౯. వీణోపమసుత్తవణ్ణనా

౨౪౬. నవమే యస్స కస్సచి, భిక్ఖవే, భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వాతి ఇదం సత్థా యథా నామ మహాకుటుమ్బికో మహన్తం కసికమ్మం కత్వా, నిప్ఫన్నసస్సో ఘరద్వారే మణ్డపం కత్వా, ఉభతోసఙ్ఘస్స దానం పవత్తేయ్య. కిఞ్చాపి తేన ఉభతోసఙ్ఘస్స దానం పట్ఠపితం, ద్వీసు పన పరిసాసు సన్తప్పితాసు సేసజనమ్పి సన్తప్పేతియేవ, ఏవమేవ భగవా సమధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమియో పూరేత్వా బోధిమణ్డే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం అధిగన్త్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో జేతవనమహావిహారే నిసిన్నో భిక్ఖుపరిసాయ చేవ భిక్ఖునిపరిసాయ చ మహాధమ్మయాగం యజన్తో వీణోపమసుత్తం ఆరభి. తం పేనేతం కిఞ్చాపి ద్వే పరిసా సన్ధాయ ఆరద్ధం, చతున్నమ్పి పన పరిసానం అవారితం. తస్మా సబ్బేహిపి సోతబ్బఞ్చేవ సద్ధాతబ్బఞ్చ, పరియోగాహిత్వా చస్స అత్థరసో విన్దితబ్బోతి.

తత్థ ఛన్దోతిఆదీసు ఛన్దో నామ పుబ్బుప్పత్తికా దుబ్బలతణ్హా, సో రఞ్జేతుం న సక్కోతి. అపరాపరం ఉప్పజ్జమానా పన బలవతణ్హా రాగో నామ, సో రఞ్జేతుం సక్కోతి. దణ్డాదానాదీని కాతుం అసమత్థో పుబ్బుప్పత్తికో దుబ్బలకోధో దోసో నామ. తాని కాతుం సమత్థో అపరాపరుప్పత్తికో బలవకోధో పటిఘం నామ. మోహో పన మోహనసమ్మోహనవసేన ఉప్పన్నం అఞ్ఞాణం. ఏవమేత్థ పఞ్చహిపి పదేహి తీణి అకుసలమూలాని గహితాని. తేసు గహితేసు సబ్బేపి తమ్మూలకా కిలేసా గహితావ హోన్తి. ‘‘ఛన్దో రాగో’’తి వా పదద్వయేన అట్ఠలోభసహగతచిత్తుప్పాదా, ‘‘దోసో పటిఘ’’న్తి పదద్వయేన ద్వే దోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదా, మోహపదేన లోభదోసరహితా ద్వే ఉద్ధచ్చవిచికిచ్ఛాసహగతచిత్తుప్పాదా గహితాతి. ఏవం సబ్బేపి ద్వాదస చిత్తుప్పాదా దస్సితావ హోన్తి.

సభయోతి కిలేసచోరానం నివాసట్ఠానత్తా సభయో. సప్పటిభయోతి వధబన్ధనాదీనం కారణత్తా సప్పటిభయో. సకణ్టకోతి రాగాదీహి కణ్టకేహి సకణ్టకో. సగహనోతి రాగగహనాదీహి సగహనో. ఉమ్మగ్గోతి దేవలోకం వా మనుస్సలోకం వా నిబ్బానం వా గచ్ఛన్తస్స అమగ్గో. కుమ్మగ్గోతి కుచ్ఛితజేగుచ్ఛిభూతట్ఠానగమనఏకపదికమగ్గో వియ అపాయసమ్పాపకత్తా కుమ్మగ్గో. దుహితికోతి ఏత్థ ఇహితీతి ఇరియనా, దుక్ఖా ఇహితి ఏత్థాతి, దుహితికో. యస్మిఞ్హి మగ్గే మూలఫలాదిఖాదనీయం వా సాయనీయం వా నత్థి, తస్మిం ఇరియనా దుక్ఖా హోతి, న సక్కా తం పటిపజ్జిత్వా ఇచ్ఛితట్ఠానం గన్తుం. కిలేసమగ్గమ్పి పటిపజ్జిత్వా న సక్కా సమ్పత్తిభవం గన్తున్తి కిలేసమగ్గో దుహితికోతి వుత్తో. ద్వీహితికోతిపి పాఠో, ఏసేవత్థో. అసప్పురిససేవితోతి కోకాలికాదీహి అసప్పురిసేహి సేవితో.

తతో చిత్తం నివారయేతి తేహి చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేహి రూపేహి తం ఛన్దాదివసేన పవత్తచిత్తం అసుభావజ్జనాదీహి ఉపాయేహి నివారయే. చక్ఖుద్వారస్మిఞ్హి ఇట్ఠారమ్మణే రాగే ఉప్పన్నే అసుభతో ఆవజ్జన్తస్స చిత్తం నివత్తతి, అనిట్ఠారమ్మణే దోసే ఉప్పన్నే మేత్తతో ఆవజ్జన్తస్స చిత్తం నివత్తతి, మజ్ఝత్తారమ్మణే మోహే ఉప్పన్నే ఉద్దేసపరిపుచ్ఛం గరువాసం ఆవజ్జన్తస్స చిత్తం నివత్తతి. ఏవం అసక్కోన్తేన పన సత్థుమహత్తతం ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతతా సఙ్ఘస్స సుప్పటిపత్తి చ ఆవజ్జితబ్బా. సత్థుమహత్తతం పచ్చవేక్ఖతోపి హి ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతతం సఙ్ఘస్స సుప్పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖతోపి చిత్తం నివత్తతి. తేన వుత్తం ‘‘అసుభావజ్జనాదీహి ఉపాయేహి నివారయే’’తి.

కిట్ఠన్తి కిట్ఠట్ఠానే ఉప్పన్నసస్సం. సమ్పన్నన్తి పరిపుణ్ణం సునిప్ఫన్నం. కిట్ఠాదోతి సస్సఖాదకో. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ సమ్పన్నకిట్ఠం వియ పఞ్చ కామగుణా దట్ఠబ్బా, కిట్ఠాదో గోణో వియ కూటచిత్తం, కిట్ఠారక్ఖస్స పమాదకాలో వియ భిక్ఖునో ఛసు ద్వారేసు సతిం పహాయ విచరణకాలో, కిట్ఠారక్ఖస్స పమాదమాగమ్మ గోణేన గహితగబ్భస్స కిట్ఠస్స ఖాదితత్తా సస్ససామినో సస్సఫలానధిగమో వియ ఛద్వారరక్ఖికాయ సతియా విప్పవాసమాగమ్మ పఞ్చకామగుణం అస్సాదేన్తేన చిత్తేన కుసలపక్ఖస్స నాసితత్తా భిక్ఖునో సామఞ్ఞఫలాధిగమాభావో వేదితబ్బో.

ఉపరిఘటాయన్తి ద్విన్నం సిఙ్గానం అన్తరే. సునిగ్గహితం నిగ్గణ్హేయ్యాతి ఘటాయం పతిట్ఠితే నాసారజ్జుకే సుట్ఠు నిగ్గహితం కత్వా నిగ్గణ్హేయ్య. దణ్డేనాతి ముగ్గరసదిసేన థూలదణ్డకేన. ఏవఞ్హి సో భిక్ఖవే గోణోతి ఏవం సో కిట్ఠారక్ఖస్స పమాదమన్వాయ యస్మిం యస్మిం ఖణే కిట్ఠం ఓతరితుకామో హోతి, తస్మిం తస్మిం ఖణే ఏవం నిగ్గణ్హిత్వా తాళేత్వా ఓసజ్జనేన నిబ్బిసేవనభావం ఉపనీతో గోణో.

ఏవమేవ ఖోతి ఇధాపి సమ్పన్నకిట్ఠమివ పఞ్చ కామగుణా దట్ఠబ్బా, కిట్ఠాదో వియ కూటచిత్తం, కిట్ఠారక్ఖస్స అప్పమాదో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో ఛసు ద్వారేసు సతియా అవిస్సజ్జనం, దణ్డో వియ సుత్తన్తో, గోణస్స కిట్ఠాభిముఖకాలే దణ్డేన తాళనం వియ చిత్తస్స బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణాభిముఖకాలే అనమతగ్గియదేవదూతఆదిత్తఆసీవిసూపమఅనాగతభయాదీసు తం తం సుత్తం ఆవజ్జేత్వా చిత్తుప్పాదస్స పుథుత్తారమ్మణతో నివారేత్వా మూలకమ్మట్ఠానే ఓతారణం వేదితబ్బం. తేనాహు పోరాణా –

‘‘సుభాసితం సుత్వా మనో పసీదతి,

దమేతి నం పీతిసుఖఞ్చ విన్దతి;

తదస్స ఆరమ్మణే తిట్ఠతే మనో,

గోణోవ కిట్ఠాదకో దణ్డతజ్జితో’’తి.

ఉదుజితన్తి తజ్జితం. సుదుజితన్తి సుతజ్జితం, సుజితన్తిపి అత్థో. ఉదు, సుదూతి ఇదం పన నిపాతమత్తమేవ. అజ్ఝత్తన్తి గోచరజ్ఝత్తం. సన్తిట్ఠతీతిఆదీసు పఠమజ్ఝానవసేన సన్తిట్ఠతి, దుతియజ్ఝానవసేన సన్నిసీదతి, తతియజ్ఝానవసేన ఏకోది హోతి, చతుత్థజ్ఝానవసేన సమాధియతి. సబ్బమ్పి వా ఏతం పఠమజ్ఝానవసేన వేదితబ్బం. ఏత్తావతా హి సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమథానురక్ఖణఇన్ద్రియసంవరసీలం నామ కథితం.

రఞ్ఞో వాతి కస్సచిదేవ పచ్చన్తరఞ్ఞో వా. సద్దం సుణేయ్యాతి పచ్చూసకాలే పబుద్ధో కుసలేన వీణావాదకేన వాదియమానాయ మధురసద్దం సుణేయ్య. రజనీయోతిఆదీసు చిత్తం రఞ్జేతీతి రజనీయో. కామేతబ్బతాయ కమనీయో. చిత్తం మదయతీతి మదనీయో. చిత్తం ముచ్ఛితం వియ కరణతో ముచ్ఛియతీతి ముచ్ఛనీయో. ఆబన్ధిత్వా వియ గహణతో బన్ధతీతి బన్ధనీయో. అలం మే, భోతి వీణాయ సణ్ఠానం దిస్వా తం అనిచ్ఛన్తో ఏవమాహ. ఉపధారణేతి వేట్ఠకే. కోణన్తి చతురస్సం సారదణ్డకం.

సో తం వీణన్తి సో రాజా ‘‘ఆహరథ నం వీణం, అహమస్సా సద్దం పసిస్సామీ’’తి తం వీణం గహేత్వా. దసధా వాతిఆదీసు పఠమం తావ దసధా ఫాలేయ్య, అథస్సా సద్దం అపస్సన్తో సతధా ఫాలేయ్య, తథాపి అపస్సన్తో సకలికం సకలికం కరేయ్య, తథాపి అపస్సన్తో ‘‘సకలికా ఝాయిస్సన్తి, సద్దో పన నిక్ఖమిత్వా పలాయిస్సతి, తదా నం పస్సిస్సామీ’’తి అగ్గినా డహేయ్య. తథాపి అపస్సన్తో ‘‘సల్లహుకాని మసిచుణ్ణాని వాతేన భస్సిస్సన్తి, సద్దో సారధఞ్ఞం వియ పాదమూలే పతిస్సతి, తదా నం పస్సిస్సామీ’’తి మహావాతే వా ఓఫునేయ్య. తథాపి అపస్సన్తో ‘‘మసిచుణ్ణాని యథోదకం గమిస్సన్తి, సద్దో పన పారం గచ్ఛన్తో పురిసో వియ నిక్ఖమిత్వా తరిస్సతి, తదా నం పస్సిస్సామీ’’తి నదియా వా సీఘసోతాయ పవాహేయ్య.

ఏవం వదేయ్యాతి సబ్బేహిపిమేహి ఉపాయేహి అపస్సన్తో తే మనుస్సే ఏవం వదేయ్య. అసతీ కిరాయన్తి అసతీ కిర అయం వీణా, లామికాతి అత్థో. అసతీతి లామకాధివచనమేతం. యథాహ –

‘‘అసా లోకిత్థియో నామ, వేలా తాసం న విజ్జతి;

సారత్తా చ పగబ్భా చ, సిఖీ సబ్బఘసో యథా’’తి. (జా. ౧.౧.౬౧);

యథేవం యంకిఞ్చి వీణా నామాతి న కేవలఞ్చ వీణాయేవ లామికా, యథేవ పన అయం వీణా నామ, ఏవం యంకిఞ్చి అఞ్ఞమ్పి తన్తిబద్ధం, సబ్బం తం లామకమేవాతి అత్థో. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ వీణా వియ పఞ్చక్ఖన్ధా దట్ఠబ్బా, రాజా వియ యోగావచరో. యథా సో రాజా తం వీణం దసధా ఫాలనతో పట్ఠాయ విచినన్తో సద్దం అదిస్వా వీణాయ అనత్థికో హోతి, ఏవం యోగావచరో పఞ్చక్ఖన్ధే సమ్మసన్తో అహన్తి వా మమన్తి వా గహేతబ్బం అపస్సన్తో ఖన్ధేహి అనత్థికో హోతి. తేనస్స తం ఖన్ధసమ్మసనం దస్సేన్తో రూపం సమన్వేసతి యావతా రూపస్స గతీతిఆదిమాహ.

తత్థ సమన్వేసతీతి పరియేసతి. యావతా రూపస్స గతీతి యత్తకా రూపస్స గతి. తత్థ గతీతి గతిగతి, సఞ్జాతిగతి, సలక్ఖణగతి, విభవగతి, భేదగతీతి పఞ్చవిధా హోన్తి. తత్థ ఇదం రూపం నామ హేట్ఠా అవీచిపరియన్తం కత్వా ఉపరి అకనిట్ఠబ్రహ్మలోకం అన్తో కత్వా ఏత్థన్తరే సంసరతి వత్తతి, అయమస్స గతిగతి నామ.

అయం పన కాయో నేవ పదుమగబ్భే, న పుణ్డరీకనీలుప్పలాదీసు సఞ్జాయతి, ఆమాసయపక్కాసయానం పన అన్తరే బహలన్ధకారే దుగ్గన్ధపవనవిచరితే పరమజేగుచ్ఛే ఓకాసే పూతిమచ్ఛాదీసు కిమి వియ సఞ్జాయతి, అయం రూపస్స సఞ్జాతిగతి నామ.

దువిధం పన రూపస్స లక్ఖణం, ‘‘రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా రూప’’న్తి (సం. ని. ౩.౭౯) ఏవం వుత్త రుప్పనసఙ్ఖాతం పచ్చత్తలక్ఖణఞ్చ అనిచ్చాదిభేదం సామఞ్ఞలక్ఖణఞ్చ, అయమస్స సలక్ఖణగతి నామ.

‘‘గతి మిగానం పవనం, ఆకాసో పక్ఖినం గతి;

విభవో గతి ధమ్మానం, నిబ్బానం అరహతో గతీ’’తి. (పరి. ౩౩౯) –

ఏవం వుత్తో రూపస్స అభావో విభవగతి నామ. యో పనస్స భేదో, అయం భేదగతి నామ. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. కేవలఞ్హేత్థ ఉపరి యావ భవగ్గా తేసం సఞ్జాతిగతి, సలక్ఖణగతియఞ్చ వేదయితసఞ్జాననఅభిసఙ్ఖరణవిజాననవసేన పచ్చత్తలక్ఖణం వేదితబ్బం.

తమ్పి తస్స న హోతీతి యదేతం రూపాదీసు అహన్తి వా మమన్తి వా అస్మీతి వా ఏవం నిద్దిట్ఠం దిట్ఠితణ్హామానగ్గాహత్తయం, తమ్పి తస్స ఖీణాసవస్స న హోతీతి యథానుసన్ధినావ సుత్తాగతం. తేన వుత్తం మహాఅట్ఠకథాయం –

‘‘ఆదిమ్హి సీలం కథితం, మజ్ఝే సమాధిభావనా;

పరియోసానే చ నిబ్బానం, ఏసా వీణోపమా కథా’’తి.