౨. బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తం

౧. పబ్బతవగ్గో

౧. హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా

౧౮౨. బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తస్స పఠమే నాగాతి ఇమేపి మహాసముద్దపిట్ఠే ఊమిఅన్తరవాసినోవ, న విమానట్ఠకనాగా. తేసం హిమవన్తం నిస్సాయ కాయవడ్ఢనాదిసబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. బోజ్ఝఙ్గేతి ఏత్థ బోధియా, బోధిస్స వా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా. కిం వుత్తం హోతి? యా హి అయం ధమ్మసామగ్గీ, యాయ లోకియలోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాయ లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహన కామసుఖత్తకిలమథానుయోగఉచ్ఛేదసస్సతాభినివేసాదీనం అనేకేసం ఉపద్దవానం పటిపక్ఖభూతాయ సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిపస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ ధమ్మసామగ్గియా అరియసావకో బుజ్ఝతీతి కత్వా బోధీతి వుచ్చతి. బుజ్ఝతీతి కిలేససన్తాననిద్దాయ ఉట్ఠహతి, చత్తారి వా అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి, నిబ్బానమేవ వా సచ్ఛికరోతీతి వుత్తం హోతి. యథాహ ‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౮; దీ. ని. ౩.౧౪౩). తస్సా ధమ్మసామగ్గిసఙ్ఖాతాయ బోధియా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదయో వియ. యోపేస యథావుత్తప్పకారాయ ఏతాయ ధమ్మసామగ్గియా బుజ్ఝతీతి కత్వా అరియసావకో బోధీతి వుచ్చతి, తస్స బోధిస్స అఙ్గాతిపి బోజ్ఝఙ్గా సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియ. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా – ‘‘బుజ్ఝనకస్స పుగ్గలస్స అఙ్గాతి వా బోజ్ఝఙ్గా’’తి.

అపిచ ‘‘బోజ్ఝఙ్గాతి కేనట్ఠేన బోజ్ఝఙ్గా? బోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, అనుబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, పటిబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, సమ్బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’ఇచ్చాదినా (పటి. మ. ౨.౧౭) పటిసమ్భిదానయేనాపి బోజ్ఝఙ్గత్థో వేదితబ్బో.

సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గన్తిఆదీసు పన పసత్థో సున్దరో చ బోజ్ఝఙ్గోతి సమ్బోజ్ఝఙ్గో. సతియేవ సమ్బోజ్ఝఙ్గోతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, తం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గన్తి ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. భావేతీతి వడ్ఢేతి, అత్తనో చిత్తసన్తానే పునప్పునం జనేతి, అభినిబ్బత్తేతీతి అత్థో. వివేకనిస్సితన్తిఆదీని కోసలసంయుత్తే ‘‘సమ్మాదిట్ఠిం భావేతి వివేకనిస్సిత’’న్తి ఏత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

అయం పన విసేసో – తత్థ తదఙ్గవివేకనిస్సితం, సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం, నిస్సరణవివేకనిస్సితన్తి, వివేకత్తయమేవ వుత్తం, బోజ్ఝఙ్గభావనం పత్వా పన పఞ్చవిధవివేకనిస్సితమ్పి ఏకే వణ్ణయన్తి. తే హి న కేవలం బలవవిపస్సనామగ్గఫలక్ఖణేసు ఏవ బోజ్ఝఙ్గే ఉద్ధరన్తి విపస్సనాపాదక-కసిణజ్ఝాన-ఆనాపానాసుభ-బ్రహ్మవిహారజ్ఝానేసుపి ఉద్ధరన్తి, న చ పటిసిద్ధా అట్ఠకథాచరియేహి. తస్మా తేసం మతేన ఏతేసం ఝానానం పవత్తిక్ఖణే కిచ్చతో ఏవ విక్ఖమ్భనవివేకనిస్సితం. యథా చ విపస్సనాక్ఖణే ‘‘అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సిత’’న్తి వుత్తం, ఏవం పటిపస్సద్ధివివేకనిస్సితమ్పి భావేతీతి వత్తుం వట్టతి. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

౨. కాయసుత్తవణ్ణనా

౧౮౩. దుతియే ఆహారట్ఠితికోతి పచ్చయట్ఠితికో. ఆహారం పటిచ్చాతి పచ్చయం పటిచ్చ. సుభనిమిత్తన్తి సుభమ్పి సుభనిమిత్తం, సుభస్స ఆరమ్మణమ్పి సుభనిమిత్తం. అయోనిసోమనసికారోతి అనుపాయమనసికారో ఉప్పథమనసికారో అనిచ్చే ‘‘నిచ్చ’’న్తి వా, దుక్ఖే ‘‘సుఖ’’న్తి, అనత్తని ‘‘అత్తా’’తి వా, అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి వా, మనసికారో. తం తస్మిం సుభారమ్మణే బహులం పవత్తయతో కామచ్ఛన్దో ఉప్పజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, సుభనిమిత్త’’న్తిఆది. ఏవం సబ్బనీవరణేసు యోజనా వేదితబ్బా.

పటిఘనిమిత్తన్తిఆదీసు పన పటిఘోపి పటిఘనిమిత్తం పటిఘారమ్మణమ్పి. అరతీతి ఉక్కణ్ఠితా. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమా అరతి? పన్తేసు వా సేనాసనేసు అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేసు వా అధికుసలేసు ధమ్మేసు అరతి అరతితా అనభిరతి అనభిరమనా ఉక్కణ్ఠితా పరితస్సితా, అయం వుచ్చతి అరతీ’’తి (విభ. ౮౫౬).

తన్దీతి అతిసీతాదిపచ్చయా ఉప్పన్నం ఆగన్తుకకాయాలసియం. యస్మిం ఉప్పన్నే ‘‘అతిసీతం అతిఉణ్హం అతిచ్ఛాతోస్మి అతిధాతోస్మి అతిదూరమగ్గం గతోస్మీ’’తి వదతి, యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తత్థ కతమా తన్ది, యా తన్దీ తన్దియనా తన్దిమనకతా ఆలస్యం ఆలస్యాయనా ఆలస్యాయితత్తం, అయం వుచ్చతి తన్దీ’’తి (విభ. ౮౫౭).

విజమ్భితాతి కిలేసవసేన కాయవినమనా. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమా విజమ్భితా? యా కాయస్స జమ్భనా విజమ్భనా ఆనమనా వినమనా సన్నమనా పణమనా బ్యాధియకం, అయం వుచ్చతి విజమ్భితా’’తి (విభ. ౮౫౮).

భత్తసమ్మదోతి భత్తపరిళాహో. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమో భత్తసమ్మదో? యా భుత్తావిస్స భత్తముచ్ఛా భత్తకిలమథో భత్తపరిళాహో కాయదుట్ఠుల్లం, అయం వుచ్చతి భత్తసమ్మదో’’తి (విభ. ౮౫౯).

చేతసో చ లీనత్తన్తి చిత్తస్స లీయనాకారో, యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమం చేతసో లీనత్తం? యా చిత్తస్స అకల్యతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓలీయనా సల్లీయనా లీనం లీయనా లీయితత్తం థినం థియనా థియితత్తం చిత్తస్స, ఇదం వుచ్చతి చేతసో లీనత్త’’న్తి (విభ. ౮౬౦).

చేతసో అవూపసమోతి యథా నామ వీతచ్చికోపి అఙ్గారో నేవ తావ సన్నిసీదతి పతాపం కరోతియేవ, యథా చ పత్తపచనట్ఠానే నేవ తావ సన్నిసీదతి పతాపం కరోతియేవ, ఏవం చిత్తస్స అవూపసన్తాకారో, అత్థతో పనేతం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమేవ హోతి.

విచికిచ్ఛట్ఠానీయా ధమ్మాతి విచికిచ్ఛాయ ఆరమ్మణధమ్మా. అయోనిసోమనసికారో సబ్బత్థ వుత్తనయోవ. ఏవమేత్థ కామచ్ఛన్దో విచికిచ్ఛాతి ఇమే ద్వే ధమ్మా ఆరమ్మణేన కథితా, బ్యాపాదో ఆరమ్మణేన చ ఉపనిస్సయేన చ, సేసా సహజాతేన చ ఉపనిస్సయేన చాతి.

సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయా ధమ్మాతి సతియా ఆరమ్మణధమ్మా సత్తతింస బోధిపక్ఖియా చ నవ లోకుత్తరధమ్మా చ. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారోతి తత్థ ఉపాయమనసికారస్స పునప్పునం కరణం.

కుసలాకుసలా ధమ్మాతిఆదీసు కుసలాతి కోసల్లసమ్భూతా అనవజ్జసుఖవిపాకా. అకుసలాతి అకోసల్లసమ్భూతా సావజ్జదుక్ఖవిపాకా. సావజ్జాతి అకుసలా. అనవజ్జాతి కుసలా. హీనపణీతకణ్హసుక్కేసుపి ఏసేవ నయో. సప్పటిభాగాతి కణ్హసుక్కాయేవ. కణ్హా హి కణ్హవిపాకదానతో, సుక్కా చ సుక్కవిపాకదానతో సప్పటిభాగా నామ, సదిసవిపాకకోట్ఠాసాతి అత్థో. పటిపక్ఖభూతస్స వా భాగస్స అత్థితాయ సప్పటిభాగా. కణ్హానఞ్హి సుక్కా పటిపక్ఖభాగా, సుక్కానఞ్చ కణ్హా పటిపక్ఖభాగాతి ఏవమ్పి సప్పటిభాగా. సప్పటిబాహితట్ఠేన వా సప్పటిభాగా. అకుసలఞ్హి కుసలం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకం దేతి, కుసలఞ్చ అకుసలం పటిబాహిత్వాతి ఏవమ్పి కణ్హసుక్కా సప్పటిభాగా.

ఆరమ్భధాతూతి పఠమారమ్భవీరియం. నిక్కమధాతూతి కోసజ్జతో నిక్ఖన్తత్తా తతో బలవతరం. పరక్కమధాతూతి పరం పరం ఠానం అక్కమనతాయ తతోపి బలవతరన్తి తీహిపి పదేహి వీరియమేవ కథితం.

పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయాతి పీతియా ఆరమ్మణధమ్మా. కాయపస్సద్ధీతి తిణ్ణం ఖన్ధానం దరథపస్సద్ధి. చిత్తపస్సద్ధీతి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స దరథపస్సద్ధి. సమథనిమిత్తన్తి సమథోపి సమథనిమిత్తం, ఆరమ్మణమ్పి. అబ్యగ్గనిమిత్తన్తి తస్సేవ వేవచనం.

ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయాతి ఉపేక్ఖాయ ఆరమ్మణధమ్మా, అత్థతో పన మజ్ఝత్తాకారో ఉపేక్ఖాట్ఠానీయా ధమ్మోతి వేదితబ్బో. ఏవమేత్థ సతిధమ్మవిచయఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గా ఆరమ్మణేన కథితా, సేసా ఆరమ్మణేనపి ఉపనిస్సయేనపి.

౩. సీలసుత్తవణ్ణనా

౧౮౪. తతియే సీలసమ్పన్నాతి ఏత్థ ఖీణాసవస్స లోకియలోకుత్తరసీలం కథితం, తేన సమ్పన్నాతి అత్థో. సమాధిపఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో. విముత్తి పన ఫలవిముత్తియేవ. విముత్తిఞాణదస్సనం పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ఏవమేత్థ సీలాదయో తయో లోకియలోకుత్తరా, విముత్తి లోకుత్తరావ, విముత్తిఞాణదస్సనం లోకియమేవ.

దస్సనమ్పాహన్తి దస్సనమ్పి అహం. తం పనేతం దస్సనం – చక్ఖుదస్సనం, ఞాణదస్సనన్తి దువిధం. తత్థ పసన్నేహి చక్ఖూహి అరియానం దస్సనం ఓలోకనం చక్ఖుదస్సనం నామ. అరియేహి పన దిట్ఠస్స లక్ఖణస్స దస్సనం, పటివిద్ధస్స చ పటివిజ్ఝనం ఝానేన వా విపస్సనాయ వా మగ్గఫలేహి వా ఞాణదస్సనం నామ. ఇమస్మిం పనేత్థ చక్ఖుదస్సనం అధిప్పేతం. అరియానఞ్హి పసన్నేహి చక్ఖూహి ఓలోకనమ్పి బహుకారమేవ. సవనన్తి ‘‘అసుకో నామ ఖీణాసవో అసుకస్మిం నామ రట్ఠే వా జనపదే వా గామే వా నిగమే వా విహారే వా లేణే వా వసతీ’’తి కథేన్తానం సోతేన సవనం, ఏతమ్పి బహుకారమేవ. ఉపసఙ్కమనన్తి ‘‘దానం వా దస్సామి, పఞ్హం వా పుచ్ఛిస్సామి, ధమ్మం వా సోస్సామి, సక్కారం వా కరిస్సామీ’’తి ఏవరూపేన చిత్తేన అరియానం ఉపసఙ్కమనం. పయిరుపాసనన్తి పఞ్హాపయిరుపాసనం. అరియానం గుణే సుత్వా తే ఉపసఙ్కమిత్వా నిమన్తేత్వా దానం దత్వా ‘‘కిం, భన్తే, కుసల’’న్తిఆదినా నయేన పఞ్హపుచ్ఛనన్తి అత్థో.

అనుస్సతిన్తి రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు నిసిన్నస్స ‘‘ఇదాని అరియా లేణగుహమణ్డపాదీసు ఝానవిపస్సనామగ్గఫలసుఖేహి వీతినామేన్తీ’’తి అనుస్సరణం. యో వా తేసం సన్తికే ఓవాదో లద్ధో హోతి, తం ఆవజ్జిత్వా ‘‘ఇమస్మిం ఠానే సీలం కథితం, ఇమస్మిం సమాధి, ఇమస్మిం విపస్సనా, ఇమస్మిం మగ్గో, ఇమస్మిం ఫల’’న్తి ఏవం అనుస్సరణం. అనుపబ్బజ్జన్తి అరియేసు చిత్తం పసాదేత్వా ఘరా నిక్ఖమ్మ తేసం సన్తికే పబ్బజ్జం. అరియానఞ్హి సన్తికే చిత్తం పసాదేత్వా తేసంయేవ సన్తికే పబ్బజిత్వా తేసంయేవ ఓవాదానుసాసనిం పచ్చాసీసమానస్స చరతోపి పబ్బజ్జా అనుపబ్బజ్జా నామ. అరియేసు పసాదేన అఞ్ఞత్థ పబ్బజిత్వా అరియానం సన్తికే ఓవాదానుసాసనిం పచ్చాసీసమానస్స చరతో పబ్బజ్జాపి అనుపబ్బజ్జా నామ. అఞ్ఞేసు పన పసాదేన అఞ్ఞేసంయేవ సన్తికే పబ్బజిత్వా అఞ్ఞేసంయేవ ఓవాదానుసాసనిం పచ్చాసీసమానస్స చరతో పబ్బజ్జా అనుపబ్బజ్జా నామ న హోతి.

ఏవం పబ్బజితేసు పన మహాకస్సపత్థేరస్స తావ అనుపబ్బజ్జం పబ్బజితా సతసహస్సమత్తా అహేసుం, తథా థేరస్సేవ సద్ధివిహారికస్స చ చన్దగుత్తత్థేరస్స, తస్సాపి సద్ధివిహారికస్స సూరియగుత్తత్థేరస్స, తస్సాపి సద్ధివిహారికస్స అస్సగుత్తత్థేరస్స, తస్సాపి సద్ధివిహారికస్స యోనకధమ్మరక్ఖితత్థేరస్స, తస్స పన సద్ధివిహారికో అసోకరఞ్ఞో కనిట్ఠభాతా తిస్సత్థేరో నామ అహోసి, తస్స అనుపబ్బజ్జం పబ్బజితా అడ్ఢతేయ్యకోటిసఙ్ఖా అహేసుం. మహిన్దత్థేరస్స అనుపబ్బజితానం గణనపరిచ్ఛేదో నత్థి. యావజ్జదివసా లఙ్కాదీపే సత్థరి పసాదేన పబ్బజన్తా మహిన్దత్థేరస్సేవ పబ్బజ్జం అనుపబ్బజన్తి నామ.

తం ధమ్మన్తి తం తేసం ఓవాదానుసాసనీధమ్మం. అనుస్సరతీతి సరతి. అనువితక్కేతీతి వితక్కాహతం కరోతి. ఆరద్ధో హోతీతి పరిపుణ్ణో హోతి. పవిచినతీతిఆది సబ్బం తత్థ ఞాణచారవసేనేవ వుత్తం. అథ వా పవిచినతీతి తేసం తేసం ధమ్మానం లక్ఖణం విచినతి. పవిచరతీతి తత్థ ఞాణం చరాపేతి. పరివీమంసమాపజ్జతీతి వీమంసనం ఓలోకనం గవేసనం ఆపజ్జతి.

సత్త ఫలా సత్తానిసంసాతి ఉభయమ్పేతం అత్థతో ఏకం. దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతీతి అరహత్తం ఆరాధేన్తో ఇమస్మింయేవ అత్తభావే ఆరాధేతి, తఞ్చ ఖో పటికచ్చ, అసమ్పత్తేయేవ మరణకాలేతి అత్థో. అథ మరణకాలేతి అథ మరణస్స ఆసన్నకాలే.

అన్తరాపరినిబ్బాయీతి యో ఆయువేమజ్ఝం అనతిక్కమిత్వా పరినిబ్బాయతి, సో తివిధో హోతి. కప్పసహస్సాయుకేసు తావ అవిహేసు నిబ్బత్తిత్వా ఏకో నిబ్బత్తదివసేయేవ అరహత్తం పాపుణాతి. నో చే నిబ్బత్తదివసే పాపుణాతి, పఠమస్స పన కప్పసతస్స మత్థకే పాపుణాతి. అయమేకో అన్తరాపరినిబ్బాయీ. అపరో ఏవం అసక్కోన్తో ద్విన్నం కప్పసతానం మత్థకే పాపుణాతి, అయం దుతియో. అపరో ఏవమ్పి అసక్కోన్తో చతున్నం కప్పసతానం మత్థకే పాపుణాతి, అయం తతియో అన్తరాపరినిబ్బాయీ.

పఞ్చమం పన కప్పసతం అతిక్కమిత్వా అరహత్తం పత్తో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ నామ హోతి. అతప్పాదీసుపి ఏసేవ నయో. యత్థ కత్థచి ఉప్పన్నో పన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన అరహత్తం పత్తో ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ నామ, అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన పత్తో అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ నామ. అవిహాదీసుపి నిబ్బత్తో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా ఉపరూపరి నిబ్బత్తిత్వా అకనిట్ఠం పత్తో ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ.

ఇమస్మిం పన ఠానే అట్ఠచత్తారీస అనాగామినో కథేతబ్బా. అవిహేసు హి తయో అన్తరాపరినిబ్బాయీ, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ, ఏకో ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి పఞ్చ హోన్తి. తే అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో పఞ్చ, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో పఞ్చాతి దస హోన్తి, తథా అతప్పాదీసు. అకనిట్ఠేసు పన ఉద్ధంసోతో నత్థి, తస్మా తత్థ చత్తారో ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, చత్తారో అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీతి అట్ఠాతి ఏవం అట్ఠచత్తాలీస హోన్తి. తేసం ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ సబ్బజేట్ఠో చేవ హోతి సబ్బకనిట్ఠో చ. కథం? సో హి సోళసకప్పసహస్సాయుకత్తా ఆయునా సబ్బేసం జేట్ఠో, సబ్బపచ్ఛా అరహత్తం పాపుణీతి సబ్బేసం కనిట్ఠో. ఇమస్మిం సుత్తే అపుబ్బం అచరిమం ఏకచిత్తక్ఖణికా నానాలక్ఖణా అరహత్తమగ్గస్స పుబ్బభాగవిపస్సనా బోజ్ఝఙ్గా కథితా.

౪. వత్థసుత్తవణ్ణనా

౧౮౫. చతుత్థే సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఇతి చే మే హోతీతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి ఏవం చే మయ్హం హోతి. అప్పమాణోతి మే హోతీతి అప్పమాణోతి ఏవం మే హోతి. సుసమారద్ధోతి సుపరిపుణ్ణో. తిట్ఠతీతి ఏత్థ అట్ఠహాకారేహి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తిట్ఠతి – ఉప్పాదం అనావజ్జితత్తా అనుప్పాదం ఆవజ్జితత్తా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తిట్ఠతి, పవత్తం, అప్పవత్తం, నిమిత్తం, అనిమిత్తం సఙ్ఖారే అనావజ్జితత్తా, విసఙ్ఖారం ఆవజ్జితత్తా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తిట్ఠతీతి. ఇమేహి అట్ఠహాకారేహి తిట్ఠతీతి థేరో జానాతి, వుత్తాకారవిపరీతేహేవ అట్ఠహాకారేహి చవన్తం చవతీతి పజానాతి. సేసబోజ్ఝఙ్గేసుపి ఏసేవ నయో.

ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే థేరస్స ఫలబోజ్ఝఙ్గా కథితా. యదా హి థేరో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సీసం కత్వా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, తదా ఇతరే ఛ తదన్వయా హోన్తి. యదా ధమ్మవిచయాదీసు అఞ్ఞతరం, తదాపి సేసా తదన్వయా హోన్తీతి ఏవం ఫలసమాపత్తియం అత్తనో చిణ్ణవసితం దస్సేన్తో థేరో ఇమం సుత్తం కథేసీతి.

౫. భిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౧౮౬. పఞ్చమే బోధాయ సంవత్తన్తీతి బుజ్ఝనత్థాయ సంవత్తన్తి. కిం బుజ్ఝనత్థాయ? మగ్గేన అసఙ్ఖతం నిబ్బానం, పచ్చవేక్ఖణాయ కతకిచ్చతం, మగ్గేన వా కిలేసనిద్దాతో పబుజ్ఝనత్థాయ, ఫలేన పబుజ్ఝనభావత్థాయాతిపి వుత్తం హోతి. తేనేవేత్థ నిబ్బానసచ్ఛికిరియా కిలేసపహానపచ్చవేక్ఖణాతి సబ్బం దస్సితం.

౬-౭. కుణ్డలియసుత్తాదివణ్ణనా

౧౮౭-౧౮౮. ఛట్ఠే ఆరామనిస్సయీతి ఆరామం నిస్సాయ వసనభావేన ఆరామనిస్సయీ. పరిసావచరోతి పరిసాయ అవచరో. పరిసం నామ బాలాపి, పణ్డితాపి ఓసరన్తి, యో పన పరప్పవాదం మద్దిత్వా అత్తనో వాదం దీపేతుం సక్కోతి, అయం పరిసావచరో నామ. ఆరామేన ఆరామన్తి ఆరామేనేవ ఆరామం అనుచఙ్కమామి, న బాహిరేనాతి అత్థో. ఉయ్యానేన ఉయ్యానన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అఞ్ఞేన వా ఆరామేన పవిసిత్వా అఞ్ఞం ఆరామం, అఞ్ఞేన ఉయ్యానేన అఞ్ఞం ఉయ్యానన్తి అయమేత్థ అత్థో. ఇతివాదప్పమోక్ఖానిసంసన్తి ‘‘ఏవం పుచ్ఛా హోతి, ఏవం విస్సజ్జనం, ఏవం గహణం, ఏవం నిబ్బేఠన’’న్తి ఇమినా నయేన ఇతివాదో హోతి ఇతివాదప్పమోక్ఖోతి ఏతం ఆనిసంసం. ఉపారమ్భానిసంసన్తి ‘‘అయం పుచ్ఛాయ దోసో, అయం విస్సజ్జనే’’తి ఏవం వాదదోసానిసంసం.

కథం భావితో చ, కుణ్డలియ, ఇన్ద్రియసంవరోతి సత్థా ‘‘ఏత్తకం ఠానం పరిబ్బాజకేన పుచ్ఛితం, ఇదాని పుచ్ఛితుం న సక్కోతీ’’తి ఞత్వా ‘‘న తావ అయం దేసనా యథానుసన్ధిం గతా. ఇదాని నం యథానుసన్ధిం పాపేస్సామీ’’తి సయమేవ పుచ్ఛన్తో ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ మనాపం నాభిజ్ఝతీతి ఇట్ఠారమ్మణం నాభిజ్ఝాయతి. నాభిహంసతీతి న సామిసాయ తుట్ఠియా అభిహంసతి. తస్స ఠితో చ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తన్తి తస్స నామకాయో చ చిత్తఞ్చ గోచరజ్ఝత్తే ఠితం హోతి. సుసణ్ఠితన్తి కమ్మట్ఠానవసేన సుట్ఠు సణ్ఠితం. సువిముత్తన్తి కమ్మట్ఠానవిముత్తియా సువిముత్తం. అమనాపన్తి అనిట్ఠారమ్మణం. న మఙ్కు హోతీతి తస్మిం న మఙ్కు హోతి. అప్పతిట్ఠితచిత్తోతి కిలేసవసేన అట్ఠితచిత్తో. అదీనమానసోతి దోమనస్సవసేన అదీనచిత్తో. అబ్యాపన్నచేతసోతి దోసవసేన అపూతిచిత్తో.

ఏవం భావితో ఖో, కుణ్డలియ, ఇన్ద్రియసంవరో ఏవం బహులీకతో తీణి సుచరితాని పరిపూరేతీతి ఏత్థ ఏవం సుచరితపూరణం వేదితబ్బం – ఇమేసు తావ ఛసు ద్వారేసు అట్ఠారస దుచ్చరితాని హోన్తి. కథం? చక్ఖుద్వారే తావ ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా తస్మిం ఆరమ్మణే లోభం ఉప్పాదేన్తస్స మనోదుచ్చరితం హోతి. లోభసహగతేన చిత్తేన ‘‘అహో వతిదం ఇట్ఠం కన్తం మనాప’’న్తి భణన్తస్స వచీదుచ్చరితం, తదేవ హత్థేన పరామసన్తస్స కాయదుచ్చరితం. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో.

అయం పన విసేసో – సోతద్వారస్మిఞ్హి సద్దారమ్మణస్స వత్థుభూతం సఙ్ఖపణవాదితూరియభణ్డం అనామాసం ఆమసన్తస్స, ఘానద్వారే గన్ధారమ్మణస్స వత్థుభూతం గన్ధమాలాదిం, జివ్హాద్వారే రసారమ్మణస్స వత్థుభూతం మచ్ఛమంసాదిం, కాయద్వారే ఫోట్ఠబ్బారమ్మణస్స వత్థుభూతం వత్థతూలకపావారాదిం, మనోద్వారే పఞ్ఞత్తివసేన ధమ్మారమ్మణభూతం సప్పితేలమధుఫాణితాదిం ఆమసన్తస్స కాయదుచ్చరితం వేదితబ్బం. సఙ్ఖేపతో పనేత్థ ఛసు ద్వారేసు కాయవీతిక్కమో కాయదుచ్చరితం, వచీవీతిక్కమో వచీదుచ్చరితం, మనోవీతిక్కమో మనోదుచ్చరితన్తి తీణేవ దుచ్చరితాని హోన్తి.

అయం పన భిక్ఖు అత్తనో భావనాపటిసఙ్ఖానే ఠితో ఇమాని దుచ్చరితాని సుచరితం కత్వా విపరిణామేతి. కథం? చక్ఖుద్వారే తావ ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచాలేత్వా రూపారమ్మణం విపస్సనం పట్ఠాపయతో మనోసుచరితం హోతి, విపస్సనాసహగతేన చిత్తేన ఖయధమ్మం వయధమ్మన్తి భణన్తస్స వచీసుచరితం, ‘‘అనామాసభణ్డం ఏత’’న్తి అనామసన్తస్స కాయసుచరితం. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం ఇమాని విత్థారతో అట్ఠారస సుచరితాని హోన్తి. సఙ్ఖేపతో పనేత్థాపి ఛసు ద్వారేసు కాయసంవరో కాయసుచరితం, వచీసంవరో వచీసుచరితం, మనోసంవరో మనోసుచరితన్తి తీణేవ సుచరితాని హోన్తి. ఏవం ఇన్ద్రియసంవరో తీణి సుచరితాని పరిపూరేతీతి వేదితబ్బో. ఏత్తావతా సీలానురక్ఖితం ఇన్ద్రియసంవరసీలం కథితం.

కాయదుచ్చరితం పహాయాతిఆదీసు తివిధం కాయదుచ్చరితం, చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం, తివిధం మనోదుచ్చరితం. తస్స పటిపక్ఖవసేన కాయసుచరితాదీని వేదితబ్బాని. ఏత్తావతా కాయసంవరవచీసంవరేహి పాతిమోక్ఖసీలం, మనోసంవరేన తీణి సీలానీతి చతుపారిసుద్ధిసీలం కథితం హోతి. సకలే పన ఇమస్మిం సుత్తే సుచరితమూలకా సతిపట్ఠానా లోకుత్తరమిస్సకా, సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం మూలభూతా సతిపట్ఠానా పుబ్బభాగా, తేపి సతిపట్ఠానమూలకా బోజ్ఝఙ్గా పుబ్బభాగావ. విజ్జావిముత్తిమూలకా పన లోకుత్తరావ కథితాతి వేదితబ్బా. సత్తమం ఉత్తానమేవ.

౮. ఉపవానసుత్తవణ్ణనా

౧౮౯. అట్ఠమే పచ్చత్తన్తి అత్తనావ. యోనిసోమనసికారాతి యోనిసో మనసికారేన. ఆరబ్భమానోవాతి కురుమానోయేవ. సువిముత్తన్తి కమ్మట్ఠానవిముత్తియా సుట్ఠు విముత్తం. అట్ఠింకత్వాతి అత్థం కరిత్వా, అత్థికో హుత్వాతి వుత్తం హోతి.

౯. పఠమఉప్పన్నసుత్తవణ్ణనా

౧౯౦. నవమే నాఞ్ఞత్ర తథాగతస్స పాతుభావాతి తథాగతస్స పాతుభావం వినా న అఞ్ఞస్మిం కాలే ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో.

౧౦. దుతియఉప్పన్నసుత్తవణ్ణనా

౧౯౧. దసమే నాఞ్ఞత్ర సుగతవినయాతి సుగతోవాదం వినా న ఉప్పజ్జన్తీతి.

పబ్బతవగ్గో.

౨. గిలానవగ్గో

౧-౩. పాణసుత్తాదివణ్ణనా

౧౯౨-౧౯౪. దుతియవగ్గస్స పఠమే చత్తారో ఇరియాపథే కప్పేన్తీతి యేసం చత్తారో ఇరియాపథా అత్థి, తేసంయేవ వసేనేతం వుత్తం. సీలం నిస్సాయాతి చతుపారిసుద్ధిసీలం నిస్సయం కత్వా. సత్త బోజ్ఝఙ్గేతి సహవిపస్సనకే మగ్గబోజ్ఝఙ్గే. దుతియతతియాని ఉత్తానత్థానేవ.

౪-౧౦. పఠమగిలానసుత్తాదివణ్ణనా

౧౯౫-౨౦౧. చతుత్థే తథా పహీనో చాయస్మతో మహాకస్సపస్స సో ఆబాధో అహోసీతి థేరస్స కిర ఇమం బోజ్ఝఙ్గభావనం సాధుకం సుణన్తస్స ఏతదహోసి ‘‘మయ్హం పబ్బజితదివసతో సత్తమే దివసే సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తస్స ఇమే బోజ్ఝఙ్గా పాతుభూతా’’తి. అథస్స ‘‘నియ్యానికం వత సత్థుసాసన’’న్తి చిన్తయతో లోహితం పసీది, ఉపాదారూపం విసుద్ధం అహోసి, పోక్ఖరపత్తే పతితఉదకబిన్దు వియ సరీరతో రోగో వినివత్తిత్వా గతో. తేన వుత్తం ‘‘తథా పహీనో చాయస్మతో మహాకస్సపస్స సో ఆబాధో అహోసీ’’తి. పఞ్చమఛట్ఠేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమేసం పన తిణ్ణమ్పి జనానం పబ్బతపాదే పుప్ఫితవిసరుక్ఖవాతసమ్ఫస్సేన ఉప్పన్నో మన్దసీతజరో ఆబాధోతి వేదితబ్బో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

గిలానవగ్గో.

౩. ఉదాయివగ్గో

౧-౨. బోధాయసుత్తాదివణ్ణనా

౨౦౨-౨౦౩. తతియవగ్గస్స పఠమే కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, బోజ్ఝఙ్గాతి వుచ్చన్తీతి భన్తే, కిత్తకేన ను ఖో బుజ్ఝనకఅఙ్గా నామ వుచ్చన్తీతి పుచ్ఛతి. బోధాయ సంవత్తన్తీతి బుజ్ఝనత్థాయ సంవత్తన్తి. ఇమస్మిం సుత్తే మిస్సకబోజ్ఝఙ్గా కథితా. దుతియే ధమ్మపరిచ్ఛేదో కథితో.

౩-౫. ఠానియసుత్తాదివణ్ణనా

౨౦౪-౨౦౬. తతియే కామరాగట్ఠానియానన్తి కామరాగస్స కారణభూతానం ఆరమ్మణధమ్మానం. బ్యాపాదట్ఠానియాదీసుపి ఏసేవ నయో. సకలఞ్హి ఇదం సుత్తం ఆరమ్మణేనేవ కథితం. పఠమవగ్గస్స దుతియసుత్తే వుత్తపరిచ్ఛేదోపేత్థ లబ్భతేవ. చతుత్థే మిస్సకబోజ్ఝఙ్గా కథితా. పఞ్చమే అపరిహానియే ధమ్మేతి అపరిహానికరే సభావధమ్మే.

౬-౭. తణ్హక్ఖయసుత్తాదివణ్ణనా

౨౦౭-౨౦౮. ఛట్ఠే ఏతదవోచాతి ‘‘ఇమిస్సం పరిసతి నిసిన్నో ఉదాయిత్థేరో నామ అనుసన్ధికుసలో భిక్ఖు అత్థి, సో మం పుచ్ఛిస్సతీతి భగవతా ఓసాపితదేసనం ఞత్వా దేసనానుసన్ధిం ఘటేస్సామీ’’తి పుచ్ఛన్తో ఏతం అవోచ. విపులన్తిఆది సబ్బం సుభావితత్తం సన్ధాయ వుత్తం. సుభావితో హి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో విపులో చ మహగ్గతో చ అప్పమాణో చ అబ్యాపజ్జో చ నామ హోతి. సో హి పత్థటత్తా విపులో, మహన్తభావం గతత్తా మహగ్గతో, వడ్ఢిపమాణత్తా అప్పమాణో, నీవరణానం దూరీభావేన బ్యాపాదరహితత్తా అబ్యాపజ్ఝో నామ హోతి. తణ్హాయ పహానా కమ్మం పహీయతీతి యం తణ్హామూలకం కమ్మం ఉప్పజ్జేయ్య, తం తణ్హాపహానేన పహీయతి. కమ్మస్స పహానా దుక్ఖన్తి యమ్పి కమ్మమూలకం వట్టదుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య, తం కమ్మపహానేన పహీయతి. తణ్హక్ఖయాదయో తణ్హాదీనంయేవ ఖయా, అత్థతో పనేతేహి నిబ్బానం కథితన్తి వేదితబ్బం. సత్తమం ఉత్తానమేవ.

౮. నిబ్బేధభాగియసుత్తవణ్ణనా

౨౦౯. అట్ఠమే నిబ్బేధభాగియన్తి నిబ్బిజ్ఝనకోట్ఠాసియం. సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావితేనాతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గేన భావితేన, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం వా భావేత్వా ఠితేన, ఏవమేత్థ మగ్గబోజ్ఝఙ్గా మిస్సకా. తేహి భావితం, తే వా భావేత్వా ఠితం చిత్తం నిబ్బత్తితలోకుత్తరమేవ. తమ్పి పన మగ్గనిస్సితం కత్వా మిస్సకమేవ కథేతుం వట్టతి.

౯. ఏకధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౨౧౦. నవమే సంయోజనవినిబన్ధాతి సంయోజనసఙ్ఖాతా వినిబన్ధా. అజ్ఝోసానాతి పరినిట్ఠపేత్వా గహణా.

౧౦. ఉదాయిసుత్తవణ్ణనా

౨౧౧. దసమే అబహుకతోతి అకతబహుమానో. ఉక్కుజ్జావకుజ్జన్తి ఏత్థ ఉక్కుజ్జం వుచ్చతి ఉదయో, అవకుజ్జం వయోతి ఉదయబ్బయవసేన పరివత్తేన్తో సమ్మసన్తోతి దీపేతి. ధమ్మో చ మే, భన్తే, అభిసమితోతి విపస్సనాధమ్మో అభిసమాగతో. మగ్గోతి విపస్సనామగ్గోవ. సచే హి థేరో తస్మిం సమయే సోతాపన్నో, ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం అత్థాయ, సచే అనాగామీ, అరహత్తమగ్గస్స అత్థాయ అయం విపస్సనా వేదితబ్బా. తథా తథా విహరన్తన్తి తేన తేనాకారేన విహరన్తం. తథత్తాయాతి తథాభావాయ. ఖీణా జాతీతిఆదీహి తథత్తాయాతి అధిప్పేతం తథాభావం దస్సేతి. పచ్చవేక్ఖణత్థాయ ఉపనీయతీతి హి ఏత్థ అధిప్పాయో, తం దస్సేన్తో ఏవమాహ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

ఉదాయివగ్గో.

౪. నీవరణవగ్గో

౩-౪. ఉపక్కిలేససుత్తాదివణ్ణనా

౨౧౪-౨౧౫. చతుత్థవగ్గస్స తతియే న చ పభస్సరన్తి న చ పభావన్తం. పభఙ్గు చాతి పభిజ్జనసభావం. అయోతి కాళలోహం. ఠపేత్వా ఇధ వుత్తాని చత్తారి అవసేసం లోహం నామ. సజ్ఝూతి రజతం. చిత్తస్సాతి చతుభూమకచిత్తస్స. లోకియస్స తావ ఉపక్కిలేసో హోతు, లోకుత్తరస్స కథం హోతీతి? ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేన. యదగ్గేన హి ఉప్పజ్జితుం న దేన్తి, తదగ్గేనేవ తే లోకియస్సాపి లోకుత్తరస్సాపి ఉపక్కిలేసా నామ హోన్తి. పభఙ్గు చాతి ఆరమ్మణే చుణ్ణవిచుణ్ణభావూపగమనేన భిజ్జనసభావం. అనావరణా అనీవరణాతి కుసలధమ్మే న ఆవరన్తీతి అనావరణా, న నీవరన్తి న పటిచ్ఛాదేన్తీతి అనీవరణా. చేతసో అనుపక్కిలేసాతి చతుభూమకచిత్తస్స అనుపక్కిలేసా.

౮. ఆవరణనీవరణసుత్తవణ్ణనా

౨౧౯. అట్ఠమే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణాతి పఞ్ఞాయ మన్దభావకరా. నీవరణానఞ్హి అభిణ్హుప్పాదే సతి అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జమానా పఞ్ఞా దుబ్బలా హోతి మన్దా అవిసదా.

పఞ్చ నీవరణా తస్మిం సమయే న హోన్తి. సత్తబోజ్ఝఙ్గా తస్మిం సమయే భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీతి అరియసావకస్స హి సప్పాయధమ్మస్సవనం సుణన్తస్స పఞ్చ నీవరణా దూరే హోన్తి. సో సచే తస్మింయేవ ఠానే విసేసం నిబ్బత్తేతుం సక్కోతి, ఏవమస్స సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి. నో చే సక్కోతి, తతో వుట్ఠాయ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానం గతో తమేవ పీతిం అవిజహన్తో పఞ్చ నీవరణే విక్ఖమ్భేత్వా విసేసం నిబ్బత్తేస్సతి. తత్థ అసక్కోన్తోపి యావ సత్తదివసబ్భన్తరా తమేవ పీతిం అవిజహన్తో నీవరణే విక్ఖమ్భేత్వా విసేసం నిబ్బత్తేస్సతీతి ఇదం సన్ధాయేతం వుత్తం. ధమ్మస్సవనవసేన సకిం పీతిపామోజ్జపక్ఖియా పటిలద్ధబోజ్ఝఙ్గా హి కమ్మారామతాదీని ఆగమ్మ నస్సన్తి, తథారూపం పన ఉతుసప్పాయాదిం లభిత్వా పున ఉప్పజ్జన్తాపి తస్మిం సమయే భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి ఇచ్చేవ వుచ్చతి.

౯. రుక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౨౨౦. నవమే అజ్ఝారుహాతి అభిరుహనకా. కచ్ఛకోతి అట్ఠికచ్ఛకో. కపిత్థనోతి మక్కటథనసదిసఫలో విజాతపిలక్ఖో.

౧౦. నీవరణసుత్తవణ్ణనా

౨౨౧. దసమే అన్ధకరణాతి అన్ధభావకరణా. అచక్ఖుకరణాతి పఞ్ఞాచక్ఖుస్స అకరణా. పఞ్ఞానిరోధికాతి పఞ్ఞాయ నిరోధనా. విఘాతపక్ఖియాతి దుక్ఖపక్ఖికా. అనిబ్బానసంవత్తనికాతి నిబ్బానత్థాయ అసంవత్తనికా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవ. సకలేపి ఇమస్మిం వగ్గే మిస్సకబోజ్ఝఙ్గావ కథితాతి.

నీవరణవగ్గో.

౫. చక్కవత్తివగ్గో

౧. విధాసుత్తవణ్ణనా

౨౨౨. పఞ్చమవగ్గస్స పఠమే తిస్సో విధాతి తయో మానకోట్ఠాసా, మానోయేవ వా. తథా తథా విదహనతో హి మానోవ విధాతి వుచ్చతి.

౨. చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా

౨౨౩. దుతియే రఞ్ఞో, భిక్ఖవే, చక్కవత్తిస్సాతి ఏత్థ అత్తనో సిరిసమ్పత్తియా రాజతి, చతూహి వా సఙ్గహవత్థూహి లోకం రఞ్జేతీతి రాజా, తస్స రఞ్ఞో. ‘‘పవత్తతు భవం చక్కరతన’’న్తి పుఞ్ఞానుభావేన అబ్భుగ్గతాయ వాచాయ చోదేన్తో చక్కం వత్తేతీతి చక్కవత్తీ, తస్స చక్కవత్తిస్స. పాతుభావాతి పాతుభావేన. సత్తన్నన్తి గణనపరిచ్ఛేదో. రతనానన్తి పరిచ్ఛిన్నఅత్థదస్సనం. వచనత్థో పనేత్థ రతిజననట్ఠేన రతనం. అపిచ –

‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతీ’’తి.

చక్కరతనస్స చ నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ అఞ్ఞం దేవట్ఠానం నామ న హోతి, సబ్బేవ గన్ధపుప్ఫాదీహి తస్సేవ పూజఞ్చ అభివాదనాదీని చ కరోన్తీతి చిత్తీకతట్ఠేన రతనం. చక్కరతనస్స చ ‘‘ఏత్తకం నామ ధనం అగ్ఘతీ’’తి అగ్ఘో నత్థి, ఇతి మహగ్ఘట్ఠేనాపి రతనం. చక్కరతనఞ్చ అఞ్ఞేహి లోకే విజ్జమానరతనేహి అసదిసన్తి అతులట్ఠేన రతనం. యస్మా పన యస్మిం కప్పే బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తి, తస్మింయేవ చక్కవత్తినో, బుద్ధా చ కదాచి కరహచి ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా దుల్లభదస్సనట్ఠేన రతనం. తదేతం జాతిరూపకులఇస్సరియాదీహి అనోమస్స ఉళారసత్తస్సేవ ఉప్పజ్జతి, న అఞ్ఞస్సాతి అనోమసత్తపరిభోగట్ఠేనాపి రతనం. యథా చ చక్కరతనం, ఏవం సేసానిపీతి. తేన వుత్తం –

‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతీ’’తి.

పాతుభావో హోతీతి నిబ్బత్తి హోతి. తత్రాయం యోజనా – చక్కవత్తిస్స పాతుభావా సత్తన్నం రతనానం పాతుభావోతి అయుత్తం. ఉప్పన్నఞ్హి చక్కం వత్తేత్వా సో చక్కవత్తీ నామ హోతీతి నాయుత్తం. కస్మా? చక్కవత్తననియమాపేక్ఖతాయ. యో హి నియమేన చక్కం వత్తేస్సతి, సో పటిసన్ధితో పభుతి ‘‘చక్కవత్తి పాతుభూతో’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. లద్ధనామస్స చ పురిసస్స మూలుప్పత్తివచనతోపి యుత్తమేవేతం. యో హి ఏస చక్కవత్తీతి లద్ధనామో సత్తవిసేసో, తస్స పటిసన్ధిసఙ్ఖాతో పాతుభావోతి అయమేత్థ అత్థో. తస్స హి పాతుభావా రతనాని పాతుభవన్తి. పాతుభూతేహి పన తేహి సద్ధిం పరిపక్కే పుఞ్ఞసమ్భారే సో సంయుజ్జతి, తదా లోకస్స తేసు పాతుభావచిత్తం ఉప్పజ్జతి. బహులవచనతో చాపి యుత్తమేవేతం. యదా హి లోకస్స తేసు పాతుభావసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, తదా ఏకమేవ పఠమం, పచ్ఛా ఇతరాని ఛ పాతుభవన్తీతి బహులవచనతో చాపి ఏతం యుత్తం. పాతుభావస్స చ అత్థభేదతోపి యుత్తమేవేతం. న కేవలఞ్హి పాతుభూతమేవ పాతుభావో, పాతుభావయతీతి పాతుభావో. అయం పాతుభావస్స అత్థభేదో. యస్మా యో సో పుఞ్ఞసమ్భారో రాజానం చక్కవత్తిం పటిసన్ధివసేన పాతుభావయతి, తస్మా రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పాతుభావా. న కేవలఞ్హి చక్కవత్తియేవ, ఇమాని పన సత్త రతనానిపి పాతుభవన్తీతి అయమేత్థ అత్థో. యథేవ హి సో పుఞ్ఞసమ్భారో రఞ్ఞో జనకహేతు, ఏవం రతనానమ్పి పరియాయేన ఉపనిస్సయహేతూతి యుత్తమేవేతం ‘‘రఞ్ఞో, భిక్ఖవే, చక్కవత్తిస్స పాతుభావా సత్తన్నం రతనానం పాతుభావో హోతీ’’తి.

ఇదాని తేసం రతనానం సరూపవసేన దస్సనత్థం కతమేసం సత్తన్నం చక్కరతనస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ చక్కరతనస్సాతిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపాధిప్పాయో – ద్విసహస్సదీపపరివారానం చతున్నం మహాదీపానం సిరివిభవం గహేత్వా దాతుం సమత్థస్స చక్కరతనస్స పాతుభావో హోతి, తథా పురేభత్తమేవ సాగరపరియన్తం పథవిం అనుపరియాయనసమత్థస్స వేహాసఙ్గమస్స హత్థిరతనస్స, తాదిసస్సేవ అస్సరతనస్స, చతురఙ్గసమన్నాగతేపి అన్ధకారే యోజనప్పమాణం అన్ధకారం విధమిత్వా ఆలోకదస్సనసమత్థస్స మణిరతనస్స, ఛబ్బిధం దోసం వివజ్జేత్వా మనాపచారినో ఇత్థిరతనస్స, యోజనప్పమాణే పదేసే అన్తోపథవిగతానం నిధీనం దస్సనసమత్థస్స గహపతిరతనస్స, అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా సకలరజ్జానుసాసనసమత్థస్స జేట్ఠపుత్తసఙ్ఖాతస్స పరిణాయకరతనస్స చ పాతుభావో హోతీతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పన తేసం చక్కరతనాదీనం పాతుభావవిధానం మహాసుదస్సనాదీసు సుత్తేసు ఆగతమేవ. అత్థోపిస్స తేసం వణ్ణనాయ సంవణ్ణితోయేవ.

సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గరతనస్సాతిఆదీసు సరిక్ఖకతా ఏవం వేదితబ్బా – యథేవ హి చక్కవత్తినో చక్కరతనం సబ్బరతనానం పురేచరం, ఏవం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గరతనం సబ్బేసం చతుభూమకధమ్మానం పురేచరన్తి, పురేచరణట్ఠేన చక్కవత్తిరఞ్ఞో చక్కరతనసదిసం హోతి. చక్కవత్తినో చ రతనేసు మహాకాయూపపన్నం అచ్చుగ్గతం విపులం మహన్తం హత్థిరతనం, ఇదమ్పి ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గరతనం మహన్తం ధమ్మకాయూపపన్నం అచ్చుగ్గతం విపులం మహన్తన్తి హత్థిరతనసదిసం హోతి. చక్కవత్తినో అస్సరతనం సీఘం లహు జవం, ఇదమ్పి వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గరతనం సీఘం లహు జవన్తి ఇమాయ సీఘలహుజవతాయ అస్సరతనసదిసం హోతి. చక్కవత్తినో మణిరతనం అన్ధకారం విధమతి, ఆలోకం దస్సేతి, ఇదమ్పి పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గరతనం తాయ ఏకన్తకుసలత్తా కిలేసన్ధకారం విధమతి, సహజాతపచ్చయాదివసేన ఞాణాలోకం దస్సేతీతి ఇమినా అన్ధకారవిధమనఆలోకదస్సనభావేన మణిరతనసదిసం హోతి.

చక్కవత్తినో ఇత్థిరతనం కాయచిత్తదరథం పటిపస్సమ్భేతి, పరిళాహం వూపసమేతి. ఇదమ్పి పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గరతనం కాయచిత్తదరథం పటిపస్సమ్భేతి, పరిళాహం వూపసమేతీతి ఇత్థిరతనసదిసం హోతి. చక్కవత్తినో గహపతిరతనం ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే ధనదానేన విక్ఖేపం పచ్ఛిన్దిత్వా చిత్తం ఏకగ్గం కరోతి, ఇదమ్పి సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గరతనం యథిచ్ఛితాదివసేన అప్పనం సమ్పాదేతి, విక్ఖేపం పచ్ఛిన్దిత్వా చిత్తం ఏకగ్గం కరోతీతి గహపతిరతనసదిసం హోతి. చక్కవత్తినో చ పరిణాయకరతనం సబ్బత్థకిచ్చసమ్పాదనేన అప్పోస్సుక్కతం కరోతి. ఇదమ్పి ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గరతనం చిత్తుప్పాదం లీనుద్ధచ్చతో మోచేత్వా పయోగమజ్ఝత్తే ఠపయమానం అప్పోస్సుక్కతం కరోతీతి పరిణాయకరతనసదిసం హోతి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే చతుభూమకో సబ్బసఙ్గాహికధమ్మపరిచ్ఛేదో కథితోతి వేదితబ్బో.

౪-౧౦. దుప్పఞ్ఞసుత్తాదివణ్ణనా

౨౨౫-౨౩౧. చతుత్థే ఏళమూగోతి ముఖేన వాచం నిచ్ఛారేతుం సక్కోన్తోపి దోసేహి మూగో అసమ్పన్నవచనో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

చక్కవత్తివగ్గో.

౬. సాకచ్ఛవగ్గో

౧. ఆహారసుత్తవణ్ణనా

౨౩౨. ఛట్ఠవగ్గస్స పఠమే అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయాతిఆదీసు అయం పురిమనయతో విసేసో. న కేవలఞ్హి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం ఏతే వుత్తప్పకారావ ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నానం వా భావనాయ పారిపూరియా పచ్చయా హోన్తి, అఞ్ఞేపి పన ఏవం వేదితబ్బా. అపరేపి హి చత్తారో ధమ్మా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి సతిసమ్పజఞ్ఞం ముట్ఠస్సతిపుగ్గలపరివజ్జనతా ఉపట్ఠితస్సతిపుగ్గలసేవనతా తదధిముత్తతాతి. అభిక్కన్తాదీసు హి సత్తసు ఠానేసు సతిసమ్పజఞ్ఞేన, భత్తనిక్ఖిత్తకాకసదిసే ముట్ఠస్సతిపుగ్గలే పరివజ్జనేన, తిస్సదత్తత్థేరఅభయత్థేరాదిసదిసే ఉపట్ఠితస్సతిపుగ్గలే సేవనేన, ఠాననిసజ్జాదీసు సతిసముట్ఠాపనత్థం నిన్నపోణపబ్భారచిత్తతాయ చ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతి. ఏవం చతూహి కారణేహి ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

సత్త ధమ్మా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – పరిపుచ్ఛకతా వత్థువిసదకిరియా ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనా దుప్పఞ్ఞపుగ్గలపరివజ్జనా పఞ్ఞవన్తపుగ్గలసేవనా గమ్భీరఞాణచరియపచ్చవేక్ఖణా తదధిముత్తతాతి. తత్థ పరిపుచ్ఛకతాతి ఖన్ధధాతుఆయతనఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గఝానఙ్గసమథవిపస్సనానం అత్థసన్నిస్సితపరిపుచ్ఛాబహులతా.

వత్థువిసదకిరియాతి అజ్ఝత్తికబాహిరానం వత్థూనం విసదభావకరణం. యదా హిస్స కేసనఖలోమాని దీఘాని హోన్తి, సరీరం వా ఉస్సన్నదోసఞ్చేవ సేదమలమక్ఖితఞ్చ, తదా అజ్ఝత్తికవత్థు అవిసదం హోతి అపరిసుద్ధం. యదా పన చీవరం జిణ్ణం కిలిట్ఠం దుగ్గన్ధం హోతి, సేనాసనం వా ఉక్లాపం, తదా బాహిరవత్థు అవిసదం హోతి అపరిసుద్ధం. తస్మా కేసాదిఛేదనేన ఉద్ధంవిరేచనఅధోవిరేచనాదీహి సరీరసల్లహుకభావకరణేన ఉచ్ఛాదననహాపనేన చ అజ్ఝత్తికవత్థు విసదం కాతబ్బం. సూచికమ్మధోవనరజనపరిభణ్డకరణాదీహి బాహిరవత్థు విసదం కాతబ్బం. ఏతస్మిఞ్హి అజ్ఝత్తికబాహిరే వత్థుమ్హి అవిసదే ఉప్పన్నేసు చిత్తచేతసికేసు ఞాణమ్పి అవిసదం అపరిసుద్ధం హోతి అపరిసుద్ధాని దీపకపల్లకవట్టితేలాని నిస్సాయ ఉప్పన్నదీపసిఖాయ ఓభాసో వియ. విసదే పన అజ్ఝత్తికబాహిరే వత్థుమ్హి ఉప్పన్నేసు చిత్తచేతసికేసు ఞాణమ్పి విసదం హోతి పరిసుద్ధాని దీపకపల్లకవట్టితేలాని నిస్సాయ ఉప్పన్నదీపసిఖాయ ఓభాసో వియ. తేన వుత్తం – ‘‘వత్థువిసదకిరియా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తతీ’’తి.

ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనా నామ సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం సమభావకరణం. సచే హిస్స సద్ధిన్ద్రియం బలవం హోతి, ఇతరాని మన్దాని, తతో వీరియిన్ద్రియం పగ్గహకిచ్చం, సతిన్ద్రియం ఉపట్ఠానకిచ్చం, సమాధిన్ద్రియం అవిక్ఖేపకిచ్చం, పఞ్ఞిన్ద్రియం దస్సనకిచ్చం కాతుం న సక్కోతి. తస్మా తం ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేన వా, యథా వా మనసికరోతో బలవం జాతం, తథా అమనసికరణేన హాపేతబ్బం. వక్కలిత్థేరవత్థు చేత్థ నిదస్సనం. సచే పన వీరియిన్ద్రియం బలవం హోతి, అథ నేవ సద్ధిన్ద్రియం అధిమోక్ఖకిచ్చం కాతుం సక్కోతి, న ఇతరాని ఇతరకిచ్చభేదం. తస్మా తం పస్సద్ధాదిభావనాయ హాపేతబ్బం. తత్థాపి సోణత్థేరస్స వత్థు దస్సేతబ్బం. ఏవం సేసేసుపి ఏకస్స బలవభావే సతి ఇతరేసం అత్తనో కిచ్చేసు అసమత్థతా వేదితబ్బా.

విసేసతో పనేత్థ సద్ధాపఞ్ఞానం సమాధివీరియానఞ్చ సమతం పసంసన్తి. బలవసద్ధో హి మన్దపఞ్ఞో ముధప్పసన్నో హోతి, అవత్థుస్మిం పసీదతి. బలవపఞ్ఞో పన మన్దసద్ధో కేరాటికపక్ఖం భజతి, భేసజ్జసముట్ఠితో వియ రోగో అతేకిచ్ఛో హోతి. చిత్తుప్పాదమత్తేనేవ కుసలం హోతీతి అతిధావిత్వా దానాదీని అకరోన్తో నిరయే ఉప్పజ్జతి. ఉభిన్నం సమతాయ వత్థుస్మింయేవ పసీదతి. బలవసమాధిం పన మన్దవీరియం సమాధిస్స కోసజ్జపక్ఖత్తా కోసజ్జం అభిభవతి. బలవవీరియం మన్దసమాధిం వీరియస్స ఉద్ధచ్చపక్ఖత్తా ఉద్ధచ్చం అభిభవతి. సమాధి పన వీరియేన సంయోజితో కోసజ్జే పతితుం న లభతి, వీరియం సమాధినా సంయోజితం ఉద్ధచ్చే పతితుం న లభతి. తస్మా తదుభయం సమం కాతబ్బం. ఉభయసమతాయ హి అప్పనా హోతి.

అపి చ సమాధికమ్మికస్స బలవతీపి సద్ధా వట్టతి. ఏవం సద్దహన్తో ఓకప్పేన్తో అప్పనం పాపుణిస్సతి. సమాధిపఞ్ఞాసు పన సమాధికమ్మికస్స ఏకగ్గతా బలవతీ వట్టతి. ఏవఞ్హి సో అప్పనం పాపుణాతి. విపస్సనాకమ్మికస్స పఞ్ఞా బలవతీ వట్టతి. ఏవఞ్హి సో లక్ఖణపటివేధం పాపుణాతి. ఉభిన్నం పన సమతాయపి అప్పనా హోతియేవ. సతి పన సబ్బత్థ బలవతీ వట్టతి. సతి హి చిత్తం ఉద్ధచ్చపక్ఖికానం సద్ధావీరియపఞ్ఞానం వసేన ఉద్ధచ్చపాతతో, కోసజ్జపక్ఖికేన చ సమాధినా కోసజ్జపాతతో రక్ఖతి. తస్మా సా లోణధూపనం వియ సబ్బబ్యఞ్జనేసు, సబ్బకమ్మికఅమచ్చో వియ చ సబ్బరాజకిచ్చేసు సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బా. తేనాహ ‘‘సతి చ పన సబ్బత్థికా వుత్తా భగవతా. కిం కారణా? చిత్తఞ్హి సతిపటిసరణం, ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా చ సతి, న వినా సతియా చిత్తస్స పగ్గహనిగ్గహో హోతీ’’తి.

దుప్పఞ్ఞపుగ్గలపరివజ్జనా నామ ఖన్ధాదిభేదే అనోగాళ్హపఞ్ఞానం దుమ్మేధపుగ్గలానం ఆరకా పరివజ్జనం. పఞ్ఞవన్తపుగ్గలసేవనా నామ సమపఞ్ఞాసలక్ఖణపరిగ్గాహికాయ ఉదయబ్బయపఞ్ఞాయ సమన్నాగతపుగ్గలసేవనా. గమ్భీరఞాణచరియపచ్చవేక్ఖణా నామ గమ్భీరేసు ఖన్ధాదీసు పవత్తాయ గమ్భీరపఞ్ఞాయ పభేదపచ్చవేక్ఖణా. తదధిముత్తతా నామ ఠాననిసజ్జాదీసు ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపనత్థం నిన్నపోణపబ్భారచిత్తతా. ఏవం ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

ఏకాదస ధమ్మా వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – అపాయభయపచ్చవేక్ఖణతా, ఆనిసంసదస్సావితా, గమనవీథిపచ్చవేక్ఖణతా, పిణ్డపాతాపచాయనతా, దాయజ్జమహత్తపచ్చవేక్ఖణతా, సత్థుమహత్తపచ్చవేక్ఖణతా, జాతిమహత్తపచ్చవేక్ఖణతా, సబ్రహ్మచారిమహత్తపచ్చవేక్ఖణతా, కుసీతపుగ్గలపరివజ్జనతా, ఆరద్ధవీరియపుగ్గలసేవనతా, తదధిముత్తతాతి.

తత్థ ‘‘నిరయేసు పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణతో పట్ఠాయ మహాదుక్ఖం అనుభవనకాలేపి, తిరచ్ఛానయోనియం జాలఖిపనకుమీనాదీహి గహితకాలేపి, పాజనకణ్టకాదిప్పహారతున్నస్స పన సకటవహనాదికాలేపి, పేత్తివిసయే అనేకానిపి వస్ససహస్సాని ఏకం బుద్ధన్తరమ్పి ఖుప్పిపాసాహి ఆతురీభూతకాలేపి, కాలకఞ్చికఅసురేసు సట్ఠిహత్థఅసీతిహత్థప్పమాణేన అట్ఠిచమ్మమత్తేనేవ అత్తభావేన వాతాతపాదిదుక్ఖానుభవనకాలేపి న సక్కా వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం ఉప్పాదేతుం. అయమేవ తే భిక్ఖు కాలో’’తి ఏవం అపాయభయం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతి.

‘‘న సక్కా కుసీతేన నవలోకుత్తరధమ్మం లద్ధుం, ఆరద్ధవీరియేనేవ సక్కా అయమానిసంసో వీరియస్సా’’తి ఏవం ఆనిసంసదస్సావినోపి ఉప్పజ్జతి. ‘‘సబ్బబుద్ధ-పచ్చేకబుద్ధ-మహాసావకేహేవ గతమగ్గో తే గన్తబ్బో. సో చ న సక్కా కుసీతేన గన్తు’’న్తి ఏవం గమనవీథిం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి ఉప్పజ్జతి.

‘‘యే తం పిణ్డపాతాదీహి ఉపట్ఠహన్తి, ఇమే తే మనుస్సా నేవ ఞాతకా, న దాసకమ్మకరా, నాపి ‘తం నిస్సాయ జీవిస్సామా’తి తే పణీతాని పిణ్డపాతాదీని దేన్తి. అథ ఖో అత్తనో కారానం మహప్ఫలతం పచ్చాసీసమానా దేన్తి. సత్థారాపి ‘‘అయం ఇమే పచ్చయే పరిభుఞ్జిత్వా కాయదళ్హిబహులో సుఖం విహరిస్సతీ’’తి న ఏవం సమ్పస్సతా తుయ్హం పచ్చయా అనుఞ్ఞాతా, అథ ఖో ‘‘అయం ఇమే పరిభుఞ్జమానోవ సమణధమ్మం కత్వా వట్టదుక్ఖతో ముచ్చిస్సతీ’తి తే పచ్చయా అనుఞ్ఞాతా, సో దాని త్వం కుసీతో విహరన్తో న తం పిణ్డం అపచాయిస్ససి, ఆరద్ధవీరియస్సేవ హి పిణ్డపాతాపచాయనం నామ హోతీ’’తి ఏవం పిణ్డపాతాపచాయనం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి ఉప్పజ్జతి మహామిత్తత్థేరస్స వియ.

థేరో కిర కస్సకలేణే నామ పటివసతి. తస్సేవ గోచరగామే ఏకా మహాఉపాసికా థేరం పుత్తం కత్వా పటిజగ్గతి. సా ఏకదివసం అరఞ్ఞం గచ్ఛన్తీ ధీతరం ఆహ – ‘‘అమ్మ, అసుకస్మిం ఠానే పురాణతణ్డులా, అసుకస్మిం ఖీరం, అసుకస్మిం సప్పి, అసుకస్మిం ఫాణితం, తవ భాతికస్స అయ్యమిత్తస్స ఆగతకాలే భత్తం పచిత్వా ఖీరసప్పిఫాణితేహి సద్ధిం దేహి, త్వఞ్చ భుఞ్జేయ్యాసి, అహం పన హియ్యో పక్కం పారివాసికభత్తం కఞ్జియేన భుత్తామ్హీ’’తి. ‘‘దివా కిం భుఞ్జిస్ససి, అమ్మా’’తి? ‘‘సాకపణ్ణం పక్ఖిపిత్వా కణతణ్డులేహి అమ్బిలయాగుం పచిత్వా ఠపేహి, అమ్మా’’తి.

థేరో చీవరం పారుపిత్వా పత్తం నీహరన్తోవ తం సద్దం సుత్వా అత్తానం ఓవది ‘‘మహాఉపాసికా కిర కఞ్జియేన పారివాసికభత్తం భుఞ్జిత్వా దివాపి కణపణ్ణమ్బిలయాగుం భుఞ్జిస్సతి, తుయ్హం అత్థాయ పన పురాణతణ్డులాదీని ఆచిక్ఖతి, తం నిస్సాయ ఖో పనేసా నేవ ఖేత్తం న వత్థుం న భత్తం న వత్థం పచ్చాసీసతి, తిస్సో పన సమ్పత్తియో పత్థయమానా దేతి, త్వం ఏతిస్సా తా సమ్పత్తియో దాతుం సక్ఖిస్ససి, న సక్ఖిస్ససీతి, అయం ఖో పన పిణ్డపాతో తయా సరాగేన సదోసేన సమోహేన న సక్కా గణ్హితు’’న్తి పత్తం థవికాయ పక్ఖిపిత్వా గణ్ఠికం ముఞ్చిత్వా నివత్తిత్వా కస్సకలేణమేవ గన్త్వా పత్తం హేట్ఠామఞ్చే, చీవరం చీవరవంసే ఠపేత్వా ‘‘అరహత్తం అపాపుణిత్వా న నిక్ఖమిస్సామీ’’తి వీరియం అధిట్ఠహిత్వా నిసీది. దీఘరత్తం అప్పమత్తో హుత్వా నివుత్థభిక్ఖు విపస్సనం వడ్ఢేత్వా పురేభత్తమేవ అరహత్తం పత్వా వికసమానమివ పదుమం మహాఖీణాసవో సితం కరోన్తోవ నిక్ఖమి. లేణద్వారే రుక్ఖమ్హి అధివత్థా దేవతా –

‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, నమో తే పురిసుత్తమ;

యస్స తే ఆసవా ఖీణా, దక్ఖిణేయ్యోసి మారిసా’’తి. –

ఉదానం ఉదానేత్వా ‘‘భన్తే, పిణ్డాయ పవిట్ఠానం తుమ్హాదిసానం అరహన్తానం భిక్ఖం దత్వా మహల్లకిత్థియో దుక్ఖా ముచ్చిస్సన్తీ’’తి ఆహ. థేరో ఉట్ఠహిత్వా ద్వారం వివరిత్వా కాలం ఓలోకేన్తో ‘‘పాతోయేవా’’తి ఞత్వా పత్తచీవరం ఆదాయ గామం పావిసి.

దారికాపి భత్తం సమ్పాదేత్వా ‘‘ఇదాని మే భాతా ఆగమిస్సతి, ఇదాని ఆగమిస్సతీ’’తి ద్వారం ఓలోకయమానా నిసీది. సా థేరే ఘరద్వారం సమ్పత్తే పత్తం గహేత్వా సప్పిఫాణితయోజితస్స ఖీరపిణ్డపాతస్స పూరేత్వా హత్థే ఠపేసి. థేరో ‘‘సుఖం హోతూ’’తి అనుమోదనం కత్వా పక్కామి. సాపి తం ఓలోకయమానావ అట్ఠాసి. థేరస్స హి తదా అతివియ పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో అహోసి, విప్పసన్నాని ఇన్ద్రియాని, ముఖం బన్ధనా ముత్తతాలపక్కం వియ అతివియ విరోచిత్థ.

మహాఉపాసికా అరఞ్ఞతో ఆగన్త్వా ‘‘కిం, అమ్మ, భాతికో తే ఆగతో’’తి పుచ్ఛి. సా సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేసి. ఉపాసికా ‘‘అజ్జ మే పుత్తస్స పబ్బజితకిచ్చం మత్థకం పత్త’’న్తి ఞత్వా ‘‘అభిరమతి తే, అమ్మ, భాతా బుద్ధసాసనే, న ఉక్కణ్ఠతీ’’తి ఆహ.

‘‘మహన్తం ఖో పనేతం సత్థుదాయజ్జం, యదిదం సత్త అరియధనాని నామ, తం న సక్కా కుసీతేన గహేతుం. యథా హి విప్పటిపన్నం పుత్తం మాతాపితరో ‘అయం అమ్హాకం అపుత్తో’తి పరిబాహిరం కరోన్తి, సో తేసం అచ్చయేన దాయజ్జం న లభతి, ఏవం కుసీతోపి ఇదం అరియధనదాయజ్జం న లభతి, ఆరద్ధవీరియోవ లభతీ’’తి దాయజ్జమహత్తం పచ్చవేక్ఖతోపి ఉప్పజ్జతి.

‘‘మహా ఖో పన తే సత్థా, సత్థునో హి తే మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిగ్గహణకాలేపి అభినిక్ఖమనేపి అభిసమ్బోధియమ్పి ధమ్మచక్కప్పవత్తన-యమకపాటిహారియ-దేవోరోహన-ఆయుసఙ్ఖారవోస్సజ్జనేసుపి పరినిబ్బానకాలేపి దససహస్సిలోకధాతు అకమ్పిత్థ. యుత్తం ను ఖో తే ఏవరూపస్స సత్థు సాసనే పబ్బజిత్వా కుసీతేన భవితు’’న్తి ఏవం సత్థుమహత్తం పచ్చవేక్ఖతోపి ఉప్పజ్జతి.

‘‘జాతియాపి త్వం ఇదాని న లామకజాతికో, అసమ్భిన్నాయ మహాసమ్మతపవేణియా ఆగతఉక్కాకరాజవంసే జాతోసి, సుద్ధోదనమహారాజస్స చ మహామాయాదేవియా చ నత్తా, రాహులభద్దస్స కనిట్ఠో, తయా నామ ఏవరూపేన జినపుత్తేన హుత్వా న యుత్తం కుసీతేన విహరితు’’న్తి ఏవం జాతిమహత్తం పచ్చవేక్ఖతోపి ఉప్పజ్జతి.

‘‘సారిపుత్తమోగ్గల్లానా చేవ అసీతి మహాసావకా చ వీరియేనేవ లోకుత్తరధమ్మం పటివిజ్ఝింసు. త్వం పన ఏతేసం సబ్రహ్మచారీనం మగ్గం పటిపజ్జసి, న పటిపజ్జసీ’’తి ఏవం సబ్రహ్మచారిమహత్తం పచ్చవేక్ఖతోపి ఉప్పజ్జతి.

కుచ్ఛిం పూరేత్వా ఠితఅజగరసదిసే విస్సట్ఠకాయికచేతసికవీరియే కుసీతపుగ్గలే పరివజ్జేన్తస్సాపి, ఆరద్ధవీరియే పహితత్తే పుగ్గలే సేవన్తస్సాపి ఠాననిసజ్జాదీసు వీరియుప్పాదనత్థం నిన్నపోణపబ్భారచిత్తస్సాపి ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

ఏకాదస ధమ్మా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – బుద్ధానుస్సతి ధమ్మో, సఙ్ఘో, సీలం, చాగో, దేవతానుస్సతి, ఉపసమానుస్సతి, లూఖపుగ్గలపరివజ్జనతా, సినిద్ధపుగ్గలసేవనతా, పసాదనీయసుత్తన్తపచ్చవేక్ఖణతా, తదధిముత్తతాతి.

బుద్ధగుణే అనుస్సరన్తస్సాపి హి యావ ఉపచారా సకలసరీరం ఫరమానో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతి, ధమ్మసఙ్ఘగుణే అనుస్సరన్తస్సాపి, దీఘరత్తం అఖణ్డం కత్వా రక్ఖితం చతుపారిసుద్ధిసీలం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, గిహినో దససీలపఞ్చసీలాని పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, దుబ్భిక్ఖభయాదీసు పణీతం భోజనం సబ్రహ్మచారీనం దత్వా ‘‘ఏవం నామ అదమ్హా’’తి చాగం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, గిహినోపి ఏవరూపే కాలే సీలవన్తానం దిన్నదానం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, యేహి గుణేహి సమన్నాగతా దేవత్తం పత్తా, తథారూపానం అత్తని అత్థితం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, సమాపత్తియా విక్ఖమ్భితా కిలేసా సట్ఠిపి సత్తతిపి వస్సాని న సముదాచరన్తీతి పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, చేతియదస్సనబోధిదస్సనథేరదస్సనేసు అసక్కచ్చకిరియాయ సంసూచితలూఖభావే బుద్ధాదీసు పసాదసినేహాభావేన గద్రభపిట్ఠరజసదిసే లూఖపుగ్గలే పరివజ్జేన్తస్సాపి, బుద్ధాదీసు పసాదబహులే ముదుచిత్తే సినిద్ధపుగ్గలే సేవన్తస్సాపి, రతనత్తయగుణపరిదీపకే పసాదనీయే సుత్తన్తే పచ్చవేక్ఖన్తస్సాపి, ఠాననిసజ్జాదీసు పీతిఉప్పాదనత్థం నిన్నపోణపబ్భారచిత్తస్సాపి ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

సత్త ధమ్మా పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – పణీతభోజనసేవనతా, ఉతుసుఖసేవనతా, ఇరియాపథసుఖసేవనతా, మజ్ఝత్తపయోగతా, సారద్ధకాయపుగ్గలపరివజ్జనతా, పస్సద్ధకాయ-పుగ్గలసేవనతా, తదధిముత్తతాతి.

పణీతఞ్హి సినిద్ధం భోజనం భుఞ్జన్తస్సాపి, సీతుణ్హేసు ఉతూసు ఠానాదీసు చ ఇరియాపథేసు సప్పాయం ఉతుఞ్చ ఇరియాపథఞ్చ సేవన్తస్సాపి పస్సద్ధి ఉప్పజ్జతి. యో పన మహాపురిసజాతికో సబ్బఉతుఇరియాపథక్ఖమోవ హోతి, న తం సన్ధాయేతం వుత్తం. యస్స సభాగవిసభాగతా అత్థి, తస్సేవ విసభాగే ఉతుఇరియాపథే వజ్జేత్వా సభాగే సేవన్తస్స ఉప్పజ్జతి. మజ్ఝత్తపయోగో వుచ్చతి అత్తనో చ పరస్స చ కమ్మస్సకతపచ్చవేక్ఖణా. ఇమినా మజ్ఝత్తపయోగేన ఉప్పజ్జతి. యో లేడ్డుదణ్డాదీహి పరం విహేఠయమానోవ విచరతి, ఏవరూపం సారద్ధకాయపుగ్గలం పరివజ్జేన్తస్సాపి, సంయతపాదపాణిం పస్సద్ధకాయం పుగ్గలం సేవన్తస్సాపి, ఠాననిసజ్జాదీసు పస్సద్ధిఉప్పాదనత్థాయ నిన్నపోణపబ్భారచిత్తస్సాపి ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

దస ధమ్మా సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – వత్థువిసదకిరియతా, ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనతా, నిమిత్తకుసలతా, సమయే చిత్తస్స పగ్గణ్హనతా, సమయే చిత్తస్స నిగ్గణ్హనతా, సమయే సమ్పహంసనతా, సమయే అజ్ఝుపేక్ఖనతా, అసమాహితపుగ్గలపరివజ్జనతా, సమాహితపుగ్గలసేవనతా, తదధిముత్తతాతి. తత్థ వత్థువిసదకిరియతా చ ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనతా చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

నిమిత్తకుసలతా నామ కసిణనిమిత్తస్స ఉగ్గహణకుసలతా. సమయే చిత్తస్స పగ్గణ్హనతాతి యస్మిం సమయే అతిసిథిలవీరియతాదీహి లీనం చిత్తం హోతి, తస్మిం సమయే ధమ్మవిచయవీరియపీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపనేన తస్స పగ్గణ్హనం. సమయే చిత్తస్స నిగ్గణ్హనతాతి యస్మిం సమయే అచ్చారద్ధవీరియతాదీహి ఉద్ధతం చిత్తం హోతి, తస్మిం సమయే పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపనేన తస్స నిగ్గణ్హనం. సమయే సమ్పహంసనతాతి యస్మిం సమయే చిత్తం పఞ్ఞాపయోగమన్దతాయ వా ఉపసమసుఖానం విగమేన వా నిరస్సాదం హోతి, తస్మిం సమయే అట్ఠసంవేగవత్థుపచ్చవేక్ఖణేన సంవేజేతి. అట్ఠ సంవేగవత్థూని నామ జాతిజరాబ్యాధిమరణాని చత్తారి, అపాయదుక్ఖం పఞ్చమం, అతీతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, అనాగతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, పచ్చుప్పన్నే ఆహారపరియేట్ఠిమూలకం దుక్ఖన్తి. రతనత్తయగుణానుస్సరణేన చ పసాదం జనేతి, అయం వుచ్చతి ‘‘సమయే సమ్పహంసనతా’’తి.

సమయే అజ్ఝుపేక్ఖనతా నామ యస్మిం సమయే సమ్మాపటిపత్తిం ఆగమ్మ అలీనం అనుద్ధతం అనిరస్సాదం ఆరమ్మణే సమప్పవత్తం సమథవీథిపటిపన్నం చిత్తం హోతి, తదాస్స పగ్గహనిగ్గహసమ్పహంసనేసు న బ్యాపారం ఆపజ్జతి సారథి వియ సమప్పవత్తేసు అస్సేసు. అయం వుచ్చతి ‘‘సమయే అజ్ఝుపేక్ఖనతా’’తి. అసమాహితపుగ్గలపరివజ్జనతా నామ ఉపచారం వా అప్పనం వా అప్పత్తానం విక్ఖిత్తచిత్తానం పుగ్గలానం ఆరకా పరివజ్జనం. సమాహితపుగ్గలసేవనతా నామ ఉపచారేన వా అప్పనాయ వా సమాహితచిత్తానం సేవనా భజనా పయిరుపాసనా. తదధిముత్తతా నామ ఠాననిసజ్జాదీసు సమాధిఉప్పాదనత్థమేవ నిన్నపోణపబ్భారచిత్తతా. ఏవఞ్హి పటిపజ్జతో ఏస ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

పఞ్చ ధమ్మా ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – సత్తమజ్ఝత్తతా, సఙ్ఖారమజ్ఝత్తతా, సత్తసఙ్ఖారకేలాయనపుగ్గలపరివజ్జనతా, సత్తసఙ్ఖారమజ్ఝత్తపుగ్గలసేవనతా, తదధిముత్తతాతి. తత్థ ద్వీహాకారేహి సత్తమజ్ఝత్తతం సముట్ఠాపేతి – ‘‘త్వం అత్తనోవ కమ్మేన ఆగన్త్వా అత్తనోవ కమ్మేన గమిస్ససి, ఏసోపి అత్తనో కమ్మేన ఆగన్త్వా అత్తనోవ కమ్మేన గమిస్సతి, త్వం కం కేలాయసీ’’తి ఏవం కమ్మస్సకతపచ్చవేక్ఖణేన చ – ‘‘పరమత్థతో సత్తోయేవ నత్థి, సో త్వం కం కేలాయసీ’’తి ఏవం నిస్సత్తపచ్చవేక్ఖణేన చ. ద్వీహేవాకారేహి సఙ్ఖారమజ్ఝత్తతం సముట్ఠాపేతి – ‘‘ఇదం చీవరం అనుపుబ్బేన వణ్ణవికారతఞ్చేవ జిణ్ణభావఞ్చ ఉపగన్త్వా పాదపుఞ్ఛనచోళకం హుత్వా యట్ఠికోటియా ఛడ్డనీయం భవిస్సతి, సచే పనస్స సామికో భవేయ్య, నాయం ఏవం వినస్సితుం దదేయ్యా’’తి ఏవం అస్సామికభావపచ్చవేక్ఖణేన చ, ‘‘అనద్ధనియం ఇదం తావకాలిక’’న్తి ఏవం తావకాలికభావపచ్చవేక్ఖణేన చ. యథా చ చీవరే, ఏవం పత్తాదీసుపి యోజనా కాతబ్బా.

సత్తసఙ్ఖారకేలాయనపుగ్గలపరివజ్జనతాతి ఏత్థ యో పుగ్గలో గిహి వా అత్తనో పుత్తధీతాదికే, పబ్బజితో వా అత్తనో అన్తేవాసికసమానుపజ్ఝాయకాదికే మమాయతి, సహత్థావ నేసం కేసచ్ఛేదన-సూచికమ్మ-చీవరధోవన-రజన-పత్తపచనాదీని కరోతి, ముహుత్తమ్పి అపస్సన్తో ‘‘అసుకో సామణేరో కుహిం, అసుకో దహరో కుహి’’న్తి భన్తమిగో వియ ఇతో చితో చ ఆలోకేతి, అఞ్ఞేన కేసచ్ఛేదనాదీనం అత్థాయ ‘‘ముహుత్తం తావ అసుకం పేసేథా’’తి యాచియమానోపి ‘‘అమ్హేపి తం అత్తనో కమ్మం న కారేమ, తుమ్హే నం గహేత్వా కిలమేస్సథా’’తి న దేతి, అయం సత్తకేలాయనో నామ. యో పన చీవరపత్తథాలకకత్తరయట్ఠిఆదీని మమాయతి, అఞ్ఞస్స హత్థేన పరామసితుమ్పి న దేతి, తావకాలికం యాచితోపి ‘‘మయమ్పి ఇమం ధనాయన్తా న పరిభుఞ్జామ, తుమ్హాకం కిం దస్సామా’’తి వదతి, అయం సఙ్ఖారకేలాయనో నామ. యో పన తేసు ద్వీసుపి వత్థూసు మజ్ఝత్తో ఉదాసినో, అయం సత్తసఙ్ఖారమజ్ఝత్తో నామ. ఇతి అయం ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఏవరూపం సత్తసఙ్ఖారకేలాయనపుగ్గలం ఆరకా పరివజ్జేన్తస్సాపి, సత్తసఙ్ఖారమజ్ఝత్తపుగ్గలం సేవన్తస్సాపి, ఠాననిసజ్జాదీసు తదుప్పాదనత్థం నిన్నపోణపబ్భారచిత్తస్సాపి ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఉప్పన్నస్స పనస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి.

అసుభనిమిత్తన్తి ఉద్ధుమాతకాదిభేదా దస అసుభారమ్మణా ధమ్మా. యోనిసోమనసికారబహులీకారోతి ఏత్థ పన యోనిసోమనసికారో నామ ఉపాయమనసికారో, పథమనసికారో, ఉప్పాదకమనసికారో. అపిచ ఛ ధమ్మా కామచ్ఛన్దస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – అసుభనిమిత్తస్స ఉగ్గహో, అసుభభావనానుయోగో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి.

దసవిధఞ్హి అసుభనిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి కామచ్ఛన్దో పహీయతి, భావేన్తస్సాపి, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారస్సాపి, చతున్నం పఞ్చన్నం ఆలోపానం ఓకాసే సతి ఉదకం పివిత్వా యాపనసీలతాయ భోజనే మత్తఞ్ఞునోపి. తేనేతం వుత్తం –

‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩);

అసుభకమ్మికతిస్సత్థేరసదిసే అసుభభావనారతే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి కామచ్ఛన్దో పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు దసఅసుభనిమిత్తాయ-సప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా కామచ్ఛన్దస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఇమేహి పన ఛహి ధమ్మేహి పహీనస్స కామచ్ఛన్దస్స అరహత్తమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి.

మేత్తా చేతోవిముత్తీతి ఏత్థ మేత్తాతి వుత్తే అప్పనాపి ఉపచారోపి వట్టతి, చేతోవిముత్తీతి అప్పనాయేవ. యోనిసోమనసికారో వుత్తలక్ఖణోవ. అపిచ ఛ ధమ్మా బ్యాపాదస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – మేత్తానిమిత్తస్స ఉగ్గహో, మేత్తాభావనానుయోగో, కమ్మస్సకతాపచ్చవేక్ఖణతా, పటిసఙ్ఖానబహులతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి.

ఓదిస్సకఅనోదిస్సకదిసాఫరణానఞ్హి అఞ్ఞతరవసేన మేత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి బ్యాపాదో పహీయతి, తథా ఓధిసోఅనోధిసోదిసాఫరణవసేన మేత్తం భావేన్తస్సాపి. ‘‘త్వం ఏతస్స కుద్ధో కిం కరిస్ససి? కిమస్స సీలాదీని నాసేతుం సక్ఖిస్ససి? నను త్వం అత్తనో కమ్మేన ఆగన్త్వా అత్తనో కమ్మేనేవ గమిస్ససి? పరస్స కుజ్ఝనం నామ వీతచ్చికఙ్గారతత్తఅయసలాకగూథాదీని గహేత్వా పరం పహరితుకామతాసదిసం హోతి. ఏసోపి తవ కుద్ధో కిం కరిస్సతి? కిం తే సీలాదీని వినాసేతుం సక్ఖిస్సతి? ఏస అత్తనో కమ్మేన ఆగన్త్వా అత్తనో కమ్మేనేవ గమిస్సతి? అప్పటిచ్ఛితపహేణకం వియ పటివాతం ఖిత్తరజోముట్ఠి వియ చ ఏతస్సేవేస కోధో మత్థకే పతిస్సతీ’’తి ఏవం అత్తనో చ పరస్స చ కమ్మస్సకతం పచ్చవేక్ఖతోపి, ఉభయకమ్మస్సకతం పచ్చవేక్ఖిత్వా పటిసఙ్ఖానే ఠితస్సాపి, అస్సగుత్తత్థేరసదిసే మేత్తాభావనారతే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి బ్యాపాదో పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు మేత్తానిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా బ్యాపాదస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఇమేహి పన ఛహి ధమ్మేహి పహీనస్స బ్యాపాదస్స అనాగామిమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి.

అత్థి భిక్ఖవే అరతీతిఆది వుత్తత్థమేవ. అపి చ ఛ ధమ్మా థినమిద్ధస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – అతిభోజనే నిమిత్తగ్గాహో, ఇరియాపథసమ్పరివత్తనతా, ఆలోకసఞ్ఞామనసికారో, అబ్భోకాసవాసో, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి.

ఆహరహత్థకం, భుత్తవమితకం, తత్రవట్టకం, అలంసాటకం, కాకమాసకభోజనం భుఞ్జిత్వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానే నిసిన్నస్స హి సమణధమ్మం కరోతో థినమిద్ధం మహాహత్థీ వియ ఓత్థరన్తం ఆగచ్ఛతి, చతుపఞ్చఆలోపఓకాసం పన ఠపేత్వా పానీయం పివిత్వా యాపనసీలస్స భిక్ఖునో తం న హోతీతి ఏవం అతిభోజనే నిమిత్తం గణ్హన్తస్సపి థినమిద్ధం పహీయతి. యస్మిం ఇరియాపథే థినమిద్ధం ఓక్కమతి, తతో అఞ్ఞం పరివత్తేన్తస్సాపి, రత్తిం చన్దాలోకదీపాలోకఉక్కాలోకే దివా సూరియాలోకం మనసికరోన్తస్సాపి, అబ్భోకాసే వసన్తస్సాపి, మహాకస్సపత్థేరసదిసే పహీనథినమిద్ధే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి థినమిద్ధం పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు ధుతఙ్గనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా థినమిద్ధస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఇమేహి పన ఛహి ధమ్మేహి పహీనస్స థినమిద్ధస్స అరహత్తమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి.

అత్థి భిక్ఖవే చేతసో వూపసమోతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. అపిచ ఛ ధమ్మా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – బహుస్సుతతా, పరిపుచ్ఛకతా, వినయే పకతఞ్ఞుతా, వుద్ధసేవితతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి.

బాహుసచ్చేనపి హి ఏకం వా ద్వే వా తయో వా చత్తారో వా పఞ్చ వా నికాయే పాళివసేన చ అత్థవసేన చ ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతి, కప్పియాకప్పియపరిపుచ్ఛాబహులస్సాపి, వినయపఞ్ఞత్తియం చిణ్ణవసీభావతాయ పకతఞ్ఞునోపి, వుద్ధే మహల్లకత్థేరే ఉపసఙ్కమన్తస్సాపి, ఉపాలిత్థేరసదిసే వినయధరే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు కప్పియాకప్పియనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఇమేహి పన ఛహి ధమ్మేహి పహీనే ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చే ఉద్ధచ్చస్స అరహత్తమగ్గేన, కుక్కుచ్చస్స అనాగామిమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో హోతీతి.

కుసలాకుసలా ధమ్మాతిఆదీనిపి వుత్తత్థానేవ. అపిచ ఛ ధమ్మా విచికిచ్ఛాయ పహానాయ సంవత్తన్తి – బహుస్సుతతా, పరిపుచ్ఛకతా, వినయే పకతఞ్ఞుతా, అధిమోక్ఖబహులతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి.

బాహుసచ్చేనపి హి ఏకం వా…పే… పఞ్చ వా నికాయే పాళివసేన చ అత్థవసేన చ ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి విచికిచ్ఛా పహీయతి, తీణి రతనాని ఆరబ్భ పరిపుచ్ఛాబహులస్సాపి, వినయే చిణ్ణవసీభావస్సాపి, తీసు రతనేసు ఓకప్పనియసద్ధాసఙ్ఖాతఅధిమోక్ఖబహులస్సాపి, సద్ధాధిముత్తే వక్కలిత్థేరసదిసే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి విచికిచ్ఛా పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు తిణ్ణం రతనానం గుణనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా విచికిచ్ఛాయ పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఇమేహి పన ఛహి ధమ్మేహి పహీనాయ విచికిచ్ఛాయ సోతాపత్తిమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి. ఇతి భగవా ఇమస్మిం సుత్తే దేసనం తీహి భవేహి నివత్తేత్వా అరహత్తేన కూటం గణ్హి. దేసనాపరియోసానే పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణింసు.

౨. పరియాయసుత్తవణ్ణనా

౨౩౩. దుతియే సమ్బహులాతి వినయపరియాయేన తయో జనా సమ్బహులాతి వుచ్చన్తి, తతో పరం సఙ్ఘో. సుత్తన్తపరియాయేన తయో తయో ఏవ, తతో ఉద్ధం సమ్బహులా. ఇధ సుత్తన్తపరియాయేన సమ్బహులాతి వేదితబ్బా. పిణ్డాయ పవిసింసూతి పిణ్డాయ పవిట్ఠా. తే పన న తావ పవిట్ఠా, ‘‘పవిసిస్సామా’’తి నిక్ఖన్తత్తా పన పవిసింసూతి వుత్తా. యథా కిం? యథా ‘‘గామం గమిస్సామీ’’తి నిక్ఖన్తపురిసో తం గామం అపత్తోపి ‘‘కహం ఇత్థన్నామో’’తి వుత్తే ‘‘గామం గతో’’తి వుచ్చతి, ఏవం. పరిబ్బాజకానం ఆరామోతి జేతవనస్స అవిదూరే అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో అత్థి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. సమణో ఆవుసోతి ఆవుసో తుమ్హాకం సత్థా సమణో గోతమో.

మయమ్పి ఖో ఆవుసో సావకానం ఏవం ధమ్మం దేసేమాతి తిత్థియానం సమయే ‘‘పఞ్చ నీవరణా పహాతబ్బా, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావేతబ్బా’’తి ఏతం నత్థి. తే పన ఆరామం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠత్వా అఞ్ఞం ఓలోకేన్తో వియ అఞ్ఞవిహితకా వియ హుత్వా భగవతో ధమ్మదేసనం సుణన్తి. తతో ‘‘సమణో గోతమో ‘ఇదం పజహథ ఇదం భావేథా’తి వదతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా అత్తనో ఆరామం గన్త్వా ఆరామమజ్ఝే ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా ఉపట్ఠాయకఉపట్ఠాయికాహి పరివుతా సీసం ఉక్ఖిపిత్వా కాయం ఉన్నామేత్వా అత్తనో సయమ్భూఞాణేన పటివిద్ధాకారం దస్సేన్తా – ‘‘పఞ్చ నీవరణా నామ పహాతబ్బా, సత్త బోజ్ఝఙ్గా నామ భావేతబ్బా’’తి కథేన్తి.

ఇధ నో ఆవుసోతి ఏత్థ ఇధాతి ఇమస్మిం పఞ్ఞాపనే. కో విసేసోతి కిం అధికం? కో అధిప్పయాసోతి కో అధికప్పయోగో? కిం నానాకరణన్తి కిం నానత్తం? ధమ్మదేసనాయ వా ధమ్మదేసనన్తి యదిదం సమణస్స వా గోతమస్స ధమ్మదేసనాయ సద్ధిం అమ్హాకం ధమ్మదేసనం, అమ్హాకం వా ధమ్మదేసనాయ సద్ధిం సమణస్స గోతమస్స ధమ్మదేసనం ఆరబ్భ నానాకరణం వుచ్చేయ్య, తం కిన్నామాతి వదన్తి. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో.

నేవ అభినన్దింసూతి ‘‘ఏవమేవ’’న్తి న సమ్పటిచ్ఛింసు. నప్పటిక్కోసింసూతి ‘‘నయిదం ఏవ’’న్తి న పటిసేధింసు. కిం పన తే పహోన్తా ఏవం అకంసు, ఉదాహు అప్పహోన్తాతి? పహోన్తా. న హి తే ఏత్తకం కథం కథేతుం న సక్కోన్తి ‘‘ఆవుసో తుమ్హాకం సమయే పఞ్చ నీవరణా పహాతబ్బా నామ నత్థి, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావేతబ్బా నామ నత్థీ’’తి. ఏవం పన తేసం అహోసి – ‘‘అత్థి నో ఏతం కథాపాభతం, మయం ఏతం సత్థు ఆరోచేస్సామ, అథ నో సత్థా మధురధమ్మదేసనం దేసేస్సతీ’’తి.