౩. సతిపట్ఠానసంయుత్తం
౧. అమ్బపాలివగ్గో
౧. అమ్బపాలిసుత్తవణ్ణనా
౩౬౭. సతిపట్ఠానసంయుత్తస్స పఠమే అమ్బపాలివనేతి అమ్బపాలియా నామ రూపూపజీవినియా రోపితే అమ్బవనే. తం కిర తస్సా ఉయ్యానం అహోసి. సా సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పసన్నచిత్తా తత్థ విహారం కారేత్వా తథాగతస్స నియ్యాతేసి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. ఏకాయన్వాయన్తి ఏకాయనో అయం. తత్థ ఏకాయనోతి ఏకమగ్గో. మగ్గస్స హి –
‘‘మగ్గో పన్థో పథో పజ్జో, అఞ్జసం వటుమాయనం;
నావా ఉత్తరసేతూ చ, కుల్లో చ భిసి సఙ్కమో’’తి. (చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేసో ౧౦౧) –
బహూని నామాని. స్వాయం ఇధ అయననామేన వుత్తో. తస్మా ఏకాయన్వాయం, భిక్ఖవే, మగ్గోతి ఏత్థ ఏకమగ్గో. అయం, భిక్ఖవే, మగ్గో, న ద్వేధాపథభూతోతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. మగ్గోతి కేనట్ఠేన మగ్గో? నిబ్బానగమనట్ఠేన, నిబ్బానత్థికేహి మగ్గనీయట్ఠేన చ.
సత్తానం విసుద్ధియాతి రాగాదీహి మలేహి అభిజ్ఝావిసమలోభాదీహి చ ఉపక్కిలేసేహి సంకిలిట్ఠచిత్తానం సత్తానం విసుద్ధత్థాయ. సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయాతి సోకస్స చ పరిదేవస్స చ సమతిక్కమాయ, పహానాయాతి అత్థో. దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయాతి కాయికదుక్ఖస్స చ చేతసికదోమనస్సస్స చాతి ఇమేసం ద్విన్నం అత్థఙ్గమాయ, నిరోధాయాతి అత్థో. ఞాయస్స అధిగమాయాతి ఞాయో వుచ్చతి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, తస్స అధిగమాయ పత్తియాతి వుత్తం హోతి. అయఞ్హి పుబ్బభాగే లోకియో సతిపట్ఠానమగ్గో భావితో లోకుత్తరమగ్గస్స అధిగమాయ సంవత్తతి. తేనాహ ‘‘ఞాయస్స అధిగమాయా’’తి. నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయాతి తణ్హావానవిరహితత్తా నిబ్బానన్తి లద్ధనామస్స అమతస్స సచ్ఛికిరియాయ, అత్తపచ్చక్ఖాయాతి వుత్తం హోతి. అయఞ్హి మగ్గో భావితో అనుపుబ్బేన నిబ్బానసచ్ఛికిరియం సాధేతి. తేనాహ ‘‘నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయా’’తి.
ఏవం భగవతా సత్తహి పదేహి ఏకాయనమగ్గస్స వణ్ణో భాసితో, సో కస్మాతి చే? భిక్ఖూనం ఉస్సాహజననత్థం. వణ్ణభాసనఞ్హి సుత్వా తే భిక్ఖూ – ‘‘అయం కిర మగ్గో హదయసన్తాపభూతం సోకం, వాచావిప్పలాపభూతం పరిదేవం, కాయికఅసాతభూతం దుక్ఖం, చేతసికఅసాతభూతం దోమనస్సన్తి చత్తారో ఉపద్దవే హరతి. విసుద్ధిం, ఞాయం, నిబ్బానన్తి తయో విసేసే ఆవహతీ’’తి ఉస్సాహజాతా ఇమం దేసనం ఉగ్గహేతబ్బం పరియాపుణితబ్బం, ధారేతబ్బం, ఇమఞ్చ మగ్గం భావేతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి. ఇతి తేసం భిక్ఖూనం ఉస్సాహజననత్థం వణ్ణం అభాసి కమ్బలవాణిజాదయో కమ్బలాదీనం వణ్ణం వియ.
యదిదన్తి నిపాతో, యే ఇమేతి అయమస్స అత్థో. చత్తారోతి గణనపరిచ్ఛేదో. తేన ‘‘న తతో హేట్ఠా, న ఉద్ధ’’న్తి సతిపట్ఠానపరిచ్ఛేదం దీపేతి. సతిపట్ఠానాతి తయో సతిపట్ఠానా సతిగోచరోపి, తిధా పటిపన్నేసు సావకేసు సత్థునో పటిఘానునయవీతివత్తతాపి, సతిపి. ‘‘చతున్నం, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ దేసేస్సామి తం సుణాథ. కో చ, భిక్ఖవే, కాయస్స సముదయో? ఆహరసముదయా కాయసముదయో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౪౦౮) హి సతిగోచరో సతిపట్ఠానన్తి వుత్తో. తథా ‘‘కాయో ఉపట్ఠానం, నో సతి, సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చా’’తిఆదీసుపి (పటి. మ. ౨.౩౫). తస్స అత్థో – పతిట్ఠాతి అస్మిన్తి పట్ఠానం. కా పతిట్ఠాతి? సతి. సతియా పట్ఠానం సతిపట్ఠానం. పధానం ఠానన్తి వా పట్ఠానం. సతియా పట్ఠానం సతిపట్ఠానం హత్థిట్ఠానఅస్సట్ఠానాదీని వియ.
‘‘తయో సతిపట్ఠానా, యదరియో సేవతి, యదరియో సేవమానో సత్థా గణమనుసాసితుమరహతీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౧౧) ఏత్థ తిధా పటిపన్నేసు సావకేసు సత్థునో పటిఘానునయవీతివత్తతా సతిపట్ఠానన్తి వుత్తా. తస్సత్థో – పట్ఠపేతబ్బతో పట్ఠానం, పవత్తయితబ్బతోతి అత్థో. కేన పట్ఠపేతబ్బోతి? సతియా. సతియా పట్ఠానం సతిపట్ఠానన్తి.
‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా భావితా బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౪౭; సం. ని. ౫.౯౮౯) పన సతియేవ సతిపట్ఠానన్తి వుత్తా. తస్సత్థో – పతిట్ఠాతీతి పట్ఠానం, ఉపట్ఠాతి ఓక్కన్దిత్వా పక్ఖన్దిత్వా పవత్తతీతి అత్థో. సతియేవ పట్ఠానం సతిపట్ఠానం. అథ వా సరణట్ఠేన సతి, ఉపట్ఠానట్ఠేన పట్ఠానం, ఇతి సతి చ సా పట్ఠానఞ్చాతిపి సతిపట్ఠానం. ఇదమిధ అధిప్పేతం.
యది ఏవం కస్మా ‘‘సతిపట్ఠానా’’తి బహువచనం కతన్తి? సతీనం బహుత్తా. ఆరమ్మణభేదేన హి బహుకా సతియో. అథ ‘‘మగ్గో’’తి కస్మా ఏకవచనన్తి? మగ్గనట్ఠేన ఏకత్తా. చతస్సోపి హి ఏతా సతియో మగ్గనట్ఠేన ఏకత్తం గచ్ఛన్తి. వుతఞ్హేతం ‘‘మగ్గోతి కేనట్ఠేన మగ్గో? నిబ్బానమగ్గనట్ఠేన, నిబ్బానత్థికేహి మగ్గనీయట్ఠేన చా’’తి. చతస్సోపి చేతా అపరభాగే కాయాదీసు ఆరమ్మణేసు కిచ్చం సాధయమానా నిబ్బానం గచ్ఛన్తి, ఆదితో పట్ఠాయ చ నిబ్బానత్థికేహి మగ్గియన్తీతి తస్మా చతస్సోపి ఏకో మగ్గోతి వుత్తా. ఏవఞ్చ సతి వచనానుసన్ధినా సానుసన్ధికావ దేసనా హోతి.
కతమే చత్తారోతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. కాయేతి రూపకాయే. కాయానుపస్సీతి కాయం అనుపస్సనసీలో, కాయం వా అనుపస్సమానో. అయఞ్హి భిక్ఖు ఇమం కాయం అనిచ్చానుపస్సనాదీనం సత్తన్నం అనుపస్సనానం వసేన అనిచ్చతో అనుపస్సతి, నో నిచ్చతో, దుక్ఖతో అనుపస్సతి, నో సుఖతో, అనత్తతో అనుపస్సతి, నో అత్తతో, నిబ్బిన్దతి, నో నన్దతి, విరజ్జతి, నో రజ్జతి, నిరోధేతి, నో సముదేతి, పటినిస్సజ్జతి, నో ఆదియతి. సో తం అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతి, దుక్ఖతో అనుపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞం పజహతి, అనత్తతో అనుపస్సన్తో అత్తసఞ్ఞం పజహతి, నిబ్బిన్దన్తో నన్దిం పజహతి, విరజ్జన్తో రాగం పజహతి, నిరోధేన్తో సముదయం పజహతి, పటినిస్సజ్జన్తో ఆదానం పజహతీతి వేదితబ్బో.
విహరతీతి ఇరీయతి. ఆతాపీతి తీసు భవేసు కిలేసే ఆతపతీతి ఆతాపో, వీరియస్సేతం నామం. ఆతాపో అస్స అత్థీతి ఆతాపీ. సమ్పజానోతి సమ్పజఞ్ఞసఙ్ఖాతేన ఞాణేన సమన్నాగతో. సతిమాతి కాయపరిగ్గాహికాయ సతియా సమన్నాగతో. అయం పన యస్మా సతియా ఆరమ్మణం పరిగ్గహేత్వా పఞ్ఞాయ అనుపస్సతి. న హి సతివిరహితస్స అనుపస్సనా నామ అత్థి, తేనేవాహ ‘‘సతిఞ్చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సబ్బత్థికం వదామీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪). తస్మా ఏత్థ ‘‘కాయే కాయానుపస్సీ విహరతీ’’తి ఏత్తావతా కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం వుత్తం హోతి. అథ వా యస్మా అనాతాపినో అన్తోసఙ్ఖేపో అన్తరాయకరో హోతి, అసమ్పజానో ఉపాయపరిగ్గహే అనుపాయపరివజ్జనే చ సమ్ముయ్హతి, ముట్ఠస్సతి ఉపాయాపరిచ్చాగే అనుపాయాపరిగ్గహే చ అసమత్థో హోతి, తేనస్స తం కమ్మట్ఠానం న సమ్పజ్జతి. తస్మా యేసం ధమ్మానం ఆనుభావేన తం సమ్పజ్జతి, తేసం దస్సనత్థం ‘‘ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా’’తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
ఇతి కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం సమ్పయోగఙ్గఞ్జస్స దస్సేత్వా ఇదాని పహానఙ్గం దస్సేతుం వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సన్తి వుత్తం. తత్థ వినేయ్యాతి తదఙ్గవినయేన వా విక్ఖమ్భనవినయేన వా వినయిత్వా. లోకేతి తస్మింయేవ కాయే. కాయో హి ఇధ లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకోతి అధిప్పేతో. యస్మా పనస్స న కాయమత్తేయేవ అభిజ్ఝాదోమనస్సం పహీయతి, వేదనాదీసుపి పహీయతి ఏవ. తస్మా ‘‘పఞ్చపి ఉపాదానక్ఖన్ధా లోకో’’తి విభఙ్గే (విభ. ౩౬౨) వుత్తం. లోకసఙ్ఖాతత్తా వా తేసం ధమ్మానం అత్థుద్ధారనయేనేతం వుత్తం. యం పనాహ ‘‘తత్థ కతమో లోకో, స్వేవ కాయో లోకో’’తి, అయమేవేత్థ అత్థో. తస్మిం లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం వినేయ్యాతి ఏవం సమ్బన్ధో దట్ఠబ్బో.
వేదనాసూతి ఏత్థ తిస్సో వేదనా, తా చ లోకియా ఏవ, చిత్తమ్పి లోకియం, తథా ధమ్మా. యథా పన వేదనా అనుపస్సితబ్బా, తథా అనుపస్సన్తో ఏస వేదనానుపస్సీతి వేదితబ్బో. ఏస నయో చిత్తధమ్మేసు. కథఞ్చ వేదనా అనుపస్సితబ్బాతి? సుఖా తావ వేదనా దుక్ఖతో, దుక్ఖా సల్లతో, అదుక్ఖమసుఖా అనిచ్చతో. యథాహ –
‘‘యో సుఖం దుక్ఖతో అద్ద, దుక్ఖమద్దక్ఖి సల్లతో;
అదుక్ఖమసుఖం సన్తం, అద్దక్ఖి నం అనిచ్చతో;
స వే సమ్మద్దసో భిక్ఖు, ఉపసన్తో చరిస్సతీ’’తి.
సబ్బా ఏవ చేతా దుక్ఖాతిపి అనుపస్సితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యంకిఞ్చి వేదయితం, సబ్బం తం దుక్ఖస్మిన్తి వదామీ’’తి (సం. ని. ౪.౨౫౯). సుఖదుక్ఖతోపి చ అనుపస్సితబ్బా, యథాహ – ‘‘సుఖా ఖో, ఆవుసో విసాఖ, వేదనా ఠితిసుఖా విపరిణామదుక్ఖా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫) సబ్బం విత్థారేతబ్బం. అపిచ అనిచ్చాదిసత్తఅనుపస్సనావసేనపి అనుపస్సితబ్బా.
చిత్తధమ్మేసుపి చిత్తం తావ ఆరమ్మణాధిపతిసహజాతభూమికమ్మవిపాకకిరియాదినానత్తభేదానం అనిచ్చాదిఅనుపస్సనానం సరాగాదీనఞ్చ భేదానం వసేన అనుపస్సితబ్బం. ధమ్మా సలక్ఖణసామఞ్ఞలక్ఖణానం సుఞ్ఞతధమ్మస్స అనిచ్చాదిసత్తఅనుపస్సనానం ‘‘సన్తం వా అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్ద’’న్తిఆదీనఞ్చ పభేదానం వసేన అనుపస్సితబ్బా. సేసం వుత్తనయమేవ. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన దీఘమజ్ఝిమట్ఠకథాసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩ ఆదయో; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౫ ఆదయో) సతిపట్ఠానవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
౨. సతిసుత్తవణ్ణనా
౩౬౮. దుతియే సతోతి కాయాదిఅనుపస్సనాసతియా సమన్నాగతో. సమ్పజానోతి చతుసమ్పజఞ్ఞపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. అభిక్కన్తే పటిక్కన్తేతి ఏత్థ అభిక్కన్తం వుచ్చతి గమనం, పటిక్కన్తం నివత్తనం, తదుభయమ్పి చతూసు ఇరియాపథేసు లబ్భతి. గమనే తావ పురతో కాయం అభిహరన్తో అభిక్కమతి నామ, పటినివత్తన్తో పటిక్కమతి నామ. ఠానేపి ఠితకోవ కాయం పురతో ఓనమన్తో అభిక్కమతి నామ, పచ్ఛతో అపనామేన్తో పటిక్కమతి నామ. నిసజ్జాయపి నిసిన్నకోవ ఆసనస్స పురిమఅఙ్గాభిముఖో సంసరన్తో అభిక్కమతి నామ, పచ్ఛిమఅఙ్గప్పదేసం పచ్చాసంసరన్తో పటిక్కమతి నామ. నిపజ్జనేపి ఏసేవ నయో.
సమ్పజానకారీ హోతీతి సమ్పజఞ్ఞేన సబ్బకిచ్చకారీ, సమ్పజఞ్ఞస్సేవ వా కారీ. సో హి అభిక్కన్తాదీసు సమ్పజఞ్ఞం కరోతేవ, న కత్థచి సమ్పజఞ్ఞవిరహితో హోతి.
తత్థ సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం, సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం, గోచరసమ్పజఞ్ఞం, అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞన్తి చతుబ్బిధం సమ్పజఞ్ఞం. తత్థ అభిక్కమనచిత్తే ఉప్పన్నే చిత్తవసేనేవ అగన్త్వా ‘‘కిం ను మే ఏత్థ గతేన అత్థో అత్థి, నత్థీ’’తి అత్థానత్థం పరిగ్గణ్హిత్వా అత్థపరిగ్గణ్హనం సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం. తత్థ చ అత్థోతి చేతియదస్సనబోధిదస్సనసఙ్ఘదస్సనథేరదస్సనఅసుభదస్సనాదివసేన ధమ్మతో వడ్ఢి. చేతియం దిస్వాపి హి బుద్ధారమ్మణం, సఙ్ఘదస్సనేన సఙ్ఘారమ్మణం పీతిం ఉప్పాదేత్వా తదేవ ఖయతో సమ్మసన్తో అరహత్తం పాపుణాతి. మహావిహారస్మిఞ్హి దక్ఖిణద్వారే ఠత్వా మహాచేతియం ఓలోకేన్తా తింససహస్సభిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణింసు, తథా పచ్ఛిమద్వారే ఉత్తరద్వారే పాచీనద్వారే చ, తథా పఞ్హమణ్డపట్ఠానే అభయవాపిపాళియం, థూపారామద్వారే నగరస్స దక్ఖిణద్వారే అనురాధవాపిపాళియం.
మహాఅరియవంసభాణకత్థేరో పనాహ ‘‘కిం తుమ్హే వదథ, మహాచేతియస్స సమన్తా కుచ్ఛివేదికాయ హేట్ఠిమభాగతో పట్ఠాయ పఞ్ఞాయనట్ఠానే యత్థ యత్థ ద్వే పాదా సక్కా హోన్తి సమం పతిట్ఠాపేతుం, తత్థ తత్థ ఏకపదుద్ధారే తింసతింస భిక్ఖుసహస్సాని అరహత్తం పాపుణింసూతి సక్కా వతు’’న్తి. అపరో పన మహాథేరో ఆహ – ‘‘మహాచేతియతలే ఆకిణ్ణవాలికాయ బహుతరా భిక్ఖూ అరహత్తం పత్తా’’తి. థేరే దిస్వా తేసం ఓవాదే పతిట్ఠాయ అసుభం దిస్వా తత్థ పఠమం ఝానం ఉప్పాదేత్వా తదేవ ఖయతో సమ్మసన్తో అరహత్తం పాపుణాతి. తస్మా ఏతేసం దస్సనం సాత్థం. కేచి పన – ‘‘ఆమిసతోపి వడ్ఢి అత్థోయేవ, తం నిస్సాయ బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ పటిపన్నత్తా’’తి వదన్తి.
తస్మిం పన గమనే సప్పాయాసప్పాయం పరిగ్గణ్హిత్వా సప్పాయపరిగ్గణ్హనం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం. సేయ్యథిదం? చేతియదస్సనం తావ సాత్థం. సచే పన చేతియస్స మహాపూజాయ దసద్వాదసయోజనన్తరే పరిసా సన్నిపతన్తి, అత్తనో విభవానురూపా ఇత్థియోపి పురిసాపి అలఙ్కతపటియత్తా చిత్తకమ్మరూపకాని వియ సఞ్చరన్తి. తత్ర చస్స ఇట్ఠే ఆరమ్మణే లోభో, అనిట్ఠే పటిఘో, అసమపేక్ఖనే మోహో ఉప్పజ్జతి, కాయసంసగ్గే కాయసంసగ్గాపత్తిం ఆపజ్జతి, జీవితబ్రహ్మచరియానం వా అన్తరాయో చ హోతి. ఏవం తం ఠానం అసప్పాయం హోతి, వుత్తప్పకారఅన్తరాయాభావే సప్పాయం. సఙ్ఘదస్సనమ్పి సాత్థం. సచే పన అన్తోగామే మహామణ్డపం కారేత్వా సబ్బరత్తిం ధమ్మస్సవనం కారేన్తేసు మనుస్సేసు వుత్తప్పకారేనేవ జనసన్నిపాతో చేవ అన్తరాయో చ హోతి, ఏవం తం ఠానం అసప్పాయం, అన్తరాయాభావే సప్పాయం. మహాపరివారానం థేరానం దస్సనేపి ఏసేవ నయో.
అసుభదస్సనమ్పి సాత్థం. తదత్థదీపనత్థఞ్చ ఇదం వత్థు – ఏకో కిర దహరభిక్ఖు సామణేరం గహేత్వా దన్తకట్ఠత్థాయ గతో. సామణేరో మగ్గా ఓక్కమిత్వా పురతో గచ్ఛన్తో అసుభం దిస్వా పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తదేవ పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో తీణి ఫలాని సచ్ఛికత్వా ఉపరిమగ్గత్థాయ కమ్మట్ఠానం పరిగ్గహేత్వా అట్ఠాసి. దహరో తం అపస్సన్తో ‘‘సామణేరా’’తి పక్కోసి. సో – ‘‘మయా పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ భిక్ఖునా సద్ధిం ద్వే కథా నామ న కథితపుబ్బా, అఞ్ఞస్మిమ్పి దివసే ఉపరివిసేసం నిబ్బత్తేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘కిం, భన్తే,’’తి పటివచనం అదాసి. ‘‘ఏహీ’’తి వుత్తే ఏకవచనేనేవ ఆగన్త్వా – ‘‘భన్తే, ఇమినా తావ మగ్గేన గన్త్వా మయా ఠితోకాసే ముహుత్తం పురత్థాభిముఖా హుత్వా ఓలోకేథా’’తి ఆహ. సో తథా కత్వా తేన పత్తవిసేసమేవ పాపుణి. ఏవం ఏకం అసుభం ద్విన్నం జనానం అత్థాయ జాతం. ఏవం సాత్థమ్పి పనేతం పురిసస్స మాతుగామాసుభం అసప్పాయం, మాతుగామస్స చ పురిసాసుభం, సభాగమేవ సప్పాయన్తి ఏవం సప్పాయపరిగ్గణ్హనం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం.
ఏవం పరిగ్గహితసాత్థసప్పాయస్స పన అట్ఠతింసకమ్మట్ఠానేసు అత్తనో చిత్తరుచికం కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతం గోచరం ఉగ్గహేత్వా భిక్ఖాచారగోచరే తం గహేత్వావ గమనం గోచరసమ్పజఞ్ఞం నామ.
తస్సావిభావత్థం ఇదం చతుక్కం వేదితబ్బం – ఇధేకచ్చో భిక్ఖు హరతి న పచ్చాహరతి, ఏకచ్చో పచ్చాహరతి న హరతి, ఏకచ్చో పన నేవ హరతి న పచ్చాహరతి, ఏకచ్చో హరతి చ పచ్చాహరతి చ.
తత్థ యో భిక్ఖు దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ చ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేత్వా తథా రత్తియా పఠమం యామం మజ్ఝిమయామే సేయ్యం కప్పేత్వా, పచ్ఛిమయామేపి నిసజ్జాచఙ్కమేహి వీతినామేత్వా, పగేవ చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణవత్తం కత్వా బోధిరుక్ఖే ఉదకం ఆసిఞ్చిత్వా పానీయం పరిభోజనీయం పచ్చుపట్ఠపేత్వా ఆచరియుపజ్ఝాయవత్తాదీని సమాదాయ వత్తతి. సో సరీరపరికమ్మం కత్వా సేనాసనం పవిసిత్వా ద్వే తయో పల్లఙ్కే ఉసుమం గాహాపేన్తో కమ్మట్ఠానమనుయుఞ్జిత్వా భిక్ఖాచారవేలాయ ఉట్ఠహిత్వా కమ్మట్ఠానసీసేనేవ పత్తచీవరమాదాయ సేనాసనతో నిక్ఖమిత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తోవ చేతియఙ్గణం గన్త్వా సచే బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానం హోతి, తం అవిస్సజ్జేత్వావ చేతియఙ్గణం పవిసతి. అఞ్ఞం చే కమ్మట్ఠానం హోతి, సోపానపాదమూలే ఠత్వా హత్థేన గహితభణ్డం వియ తం ఠపేత్వా బుద్ధారమ్మణం పీతిం గహేత్వా చేతియఙ్గణం ఆరుయ్హ మహన్తం చేతియం చే, తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా చతూసు ఠానేసు వన్దితబ్బం, ఖుద్దకం చే, తథేవ పదక్ఖిణం కత్వా అట్ఠసు ఠానేసు వన్దితబ్బం. చేతియం వన్దిత్వా బోధియఙ్గణం పత్తేనాపి బుద్ధస్స భగవతో సమ్ముఖా వియ నిపచ్చకారం దస్సేత్వా బోధి వన్దితబ్బా. సో ఏవం చేతియఞ్చ బోధిఞ్చ వన్దిత్వా పటిసామితట్ఠానం గన్త్వా పటిసామితభణ్డకం హత్థేన గణ్హన్తో వియ నిక్ఖిత్తకమ్మట్ఠానం గహేత్వా గామసమీపే కమ్మట్ఠానసీసేనేవ చీవరం పారుపిత్వా గామం పిణ్డాయ పవిసతి.
అథ నం మనుస్సా దిస్వా ‘‘అయ్యో నో ఆగతో’’తి పచ్చుగ్గన్త్వా పత్తం గహేత్వా ఆసనసాలాయ వా గేహే వా నిసీదాపేత్వా యాగుం దత్వా యావ భత్తం న నిట్ఠాతి, తావ పాదే ధోవిత్వా మక్ఖేత్వా పురతో నిసీదిత్వా పఞ్హం వా పుచ్ఛన్తి, ధమ్మం వా సోతుకామా హోన్తి. సచేపి న కథాపేన్తి, జనసఙ్గహణత్థం ధమ్మకథా నామ కాతబ్బాయేవాతి అట్ఠకథాచరియా వదన్తి. ధమ్మకథా హి కమ్మట్ఠానవినిముత్తా నామ నత్థి, తస్మా కమ్మట్ఠానసీసేనేవ ధమ్మం కథేత్వా కమ్మట్ఠానసీసేనేవ ఆహారం పరిభుఞ్జిత్వా అనుమోదనం కత్వా నివత్తియమానేహిపి మనుస్సేహి అనుగతోవ గామతో నిక్ఖమిత్వా తత్థ తే నివత్తేత్వా మగ్గం పటిపజ్జతి.
అథ నం పురేతరం నిక్ఖమిత్వా బహిగామే కతభత్తకిచ్చా సామణేరదహరభిక్ఖూ దిస్వా పచ్చుగ్గన్త్వా పత్తచీవరమస్స గణ్హన్తి. పోరాణకభిక్ఖూ కిర న ‘‘అమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో ఆచరియో’’తి ముఖం ఓలోకేత్వా వత్తం కరోన్తి, సమ్పత్తపరిచ్ఛేదేనేవ కరోన్తి. తే తం పుచ్ఛన్తి – ‘‘భన్తే, ఏతే మనుస్సా తుమ్హాకం కిం హోన్తి, మాతిపక్ఖతో సమ్బన్ధా పితిపక్ఖతో’’తి? కిం దిస్వా పుచ్ఛథాతి? తుమ్హేసు ఏతేసం పేమం బహుమానన్తి. ‘‘ఆవుసో, యం మాతాపితూహిపి దుక్కరతరం, తం ఏతే అమ్హాకం కరోన్తి, పత్తచీవరమ్పి నో ఏతేసం సన్తకమేవ, ఏతేసం ఆనుభావేన నేవ భయే భయం, న ఛాతకే ఛాతకం జానామ, ఏదిసా నామ అమ్హాకం ఉపకారినో నత్థీ’’తి తేసం గుణే కథయన్తో గచ్ఛతి. అయం వుచ్చతి హరతి న పచ్చాహరతీతి.
యస్స పన పగేవ వుత్తప్పకారం వత్తపటిపత్తిం కరోన్తస్స కమ్మజతేజో పజ్జలతి, అనుపాదిణ్ణకం ముఞ్చిత్వా ఉపాదిణ్ణకం గణ్హాతి, సరీరతో సేదా ముచ్చన్తి, కమ్మట్ఠానవీథిం నారోహతి, సో పగేవ పత్తచీవరమాదాయ వేగసావ చేతియం వన్దిత్వా గోరూపానం నిక్ఖమనవేలాయమేవ గామం యాగుభిక్ఖాయ పవిసిత్వా యాగుం లభిత్వా ఆసనసాలం గన్త్వా పివతి. అథస్స ద్విత్తిక్ఖత్తుం అజ్ఝోహరణమత్తేనేవ కమ్మజతేజో ఉపాదిణ్ణకం ముఞ్చిత్వా అనుపాదిణ్ణకం గణ్హాతి, ఘటసతేన న్హాతో వియ తేజోధాతుపరిళాహనిబ్బానం పత్వా కమ్మట్ఠానసీసేన యాగుం పరిభుఞ్జిత్వా పత్తఞ్చ ముఖఞ్చ ధోవిత్వా అన్తరాభత్తే కమ్మట్ఠానం మనసికత్వా అవసేసట్ఠానే పిణ్డాయ చరిత్వా కమ్మట్ఠానసీసేన ఆహారం పరిభుఞ్జిత్వా తతో పట్ఠాయ పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం ఉపట్ఠహమానం కమ్మట్ఠానం గహేత్వావ ఆగచ్ఛతి. అయం వుచ్చతి పచ్చాహరతి న హరతీతి. ఏదిసా చ భిక్ఖూ యాగుం పివిత్వా విపస్సనం ఆరభిత్వా బుద్ధసాసనే అరహత్తం పత్తా నామ గణనపథం వీతివత్తా. సీహళదీపేయేవ తేసు తేసు గామేసు ఆసనసాలాయం న తం ఆసనమత్థి, యత్థ యాగుం పివిత్వా అరహత్తం పత్తా భిక్ఖూ నత్థీతి.
యో పన పమాదవిహారీ హోతి నిక్ఖిత్తధురో, సబ్బవత్తాని భిన్దిత్వా పఞ్చవిధచేతోవినిబన్ధబద్ధచిత్తో విహరన్తో ‘‘కమ్మట్ఠానం నామ అత్థీ’’తిపి సఞ్ఞం అకత్వా గామం పిణ్డాయ పవిసిత్వా అననులోమికేన గిహిసంసగ్గేన సంసట్ఠో చరిత్వా చ భుఞ్జిత్వా చ తుచ్ఛో నిక్ఖమతి. అయం వుచ్చతి నేవ హరతి న పచ్చాహరతీతి.
యో పనాయం హరతి చ పచ్చాహరతి చాతి వుత్తో, సో గతపచ్చాగతికవత్తవసేన వేదితబ్బో. అత్తకామా హి కులపుత్తా సాసనే పబ్బజిత్వా దసపి వీసమ్పి తింసమ్పి చత్తాలీసమ్పి పఞ్ఞాసమ్పి సతమ్పి ఏకతో వసన్తా కతికవత్తం కత్వా విహరన్తి ‘‘ఆవుసో, తుమ్హే న ఇణట్టా, న భయట్టా, న జీవికాపకతా పబ్బజితా, దుక్ఖా ముచ్చితుకామా పనేత్థ పబ్బజితా, తస్మా గమనే ఉప్పన్నకిలేసం గమనేయేవ నిగ్గణ్హథ, ఠానే, నిసజ్జాయ, సయనే ఉప్పన్నకిలేసం సయనేయేవ నిగ్గణ్హథా’’తి. తే ఏవం కతికవత్తం కత్వా భిక్ఖాచారం గచ్ఛన్తా అడ్ఢఉసభఉసభఅడ్ఢగావుతగావుతన్తరేసు పాసాణా హోన్తి, తాయ సఞ్ఞాయ కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తావ గచ్ఛన్తి. సచే కస్సచి గమనే కిలేసో ఉప్పజ్జతి, తత్థేవ నం నిగ్గణ్హాతి. తథా అసక్కోన్తో తిట్ఠతి. అథస్స పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తోపి తిట్ఠతి, సో ‘‘అయం భిక్ఖు తుయ్హం ఉప్పన్నవితక్కం జానాతి, అననుచ్ఛవికం తే ఏత’’న్తి అత్తానం పటిచోదేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా తత్థేవ అరియభూమిం ఓక్కమతి, తథా అసక్కోన్తో నిసీదతీతి సో ఏవ నయో. అరియభూమిం ఓక్కమితుం అసక్కోన్తోపి, తం కిలేసం విక్ఖమ్భేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తోవ గచ్ఛతి, న కమ్మట్ఠానవిప్పయుత్తేన చిత్తేన పాదం ఉద్ధరతి. ఉద్ధరతి చే, పటినివత్తిత్వా పురిమపదేసంయేవ ఏతి ఆలిన్దకవాసీ మహాఫుస్సదేవత్థేరో వియ.
సో కిర ఏకూనవీసతి వస్సాని గతపచ్చాగతికవత్తం పూరేన్తో ఏవ విహాసి. మనుస్సాపి సుదం అన్తరామగ్గే కసన్తా చ వపన్తా చ మద్దన్తా చ కమ్మాని చ కరోన్తా థేరం తథా గచ్ఛన్తం దిస్వా – ‘‘అయం థేరో పునప్పునం నివత్తిత్వా గచ్ఛతి, కిం ను ఖో మగ్గమూళ్హో, ఉదాహు కిఞ్చి పముట్ఠో’’తి సముల్లపన్తి. సో తం అనాదియిత్వా కమ్మట్ఠానయుత్తచిత్తేనేవ సమణధమ్మం కరోన్తో వీసతివస్సబ్భన్తరే అరహత్తం పాపుణి. అరహత్తప్పత్తదివసే చస్స చఙ్కమనకోటియం అధివత్థా దేవతా అఙ్గులీహి దీపం ఉజ్జాలేత్వా అట్ఠాసి. చత్తారోపి మహారాజానో సక్కో చ దేవానమిన్దో బ్రహ్మా చ సహమ్పతి ఉపట్ఠానం ఆగమంసు. తఞ్చ ఓభాసం దిస్వా వనవాసీమహాతిస్సత్థేరో తం దుతియదివసే పుచ్ఛి – ‘‘రత్తిభాగే ఆయస్మతో సన్తికే ఓభాసో అహోసి, కిం సో ఓభాసో’’తి? థేరో విక్ఖేపం కరోన్తో ‘‘ఓభాసో నామ దీపోభాసోపి హోతి, మణిఓభాసోపీ’’తి ఏవమాదిమాహ. తతో ‘‘పటిచ్ఛాదేథ తుమ్హే’’తి నిబద్ధో ఆమాతి పటిజానిత్వా ఆరోచేసి.
కాళవల్లిమణ్డపవాసీమహానాగత్థేరో వియ చ. సోపి కిర గతపచ్చాగతికవత్తం పూరేన్తో పఠమం తావ ‘‘భగవతో మహాపధానం పూజేస్సామీ’’తి సత్త వస్సాని ఠానచఙ్కమమేవ అధిట్ఠాసి. పున సోళస వస్సాని గతపచ్చాగతికవత్తం పూరేత్వా అరహత్తం పాపుణి. సో కమ్మట్ఠానయుత్తేనేవ చిత్తేన పాదం ఉద్ధరన్తో విప్పయుత్తేన ఉద్ధటే పటినివత్తన్తో గామసమీపం గన్త్వా ‘‘గావీ ను పబ్బజితో నూ’’తి ఆసఙ్కనీయపదేసే ఠత్వా చీవరం పారుపిత్వా కచ్ఛకరకతో ఉదకేన పత్తం ధోవిత్వా ఉదకగణ్డూసం కరోతి. కిం కారణా? ‘‘మా మే భిక్ఖం దాతుం వా వన్దితుం వా ఆగతే మనుస్సే ‘దీఘాయుకా హోథా’తి వచనమత్తేనాపి కమ్మట్ఠానవిక్ఖేపో అహోసీ’’తి ‘‘అజ్జ, భన్తే, కతిమీ’’తి దివసం వా భిక్ఖుగణనం వా పఞ్హం వా పుచ్ఛితో పన ఉదకం గిలిత్వా ఆరోచేతి. సచే దివసాదిపుచ్ఛకా న హోన్తి, నిక్ఖమనవేలాయం గామద్వారే నిట్ఠుభిత్వా యాతి.
కలమ్బతిత్థవిహారే వస్సూపగతా పఞ్ఞాస భిక్ఖూ వియ చ. తే కిర ఆసాళ్హిపుణ్ణమియం కతికవత్తం అకంసు – ‘‘అరహత్తం అపత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం నాలపిస్సామా’’తి. గామఞ్చ పిణ్డాయ పవిసన్తా ఉదకగణ్డూసం కత్వా పవిసింసు. దివసాదీసు పుచ్ఛితేసు వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జింసు. తత్థ మనుస్సా నిట్ఠుభనం దిస్వా జానింసు – ‘‘అజ్జేకో ఆగతో, అజ్జ ద్వే’’తి. ఏవఞ్చ చిన్తేసుం – ‘‘కిం ను ఖో ఏతే అమ్హేహేవ సద్ధిం న సల్లపన్తి, ఉదాహు అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి. యది అఞ్ఞమఞ్ఞం న సల్లపన్తి, అద్ధా వివాదజాతా భవిస్సన్తి. ఏథ నే అఞ్ఞమఞ్ఞం ఖమాపేస్సామా’’తి సబ్బే విహారం గన్త్వా పఞ్ఞాసాయ భిక్ఖూసు ద్వేపి భిక్ఖూ ఏకోకాసే నాద్దసంసు. తతో యో తేసు చక్ఖుమా పురిసో, సో ఆహ – ‘‘న భో కలహకారకానం ఓకాసో ఈదిసో హోతి, సుసమ్మట్ఠం చేతియఙ్గణం బోధియఙ్గణం, సునిక్ఖిత్తా సమ్మజ్జనియో, సుపట్ఠితం పానీయం పరిభోజనీయ’’న్తి. తే తతోవ నివత్తా. తేపి భిక్ఖూ అన్తోతేమాసేయేవ అరహత్తం పత్వా మహాపవారణాయం విసుద్ధిపవారణం పవారేసుం.
ఏవం కాళవల్లిమణ్డపవాసీ మహానాగత్థేరో వియ, కలమ్బతిత్థవిహారే వస్సూపగతా భిక్ఖూ వియ చ కమ్మట్ఠానయుత్తేనేవ చిత్తేన పాదం ఉద్ధరన్తో గామసమీపం గన్త్వా ఉదకగణ్డూసం కత్వా వీథియో సల్లక్ఖేత్వా యత్థ సురాసోణ్డధుత్తాదయో కలహకారకా చణ్డహత్థిఅస్సాదయో వా నత్థి, తం వీథిం పటిపజ్జతి. తత్థ చ పిణ్డాయ చరమానో న తురితతురితో వియ జవేన గచ్ఛతి. న హి జవేన పిణ్డపాతికధుతఙ్గం నామ కిఞ్చి అత్థి. విసమభూమిభాగపత్తం పన ఉదకసకటం వియ నిచ్చలో హుత్వా గచ్ఛతి. అనుఘరం పవిట్ఠో చ దాతుకామం వా అదాతుకామం వా సల్లక్ఖేతుం తదనురూపం కాలం ఆగమేన్తో భిక్ఖం గహేత్వా అన్తోగామే వా బహిగామే వా విహారమేవ వా ఆగన్త్వా యథాఫాసుకే పతిరూపే ఓకాసే నిసీదిత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో ఆహారే పటికూలసఞ్ఞం ఉపట్ఠపేత్వా అక్ఖబ్భఞ్జనవణలేపనపుత్తమంసూపమావసేన పచ్చవేక్ఖన్తో అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం ఆహారం ఆహారేతి, నేవ దవాయ న మదాయ న మణ్డనాయ న విభూసనాయ…పే… భుత్తావీ చ ఉదకకిచ్చం కత్వా ముహుత్తం భత్తకిలమథం పటిపస్సమ్భేత్వా యథా పురేభత్తం, ఏవం పచ్ఛాభత్తం పురిమయామం పచ్ఛిమయామఞ్చ కమ్మట్ఠానమేవ మనసికరోతి. అయం వుచ్చతి హరతి చ పచ్చాహరతి చాతి.
ఇమం పన హరణపచ్చాహరణసఙ్ఖాతం గతపచ్చాగతికవత్తం పూరేన్తో యది ఉపనిస్సయసమ్పన్నో హోతి, పఠమవయే ఏవ అరహత్తం పాపుణాతి. నో చే పఠమవయే పాపుణాతి, అథ మజ్ఝిమవయే పాపుణాతి. నో చే మజ్ఝిమవయే పాపుణాతి, అథ పచ్ఛిమవయే పాపుణాతి, నో చే పచ్ఛిమవయే పాపుణాతి, అథ మరణసమయే. నో చే మరణసమయే పాపుణాతి, అథ దేవపుత్తో హుత్వా. నో చే దేవపుత్తో హుత్వా పాపుణాతి, అనుప్పన్నే బుద్ధే నిబ్బత్తో పచ్చేకబోధిం సచ్ఛికరోతి. నో చే పచ్చేకబోధిం సచ్ఛికరోతి, అథ బుద్ధానం సమ్ముఖీభావే ఖిప్పాభిఞ్ఞో వా హోతి, సేయ్యథాపి థేరో బాహియో దారుచీరియో మహాపఞ్ఞో వా, సేయ్యథాపి థేరో సారిపుత్తో, మహిద్ధికో వా, సేయ్యథాపి థేరో మహామోగ్గల్లానో, ధుతవాదో వా, సేయ్యథాపి థేరో మహాకస్సపో, దిబ్బచక్ఖుకో వా, సేయ్యథాపి థేరో అనురుద్ధో, వినయధరో వా, సేయ్యథాపి థేరో ఉపాలి, ధమ్మకథికో వా, సేయ్యథాపి థేరో పుణ్ణో మన్తాణిపుత్తో, ఆరఞ్ఞికో వా, సేయ్యథాపి థేరో రేవతో, బహుస్సుతో వా, సేయ్యథాపి థేరో ఆనన్దో, సిక్ఖాకామో వా, సేయ్యథాపి థేరో రాహులో బుద్ధపుత్తోతి. ఇతి ఇమస్మిం చతుక్కే య్వాయం హరతి పచ్చాహరతి చ, తస్స గోచరసమ్పజఞ్ఞం సిఖాపత్తం హోతి.
అభిక్కమాదీసు పన అసమ్ముయ్హనం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. తం ఏవం వేదితబ్బం – ఇధ భిక్ఖు అభిక్కమన్తో వా పటిక్కమన్తో వా యథా అన్ధపుథుజ్జనా అభిక్కమాదీసు – ‘‘అత్తా అభిక్కమతి, అత్తనా అభిక్కమో నిబ్బత్తితో’’తి వా ‘‘అహం అభిక్కమామి, మయా అభిక్కమో నిబ్బత్తితో’’తి వా సమ్ముయ్హన్తి, తథా అసమ్ముయ్హన్తో అభిక్కమామీతి చిత్తే ఉప్పజ్జమానే తేనేవ చిత్తేన సద్ధిం చిత్తసముట్ఠానా వాయోధాతు విఞ్ఞత్తిం జనయమానా ఉప్పజ్జతి, ఇతి చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారవసేన అయం కాయసమ్మతో అట్ఠిసఙ్ఘాటో అభిక్కమతి. తస్సేవం అభిక్కమతో ఏకేకపాదుద్ధరణే పథవీధాతు ఆపోధాతూతి ద్వే ధాతుయో ఓమత్తా హోన్తి మన్దా, ఇతరా ద్వే అధిమత్తా హోన్తి బలవతియో, తథా అతిహరణవీతిహరణేసు, వోస్సజ్జనే తేజోధాతు వాయోధాతూతి ద్వే ధాతుయో ఓమత్తా హోన్తి మన్దా, ఇతరా ద్వే అధిమత్తా హోన్తి బలవతియో, తథా సన్నిక్ఖేపనసన్నిరుమ్భనేసు.
తత్థ ఉద్ధరణే పవత్తా రూపారూపధమ్మా అతిహరణం న పాపుణన్తి, తథా అతిహరణే పవత్తా వీతిహరణం, వీతిహరణే పవత్తా వోస్సజ్జనం, వోస్సజ్జనే పవత్తా సన్నిక్ఖేపనం, సన్నిక్ఖేపనే పవత్తా సన్నిరుమ్భనం న పాపుణన్తి, తత్థ తత్థేవ పబ్బపబ్బం సన్ధిసన్ధి ఓధిఓధి హుత్వా తత్తకపాలే పక్ఖిత్తతిలాని వియ తటతటాయన్తా భిజ్జన్తి. తత్థ కో ఏకో అభిక్కమతి, కస్స వా ఏకస్స అభిక్కమనం? పరమత్థతో హి ధాతూనంయేవ గమనం, ధాతూనం ఠానం, ధాతూనం నిసజ్జా, ధాతూనం సయనం. తస్మిం తస్మిఞ్హి కోట్ఠాసే సద్ధిం రూపేన –
‘‘అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతే చిత్తం, అఞ్ఞం చిత్తం నిరుజ్ఝతి;
అవీచిమనుసమ్బన్ధో, నదీసోతోవ వత్తతీ’’తి. –
ఏవం అభిక్కమాదీసు అసమ్ముయ్హనం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం నామాతి.
నిట్ఠితో ‘‘అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతీ’’తిపదస్స అత్థో.
ఆలోకితే విలోకితేతి ఏత్థ పన ఆలోకితం నామ పురతో పేక్ఖనం, విలోకితం నామ అనుదిసాపేక్ఖనం. అఞ్ఞానిపి హేట్ఠా ఉపరి పచ్ఛతో అనుపేక్ఖనవసేన ఓలోకితఉల్లోకితాపలోకితాని నామ హోన్తి. తాని ఇధ న గహితాని, సారుప్పవసేన పన ఇమానేవ ద్వే గహితాని. ఇమినా వా ముఖేన సబ్బానిపి తాని గహితానేవాతి.
తత్థ ‘‘ఆలోకేస్సామీ’’తి చిత్తే ఉప్పన్నే చిత్తవసేనేవ అనోలోకేత్వా అత్థపరిగ్గణ్హనం సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం. తం ఆయస్మన్తం నన్దం కాయసక్ఖిం కత్వా వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘సచే, భిక్ఖవే, నన్దస్స పురత్థిమా దిసా ఆలోకేతబ్బా హోతి, సబ్బం చేతసా సమన్నాహరిత్వా నన్దో పురత్థిమం దిసం ఆలోకేతి ‘ఏవం మే పురత్థిమం దిసం ఆలోకయతో నాభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాసవిస్సన్తీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. సచే, భిక్ఖవే, నన్దస్స పచ్ఛిమా దిసా, ఉత్తరా దిసా, దక్ఖిణా దిసా, ఉద్ధం, అధో, అనుదిసా ఆలోకేతబ్బా హోతి, సబ్బం చేతసా సమన్నాహరిత్వా నన్దో అనుదిసం ఆలోకేతి ‘ఏవం మే అనుదిసం ఆలోకయతో’…పే… సమ్పజానో హోతీ’’తి (అ. ని. ౮.౯).
అపిచ ఇధాపి పుబ్బే వుత్తచేతియదస్సనాదివసేనేవ సాత్థకతా చ సప్పాయతా చ వేదితబ్బా. కమ్మట్ఠానస్స పన అవిజహనమేవ గోచరసమ్పజఞ్ఞం, తస్మా ఖన్ధధాతుఆయతనకమ్మట్ఠానికేహి అత్తనో కమట్ఠానవసేనేవ కసిణాదికమ్మట్ఠానికేహి వా పన కమ్మట్ఠానసీసేనేవ ఆలోకనవిలోకనం కాతబ్బం.
‘‘అబ్భన్తరే అత్తా నామ ఆలోకేతా వా విలోకేతా వా నత్థి, ‘ఆలోకేస్సామీ’తి పన చిత్తే ఉప్పజ్జమానే తేనేవ చిత్తేన సద్ధిం చిత్తసముట్ఠానా వాయోధాతు విఞ్ఞత్తిం జనయమానా ఉప్పజ్జతి. ఇతి చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారవసేన హేట్ఠిమం అక్ఖిదలం అధో సీదతి, ఉపరిమం ఉద్ధం లఙ్ఘేతి, కోచి యన్తకేన వివరన్తో నామ నత్థి, తతో చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చం సాధేన్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవం పజాననం పనేత్థ అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం నామ.
అపిచ మూలపరిఞ్ఞాఆగన్తుకతావకాలికభావవసేనపేత్థ అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం. మూలపరిఞ్ఞావసేన తావ –
‘‘భవఙ్గావజ్జనఞ్చేవ, దస్సనం సమ్పటిచ్ఛనం;
సన్తీరణం వోట్ఠబ్బనం, జవనం భవతి సత్తమం’’.
తత్థ భవఙ్గం ఉపపత్తిభవస్స అఙ్గకిచ్చం సాధయమానం పవత్తతి, తం ఆవట్టేత్వా కిరియమనోధాతు ఆవజ్జనకిచ్చం సాధయమానా, తన్నిరోధా చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చం సాధయమానం, తన్నిరోధా విపాకమనోధాతు సమ్పటిచ్ఛనకిచ్చం సాధయమానా, తన్నిరోధా విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతు సన్తీరణకిచ్చం సాధయమానా, తన్నిరోధా కిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతు వోట్ఠబ్బనకిచ్చం సాధయమానా, తన్నిరోధా సత్తక్ఖత్తుం జవనం జవతి. తత్థ పఠమజవనేపి ‘‘అయం ఇత్థీ, అయం పురిసో’’తి రజ్జనదుస్సనముయ్హనవసేన ఆలోకితవిలోకితం న హోతి, దుతియజవనేపి…పే… సత్తమజవనేపి. ఏతేసు పన యుద్ధమణ్డలే యోధేసు వియ హేట్ఠుపరియవసేన భిజ్జిత్వా పతితేసు ‘‘అయం ఇత్థీ, అయం పురిసో’’తి రజ్జనాదివసేన ఆలోకితవిలోకితం హోతి. ఏవం తావేత్థ మూలపరిఞ్ఞావసేన అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
చక్ఖుద్వారే పన రూపే ఆపాథమాగతే భవఙ్గచలనతో ఉద్ధం సకకిచ్చనిప్ఫాదనవసేన ఆవజ్జనాదీసు ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధేసు అవసానే జవనం ఉప్పజ్జతి, తం పుబ్బే ఉప్పన్నానం ఆవజ్జనాదీనం గేహభూతే చక్ఖుద్వారే ఆగన్తుకపురిసో వియ హోతి. తస్స యథా పరగేహే కిఞ్చి యాచితుం పవిట్ఠస్స ఆగన్తుకపురిసస్స గేహసామికేసు తుణ్హీమాసినేసు ఆణాకరణం న యుత్తం, ఏవం ఆవజ్జనాదీనం గేహభూతే చక్ఖుద్వారే ఆవజ్జనాదీసుపి అరజ్జన్తేసు అదుస్సన్తేసు అముయ్హన్తేసు చ రజ్జనదుస్సనముయ్హనం అయుత్తన్తి ఏవం ఆగన్తుకభావవసేన అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
యాని పనేతాని చక్ఖుద్వారే వోట్ఠబ్బనపరియోసానాని చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి, తాని సద్ధిం సమ్పయుత్తధమ్మేహి తత్థ తత్థేవ భిజ్జన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం న పస్సన్తి, ఇత్తరాని తావకాలికాని హోన్తి. తత్థ యథా ఏకస్మిం ఘరే సబ్బేసు మానుసకేసు మతేసు అవసేసస్స ఏకస్స తఙ్ఖణంయేవ మరణధమ్మస్స న యుత్తా నచ్చగీతాదీసు అభిరతి నామ, ఏవమేవ ఏకద్వారే ససమ్పయుత్తేసు ఆవజ్జనాదీసు తత్థ తత్థేవ మతేసు అవసేసస్స తఙ్ఖణంయేవ మరణధమ్మస్స జవనస్సాపి రజ్జనదుస్సనముయ్హనవసేన అభిరతి నామ న యుత్తాతి ఏవం తావకాలికభావవసేన అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
అపిచ ఖన్ధాయతనధాతుపచ్చయపచ్చవేక్ఖణవసేనపేతం వేదితబ్బం. ఏత్థ హి చక్ఖు చేవ రూపా చ రూపక్ఖన్ధో, దస్సనం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తంసమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, ఫస్సాదికా సఙ్ఖారా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, ఏవమేతేసం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం సమవాయే ఆలోకనవిలోకనం పఞ్ఞాయతి. తత్థ కో ఏకో ఆలోకేతి, కో విలోకేతి? తథా చక్ఖు చక్ఖాయతనం, రూపం రూపాయతనం, దస్సనం మనాయతనం, వేదనాదయో సమ్పయుత్తధమ్మా ధమ్మాయతనం, ఏవమేతేసం చతున్నం ఆయతనానం సమవాయే ఆలోకనవిలోకనం పఞ్ఞాయతి. తత్థ కో ఏకో ఆలోకేతి, కో విలోకేతి? తథా చక్ఖు చక్ఖుధాతు, రూపం రూపధాతు, దస్సనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు, తంసమ్పయుత్తా వేదనాదయో ధమ్మా ధమ్మధాతు, ఏవమేతేసం చతున్నం ధాతూనం సమవాయే ఆలోకనవిలోకనం పఞ్ఞాయతి. తత్థ కో ఏకో ఆలోకేతి, కో విలోకేతి? తథా చక్ఖు నిస్సయపచ్చయో, రూపం ఆరమ్మణపచ్చయో, ఆవజ్జనం అనన్తరసమనన్తరూపనిస్సయనత్థివిగతపచ్చయో, ఆలోకో ఉపనిస్సయపచ్చయో, వేదనాదయో సహజాతపచ్చయో. ఏవమేతేసం పచ్చయానం సమవాయే ఆలోకనవిలోకనం పఞ్ఞాయతి. తత్థ కో ఏకో ఆలోకేతి, కో విలోకేతీతి ఏవమేత్థ ఖన్ధాయతనధాతుపచ్చయపచ్చవేక్ఖణవసేనపి అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
సమిఞ్జితే పసారితేతి పబ్బానం సమిఞ్జనపసారణే. తత్థ చిత్తవసేనేవ సమిఞ్జనపసారణం అకత్వా హత్థపాదానం సమిఞ్జనపసారణపచ్చయా అత్థానత్థం పరిగ్గణ్హిత్వా అత్థపరిగ్గణ్హనం సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం. తత్థ హత్థపాదే అతిచిరం సమిఞ్జిత్వా వా పసారేత్వా వా ఠితస్స ఖణే ఖణే వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, చిత్తం ఏకగ్గం న లభతి, కమ్మట్ఠానం పరిపతతి, విసేసం నాధిగచ్ఛతి. కాలే సమిఞ్జన్తస్స కాలే పసారేన్తస్స పన తా వేదనా నుప్పజ్జన్తి, చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, కమ్మట్ఠానం ఫాతిం గచ్ఛతి, విసేసమధిగచ్ఛతీతి ఏవం అత్థానత్థపరిగ్గణ్హనం వేదితబ్బం.
అత్థే పన సతిపి సప్పాయాసప్పాయం పరిగ్గణ్హిత్వా సప్పాయపరిగ్గణ్హనం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం. తత్రాయం నయో – మహాచేతియఙ్గణే కిర దహరభిక్ఖూ సజ్ఝాయం గణ్హన్తి. తేసం పిట్ఠిపస్సే దహరభిక్ఖునియో ధమ్మం సుణన్తి. తత్థేకో దహరో హత్థం పసారేన్తో కాయసంసగ్గం పత్వా తేనేవ కారణేన గిహీ జాతో. అపరో భిక్ఖు పాదం పసారేన్తో అగ్గిమ్హి పసారేసి, అట్ఠిం ఆహచ్చ పాదో ఝాయి. అపరో వమ్మికే పసారేసి, సో ఆసీవిసేన దట్ఠో. అపరో చీవరకుటిదణ్డకే పసారేసి, తం మణిసప్పో డంసి. తస్మా ఏవరూపే అసప్పాయే అపసారేత్వా సప్పాయే పసారేతబ్బం. ఇదమేత్థ సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం.
గోచరసమ్పజఞ్ఞం పన మహాథేరవత్థునా దీపేతబ్బం – మహాథేరో కిర దివాట్ఠానే నిసిన్నో అన్తేవాసికేహి సద్ధిం కథయమానో సహసా హత్థం సమిఞ్జిత్వా పున యథాఠానే ఠపేత్వా సణికం సమిఞ్జేసి. తం అన్తేవాసికా పుచ్ఛింసు – ‘‘కస్మా, భన్తే, సహసా హత్థం సమిఞ్జిత్వా పున యథాఠానే ఠపేత్వా సణికం సమిఞ్జిత్థా’’తి. యతో పట్ఠాయాహం, ఆవుసో, కమ్మట్ఠానం మనసికాతుం ఆరద్ధో, న మే కమ్మట్ఠానం ముఞ్చిత్వా హత్థో సమిఞ్జితపుబ్బో, ఇదాని పన తుమ్హేహి సద్ధిం కథయమానేన కమ్మట్ఠానం ముఞ్చిత్వా సమిఞ్జితో, తస్మా పున యథాఠానే ఠపేత్వా సమిఞ్జేసిన్తి. సాధు, భన్తే, భిక్ఖునా నామ ఏవరూపేన భవితబ్బన్తి. ఏవమేత్థాపి కమ్మట్ఠానావిజహనమేవ గోచరసమ్పజఞ్ఞన్తి వేదితబ్బం.
అబ్భన్తరే అత్తా నామ కోచి సమిఞ్జన్తో వా పసారేన్తో వా నత్థి, వుత్తప్పకారచిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారేన పన సుత్తాకడ్ఢనవసేన దారుయన్తస్స హత్థపాదలళనం వియ సమిఞ్జనపసారణం హోతీతి పరిజాననం పనేత్థ అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞన్తి వేదితబ్బం.
సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణేతి ఏత్థ సఙ్ఘాటిచీవరానం నివాసనపారుపనవసేన, పత్తస్స భిక్ఖాపటిగ్గహణాదివసేన పరిభోగో ధారణం నామ. తత్థ సఙ్ఘాటిచీవరధారణే తావ నివాసేత్వా పారుపిత్వా చ పిణ్డాయ చరతో ఆమిసలాభో, ‘‘సీతస్స పటిఘాతాయా’’తిఆదినా నయేన భగవతా వుత్తప్పకారోయేవ చ అత్థో అత్థో నామ. తస్స వసేన సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
ఉణ్హపకతికస్స పన దుబ్బలస్స చ చీవరం సుఖుమం సప్పాయం, సీతాలుకస్స ఘనం దుపట్టం. విపరీతం అసప్పాయం. యస్స కస్సచి జిణ్ణం అసప్పాయమేవ. అగ్గళాదిదానేన హిస్స తం పలిబోధకరం హోతి. తథా పట్టుణ్ణదుకూలాదిభేదం లోభనీయచీవరం. తాదిసఞ్హి అరఞ్ఞే ఏకకస్స నివాసన్తరాయకరం, జీవితన్తరాయకరఞ్చాపి హోతి. నిప్పరియాయేన పన యం నిమిత్తకమ్మాదిమిచ్ఛాజీవవసేన ఉప్పన్నం, యఞ్చస్స సేవమానస్స అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, తం అసప్పాయం. విపరీతం సప్పాయం, తస్స వసేనేత్థ సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం, కమ్మట్ఠానావిజహనవసేనేవ చ గోచరసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
అబ్భన్తరే అత్తా నామ కోచి చీవరం పారుపన్తో నత్థి, వుత్తప్పకారచిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారేనేవ పన చీవరపారుపనం హోతి. తత్థ చీవరమ్పి అచేతనం, కాయోపి అచేతనో. చీవరం న జానాతి ‘‘మయా కాయో పారుపితో’’తి. కాయోపి న జానాతి ‘‘అహం చీవరేన పారుపితో’’తి. ధాతుయోవ ధాతుసమూహం పటిచ్ఛాదేన్తి పటపిలోతికాయ పోత్థకరూపపటిచ్ఛాదనే వియ. తస్మా నేవ సున్దరం చీవరం లభిత్వా సోమనస్సం కాతబ్బం, న అసున్దరం లభిత్వా దోమనస్సం. నాగవమ్మికచేతియరుక్ఖాదీసు హి కేచి మాలాగన్ధధూమవత్థాదీహి సక్కారం కరోన్తి, కేచి గూథముత్తకద్దమదణ్డసత్థపహారాదీహి అసక్కారం. న తేహి నాగవమ్మికరుక్ఖాదయో సోమనస్సం వా కరోన్తి దోమనస్సం వా. ఏవమేవం నేవ సున్దరం చీవరం లభిత్వా సోమనస్సం కాతబ్బం, న అసున్దరం లభిత్వా దోమనస్సన్తి ఏవం పవత్తపటిసఙ్ఖానవసేనేత్థ అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
పత్తధారణేపి పత్తం సహసావ అగ్గహేత్వా – ‘‘ఇమం గహేత్వా పిణ్డాయ చరమానో భిక్ఖం లభిస్సామీ’’తి ఏవం పత్తగ్గహణపచ్చయా పటిలభితబ్బఅత్థవసేన సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం. కిసదుబ్బలసరీరస్స పన గరుపత్తో అసప్పాయో. యస్స కస్సచి చతుపఞ్చగణ్ఠికాహతో దుబ్బిసోధనీయో అసప్పాయోవ. దుద్ధోతపత్తో హి న వట్టతి, తం ధోవన్తస్సేవ చస్స పలిబోధో హోతి. మణివణ్ణపత్తో పన లోభనీయో చీవరే వుత్తనయేనేవ అసప్పాయో. నిమిత్తకమ్మాదివసేన లద్ధో, పన యఞ్చస్స సేవమానస్స అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, అయం ఏకన్తఅసప్పాయోవ. విపరీతో సప్పాయో. తస్స వసేనేత్థ సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం, కమ్మట్ఠానావిజహనవసేనేవ చ గోచరసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
అబ్భన్తరే అత్తా నామ కోచి పత్తం గణ్హన్తో నత్థి, వుత్తప్పకారచిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారేనేవ పత్తగ్గహణం నామ హోతి. తత్థ పత్తోపి అచేతనో, హత్థాపి అచేతనా. పత్తో న జానాతి ‘‘అహం హత్థేహి గహితో’’తి. హత్థాపి న జానన్తి ‘‘పత్తో అమ్హేహి గహితో’’తి. ధాతుయోవ ధాతుసమూహం గణ్హన్తి, సణ్డాసేన అగ్గివణ్ణపత్తగ్గహణే వియాతి ఏవం పవత్తపటిసఙ్ఖానవసేనేత్థ అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
అపిచ యథా ఛిన్నహత్థపాదే వణముఖేహి పగ్ఘరితపుబ్బలోహితకిమికులే నీలమక్ఖికసమ్పరికిణ్ణే అనాథసాలాయ అనాథమనుస్సే దిస్వా దయాలుకా పురిసా తేసం వణపట్టచోళకాని చేవ కపాలాదీహి భేసజ్జాని చ ఉపనామేన్తి. తత్థ చోళకానిపి కేసఞ్చి సణ్హాని, కేసఞ్చి థూలాని పాపుణన్తి, భేసజ్జకపాలానిపి కేసఞ్చి సుసణ్ఠానాని, కేసఞ్చి దుస్సణ్ఠానాని పాపుణన్తి, న తే తత్థ సుమనా వా దుమ్మనా వా హోన్తి. వణపటిచ్ఛాదనమత్తేనేవ హి చోళకేన భేసజ్జపటిగ్గహమత్తేనేవ చ కపాలకేన తేసం అత్థో. ఏవమేవ యో భిక్ఖు వణచోళకం వియ చీవరం, భేసజ్జకపాలకం వియ చ పత్తం, కపాలే భేసజ్జమివ చ పత్తే లద్ధభిక్ఖం సల్లక్ఖేతి. అయం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞేన ఉత్తమసమ్పజానకారీతి వేదితబ్బో.
అసితాదీసు అసితేతి పిణ్డపాతభోజనే. పీతేతి యాగుఆదిపానే. ఖాయితేతి పిట్ఠఖజ్జకాదిఖాదనే. సాయితేతి మధుఫాణితాదిసాయనే. తత్థ ‘‘నేవ దవాయా’’తిఆదినా నయేన వుత్తో అట్ఠవిధోపి అత్థో అత్థో నామ, తస్స వసేన సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
లూఖపణీతతిత్తమధురాదీసు పన యేన భోజనేన యస్స అఫాసు హోతి, తం తస్స అసప్పాయం. యం పన నిమిత్తకమ్మాదివసేన పటిలద్ధం, యఞ్చస్స భుఞ్జతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, తం ఏకన్తఅసప్పాయమేవ. విపరీతం సప్పాయం. తస్స వసేనేత్థ సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం, కమ్మట్ఠానావిజహనవసేనేవ చ గోచరసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
అబ్భన్తరే అత్తా నామ కోచి భుఞ్జకో నత్థి, వుత్తప్పకారచిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారేనేవ పత్తపటిగ్గహణం నామ హోతి, చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారేనేవ హత్థస్స పత్తే ఓతారణం నామ హోతి, చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారేనేవ ఆలోపకరణం ఆలోపుద్ధరణం ముఖవివరణఞ్చ హోతి. న కోచి కుఞ్చికాయ న యన్తకేన హనుకట్ఠీని వివరతి, చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారేనేవ ఆలోపస్స ముఖే ఠపనం ఉపరిదన్తానం ముసలకిచ్చసాధనం హేట్ఠాదన్తానం ఉదుక్ఖలకిచ్చసాధనం జివ్హాయ హత్థకిచ్చసాధనఞ్చ హోతి. ఇతి నం తత్థ అగ్గజివ్హాయ తనుకఖేళో, మూలజివ్హాయ బహలఖేళో మక్ఖేతి. తం హేట్ఠాదన్తఉదుక్ఖలే జివ్హాహత్థపరివత్తితం ఖేళఉదకతేమితం ఉపరిదన్తముసలసఞ్చుణ్ణితం కోచి కటచ్ఛునా వా దబ్బియా వా అన్తో పవేసేన్తో నామ నత్థి, వాయోధాతుయావ పవిసతి. పవిట్ఠం పవిట్ఠం కోచి పలాలసన్థరం కత్వా ధారేన్తో నామ నత్థి, వాయోధాతువసేనేవ తిట్ఠతి. ఠితం ఠితం కోచి ఉద్ధనం కత్వా అగ్గిం జాలేత్వా పచన్తో నామ నత్థి, తేజోధాతుయావ పచ్చతి. పక్కం పక్కం కోచి దణ్డకేన వా యట్ఠియా వా బహి నీహరకో నామ నత్థి, వాయోధాతుయేవ నీహరతి. ఇతి వాయోధాతు అతిహరతి చ వీతిహరతి చ ధారేతి చ పరివత్తేతి చ సఞ్చుణ్ణేతి చ విసోసేతి చ నీహరతి చ; పథవీధాతు ధారేతి చ పరివత్తేతి చ సఞ్చుణ్ణేతి చ విసోసేతి చ; ఆపోధాతు సినేహేతి చ అల్లత్తఞ్చ అనుపాలేతి; తేజోధాతు అన్తోపవిట్ఠం పరిపాచేతి; ఆకాసధాతు అఞ్జసో హోతి; విఞ్ఞాణధాతు తత్థ తత్థ సమ్మాపయోగమన్వాయ ఆభుజతీతి ఏవం పవత్తపటిసఙ్ఖానవసేనేత్థ అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
అపిచ గమనతో, పరియేసనతో, పరిభోగతో, ఆసయతో, నిధానతో, అపరిపక్కతో, పరిపక్కతో, ఫలతో, నిస్సన్దతో, సమ్మక్ఖనతోతి ఏవం దసవిధం పటికూలభావం పచ్చవేక్ఖణతోపేత్థ అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం. విత్థారకథా పనేత్థ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౯౪ ఆదయో) ఆహారపటికూలసఞ్ఞానిద్దేసతో గహేతబ్బా.
ఉచ్చారపస్సావకమ్మేతి ఉచ్చారస్స చ పస్సావస్స చ కరణే. తత్థ పత్తకాలే ఉచ్చారపస్సావం అకరోన్తస్స సకలసరీరతో సేదా ముచ్చన్తి, అక్ఖీని భమన్తి, చిత్తం న ఏకగ్గం హోతి, అఞ్ఞే చ రోగా ఉప్పజ్జన్తి. కరోన్తస్స పన సబ్బం తం న హోతీతి అయమేత్థ అత్థో. తస్స వసేన సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం. అట్ఠానే ఉచ్చారపస్సావం కరోన్తస్స పన ఆపత్తి హోతి, అయసో వడ్ఢతి, జీవితన్తరాయోపి హోతి. పతిరూపే ఠానే కరోన్తస్స సబ్బం తం న హోతీతి ఇదమేత్థ సప్పాయం. తస్స వసేన సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం, కమ్మట్ఠానావిజహనవసేన చ గోచరసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
అబ్భన్తరే అత్తా నామ కోచి ఉచ్చారపస్సావకమ్మం కరోన్తో నత్థి, చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారేనేవ పన ఉచ్చారపస్సావకమ్మం హోతి. యథా పన పక్కే గణ్డే గణ్డభేదేన పుబ్బలోహితం అకామతాయ నిక్ఖమతి, యథా చ అతిభరితా ఉదకభాజనా ఉదకం అకామతాయ నిక్ఖమతి, ఏవం పక్కాసయముత్తవత్థీసు సన్నిచితా ఉచ్చారపస్సావా వాయువేగసముప్పీళితా అకామతాయపి నిక్ఖమన్తి. సో పనాయం ఏవం నిక్ఖమన్తో ఉచ్చారపస్సావో నేవ తస్స భిక్ఖునో అత్తనో హోతి న పరస్స, కేవలం సరీరనిస్సన్దోవ హోతి. యథా కిం? యథా ఉదకతుమ్బతో పురాణఉదకం ఛడ్డేన్తస్స నేవ తం అత్తనో హోతి న పరేసం, కేవలం పటిజగ్గనమత్తమేవ హోతి. ఏవం పవత్తపటిసఙ్ఖానవసేనేత్థ అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.
గతాదీసు గతేతి గమనే. ఠితేతి ఠానే. నిసిన్నేతి నిసజ్జాయ. సుత్తేతి సయనే. జాగరితే తి జాగరణే. భాసితేతి కథనే. తుణ్హీభావేతి అకథనే. ఏత్థ చ యో చిరం గన్త్వా వా చఙ్కమిత్వా వా అపరభాగే ఠితో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘‘చఙ్కమనకాలే పవత్తా రూపారూపధమ్మా ఏత్థేవ నిరుద్ధా’’తి, అయం గతే సమ్పజానకారీ నామ.
యో సజ్ఝాయం వా కరోన్తో పఞ్హం వా విస్సజ్జేన్తో కమ్మట్ఠానం వా మనసికరోన్తో చిరం ఠత్వా అపరభాగే నిసిన్నో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘‘ఠితకాలే పవత్తా రూపారూపధమ్మా ఏత్థేవ నిరుద్ధా’’తి, అయం ఠితే సమ్పజానకారీ నామ.
యో సజ్ఝాయాదికరణవసేనేవ చిరం నిసీదిత్వా అపరభాగే నిపన్నో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘‘నిసిన్నకాలే పవత్తా రూపారూపధమ్మా ఏత్థేవ నిరుద్ధా’’తి, అయం నిసిన్నే సమ్పజానకారీ నామ.
యో పన నిపన్నకోవ సజ్ఝాయం కరోన్తో కమ్మట్ఠానం వా మనసికరోన్తో నిద్దం ఓక్కమిత్వా అపరభాగే ఉట్ఠాయ ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘‘సయనకాలే పవత్తా రూపారూపధమ్మా ఏత్థేవ నిరుద్ధా’’తి, అయం సుత్తే చ జాగరితే చ సమ్పజానకారీ నామ. కిరియమయచిత్తానఞ్హి అప్పవత్తం సుత్తం నామ, పవత్తం జాగరితం నామాతి.
యో పన భాసమానో – ‘‘అయం సద్దో నామ ఓట్ఠే చ పటిచ్చ దన్తే చ జివ్హఞ్చ తాలుఞ్చ పటిచ్చ చిత్తస్స చ తదనురూపం పయోగం పటిచ్చ జాయతీ’’తి సతో సమ్పజానో భాసతి, చిరం వా పన కాలం సజ్ఝాయం కత్వా ధమ్మం వా కథేత్వా కమ్మట్ఠానం వా పరివత్తేత్వా పఞ్హం వా విస్సజ్జేత్వా అపరభాగే తుణ్హీభూతో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘‘భాసితకాలే ఉప్పన్నా రూపారూపధమ్మా ఏత్థేవ నిరుద్ధా’’తి అయం భాసితే సమ్పజానకారీ నామ.
యో తుణ్హీభూతో చిరం ధమ్మం వా కమ్మట్ఠానం వా మనసికత్వా అపరభాగే ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘‘తుణ్హీభూతకాలే పవత్తా రూపారూపధమ్మా ఏత్థేవ నిరుద్ధా’’తి. ఉపాదారూపపవత్తియా సతి భాసతి నామ, అసతి తుణ్హీ భవతి నామాతి, అయం తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ నామాతి. ఏవమేత్థ అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం తస్స వసేన సమ్పజానకారితా వేదితబ్బా. ఇమస్మిం సుత్తే సతిపట్ఠానమిస్సకసమ్పజఞ్ఞం పుబ్బభాగం కథితం.
౩. భిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా
౩౬౯. తతియే ఏవమేవ పనిధేకచ్చేతి సో కిర భిక్ఖు కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా ఇతో చితో చ ఆహిణ్డతి, కాయవివేకం నానుయుఞ్జతి. తేన నం భగవా నిగ్గణ్హన్తో ఏవమాహ. తస్మాతి యస్మా సంఖిత్తేన దేసనం యాచసి, తస్మా. దిట్ఠీతి కమ్మస్సకతాదిట్ఠి.
౪. సాలసుత్తవణ్ణనా
౩౭౦. చతుత్థే ధమ్మవినయోతి ధమ్మోతి వా వినయోతి వా ఉభయమేతం సత్థుసాసనస్సేవ నామం. సమాదపేతబ్బాతి గణ్హాపేతబ్బా. ఏకోదిభూతాతి ఖణికసమాధినా ఏకగ్గభూతా. సమాహితా ఏకగ్గచిత్తాతి ఉపచారప్పనావసేన సమ్మా ఠపితచిత్తా చ ఏకగ్గచిత్తా చ. ఇమస్మిం సుత్తే నవకభిక్ఖూహి చేవ ఖీణాసవేహి చ భావితసతిపట్ఠానా పుబ్బభాగా, సత్తహి సేఖేహి భావితా మిస్సకా.
౬. సకుణగ్ఘిసుత్తవణ్ణనా
౩౭౨. ఛట్ఠే సకుణగ్ఘీతి సకుణం హనతీతి సకుణగ్ఘి, సేనస్సేతం అధివచనం. సహసా అజ్ఝపత్తాతి లోభసాహసేన పత్తా. అలక్ఖికాతి నిస్సిరికా. అప్పపుఞ్ఞాతి పరిత్తపుఞ్ఞా. సచేజ్జ మయన్తి సచే అజ్జ మయం. నఙ్గలకట్ఠకరణన్తి నఙ్గలేన కసికరణం, అధునా కట్ఠం ఖేత్తట్ఠానన్తి అత్థో. లేడ్డుట్ఠానన్తి లేడ్డూనం ఠానం. సంవదమానాతి సమ్మా వదమానా, అత్తనో బలస్స సుట్ఠు వణ్ణం వదమానాతి అత్థో. మహన్తం లేడ్డుం అభిరుహిత్వాతి ఉద్ధనసణ్ఠానేన ఠితేసు తీసు లేడ్డూసు ‘‘ఇతో సేనే ఆగచ్ఛన్తే ఇతో నిక్ఖమిస్సామి, ఇతో ఆగచ్ఛన్తే ఇతో’’తి సల్లక్ఖేత్వా తేసు ఏకం లేడ్డుం అభిరుహిత్వా అట్ఠాసి అవదమానో. సన్నయ్హాతి ఖురప్పం సన్నయ్హమానో వియ సన్నయ్హిత్వా సుట్ఠు ఠపేత్వా. బహుఆగతో ఖో మ్యాయన్తి ‘‘మయ్హం అత్థాయ అయం బహుతం ఠానం ఆగతో, అప్పం అవసిట్ఠం, ఇదాని మం గణ్హిస్సతీ’’తి ఞత్వా దారుగుళో వియ వినివత్తిత్వా తస్సేవ లేడ్డుస్స అన్తరే పచ్చుపాది, పటిపన్నో పవిట్ఠోతి అత్థో. ఉరం పచ్చతాళేసీతి ‘‘ఏకప్పహారేనేవ లాపస్స సీసం ఛిన్దిత్వా గహేస్సామీ’’తి పక్ఖన్దత్తా వేగం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో తస్మిం లేడ్డుస్మిం ఉరం పతాళేసి. తావదేవస్స హదయమంసం ఫాలియిత్థ. అథ లాపో ‘‘దిట్ఠా వత సత్తునో పిట్ఠీ’’తి హట్ఠతుట్ఠో తస్స హదయే అపరాపరం చఙ్కమి.
౭. మక్కటసుత్తవణ్ణనా
౩౭౩. సత్తమే దుగ్గాతి దుగ్గమా. చారీతి సఞ్చారో. లేపం ఓడ్డేన్తీతి వటరుక్ఖఖీరాదీహి యోజేత్వా లేపం కరోన్తి, తం మక్కటానం ధువగమనట్ఠానన్తి సల్లక్ఖేత్వా రుక్ఖసాఖాదీసు ఠపేన్తి. పఞ్చోడ్డితోతి పఞ్చసు ఠానేసు కాజదణ్డకం పవేసేత్వా గహేతబ్బా కాజసిక్కా వియ ఓడ్డితో. థునం సేతీతి థునన్తో సయతి.
౮. సూదసుత్తవణ్ణనా
౩౭౪. అట్ఠమే సూదోతి భత్తకారకో. నానచ్చయేహీతి నానాచయేహి, నానావిధేహీతి అత్థో. అయమేవ వా పాఠో. అమ్బిలగ్గేహీతి అమ్బిలకోట్ఠాసేహి. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. అభిహరతీతి గహణత్థాయ హత్థం పసారేతి. బహుం గణ్హాతీతి ఏకగ్గహణేన బహుం గణ్హన్తోపి పునప్పునం గణ్హన్తోపి బహుం గణ్హతేవ. అభిహారానన్తి సతం వా సహస్సం వా ఉక్ఖిపిత్వా అభిహటానం దాయానం. ఉపక్కిలేసాతి పఞ్చ నీవరణా. నిమిత్తం న ఉగ్గణ్హాతీతి ‘‘ఇమం మే కమ్మట్ఠానం అనులోమం వా గోత్రభుం వా ఆహచ్చ ఠిత’’న్తి న జానాతి, అత్తనో చిత్తస్స నిమిత్తం గణ్హితుం న సక్కోతి. ఇమస్మిం సుత్తే పుబ్బభాగవిపస్సనా సతిపట్ఠానావ కథితా.
౯. గిలానసుత్తవణ్ణనా
౩౭౫. నవమే బేళువగామకేతి వేసాలియా సమీపే ఏవంనామకో పాదగామో అత్థి, తస్మిం. యథామిత్తన్తిఆదీసు మిత్తాతి మిత్తావ. సన్దిట్ఠాతి తత్థ తత్థ సఙ్గమ్మ దిట్ఠమత్తా నాతిదళ్హమిత్తా. సమ్భత్తాతి సుట్ఠు భత్తా సినేహవన్తో దళ్హమిత్తా. యేసం యత్థ యత్థ ఏవరూపా భిక్ఖూ అత్థి, తే తత్థ తత్థ వస్సం ఉపేథాతి అత్థో. కస్మా ఏవమాహ? తేసం ఫాసువిహారత్థాయ. తేసం కిర బేళువగామకే సేనాసనం నప్పహోతి, భిక్ఖాపి మన్దా. సమన్తా వేసాలియా పన బహూని సేనాసనాని, భిక్ఖాపి సులభా. తస్మా ఏవమాహ.
అథ కస్మా ‘‘యథాసుఖం గచ్ఛథా’’తి న విస్సజ్జేసి? తేసం అనుకమ్పాయ. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అహం దసమాసమత్తం ఠత్వా పరినిబ్బాయిస్సామి. సచే ఇమే దూరం గచ్ఛిస్సన్తి, మం పరినిబ్బానకాలే దట్ఠుం న సక్ఖిస్సన్తి. అథ నేసం ‘సత్థా పరినిబ్బాయన్తో అమ్హాకం సతిమత్తమ్పి న అదాసి. సచే జానేయ్యామ, న ఏవం దూరే వసేయ్యామా’తి విప్పటిసారో భవేయ్య. వేసాలియా సమన్తా పన వస్సం వసన్తా మాసస్స అట్ఠ వారే ఆగన్త్వా ధమ్మం సుణిస్సన్తి, సుగతోవాదం లభిస్సన్తీ’’తి న విస్సజ్జేసి.
ఖరోతి ఫరుసో. ఆబాధోతి విసభాగరోగో. బాళ్హాతి బలవతియో. మారణన్తికాతి మరణన్తం మరణసన్తికం పాపనసమత్థా. సతో సమ్పజానో అధివాసేసీతి సతిం సూపట్ఠితం కత్వా ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా అధివాసేసి. అవిహఞ్ఞమానోతి వేదనానువత్తనవసేన అపరాపరం పరివత్తనం అకరోన్తో అపీళియమానో అదుక్ఖియమానో చ అధివాసేసి. అనామన్తేత్వాతి అజానాపేత్వా. అనపలోకేత్వాతి అజానాపేత్వావ ఓవాదానుసాసనిం అదత్వాతి వుత్తం హోతి. వీరియేనాతి పుబ్బభాగవీరియేన చేవ ఫలసమాపత్తివీరియేన చ. పటిపణామేత్వాతి విక్ఖమ్భేత్వా. జీవితసఙ్ఖారన్తి ఏత్థ జీవితమ్పి జీవితసఙ్ఖారో. యేన జీవితం సఙ్ఖరీయతి ఛిజ్జమానం ఘటేత్వా ఠపీయతి, సో ఫలసమాపత్తిధమ్మోపి జీవితసఙ్ఖారో. సో ఇధ అధిప్పేతో. అధిట్ఠాయాతి అధిట్ఠహిత్వా పవత్తేత్వా జీవితఠపనసమత్థం ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జేయ్యన్తి అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో.
కిం పన భగవా ఇతో పుబ్బే ఫలసమాపత్తిం న సమాపజ్జతీతి? సమాపజ్జతి. సా పన ఖణికసమాపత్తి. ఖణికసమాపత్తి చ అన్తోసమాపత్తియంయేవ వేదనం విక్ఖమ్భేతి, సమాపత్తితో వుట్ఠితమత్తస్స కట్ఠపాతేన వా కఠలపాతేన వా ఛిన్నసేవాలో వియ ఉదకం, పున సరీరం వేదనా అజ్ఝోత్థరతి. యా పన రూపసత్తకం అరూపసత్తకఞ్చ నిగ్గుమ్బం నిజ్జటం కత్వా మహావిపస్సనావసేన సమాపన్నా సమాపత్తి, సా సుట్ఠు విక్ఖమ్భేతి. యథా నామ పురిసేన పోక్ఖరణిం ఓగాహేత్వా హత్థేహి చ పాదేహి చ సుట్ఠు అపబ్యుళ్హసేవాలో చిరేన ఉదకం ఓత్థరతి, ఏవమేవ తతో వుట్ఠితస్స చిరేన వేదనా ఉప్పజ్జతి. ఇతి భగవా తందివసం మహాబోధిపల్లఙ్కే అభినవం విపస్సనం పట్ఠపేన్తో వియ రూపసత్తకం అరూపసత్తకఞ్చ నిగ్గుమ్బం నిజ్జటం కత్వా చుద్దసహాకారేహి సన్నేత్వా మహావిపస్సనాయ వేదనం విక్ఖమ్భేత్వా ‘‘దసమాసే మా ఉప్పజ్జిత్థా’’తి సమాపత్తిం సమాపజ్జి, సమాపత్తివిక్ఖమ్భితా వేదనా దస మాసే న ఉప్పజ్జియేవ.
గిలానా వుట్ఠితోతి గిలానో హుత్వా పున వుట్ఠితో. మధురకజాతో వియాతి సఞ్జాతగరుభావో సఞ్జాతథద్ధభావో సూలే ఉత్తాసితపురిసో వియ. న పక్ఖాయన్తీతి న పకాసన్తి, నానాకారతో న ఉపట్ఠహన్తి. ధమ్మాపి మం నప్పటిభన్తీతి సతిపట్ఠానధమ్మా మయ్హం పాకటా న హోన్తీతి దీపేతి. తన్తిధమ్మా పన థేరస్స సుప్పగుణా. న ఉదాహరతీతి పచ్ఛిమఓవాదం న దేతి, తం సన్ధాయ వదతి.
అనన్తరం అబాహిరన్తి ధమ్మవసేన వా పుగ్గలవసేన వా ఉభయం అకత్వా. ‘‘ఏత్తకం ధమ్మం పరస్స న దేసేస్సామీ’’తి హి చిన్తేన్తో ధమ్మం అబ్భన్తరం కరోతి నామ, ‘‘ఏత్తకం పరస్స దేసేస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో బాహిరం కరోతి నామ. ‘‘ఇమస్స పుగ్గలస్స దేసేస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో పన పుగ్గలం అబ్భన్తరం కరోతి నామ, ‘‘ఇమస్స న దేసేస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో పుగ్గలం బాహిరం కరోతి నామ. ఏవం అకత్వా దేసితోతి అత్థో. ఆచరియముట్ఠీతి యథా బాహిరకానం ఆచరియముట్ఠి నామ హోతి, దహరకాలే కస్సచి అకథేత్వా పచ్ఛిమకాలే మరణమఞ్చే నిపన్నా పియమనాపస్స అన్తేవాసికస్స కథేన్తి, ఏవం తథాగతస్స ‘‘ఇదం మహల్లకకాలే పచ్ఛిమఠానే కథేస్సామీ’’తి ముట్ఠిం కత్వా పరిహరిత్వా ఠపితం కిఞ్చి నత్థీతి దస్సేతి.
అహం భిక్ఖుసఙ్ఘన్తి అహమేవ భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీతి వా, మముద్దేసికోతి అహం ఉద్దిసితబ్బట్ఠేన ఉద్దేసో అస్సాతి మముద్దేసికో, మమేవ ఉద్దిస్సిత్వా మం పచ్చాసీసమానో భిక్ఖుసఙ్ఘో హోతు మమ అచ్చయేన మా వా అహోసి, యం వా తం వా హోతూతి ఇతి వా పన యస్స అస్సాతి అత్థో. న ఏవం హోతీతి బోధిపల్లఙ్కేయేవ ఇస్సామచ్ఛేరానం విగతత్తా ఏవం న హోతి. స కిన్తి సో కిం. ఆసీతికోతి అసీతిసంవచ్ఛరికో, ఇదం పచ్ఛిమవయం అనుప్పత్తభావదీపనత్థం వుత్తం. వేఠమిస్సకేనాతి బాహబన్ధచక్కబన్ధాదినా పటిసఙ్ఖరణేన వేఠమిస్సకేన. మఞ్ఞేతి జరసకటం వియ వేఠమిస్సకేన మఞ్ఞే యాపేతి, అరహత్తఫలవేఠనేన చతుఇరియాపథకప్పనం తథాగతస్స హోతీతి దస్సేతి.
ఇదాని తమత్థం పకాసేన్తో యస్మిం ఆనన్ద సమయేతిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బనిమిత్తానన్తి రూపనిమిత్తాదీనం. ఏకచ్చానం వేదనానన్తి లోకియానం వేదనానం. తస్మాతిహానన్దాతి యస్మా ఇమినా ఫలసమాపత్తివిహారేన ఫాసు హోతి, తస్మా తుమ్హేపి తదత్థాయ ఏవం విహరథాతి దస్సేతి. అత్తదీపాతి మహాసముద్దగతా దీపం వియ అత్తానం దీపం పతిట్ఠం కత్వా విహరథ. అత్తసరణాతి అత్తగతికావ హోథ, మా అఞ్ఞగతికా. ధమ్మదీపధమ్మసరణపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ ధమ్మోతి నవవిధో లోకుత్తరధమ్మో వేదితబ్బో. తమతగ్గేతి తమఅగ్గే, మజ్ఝే త-కారో పదసన్ధివసేన వుత్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇమే అగ్గతమాతి తమతగ్గాతి. ఏవం సబ్బం తమసోతం ఛిన్దిత్వా అతివియ అగ్గే ఉత్తమభావే ఏతే, ఆనన్ద, మమ భిక్ఖూ భవిస్సన్తి, తేసం అగ్గే భవిస్సన్తి. యే కేచి సిక్ఖాకామా, సబ్బేసం తేసం చతుసతిపట్ఠానగోచరావ భిక్ఖూ అగ్గే భవిస్సన్తీతి అరహత్తనికూటేన దేసనం గణ్హీతి.
౧౦. భిక్ఖునుపస్సయసుత్తవణ్ణనా
౩౭౬. దసమే తేనుపసఙ్కమీతి తస్మిం ఉపస్సయే కమ్మట్ఠానకమ్మికా భిక్ఖునియో అత్థి, తాసం ఉస్సుక్కాపేత్వా కమ్మట్ఠానం కథేస్సామీతి ఉపసఙ్కమి. ఉళారం పుబ్బేనాపరం విసేసన్తి పుబ్బవిసేసతో అపరం ఉళారవిసేసం. తత్థ మహాభూతపరిగ్గహో పుబ్బవిసేసో, ఉపాదారూపపరిగ్గహో అపరవిసేసో నామ. తథా సకలరూపపరిగ్గహో పుబ్బవిసేసో, అరూపపరిగ్గహో అపరవిసేసో నామ. రూపారూపపరిగ్గహో పుబ్బవిసేసో, పచ్చయపరిగ్గహో అపరవిసేసో నామ సప్పచ్చయనామరూపదస్సనం పుబ్బవిసేసో, తిలక్ఖణారోపనం అపరవిసేసో నామ. ఏవం పుబ్బేనాపరం ఉళారవిసేసం జానాతీతి అత్థో.
కాయారమ్మణోతి యం కాయం అనుపస్సతి, తమేవ ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జతి కిలేసపరిళాహో. బహిద్ధా వా చిత్తం విక్ఖిపతీతి బహిద్ధా వా పుథుత్తారమ్మణే చిత్తుప్పాదో విక్ఖిపతి. కిస్మిఞ్చిదేవ పసాదనీయే నిమిత్తే చిత్తం పణిదహితబ్బన్తి ఏవం కిలేసపరిళాహే చ లీనత్తే చ బహిద్ధావిక్ఖేపే చ ఉప్పన్నే కిలేసానురఞ్జితేన న వత్తితబ్బం, కిస్మిఞ్చిదేవ పసాదనీయే పసాదావహే బుద్ధాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం ఠానే కమ్మట్ఠానచిత్తం ఠపేతబ్బం. చిత్తం సమాధియతీతి ఆరమ్మణే సమ్మా ఆధియతి సుట్ఠు ఠపితం ఠపియతి. పటిసంహరామీతి పసాదనీయట్ఠానతో పటిసంహరామి, మూలకమ్మట్ఠానాభిముఖంయేవ నం కరోమీతి అత్థో. సో పటిసంహరతి చేవాతి మూలకమ్మట్ఠానాభిముఖఞ్చ పేసేతి. న చ వితక్కేతి న చ విచారేతీతి కిలేసవితక్కం న వితక్కేతి, కిలేసవిచారం న విచారేతి. అవితక్కోమ్హి అవిచారోతి కిలేసవితక్కవిచారేహి అవితక్కావిచారో. అజ్ఝత్తం సతిమా సుఖమస్మీతి గోచరజ్ఝత్తే పవత్తాయ సతియా ‘‘సతిమాహమస్మి సుఖితో చా’’తి పజానాతి.
ఏవం ఖో, ఆనన్ద, పణిధాయ భావనా హోతీతి ఏవం, ఆనన్ద, ఠపేత్వా భావనా హోతి. ఇమస్స హి భిక్ఖునో యథా నామ పురిసస్స మహన్తం ఉచ్ఛుభారం ఉక్ఖిపిత్వా యన్తసాలం నేన్తస్స కిలన్తకిలన్తకాలే భూమియం ఠపేత్వా ఉచ్ఛుఖణ్డం ఖాదిత్వా పున ఉక్ఖిపిత్వా గమనం హోతి; ఏవమేవ అరహత్తం పాపుణితుం ఉగ్గహితకమ్మట్ఠానస్స కాయపరిళాహాదీసు ఉప్పన్నేసు తం కమ్మట్ఠానం ఠపేత్వా బుద్ధగుణాదిఅనుస్సరణేన చిత్తం పసాదేత్వా కమ్మనియం కత్వా భావనా పవత్తా, తస్మా ‘‘పణిధాయ భావనా హోతీ’’తి వుత్తం. తస్స పన పురిసస్స ఉచ్ఛుభారం యన్తసాలం నేత్వా పీళేత్వా రసపానం వియ ఇమస్స భిక్ఖునో కమ్మట్ఠానం మత్థకం పాపేత్వా అరహత్తం పత్తస్స ఫలసమాపత్తిసుఖానుభవనం వేదితబ్బం.
బహిద్ధాతి మూలకమ్మట్ఠానం పహాయ బహి అఞ్ఞస్మిం ఆరమ్మణే. అప్పణిధాయాతి అట్ఠపేత్వా. అథ పచ్ఛా పురే అసంఖిత్తం విముత్తం అప్పణిహితన్తి పజానాతీతి ఏత్థ కమ్మట్ఠానవసేన వా సరీరవసేన వా దేసనావసేన వా అత్థో వేదితబ్బో.
తత్థ కమ్మట్ఠానే తావ కమ్మట్ఠానస్స అభినివేసో పురే నామ, అరహత్తం పచ్ఛా నామ. తత్థ యో భిక్ఖు మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వా కిలేసపరిళాహస్స వా లీనత్తస్స వా బహిద్ధావిక్ఖేపస్స వా ఉప్పజ్జితుం ఓకాసం అదేన్తో సుదన్తగోణే యోజేత్వా సారేన్తో వియ చతురస్సచ్ఛిద్దే సుతచ్ఛితం చతురస్సఘటికం పక్ఖిపన్తో వియ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అతిట్ఠన్తో అలగ్గన్తో అరహత్తం పాపుణాతి, సో పురేసఙ్ఖాతస్స కమ్మట్ఠానాభినివేసస్స పచ్ఛాసఙ్ఖాతస్స అరహత్తస్స చ వసేన పచ్ఛా పురే అసంఖిత్తం విముత్తం అప్పణిహితన్తి పజానాతి నామ.
సరీరే పన పాదఙ్గులీనం అగ్గపబ్బాని పురే నామ, సీసకటాహం పచ్ఛా నామ. తత్థ యో భిక్ఖు పాదఙ్గులీనం అగ్గపబ్బఅట్ఠికేసు అభినివిసిత్వా బ్యాభఙ్గియా యవకలాపం మోచేన్తో వియ వణ్ణసణ్ఠానదిసోకాసపరిచ్ఛేదవసేన అట్ఠీని పరిగ్గణ్హన్తో అన్తరా కిలేసపరిళాహాదీనం ఉప్పత్తిం వారేత్వా యావ సీసకటాహా భావనం పాపేతి, సో పురేసఙ్ఖాతానం అగ్గపాదఙ్గులిపబ్బానం పచ్ఛాసఙ్ఖాతస్స సీసకటాహస్స చ వసేన పచ్ఛా పురే అసంఖిత్తం విముత్తం అప్పణిహితన్తి పజానాతి నామ.
దేసనాయపి ద్వత్తింసాకారదేసనాయ కేసా పురే నామ, మత్థలుఙ్గం పచ్ఛా నామ. తత్థ యో భిక్ఖు కేసేసు అభినివిసిత్వా వణ్ణసణ్ఠానదిసోకాసవసేన కేసాదయో పరిగ్గణ్హన్తో అన్తరా కిలేసపరిళాహాదీనం ఉప్పత్తిం వారేత్వా యావ మత్థలుఙ్గా భావనం పాపేతి. సో పురేసఙ్ఖాతానం కేసానం పచ్ఛాసఙ్ఖాతస్స మత్థలుఙ్గస్స చ వసేన పచ్ఛా పురే అసంఖిత్తం విముత్తం అప్పణిహితన్తి పజానాతి నామ.
ఏవం ఖో, ఆనన్ద, అప్పణిధాయ భావనా హోతీతి ఏవం, ఆనన్ద, అట్ఠపేత్వా భావనా హోతి. ఇమస్స హి భిక్ఖునో యథా నామ పురిసస్స గుళభారం లభిత్వా అత్తనో గామం అతిహరన్తస్స అన్తరా అట్ఠపేత్వావ ఉచ్చఙ్గే పక్ఖిత్తాని గుళఖణ్డాదీని ఖాదనీయాని ఖాదన్తస్స అత్తనో గామేయేవ ఓతరణం హోతి, ఏవమేవ అరహత్తం పాపుణితుం ఆరద్ధభావనస్స కాయపరిళాహాదీనం ఉప్పత్తిం వారేత్వా కమ్మట్ఠానభావనా పవత్తా, తస్మా ‘‘అప్పణిధాయ భావనా’’తి వుత్తా. తస్స పన పురిసస్స తం గుళభారం అత్తనో గామం నేత్వా ఞాతీహి సద్ధిం పరిభోగో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో కమ్మట్ఠానం మత్థకం పాపేత్వా అరహత్తం పత్తస్స ఫలసమాపత్తిసుఖానుభవనం వేదితబ్బం. ఇమస్మిం సుత్తే పుబ్బభాగవిపస్సనా కథితా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
అమ్బపాలివగ్గో పఠమో.
౨. నాలన్దవగ్గో
౨. నాలన్దసుత్తవణ్ణనా
౩౭౮. దుతియవగ్గస్స దుతియే నాలన్దాయన్తి నాలన్దాతి ఏవంనామకే నగరే, తం నగరం గోచరగామం కత్వా. పావారికమ్బవనేతి దుస్సపావారికసేట్ఠినో అమ్బవనే. తం కిర తస్స ఉయ్యానం అహోసి. సో భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా భగవతి పసన్నో తస్మిం ఉయ్యానే కుటిలేణమణ్డపాదిపటిమణ్డితం భగవతో విహారం కత్వా నియ్యాతేసి. సో విహారో జీవకమ్బవనం వియ పావారికమ్బవనన్త్వేవ సఙ్ఖం గతో. తస్మిం పావారికమ్బవనే విహరతీతి అత్థో.
ఏవంపసన్నోతి ఏవం ఉప్పన్నసద్ధో, ఏవం సద్దహామీతి అత్థో. భియ్యోభిఞ్ఞతరోతి భియ్యతరో అభిఞ్ఞాతో భియ్యతరాభియ్యో వా, ఉత్తరితరఞాణోతి అత్థో. సమ్బోధియన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే అరహత్తమగ్గఞాణే వా అరహత్తమగ్గేనేవ హి బుద్ధగుణా నిప్పదేసా గహితా హోన్తి, ద్వేపి అగ్గసావకా అరహత్తమగ్గేనేవ సావకపారమీఞాణం పటిలభన్తి, పచ్చేకబుద్ధా పచ్చేకబోధిఞాణం, బుద్ధా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చేవ సకలే చ బుద్ధగుణే. సబ్బమ్పి నేసం అరహత్తమగ్గేనేవ ఇజ్ఝతి. తస్మా అరహత్తమగ్గఞాణం సమ్బోధి నామ హోతి. తేన ఉత్తరితరో చ భగవతా నత్థి. తేనాహ ‘‘భగవతా భియ్యోభిఞ్ఞతరో, యదిదం సమ్బోధియ’’న్తి.
ఉళారాతి సేట్ఠా. అయఞ్హి ఉళారసద్దో ‘‘ఉళారాని ఖాదనీయాని ఖాదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౬౬) మధురే ఆగచ్ఛతి. ‘‘ఉళారాయ ఖలు భవం వచ్ఛాయనో సమణం గోతమం పసంసాయ పసంసతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౮౮) సేట్ఠే. ‘‘అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౨; మ. ని. ౩.౨౦౧) విపులే. స్వాయమిధ సేట్ఠే ఆగతో. తేన వుత్తం ‘‘ఉళారాతి సేట్ఠా’’తి. ఆసభీతి ఉసభస్స వాచాసదిసీ అచలా అసమ్పవేధీ. ఏకంసో గహితోతి అనుస్సవేన వా ఆచరియపరమ్పరాయ వా ఇతికిరాయ వా పిటకసమ్పదానేన వా ఆకారపరివితక్కేన వా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా వా తక్కహేతు వా నయహేతు వా అకథేత్వా పచ్చక్ఖతో ఞాణేన పటివిజ్ఝిత్వా వియ ఏకంసో గహితో, సన్నిట్ఠానకథావ కథితాతి అత్థో. సీహనాదోతి సేట్ఠనాదో, వనే ఉన్నాదయన్తేన సీహేన వియ ఉత్తమనాదో నదితోతి అత్థో.
కిం ను తే సారిపుత్తాతి ఇమం దేసనం కస్మా ఆరభి? అనుయోగదాపనత్థం. ఏకచ్చో హి సీహనాదం నదిత్వా అత్తనో సీహనాదే అనుయోగం దాతుం న సక్కోతి, నిఘంసనం న ఖమతి, సిలేసే పతితమక్కటో వియ హోతి. యథా ధమమానం అపరిసుద్ధం లోహం ఝాయిత్వా అఙ్గారో హోతి, ఏవం ఝామఙ్గారో వియ హోతి. ఏకో సీహనాదే అనుయోగం దాపియమానో దాతుం సక్కోతి, నిఘంసనం ఖమతి, ధమమానం నిద్దోసజాతరూపం వియ అధికతరం సోభతి, తాదిసో థేరో. తేన నం భగవా ‘‘అనుయోగక్ఖమో అయ’’న్తి ఞత్వా సీహనాదే అనుయోగదాపనత్థం ఇమం దేసనం ఆరభి.
తత్థ సబ్బే తేతి సబ్బే తే తయా. ఏవంసీలాతి మగ్గసీలేన ఫలసీలేన లోకియలోకుత్తరసీలేన ఏవంసీలా. ఏవంధమ్మాతి ఏత్థ సమాధిపక్ఖా ధమ్మా అధిప్పేతా, మగ్గసమాధినా ఫలసమాధినా లోకియలోకుత్తరేన సమాధినా ఏవంసమాధీతి అత్థో. ఏవంపఞ్ఞాతి మగ్గపఞ్ఞాదివసేనేవ ఏవంపఞ్ఞా. ఏవంవిహారినోతి ఏత్థ పన హేట్ఠా సమాధిపక్ఖానం ధమ్మానం గహితత్తా విహారో గహితోపి పున కస్మా గహితమేవ గణ్హతీతి చే. థేరేన ఇదం గహితమేవ. ఇదఞ్హి నిరోధసమాపత్తిదీపనత్థం వుత్తం. తస్మా ఏవం నిరోధసమాపత్తివిహారినో తే భగవన్తో అహేసున్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
ఏవంవిముత్తాతి ఏత్థ విక్ఖమ్భనవిముత్తి, తదఙ్గవిముత్తి, సముచ్ఛేదవిముత్తి, పటిపస్సద్ధివిముత్తి, నిస్సరణవిముత్తీతి పఞ్చవిధా విముత్తి. తత్థ అట్ఠ సమాపత్తియో సయం విక్ఖమ్భితేహి నీవరణాదీహి విముత్తత్తా విక్ఖమ్భనవిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. అనిచ్చానుపస్సనాదికా సత్త అనుపస్సనా సయం తస్స తస్స పచ్చనీకవసేన పరిచ్చత్తాహి నిచ్చసఞ్ఞాదీహి విముత్తత్తా తదఙ్గవిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. చత్తారో అరియమగ్గా సయం సముచ్ఛిన్నేహి కిలేసేహి విముత్తత్తా సముచ్ఛేదవిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని మగ్గానుభావేన కిలేసానం పటిపస్సద్ధన్తే ఉప్పన్నత్తా పటిపస్సద్ధివిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. నిబ్బానం సబ్బకిలేసేహి నిస్సటత్తా అపగతత్తా దూరే ఠితత్తా నిస్సరణవిముత్తీతి సఙ్ఖం గతం. ఇతి ఇమాసం పఞ్చన్నం విముత్తీనం వసేన ఏవం విముత్తాతి ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
కిం పన తే సారిపుత్త యే తే భవిస్సన్తీతి అతీతా తావ నిరుద్ధా అపణ్ణత్తికభావం గతా దీపసిఖా వియ నిబ్బుతా, ఏవం నిరుద్ధే అపణ్ణత్తికభావం గతే త్వం కథం జానిస్ససి, అనాగతబుద్ధానం పన గుణా కిం తయా అత్తనో చిత్తేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా విదితాతి పుచ్ఛన్తో ఏవమాహ.
కిం పన త్యాహం సారిపుత్త ఏతరహీతి అనాగతాపి బుద్ధా అజాతా అనిబ్బత్తా అనుప్పన్నా, తే కథం జానిస్ససి. తేసఞ్హి జాననం అపదే ఆకాసే పదదస్సనం వియ హోతి. ఇదాని మయా సద్ధిం ఏకవిహారే వససి, ఏకతో భిక్ఖాయ చరసి, ధమ్మదేసనాకాలే దక్ఖిణపస్సే నిసీదసి, కిం పన మయ్హం గుణా అత్తనో చేతసా పరిచ్ఛిన్దిత్వా విదితా తయాతి అనుయుఞ్జన్తో ఏవమాహ. థేరో పన పుచ్ఛితపుచ్ఛితే ‘‘నో హేతం భన్తే’’తి పటిక్ఖిపతి.
థేరస్స చ విదితమ్పి అత్థి, అవిదితమ్పి. కిం సో అత్తనో విదితట్ఠానే పటిక్ఖేపం కరోతి, అవిదితట్ఠానేతి? విదితట్ఠానే న కరోతి, అవిదితట్ఠానేయేవ కరోతి. థేరో కిర అనుయోగే ఆరద్ధే ఏవం అఞ్ఞాసి ‘‘నాయం అనుయోగో సావకపారమీఞాణే, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే పన అయం అనుయోగో’’తి అత్తనో సావకపారమీఞాణే పటిక్ఖేపం అకత్వావ అవిదితట్ఠానే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే పటిక్ఖేపం కరోతి. తేన ఇదమ్పి దీపేతి – భగవా మయ్హం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం బుద్ధానం సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తికారణజాననసమత్థం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం నత్థీతి.
ఏత్థాతి ఏతేసు అతీతాదిభేదేసు బుద్ధేసు. అథ కిఞ్చరహీతి అథ కస్మా ఏవం ఞాణే అసతి తయా ఏవం కథితన్తి వదతి. ధమ్మన్వయోతి ధమ్మస్స పచ్చక్ఖతో ఞాణస్స అనుయోగం అనుగన్త్వా ఉప్పన్నం అనుమానఞాణం నయగ్గాహో విదితో, సావకపారమీఞాణే ఠత్వావ ఇమినా ఆకారేన జానామి భగవాతి వదతి. థేరస్స హి నయగ్గాహో అప్పమాణో అపరియన్తో. యథా చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పమాణం వా పరియన్తో వా నత్థి, ఏవం ధమ్మసేనాపతినో నయగ్గాహస్స. తేన సో – ‘‘ఇమినా ఏవంవిధో ఇమినా ఏవంవిధో, ఇమినా అనుత్తరో ఇమినా అనుత్తరో సత్థా’’తి జానాతి. థేరస్స హి నయగ్గాహో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికో ఏవ.
ఇదాని తం నయగ్గాహం పాకటం కాతుం ఉపమం దస్సేన్తో సేయ్యథాపి భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా మజ్ఝిమదేసే నగరస్స ఉద్ధాపపాకారాదీని థిరాని వా హోన్తు దుబ్బలాని వా, సబ్బసో వా పన మా హోన్తు, చోరానం ఆసఙ్కా న హోతి. తస్మా తం అగ్గహేత్వా పచ్చన్తిమం నగరన్తి ఆహ. దళ్హుద్ధాపన్తి థిరమూలపాకారం. దళ్హపాకారతోరణన్తి థిరపాకారఞ్చేవ థిరపిట్ఠసఙ్ఘాటఞ్చ. ఏకద్వారన్తి కస్మా ఆహ? బహుద్వారే హి నగరే బహూహి పణ్డితదోవారికేహి భవితబ్బం, ఏకద్వారేవ ఏకో వట్టతి. థేరస్స చ పఞ్ఞాయ సదిసో అఞ్ఞో నత్థి, తస్మా అత్తనో పణ్డితభావస్స ఓపమ్మత్థం ఏకంయేవ దోవారికం దస్సేతుం ‘‘ఏకద్వార’’న్తి ఆహ.
పణ్డితోతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో. బ్యత్తోతి వేయ్యత్తియేన సమన్నాగతో విసదఞాణో. మేధావీతి ఠానుప్పత్తికపఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ మేధాయ సమన్నాగతో. అనుపరియాయపథన్తి అనుపరియాయనామకం పాకారమగ్గం. పాకారసన్ధిన్తి ద్విన్నం ఇట్ఠకానం అపగతట్ఠానం. పాకారవివరన్తి పాకారస్స ఛిన్నట్ఠానం. చేతసో ఉపక్కిలేసేతి పఞ్చనీవరణా చిత్తం ఉపక్కిలిస్సన్తి కిలిట్ఠం కరోన్తి ఉపతాపేన్తి విహేఠేన్తి, తస్మా ‘‘చేతసో ఉపక్కిలేసా’’తి వుచ్చన్తి. పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణేతి నీవరణా ఉప్పజ్జమానా అనుప్పన్నాయ పఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జితుం న దేన్తి, తస్మా ‘‘పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా’’తి వుచ్చన్తి. సుపతిట్ఠితచిత్తాతి చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుట్ఠు ఠపితచిత్తా హుత్వా. సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతన్తి సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాసభావేన భావేత్వా. అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిన్తి అరహత్తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝింసూతి దస్సేతి.
అపిచేత్థ సతిపట్ఠానాతి విపస్సనా, బోజ్ఝఙ్గా మగ్గో, అనుత్తరసమ్మాసమ్బోధి అరహత్తం. సతిపట్ఠానాతి వా విపస్సనా, బోజ్ఝఙ్గామిస్సకా, సమ్మాసమ్బోధి అరహత్తమేవ. దీఘభాణకమహాసీవత్థేరో పనాహ ‘‘సతిపట్ఠానే విపస్సనం గహేత్వా బోజ్ఝఙ్గే మగ్గో చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చాతి గహితే సున్దరో పఞ్హో భవేయ్య, న పనేవం గహిత’’న్తి. ఇతి థేరో సబ్బబుద్ధానం నీవరణప్పహానే సతిపట్ఠానభావనాయ సమ్బోధియఞ్చ మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణరజతానం వియ నానత్తాభావం దస్సేతి.
ఇధ ఠత్వా ఉపమా సంసన్దేతబ్బా – ఆయస్మా హి సారిపుత్తో పచ్చన్తనగరం దస్సేసి, పాకారం దస్సేసి, అనుపరియాయపథం దస్సేసి, ద్వారం దస్సేసి, పణ్డితదోవారికం దస్సేసి, నగరం పవిసనకనిక్ఖమనకే ఓళారికే పాణే దస్సేసి, దోవారికస్స తేసం పాణానం పాకటభావం దస్సేసి. తత్థ కిం కేన సదిసన్తి చే? నగరం వియ హి నిబ్బానం, పాకారో వియ సీలం, అనుపరియాయపథో వియ హిరీ, ద్వారం వియ అరియమగ్గో, పణ్డితదోవారికో వియ ధమ్మసేనాపతి, నగరం పవిసనకనిక్ఖమనకా ఓళారికపాణా వియ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా బుద్ధా, దోవారికస్స తేసం పాణానం పాకటభావో వియ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం బుద్ధానం సీలసమథాదీహి పాకటభావో. ఏత్తావతా థేరేన భగవతో – ‘‘ఏవమహం సావకపారమీఞాణే ఠత్వా ధమ్మన్వయేన నయగ్గాహేన జానామీ’’తి అత్తనో సీహనాదస్స అనుయోగో దిన్నో హోతి.
తస్మాతి యస్మా ‘‘న ఖో మేతం, భన్తే, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు అరహన్తేసు సమ్మాసమ్బుద్ధేసు చేతోపరియఞాణం అత్థి, అపిచ ధమ్మన్వయో విదితో’’తి వదతి, తస్మా. అభిక్ఖణం భాసేయ్యాసీతి పునప్పునం భాసేయ్యాసి, ‘‘పుబ్బణ్హే మే కథిత’’న్తి మా మజ్ఝన్హికాదీసు న కథయిత్థ, ‘‘అజ్జ వా మే కథిత’’న్తి మా పరదివసాదీసు న కథయిత్థాతి అత్థో. సా పహీయిస్సతీతి ‘‘సారిపుత్తసదిసోపి నామ ఞాణజవనసమ్పన్నో సావకో బుద్ధానం చిత్తాచారం జానితుం న సక్కోతి, ఏవం అప్పమేయ్యా తథాగతా’’తి చిన్తేన్తానం యా తథాగతే కఙ్ఖా వా విమతి వా, సా పహీయిస్సతీతి.
౩. చున్దసుత్తవణ్ణనా
౩౭౯. తతియే మగధేసూతి ఏవంనామకే జనపదే. నాలకగామకేతి రాజగహస్స అవిదూరే అత్తనో కులసన్తకే ఏవంనామకే గామే. చున్దో సమణుద్దేసోతి అయం థేరో ధమ్మసేనాపతిస్స కనిట్ఠభాతికో, తం భిక్ఖూ అనుపసమ్పన్నకాలే ‘‘చున్దో సమణుద్దేసో’’తి సముదాచరిత్వా థేరకాలేపి తథేవ సముదాచరింసు. తేన వుత్తం ‘‘చున్దో సమణుద్దేసో’’తి. ఉపట్ఠాకో హోతీతి ముఖోదకదన్తకట్ఠదానేన చేవ పరివేణసమ్మజ్జన-పిట్ఠిపరికమ్మకరణ-పత్తచీవరగ్గహణేన చ ఉపట్ఠానకరో హోతి. పరినిబ్బాయీతి అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతో. కతరస్మిం కాలేతి? భగవతో పరినిబ్బానసంవచ్ఛరే.
తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – భగవా కిర వుత్థవస్సో వేళువగామకా నిక్ఖమిత్వా ‘‘సావత్థిం గమిస్సామీ’’తి ఆగతమగ్గేనేవ పటినివత్తన్తో అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా జేతవనం పావిసి. ధమ్మసేనాపతి భగవతో వత్తం దస్సేత్వా దివాట్ఠానం గతో, సో తత్థ అన్తేవాసికేసు వత్తం దస్సేత్వా పటిక్కన్తేసు దివాట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా చమ్మఖణ్డం పఞ్ఞాపేత్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఫలసమాపత్తిం పావిసి. అథస్స యథా పరిచ్ఛేదేన తతో వుట్ఠితస్స అయం పరివితక్కో ఉదపాది ‘‘బుద్ధా ను ఖో పఠమం పరినిబ్బాయన్తి, ఉదాహు అగ్గసావకాతి, తతో ‘‘అగ్గసావకా పఠమ’’న్తి ఞత్వా అత్తనో ఆయుసఙ్ఖారం ఓలోకేసి. సో ‘‘సత్తాహమేవ మే ఆయుసఙ్ఖారా పవత్తిస్సన్తీ’’తి ఞత్వా ‘‘కత్థ పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి చిన్తేసి.
తతో ‘‘రాహులో తావతింసేసు పరినిబ్బుతో, అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరో ఛద్దన్తదహే, అహం కత్థ పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి పునప్పునం చిన్తేన్తో మాతరం ఆరబ్భ సతిం ఉప్పాదేసి – ‘‘మయ్హం మాతా సత్తన్నం అరహన్తానం మాతా హుత్వాపి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘేసు అప్పసన్నా, అత్థి ను ఖో తస్సా ఉపనిస్సయో, నత్థి ను ఖో’’తి. సోతాపత్తిమగ్గస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా ‘‘కస్స దేసనాయ అభిసమయో భవిస్సతీ’’తి ఓలోకేన్తో ‘‘మమేవ ధమ్మదేసనాయ భవిస్సతి, న అఞ్ఞస్స. సచే ఖో పనాహం అప్పోస్సుక్కో భవేయ్యం, భవిస్సన్తి మే వత్తారో – ‘‘సారిపుత్తత్థేరో అవసేసజనానమ్పి అవస్సయో హోతి. తథా హిస్స సమచిత్తసుత్తన్తదేసనాదివసే (అ. ని. ౨.౩౩-౩౭) కోటిసతసహస్సదేవతా అరహత్తం పత్తా, తయో మగ్గే పటివిద్ధదేవతానం గణనా నత్థి, అఞ్ఞేసు చ ఠానేసు అనేకా అభిసమయా దిస్సన్తి, థేరే చ చిత్తం పసాదేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తానేవ అసీతి కులసహస్సాని, సో దాని సకమాతుమిచ్ఛాదస్సనమత్తమ్పి హరితుం నాసక్ఖీ’’తి. తస్మా మాతరం మిచ్ఛాదస్సనా మోచేత్వా జాతోవరకేయేవ పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా ‘‘అజ్జేవ భగవన్తం అనుజానాపేత్వా నిక్ఖమిస్సామీ’’తి చున్దత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో, చున్ద, అమ్హాకం పఞ్చసతాయ భిక్ఖుపరిసాయ సఞ్ఞం దేహి. ‘గణ్హథావుసో పత్తచీవరాని, ధమ్మసేనాపతి నాలకగామం గన్తుకామో’’’తి. థేరో తథా అకాసి.
భిక్ఖూ సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ థేరస్స సన్తికం అగమంసు. థేరో సేనాసనం సంసామేత్వా దివాట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా దివాట్ఠానద్వారే ఠత్వా దివాట్ఠానం ఓలోకేత్వా ‘‘ఇదం దాని పచ్ఛిమదస్సనం, పున ఆగమనం నత్థీ’’తి పఞ్చసతభిక్ఖూహి పరివుతో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ ‘‘అనుజానాతు మే భన్తే భగవా, అనుజానాతు సుగతో. పరినిబ్బానకాలో మే, ఓస్సట్ఠో మే ఆయుసఙ్ఖారో’’తి. బుద్ధా పన యస్మా ‘‘పరినిబ్బాహీ’’తి వుత్తే మరణవణ్ణం సంవణ్ణేన్తీతి, ‘‘మా పరినిబ్బాహీ’’తి వుత్తే వట్టస్స గుణం కథేన్తీతి మిచ్ఛాదిట్ఠికా దోసం ఆరోపేస్సన్తి, తస్మా తదుభయమ్పి న వదన్తి. తేన నం భగవా – ‘‘కత్థ పరినిబ్బాయిస్ససి సారిపుత్తా’’తి వత్వా – ‘‘అత్థి, భన్తే, మగధేసు నాలకగామే జాతోవరకో, తత్థాహం పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి వుత్తే – ‘‘యస్స దాని త్వం, సారిపుత్త, కాలం మఞ్ఞసి, ఇదాని పన తే జేట్ఠకనిట్ఠభాతికానం తాదిసస్స భిక్ఖునో దస్సనం దుల్లభం భవిస్సతి, దేసేహి నేసం ధమ్మ’’న్తి ఆహ.
థేరో – ‘‘సత్థా మయ్హం ఇద్ధివికుబ్బనపుబ్బఙ్గమం ధమ్మదేసనం పచ్చాసీసతీ’’తి ఞత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా తాలప్పమాణం ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా ఓరుయ్హ దసబలస్స పాదే వన్ది, పున ద్వితాలప్పమాణం అబ్భుగ్గన్త్వా ఓరుయ్హ దసబలస్స పాదే వన్ది, ఏతేనుపాయేన సత్తతాలప్పమాణం అబ్భుగ్గన్త్వా అనేకాని పాటిహారియసతాని దస్సేన్తో ధమ్మకథం ఆరభి. దిస్సమానేనపి కాయేన కథేతి, అదిస్సమానేనపి. ఉపరిమేన వా హేట్ఠిమేన వా ఉపడ్ఢకాయేన కథేతి అదిస్సమానేనపి దిస్సమానేనపి, కాలేన చన్దవణ్ణం దస్సేతి, కాలేన సూరియవణ్ణం, కాలేన పబ్బతవణ్ణం, కాలేన సముద్దవణ్ణం, కాలేన చక్కవత్తిరాజా హోతి, కాలేన వేస్సవణమహారాజా, కాలేన సక్కో దేవరాజా, కాలేన మహాబ్రహ్మాతి ఏవం అనేకాని పాటిహారియసతాని దస్సేన్తో ధమ్మకథం కథేసి. సకలనగరం సన్నిపతి. థేరో ఓరుయ్హ దసబలస్స పాదే వన్దిత్వా అట్ఠాసి. అథ నం సత్థా ఆహ – ‘‘కో నామో అయం సారిపుత్త ధమ్మపరియాయో’’తి. సీహవికీళితో నామ, భన్తేతి. తగ్ఘ, సారిపుత్త, సీహవికీళితో తగ్ఘ, సారిపుత్త, సీహవికీళితోతి.
థేరో అలత్తకవణ్ణే హత్థే పసారేత్వా సత్థు సువణ్ణకచ్ఛపసదిసే పాదే గోప్ఫకేసు గహేత్వా – ‘‘భన్తే, ఇమేసం పాదానం వన్దనత్థాయ కప్పసతసహస్సాధికం అసఙ్ఖ్యేయ్యం పారమియో పూరితా, సో మే మనోరథో మత్థకం పత్తో, ఇతో దాని పట్ఠాయ పటిసన్ధివసేన న పున ఏకట్ఠానే సన్నిపాతో సమాగమో అత్థి, ఛిన్నో ఏస విస్సాసో, అనేకేహి బుద్ధసతసహస్సేహి పవిట్ఠం అజరం అమరం ఖేమం సుఖం సీతలం అభయం నిబ్బానపురం పవిసిస్సామి, సచే మే కిఞ్చి కాయికం వా వాచసికం వా న రోచేథ, ఖమథ తం భగవా, గమనకాలో మయ్హ’’న్తి. ఖమామి తే, సారిపుత్త, న ఖో పన తే కిఞ్చి కాయికం వా వాచసికం వా మయ్హం అరుచ్చనకం అత్థి, యస్స దాని త్వం, సారిపుత్త, కాలం మఞ్ఞసీతి.
ఇతి భగవతా అనుఞ్ఞాతసమనన్తరం సత్థు పాదే వన్దిత్వా ఉట్ఠితమత్తే ఆయస్మన్తే సారిపుత్తే సినేరుచక్కవాళహిమవన్తపరిభణ్డపబ్బతే ధారయమానాపి – ‘‘అజ్జ ఇమం గుణరాసిం ధారేతుం న సక్కోమీ’’తి వదన్తీ వియ ఏకప్పహారేనేవ విరవమానా మహాపథవీ యావ ఉదకపరియన్తా అకమ్పి, ఆకాసే దేవదున్దుభియో ఫలింసు, మహామేఘో ఉట్ఠహిత్వా పోక్ఖరవస్సం వస్సి.
సత్థా – ‘‘ధమ్మసేనాపతిం పటిపాదేస్సామీ’’తి ధమ్మాసనా వుట్ఠాయ గన్ధకుటిఅభిముఖో గన్త్వా మణిఫలకే అట్ఠాసి. థేరో తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా చతూసు ఠానేసు వన్దిత్వా – ‘‘భగవా ఇతో కప్పసతసహస్సాధికస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యస్స ఉపరి అనోమదస్సీసమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాదమూలే నిపజ్జిత్వా తుమ్హాకం దస్సనం పత్థేసిం, సా మే పత్థనా సమిద్ధా, దిట్ఠా తుమ్హే, తం పఠమదస్సనం, ఇదం పచ్ఛిమదస్సనం. పున తుమ్హాకం దస్సనం నత్థీ’’తి వత్వా దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం పగ్గయ్హ యావ దస్సనవిసయా అభిముఖోవ పటిక్కమిత్వా వన్దిత్వా పక్కామి. పున మహాపథవీ ధారేతుం అసక్కోన్తీ ఉదకపరియన్తం కత్వా అకమ్పి.
భగవా పరివారేత్వా ఠితే భిక్ఖూ ఆహ – ‘‘అనుగచ్ఛథ, భిక్ఖవే, తుమ్హాకం జేట్ఠభాతిక’’న్తి. తస్మిం ఖణే చతస్సోపి పరిసా సమ్మాసమ్బుద్ధం ఏకకంయేవ జేతవనే ఓహాయ నిరవసేసా నిక్ఖమింసు. సావత్థినగరవాసినోపి – ‘‘సారిపుత్తత్థేరో కిర సమ్మాసమ్బుద్ధం ఆపుచ్ఛిత్వా పరినిబ్బాయితుకామో నిక్ఖన్తో, పస్సిస్సామ న’’న్తి నగరద్వారాని నిరోకాసాని కరోన్తా నిక్ఖమిత్వా గన్ధమాలాదిహత్థా కేసే వికిరిత్వా – ‘‘ఇదాని మయం కహం మహాపఞ్ఞో నిసిన్నో, కహం ధమ్మసేనాపతి నిసిన్నో’’తి పుచ్ఛన్తా – ‘‘కస్స సన్తికం గమిస్సామ, కస్స హత్థే సత్థారం ఠపేత్వా థేరో పక్కన్తో’’తిఆదినా నయేన పరిదేవన్తా రోదన్తా థేరం అనుబన్ధింసు.
థేరో మహాపఞ్ఞాయ ఠితత్తా – ‘‘సబ్బేసం అనతిక్కమనీయో ఏస మగ్గో’’తి మహాజనం ఓవదిత్వా – ‘‘తుమ్హేపి, ఆవుసో, తిట్ఠథ, మా దసబలే పమాదం ఆపజ్జిత్థా’’తి భిక్ఖుసఙ్ఘమ్పి నివత్తేత్వా అత్తనో పరిసాయేవ సద్ధిం పక్కామి. యేపి మనుస్సా – ‘‘పుబ్బే అయ్యో పచ్చాగమనచారికం చరతి, ఇదం ఇదాని గమనం న పున పచ్చాగమనాయా’’తి పరిదేవన్తా అనుబన్ధింసుయేవ. తేపి – ‘‘అప్పమత్తా, ఆవుసో, హోథ, ఏవంభావినో నామ సఙ్ఖారా’’తి నివత్తేసి.
అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో సబ్బత్థ ఏకరత్తివాసేన అన్తరామగ్గే సత్తాహం మనుస్సానం సఙ్గహం కరోన్తో సాయం నాలకగామం పత్వా గామద్వారే నిగ్రోధరుక్ఖమూలే అట్ఠాసి. అథ ఉపరేవతో నామ థేరస్స భాగినేయ్యో బహిగామం గచ్ఛన్తో థేరం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి. థేరో తం ఆహ – ‘‘అత్థి గేహే తే అయ్యికా’’తి. ఆమ భన్తేతి. గచ్ఛ అమ్హాకం ఇధాగతభావం ఆరోచేహి. ‘‘కస్మా ఆగతో’’తి చ వుత్తే – ‘‘అజ్జ కిర ఏకదివసం అన్తోగామే వసిస్సతి, జాతోవరకం పటిజగ్గథ, పఞ్చన్నఞ్చ కిర భిక్ఖుసతానం వసనట్ఠానం జానాథా’’తి. సో గన్త్వా – ‘‘అయ్యికే మయ్హం మాతులో ఆగతో’’తి ఆహ. ఇదాని కుహిన్తి? గామద్వారేతి. ఏకకోవ, అఞ్ఞోపి కోచి అత్థీతి? అత్థి పఞ్చసతా భిక్ఖూతి. కింకారణా ఆగతోతి? సో తం పవత్తిం ఆరోచేసి. బ్రాహ్మణీ – ‘‘కిం ను ఖో ఏత్తకానం వసనట్ఠానం పటిజగ్గాపేతి, దహరకాలే పబ్బజిత్వా మహల్లకకాలే గిహీ హోతుకామో’’తి చిన్తేన్తీ జాతోవరకం పటిజగ్గాపేత్వా పఞ్చసతానం వసనట్ఠానం కారేత్వా దణ్డదీపికా జాలేత్వా థేరస్స పాహేసి.
థేరో భిక్ఖూహి సద్ధిం పాసాదం ఆరుయ్హ జాతోవరకం పవిసిత్వా నిసీది, నిసీదిత్వా ‘‘తుమ్హాకం వసనట్ఠానం గచ్ఛథా’’తి భిక్ఖూ ఉయ్యోజేసి. తేసు గతమత్తేసుయేవ థేరస్స ఖరో ఆబాధో ఉప్పజ్జి, లోహితపక్ఖన్దికా మారణన్తికా వేదనా వత్తన్తి. ఏకం భాజనం పవిసతి, ఏకం నిక్ఖమతి. బ్రాహ్మణీ – ‘‘మమ పుత్తస్స పవత్తి మయ్హం న రుచ్చతీ’’తి అత్తనో వసనగబ్భద్వారం నిస్సాయ అట్ఠాసి.
చత్తారో మహారాజానో ‘‘ధమ్మసేనాపతి కుహిం విహరతీ’’తి ఓలోకేన్తా నాలకగామే జాతోవరకే పరినిబ్బానమఞ్చే నిపన్నో, పచ్ఛిమదస్సనం గమిస్సామా’’తి ఆగమ్మ వన్దిత్వా అట్ఠంసు. కే తుమ్హేతి? మహారాజానో భన్తేతి. కస్మా ఆగతత్థాతి? గిలానుపట్ఠాకా భవిస్సామాతి. ‘‘హోతు, అత్థి గిలానుపట్ఠాకో, గచ్ఛథ తుమ్హే’’తి ఉయ్యోజేసి. తేసం గతావసానే తేనేవ నయేన సక్కో దేవానమిన్దో. తస్మిం గతే మహాబ్రహ్మా చ ఆగమింసు. తేపి తథేవ థేరో ఉయ్యోజేసి.
బ్రాహ్మణీ దేవతానం ఆగమనఞ్చ గమనఞ్చ దిస్వా ‘‘కే ను ఖో ఏతే మమ పుత్తం వన్దిత్వా గచ్ఛన్తీ’’తి థేరస్స గబ్భద్వారం గన్త్వా ‘‘తాత, చున్ద, కా పవత్తీ’’తి పుచ్ఛి. సో తం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘మహాఉపాసికా, భన్తే, ఆగతా’’తి ఆహ. థేరో ‘‘కస్మా అవేలాయ ఆగతా’’తి పుచ్ఛి. సా ‘‘తుయ్హం, తాత, దస్సనత్థాయా’’తి వత్వా ‘‘తాత, పఠమం కే ఆగతా’’తి పుచ్ఛి. చత్తారో మహారాజానో ఉపాసికేతి. తాత, త్వం చతూహి మహారాజేహి మహన్తతరోతి? ఆరామికసదిసా ఏతే ఉపాసికే, అమ్హాకం సత్థు పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ ఖగ్గహత్థా హుత్వా ఆరక్ఖం అకంసూతి. తేసం తాత గతావసానే కో ఆగతోతి? సక్కో దేవానమిన్దోతి. దేవరాజతోపి త్వం తాత మహన్తతరోతి? భణ్డగ్గాహకసామణేరసదిసో ఏస ఉపాసికే, అమ్హాకం సత్థు తావతింసతో ఓతరణకాలే పత్తచీవరం గహేత్వా ఓతిణ్ణోతి. తస్స తాత గతావసానే జోతయమానో వియ కో ఆగతోతి? ఉపాసికే, తుయ్హం భగవా చ సత్థా చ మహాబ్రహ్మా నామ ఏసోతి. మయ్హం భగవతో మహాబ్రహ్మతోపి త్వం, తాత, మహన్తతరోతి? ఆమ ఉపాసికే, ఏతే నామ కిర అమ్హాకం సత్థు జాతదివసే చత్తారో మహాబ్రహ్మానో మహాపురిసం సువణ్ణజాలేన పటిగ్గణ్హింసూతి.
అథ బ్రాహ్మణియా – ‘‘పుత్తస్స తావ మే అయం ఆనుభావో, కీదిసో వత మయ్హం పుత్తస్స భగవతో సత్థు ఆనుభావో భవిస్సతీ’’తి చిన్తయన్తియా సహసా పఞ్చవణ్ణా పీతి ఉప్పజ్జిత్వా సకలసరీరం ఫరి. థేరో – ‘‘ఉప్పన్నం మే మాతు పీతిసోమనస్సం, అయం దాని కాలో ధమ్మదేసనాయా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘కిం చిన్తేసి మహాఉపాసికే’’తి ఆహ. సా ‘‘పుత్తస్స తావ మే అయం గుణో, సత్థు పనస్స కీదిసో భవిస్సతీతి ఇదం, తాత, చిన్తేమీ’’తి ఆహ. మహాఉపాసికే, మయ్హం సత్థుజాతక్ఖణే మహాభినిక్ఖమనే సమ్బోధియం ధమ్మచక్కప్పవత్తనే చ దససహస్సిలోకధాతు కమ్పిత్థ. సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ విముత్తియా విముత్తిఞాణదస్సనేన సమో నామ నత్థి, ఇతిపి సో భగవాతి విత్థారేత్వా బుద్ధగుణపటిసంయుత్తం ధమ్మదేసనం కథేసి.
బ్రాహ్మణీ పియపుత్తస్స ధమ్మదేసనాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ పుత్తం ఆహ – ‘‘తాత ఉపతిస్స, కస్మా ఏవమకాసి, ఏవరూపం నామ అమతం మయ్హం ఏత్తకం కాలం న అదాసీ’’తి. థేరో – ‘‘దిన్నం దాని మే మాతు రూపసారియా బ్రాహ్మణియా పోసావనికమూలం, ఏత్తకేన వట్టిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘గచ్ఛ మహాఉపసికే’’తి బ్రాహ్మణిం ఉయ్యోజేత్వా – ‘‘చున్ద కా వేలా’’తి ఆహ. బలవపచ్చూసకాలో, భన్తేతి. భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతేహీతి. సన్నిపతితో భన్తే భిక్ఖుసఙ్ఘోతి. ‘‘మం ఉక్ఖిపిత్వా నిసీదాపేహి చున్దా’’తి ఉక్ఖిపిత్వా నిసీదాపేసి.
థేరో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో చతుచత్తాలీసం వో వస్సాని మయా సద్ధిం విచరన్తానం యం మే కాయికం వా వాచసికం వా న రోచేథ, తం ఖమథ ఆవుసో’’తి. ఏత్తకం, భన్తే, అమ్హాకం ఛాయా వియ తుమ్హే అముఞ్చిత్వా విచరన్తానం అరుచ్చనకం నామ నత్థి, తుమ్హే పన అమ్హాకం ఖమథాతి. అథ థేరో మహాచీవరం సఙ్కడ్ఢిత్వా ముఖం పిధాయ దక్ఖిణేన పస్సేన నిపన్నో సత్థా వియ నవ అనుపుబ్బసమాపత్తియో అనులోమపటిలోమతో సమాపజ్జిత్వా పున పఠమజ్ఝానం ఆదిం కత్వా యావ చతుత్థజ్ఝానా సమాపజ్జి. తతో వుట్ఠాయ అనన్తరంయేవ మహాపథవిం ఉన్నాదేన్తో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి.
ఉపాసికా – ‘‘కిం ను ఖో మే పుత్తో, న కిఞ్చి కథేతీ’’తి ఉట్ఠాయ పిట్ఠిపాదే పరిమజ్జన్తీ పరినిబ్బుతభావం ఞత్వా మహాసద్దం కురుమానా పాదేసు నిపతిత్వా – ‘‘తాత మయం ఇతో పుబ్బే తవ గుణం న జానిమ్హా, ఇదాని పన తం ఆదిం కత్వా అనేకసతే అనేకసహస్సే అనేకసతసహస్సే భిక్ఖూ ఇమస్మిం నివేసనే నిసీదాపేత్వా భోజేతుం న లభిమ్హా, చీవరేహి అచ్ఛాదేతుం న లభిమ్హా, విహారసతం విహారసహస్సం కారేతుం న లభిమ్హా’’తి యావ అరుణుగ్గమనా పరిదేవి. అరుణే ఉగ్గతమత్తేయేవ సువణ్ణకారే పక్కోసాపేత్వా సువణ్ణగబ్భం వివరాపేత్వా సువణ్ణఘటియో మహాతులాయ తులాపేత్వా – ‘‘పఞ్చ కూటాగారసతాని పఞ్చ అగ్ఘికసతాని కరోథా’’తి దాపేతి.
సక్కోపి దేవరాజా విస్సకమ్మదేవపుత్తం ఆమన్తేత్వా – ‘‘తాత ధమ్మసేనాపతి పరినిబ్బుతో, పఞ్చ కూటాగారసతాని పఞ్చ అగ్ఘికసతాని చ మాపేహీ’’తి ఆహ. ఇతి ఉపాసికాయ కారితాని చ విస్సకమ్మేన నిమ్మితాని చ సబ్బానిపి ద్వేసహస్సాని అహేసుం. తతో నగరమజ్ఝే సారమయం మహామణ్డపం కారేత్వా మణ్డపమజ్ఝే మహాకూటాగారం ఠపేత్వా సేసాని పరివారసఙ్ఖేపేన ఠపేత్వా సాధుకీళికం ఆరభింసు. దేవానం అన్తరే మనుస్సా, మనుస్సానం అన్తరే దేవా అహేసుం.
రేవతీ నామ ఏకా థేరస్స ఉపట్ఠాయికా – ‘‘అహం థేరస్స పూజం కరిస్సామీ’’తి సువణ్ణపుప్ఫానం తయో కుమ్భే కారేసి. ‘‘థేరస్స పూజం కరిస్సామీ’’తి సక్కో దేవరాజా అడ్ఢతేయ్యకోటినాటకేహి పరివారితో ఓతరి. ‘‘సక్కో ఓతరతీ’’తి మహాజనో పచ్ఛాముఖో పటిక్కమి. తత్థ సాపి ఉపాసికా పటిక్కమమానా గరుభారత్తా ఏకమన్తం అపసక్కితుం అసక్కోన్తీ మనుస్సానం అన్తరే పతి. మనుస్సా అపస్సన్తా తం మద్దిత్వా అగమింసు. సా తత్థేవ కాలం కత్వా తావతింసభవనే కనకవిమానే నిబ్బత్తి. నిబ్బత్తక్ఖణేయేవస్సా రతనక్ఖన్ధో వియ తిగావుతప్పమాణో అత్తభావో అహోసి సట్ఠిసకటపూరప్పమాణఅలఙ్కారపటిమణ్డితా అచ్ఛరాసహస్సపరివారితా. అథస్సా దిబ్బం సబ్బకాయికాదాసం పురతో ఠపయింసు. సా అత్తనో సిరిసమ్పత్తిం దిస్వా – ‘‘ఉళారా అయం సమ్పత్తి, కిం ను ఖో మే కమ్మం కత’’న్తి చిన్తయమానా అద్దస – ‘‘మయా సారిపుత్తత్థేరస్స పరినిబ్బుతట్ఠానే తీహి సువణ్ణపుప్ఫకుమ్భేహి పూజా కతా, మహాజనో మం మద్దిత్వా గతో, సాహం తత్థ కాలం కత్వా ఇధూపపన్నా, థేరం నిస్సాయ లద్ధం ఇదాని పుఞ్ఞవిపాకం మనుస్సానం కథేస్సామీ’’తి సహ విమానేనేవ ఓతరి.
మహాజనో దూరతోవ దిస్వా – ‘‘కిం ను ఖో ద్వే సూరియా ఉట్ఠితా’’తి? ఓలోకేన్తో – ‘‘విమానే ఆగచ్ఛన్తే కూటాగారసణ్ఠానం పఞ్ఞాయతి, నాయం సూరియో, విమానమేతం ఏక’’న్తి ఆహ. తమ్పి విమానం తావదేవ ఆగన్త్వా థేరస్స దారుచితకమత్థకే వేహాసం అట్ఠాసి. దేవధీతా విమానం ఆకాసేయేవ ఠపేత్వా పథవిం ఓతరి. మహాజనో – ‘‘కా త్వం, అయ్యే’’తి? పుచ్ఛి. ‘‘న మం తుమ్హే జానాథ, రేవతీ నామాహం, తీహి సువణ్ణపుప్ఫకుమ్భేహి థేరం పూజం కత్వా మనుస్సేహి మద్దితా కాలం కత్వా తావతింసభవనే నిబ్బత్తా, పస్సథ మే సిరిసమ్పత్తిం, తుమ్హేపి దాని దానాని దేథ, పుఞ్ఞాని కరోథా’’తి కుసలకిరియాయ వణ్ణం కథేత్వా థేరస్స చితకం పదక్ఖిణం కత్వా వన్దిత్వా అత్తనో దేవట్ఠానంయేవ గతా.