దమీభూతో. అన్ధకారే నిక్ఖిత్తోతి కోట్ఠన్తరాదిభేదే అనాలోకట్ఠానే ఠపితో. ఇమస్మిం సుత్తే భగవా తీహి భవేహి దేసనం నివత్తేత్వా అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి, బ్రాహ్మణో పన సరణమత్తే పతిట్ఠితో.

౬. అభయసుత్తవణ్ణనా

౨౩౭. ఛట్ఠే అఞ్ఞాణాయ అదస్సనాయాతి అఞ్ఞాణత్థాయ అదస్సనత్థాయ. తగ్ఘ భగవా నీవరణాతి ఏకంసేన భగవా నీవరణా. కాయకిలమథోతి కాయదరథో. చిత్తకిలమథోతి చిత్తదరథో. సోపి మే పటిప్పస్సద్ధోతి తస్స కిర సత్థు సన్తికే సీతలం ఉతుసప్పాయట్ఠానం పవిసిత్వా నిసిన్నస్స కాయదరథో పటిపస్సమ్భి, తస్మిం పటిపస్సద్ధే తదన్వయేనేవ చిత్తదరథోపి. అపిచ మగ్గేనేవస్స ఏతం ఉభయమ్పి పస్సద్ధన్తి వేదితబ్బం.