౧౯. ఆసీవిసవగ్గో
౧. ఆసీవిసోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౩౮. ఆసీవిసవగ్గస్స పఠమే భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి ఏకచారికద్విచారికతిచారికచతుచారికపఞ్చచారికే సభాగవుత్తినో కారకే యుత్తపయుత్తే సబ్బేపి దుక్ఖలక్ఖణకమ్మట్ఠానికే పరివారేత్వా నిసిన్నే యోగావచరే భిక్ఖూ ఆమన్తేసి. ఇదఞ్హి సుత్తం పుగ్గలజ్ఝాసయేన వుత్తం. పుగ్గలేసుపి విపఞ్చితఞ్ఞూనం దిసావాసికానం దుక్ఖలక్ఖణకమ్మట్ఠానికానం ఉపట్ఠానవేలాయ ఆగన్త్వా సత్థారం పరివారేత్వా నిసిన్నానం వసేన వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూఆదీనం చతున్నమ్పి పుగ్గలానం పచ్చయభూతమేవేతం. ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ పుగ్గలో హి ఇమస్స సుత్తస్స మాతికానిక్ఖేపేనేవ అరహత్తం పాపుణిస్సతి, విపఞ్చితఞ్ఞూ మాతికాయ విత్థారభాజనేన, నేయ్యపుగ్గలో ఇమమేవ సుత్తం సజ్ఝాయన్తో పరిపుచ్ఛన్తో యోనిసో మనసికరోన్తో కల్యాణమిత్తే సేవన్తో భజన్తో పయిరుపాసన్తో అరహత్తం పాపుణిస్సతి. పదపరమస్సేతం సుత్తం అనాగతే వాసనా భవిస్సతీతి ఏవం సబ్బేసమ్పి ఉపకారభావం ఞత్వా భగవా సినేరుం ఉక్ఖిపన్తో వియ ఆకాసం విత్థారేన్తో వియ చక్కవాళపబ్బతం కమ్పేన్తో వియ చ మహన్తేన ఉస్సాహేన సేయ్యథాపి, భిక్ఖవేతి ఇమం ఆసీవిసోపమసుత్తం ఆరభి.
తత్థ చత్తారో ఆసీవిసాతి కట్ఠముఖో, పూతిముఖో, అగ్గిముఖో, సత్థముఖోతి ఇమే చత్తారో. తేసు కట్ఠముఖేన దట్ఠస్స సకలసరీరం సుక్ఖకట్ఠం వియ థద్ధం హోతి, సన్ధిపబ్బేసు అధిమత్తం అయసూలసమప్పితం వియ తిట్ఠతి. పూతిముఖేన దట్ఠస్స పక్కపూతిపనసం వియ విపుబ్బకభావం ఆపజ్జిత్వా పగ్ఘరతి, చఙ్గవారే పక్ఖిత్తఉదకం వియ హోతి. అగ్గిముఖేన దట్ఠస్స సకలసరీరం ఝాయిత్వా భస్మముట్ఠి వియ థుసముట్ఠి వియ చ విప్పకిరీయతి. సత్తముఖేన దట్ఠస్స సకలసరీరం భిజ్జతి, అసనిపాతట్ఠానం వియ మహానిఖాదనేన ఖతసన్ధిముఖం వియ చ హోతి. ఏవం విసవసేన విభత్తా చత్తారో ఆసీవిసా.
విసవేగవికారేన పనేతే సోళస హోన్తి. కట్ఠముఖో హి దట్ఠవిసో, దిట్ఠవిసో, ఫుట్ఠవిసో, వాతవిసోతి చతుబ్బిధో హోతి. తేన హి దట్ఠమ్పి దిట్ఠమ్పి ఫుట్ఠమ్పి తస్స వాతేన పహటమ్పి సరీరం వుత్తప్పకారేన థద్ధం హోతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయోతి. ఏవం విసవేగవికారవసేన సోళస హోన్తి.
పున పుగ్గలపణ్ణత్తివసేన చతుసట్ఠి హోన్తి. కథం? కట్ఠముఖేసు తావ దట్ఠవిసో చ ఆగతవిసో నో ఘోరవిసో, ఘోరవిసో నో ఆగతవిసో, ఆగతవిసో చేవ ఘోరవిసో చ, నేవాగతవిసో న ఘోరవిసోతి చతుబ్బిధో హోతి. తత్థ యస్స విసం సమ్పజ్జలితతిణుక్కాయ అగ్గి వియ సీఘం అభిరుహిత్వా అక్ఖీని గహేత్వా ఖన్ధం గహేత్వా సీసం గహేత్వా ఠితన్తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి మణిసప్పాదీనం విసం వియ, మన్తం పన పరివత్తేత్వా కణ్ణవాతం దత్వా దణ్డకేన పహటమత్తే ఓతరిత్వా దట్ఠట్ఠానేయేవ తిట్ఠతి, అయం ఆగతవిసో నో ఘోరవిసో నామ. యస్స పన విసం సణికం అభిరుహతి, ఆరుళ్హారుళ్హట్ఠానే పన అయం సీతఉదకం వియ హోతి ఉదకసప్పాదీనం విసం వియ, ద్వాదసవస్సచ్చయేనాపి కణ్ణపిట్ఠిఖన్ధపిట్ఠికాదీసు గణ్డపిళకాదివసేన పఞ్ఞాయతి, మన్తపరివత్తనాదీసు చ కయిరమానాసు సీఘం న ఓతరతి, అయం ఘోరవిసో నో ఆగతవిసో నామ. యస్స పన విసం సీఘం అభిరుహతి, న సీఘం ఓతరతి అనేళకసప్పాదీనం విసం వియ, అయం ఆగతవిసో చేవ ఘోరవిసో చ. యస్స పన విసం మన్దం హోతి, ఓతారియమానమ్పి సుఖేనేవ ఓతరతి నీలసప్పధమ్మనిసప్పాదీనం విసం వియ, అయం నేవాగతవిసో న ఘోరవిసో నామ. ఇమినా ఉపాయేన కట్ఠముఖే దట్ఠవిసాదయో పూతిముఖాదీసు చ దట్ఠవిసాదయో వేదితబ్బాతి. ఏవం పుగ్గలపణ్ణత్తివసేన చతుసట్ఠి.
తేసు ‘‘అణ్డజా నాగా’’తిఆదినా (సం. ని. ౩.౩౪౨-౩౪౪) యోనివసేన ఏకేకం చతుధా విభజిత్వా ఛపణ్ణాసాధికాని ద్వే సతాని హోన్తి. తే జలజాథలజాతి ద్విగుణితా ద్వాదసాధికాని పఞ్చసతాని హోన్తి, తే కామరూపఅకామరూపానం వసేన ద్విగుణితా చతువీసాధికసహస్ససఙ్ఖా హోన్తి. పున గతమగ్గస్స పటిలోమతో సంఖిప్పమానా కట్ఠముఖాదివసేన చత్తారోవ హోన్తీతి. తే సన్ధాయ భగవా ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆసీవిసా’’తి ఆహ. కులవసేన హి ఏతే గహితా.
తత్థ ఆసీవిసాతి ఆసిత్తవిసాతిపి ఆసీవిసా, అసితవిసాతిపి ఆసీవిసా, అసిసదిసవిసాతిపి ఆసీవిసా. ఆసిత్తవిసాతి సకలకాయే ఆసిఞ్చిత్వా వియ ఠపితవిసా, పరస్స చ అత్తనో సరీరే చ ఆసిఞ్చనవిసాతి అత్థో. అసితవిసాతి యం యం ఏతేహి అసితం హోతి పరిభుత్తం, తం తం విసమేవ సమ్పజ్జతి, తస్మా అసితం విసం హోతి ఏతేసన్తి ఆసీవిసా. అసిసదిసవిసాతి అసివియ తిఖిణం పరమమ్మచ్ఛేదనసమత్థం విసం ఏతేసన్తి ఆసీవిసాతి ఏవమేత్థ వచనత్థో వేదితబ్బో. ఉగ్గతేజాతి ఉగ్గతతేజా బలవతేజా. ఘోరవిసాతి దున్నిమ్మద్దనవిసా.
ఏవం వదేయ్యున్తి పటిజగ్గాపనత్థం ఏవం వదేయ్యుం. రాజానో హి ఆసీవిసే గాహాపేత్వా – ‘‘తథారూపే చోరే వా ఏతేహి డంసాపేత్వా మారేస్సామ, నగరూపరోధకాలే పరసేనాయ వా తం ఖిపిస్సామ, పరబలం నిమ్మద్దేతుం అసక్కోన్తా సుభోజనం భుఞ్జిత్వా వరసయనం ఆరుయ్హ ఏతేహి అత్తానం డంసాపేత్వా సత్తూనం వసం అనాగచ్ఛన్తా అత్తనో రుచియా మరిస్సామా’’తి ఆసీవిసే జగ్గాపేన్తి. తే యం చోరం సహసావ మారేతుం న ఇచ్ఛన్తి, ‘‘ఏవమేతే దీఘరత్తం దుక్ఖప్పత్తో హుత్వా మరిస్సన్తీ’’తి ఇచ్ఛన్తా తం పురిసం ఏవం వదన్తి ఇమే తే అమ్భో పురిస చత్తారో ఆసీవిసాతి.
తత్థ కాలేన కాలన్తి కాలే కాలే. సంవేసేతబ్బాతి నిపజ్జాపేతబ్బా. అఞ్ఞతరో వా అఞ్ఞతరో వాతి కట్ఠముఖాదీసు యో కోచి. యం తే అమ్భో పురిస కరణీయం, తం కరోహీతి ఇదం అత్థచరకస్స వచనం వేదితబ్బం. తస్స కిర పురిసస్స ఏవం ఆసీవిసే పటిపాదేత్వా ‘అయం వో ఉపట్ఠాకో’తి చతూసు పేళాసు ఠపితానం ఆసీవిసానం ఆరోచేన్తి. అథేకో నిక్ఖమిత్వా ఆగమ్మ తస్స పురిసస్స దక్ఖిణపాదానుసారేన అభిరుహిత్వా దక్ఖిణహత్థం మణిబన్ధతో పట్ఠాయ వేఠేత్వా దక్ఖిణకణ్ణసోతమూలే ఫణం కత్వా సుసూతి కరోన్తో నిపజ్జి. అపరో వామపాదానుసారేన అభిరుహిత్వా తథేవ వామహత్థం వేఠేత్వా వామకణ్ణసోతమూలే ఫణం కత్వా సుసూతి కరోన్తో నిపజ్జి, తతియో నిక్ఖమిత్వా అభిముఖం అభిరుహిత్వా కుచ్ఛిం వేఠేత్వా గలవాటకమూలే ఫణం కత్వా సుసూతి కరోన్తో నిపజ్జి, చతుత్థో పిట్ఠిభాగేన అభిరుహిత్వా గీవం వేఠేత్వా ఉపరిముద్ధని ఫణం ఠపేత్వా సుసూతి కరోన్తో నిపజ్జి.
ఏవం చతూసు ఆసీవిసేసు సరీరట్ఠకేసుయేవ జాతేసు ఏకో తస్స పురిసస్స అత్థచరకపురిసో తం దిస్వా ‘‘కిం తే, భో పురిస, లద్ధ’’న్తి, పుచ్ఛి. తతో తేన ‘‘ఇమే మే, భో, హత్థేసు హత్థకటకం వియ బాహాసు కేయూరం వియ కుచ్ఛిమ్హి కుచ్ఛివేఠనసాటకో వియ కణ్ణేసు కణ్ణచూళికా వియ గలే ముత్తావలియో వియ సీసే సీసపసాధనం వియ కేచి అలఙ్కారవిసేసా రఞ్ఞా దిన్నా’’తి వుత్తే సో ఆహ – ‘‘భో అన్ధబాల, మా ఏవం మఞ్ఞిత్థ ‘రఞ్ఞా మే తుట్ఠేనేతం పసాధనం దిన్న’న్తి. త్వం రఞ్ఞో ఆగుచారీ చోరో, ఇమే చ చత్తారో ఆసీవిసా దురుపట్ఠాహా దుప్పటిజగ్గియా, ఏకస్మిం ఉట్ఠాతుకామే ఏకో న్హాయితుకామో హోతి, ఏకస్మిం న్హాయితుకామే ఏకో భుఞ్జితుకామో, ఏకస్మిం భుఞ్జితుకామే ఏకో నిపజ్జితుకామో. తేసు యస్సేవ ఇచ్ఛా న పూరతి, సో తత్థేవ డంసిత్వా మారేతీ’’తి. అత్థి పన, భో, ఏవం సన్తే కోచి సోత్థిమగ్గోతి? ఆమ, రాజపురిసానం విక్ఖిత్తభావం ఞత్వా పలాయనం సోత్థిభావోతి వత్వా ‘‘యం తే కరణీయం, తం కరోహీ’’తి వదేయ్య.
తం సుత్వా ఇతరో చతున్నం ఆసీవిసానం పమాదక్ఖణం రాజపురిసేహి చ పవివిత్తం దిస్వా, వామహత్థేన దక్ఖిణహత్థం వేఠేత్వా, దక్ఖిణకణ్ణచూళికాయ ఫణం ఠపేత్వా, సయితాసీవిసస్స సరీరం పరిమజ్జన్తో వియ సణికం తం అపనేత్వా, ఏతేనేవ ఉపాయేన సేసేపి అపనేత్వా తేసం భీతో పలాయేయ్య. అథ నం తే ఆసీవిసా ‘‘అయం అమ్హాకం రఞ్ఞా ఉపట్ఠాకో దిన్నో’’తి అనుబన్ధమానా ఆగచ్ఛేయ్యుం. ఇదం సన్ధాయ అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో భీతో చతున్నం ఆసీవిసానం…పే… పలాయేథాతి వుత్తం.
తస్మిం పన పురిసే ఏవం ఆగతమగ్గం ఓలోకేత్వా ఓలోకేత్వా పలాయన్తే రాజా ‘‘పలాతో సో పురిసో’’తి సుత్వా ‘‘కో ను ఖో తం అనుబన్ధిత్వా ఘాతేతుం సక్ఖిస్సతీ’’తి విచినన్తో తస్సేవ పచ్చత్థికే పఞ్చ జనే లభిత్వా ‘‘గచ్ఛథ నం అనుబన్ధిత్వా ఘాతేథా’’తి పేసేయ్య. అథస్స అత్థచరా పురిసా తం పవత్తిం ఞత్వా ఆరోచేయ్యుం. సో భియ్యోసోమత్తాయ భీతో పలాయేథ. ఇమమత్థం సన్ధాయ తమేనం ఏవం వదేయ్యున్తిఆది వుత్తం.
ఛట్ఠో అన్తరచరో వధకోతి ‘‘పఠమం ఆసీవిసేహి అనుబద్ధో ఇతో చితో చ తే వఞ్చేన్తో పలాయి, ఇదాని పఞ్చహి పచ్చత్థికేహి అనుబద్ధో సుట్ఠుతరం పలాయతి, న సక్కా సో ఏవం గహేతుం, ఉపలాళనాయ పన సక్కా, తస్మా దహరకాలతో పట్ఠాయ ఏకతో ఖాదిత్వా చ పివిత్వా చ సన్థవం అన్తరచరం వధకమస్స పేసేథా’’తి అమచ్చేహి వుత్తేన రఞ్ఞా పరియేసిత్వా పేసితో అన్తరచరో వధకో.
సో పస్సేయ్య సుఞ్ఞం గామన్తి నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో పదం ఘాయిత్వా ఘాయిత్వా వేగేనాగచ్ఛన్తే చత్తారో ఆసీవిసే పఞ్చ వధకే పచ్చత్థికే ఛట్ఠఞ్చ అన్తరచరం వధకం ‘‘నివత్త భో, మా పలాయి, పుత్తదారేన సద్ధిం కామే పరిభుఞ్జన్తో సుఖం వసిస్ససీ’’తి వత్వా ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా, భియ్యోసోమత్తాయ యేన వా తేన వా పలాయన్తో పచ్చన్తరట్ఠే అభిముఖగతం ఏకం ఛకుటికం సుఞ్ఞం గామం పస్సేయ్య. రిత్తకఞ్ఞేవ పవిసేయ్యాతి ధనధఞ్ఞమఞ్చపీఠాదీహి విరహితత్తా రిత్తకఞ్ఞేవ పవిసేయ్య. తుచ్ఛకం సుఞ్ఞకన్తి ఏతస్సేవ వేవచనం. పరిమసేయ్యాతి ‘‘సచే పానీయం భవిస్సతి, పివిస్సామి, సచే భత్తం భవిస్సతి, భుఞ్జిస్సామీ’’తి భాజనం వివరిత్వా హత్థం అన్తో పవేసేత్వా పరిమసేయ్య.
తమేనం ఏవం వదేయ్యున్తి ఛన్నం ఘరానం ఏకఘరేపి కిఞ్చి అలభిత్వా గామమజ్ఝే ఏకో సన్దచ్ఛాయో రుక్ఖో అత్థి, తత్థ వఙ్కఫలకం అత్థతం దిస్వా, ‘‘ఇధ తావ నిసీదిస్సామీ’’తి గన్త్వా, తత్థ నిసిన్నం మన్దమన్దేన వాతేన బీజియమానం తత్తకమత్తమ్పి సుఖం సన్తతో అస్సాదయమానం, తమేనం పురిసం కేచిదేవ అత్థచరకా బహి పవత్తిం ఞత్వా ఆగతా ఏవం వదేయ్యుం. ఇదాని అమ్భో పురిసాతి అమ్భో, పురిస, ఇదాని. చోరా గామఘాతకాతి ‘‘యదేవేత్థ లభిస్సామ, తం గణ్హిస్సామ వా ఘాతేస్సామ వా’’తి ఆగతా ఛ గామఘాతకచోరా.
ఉదకణ్ణవన్తి గమ్భీరం పుథులం ఉదకం. గమ్భీరమ్పి హి అపుథులం, పుథులం వా అగమ్భీరం, న అణ్ణవోతి వుచ్చతి, యమ్పన గమ్భీరఞ్చ పుథులఞ్చ, తస్సేవేతం నామం. సాసఙ్కం సప్పటిభయన్తి చతున్నం ఆసీవిసానం పఞ్చన్నం వధకానం ఛట్ఠస్స అన్తరచరస్స ఛన్నఞ్చ గామఘాతకచోరానం వసేన సాసఙ్కం సప్పటిభయం. ఖేమం అప్పటిభయన్తి తేసంయేవ ఆసీవిసాదీనం అభావేన ఖేమఞ్చ నిబ్భయఞ్చ విచిత్రఉయ్యానవరం బహ్వన్నపానం దేవనగరసదిసం. న చస్స నావా సన్తారణీతి ‘‘ఇమాయ నావాయ ఓరిమతీరతో పరతీరం గమిస్సన్తీ’’తి ఏవం ఠపితా చ సన్తారణీ నావా న భవేయ్య. ఉత్తరసేతు వాతి రుక్ఖసేతు-జఙ్ఘసేతు-సకటసేతూనం అఞ్ఞతరో ఉత్తరసేతు వా న భవేయ్య. తిట్ఠతి బ్రాహ్మణోతి న ఖో ఏస బ్రాహ్మణో. కస్మా నం బ్రాహ్మణోతి ఆహ? ఏత్తకానం పచ్చత్థికానం బాహితత్తా, దేసనం వా వినివత్తేన్తో ఏకం ఖీణాసవబ్రాహ్మణం దస్సేతుమ్పి ఏవమాహ.
తస్మిం పన ఏవం ఉత్తిణ్ణే చత్తారో ఆసీవిసా ‘‘న లద్ధో వతాసి అమ్హేహి, అజ్జ తే మురుమురాయ జీవితం ఖాదిత్వా ఛడ్డేయ్యామ’’. పఞ్చ పచ్చత్థికా ‘‘న లద్ధో వతాసి అమ్హేహి, అజ్జ తే పరివారేత్వా అఙ్గమఙ్గాని ఛిన్దిత్వా రఞ్ఞో సన్తికం గతా సతం వా సహస్సం వా లభేయ్యామ’’. ఛట్ఠో అన్తరచరో ‘‘న లద్ధో వతాసి మయా, అజ్జ తే ఫలికవణ్ణేన అసినా సీసం ఛిన్దిత్వా, సేనాపతిట్ఠానం లభిత్వా సమ్పత్తిం అనుభవేయ్యం’’. ఛ చోరా ‘‘న లద్ధో వతాసి అమ్హేహి, అజ్జ తే వివిధాని కమ్మకారణాని కారేత్వా బహుధనం ఆహరాపేస్సామా’’తి చిన్తేత్వా, ఉదకణ్ణవం ఓతరితుం అసక్కోన్తా రఞ్ఞో ఆణాయ కోపితత్తా పరతో గన్తుమ్పి అవిసహన్తా తత్థేవ సుస్సిత్వా మరేయ్యుం.
ఉపమా ఖో మ్యాయన్తి ఏత్థ ఏవం ఆదితో పట్ఠాయ ఓపమ్మసంసన్దనం వేదితబ్బం – రాజా వియ హి కమ్మం దట్ఠబ్బం, రాజాపరాధికపురిసో వియ వట్టనిస్సితో పుథుజ్జనో. చత్తారో ఆసీవిసా వియ చత్తారి మహాభూతాని, రఞ్ఞో తస్స చత్తారో ఆసీవిసే పటిచ్ఛాపితకాలో వియ కమ్మునా పుథుజ్జనస్స పటిసన్ధిక్ఖణేయేవ చతున్నం మహాభూతానం దిన్నకాలో. ‘‘ఇమేసం ఆసీవిసానం పమాదక్ఖణే రాజపురిసానఞ్చ వివిత్తక్ఖణే నిక్ఖమిత్వా యం తే అమ్భో, పురిస, కరణీయం, తం కరోహీ’’తి వచనేన ‘‘పలాయస్సూ’’తి వుత్తకాలో వియ సత్థారా ఇమస్స భిక్ఖునో మహాభూతకమ్మట్ఠానం కథేత్వా ‘‘ఇమేసు చతూసు మహాభూతేసు నిబ్బిన్ద విరజ్జ, ఏవం వట్టతో పరిముచ్చిస్ససీ’’తి కథితకాలో, తస్స పురిసస్స అత్థచరకవచనం సుత్వా చతున్నం ఆసీవిసానం పమాదక్ఖణే రాజపురిసానఞ్చ వివిత్తక్ఖణే నిక్ఖమిత్వా యేన వా తేన వా పలాయనం వియ ఇమస్స భిక్ఖునో సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం లభిత్వా మహాభూతాసీవిసేహి పరిముచ్చనత్థాయ ఞాణపలాయనేన పలాయనం.
ఇదాని చతున్నేతం మహాభూతానం అధివచనం పథవీధాతుయా ఆపోధాతుయాతిఆదీసు చతుమహాభూతకథా చ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధకథా చ ఆయతనకథా చ విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితనయేనేవ వేదితబ్బా. ఏత్థ చ కట్ఠముఖఆసీవిసో వియ పథవీధాతు దట్ఠబ్బా, పూతిముఖఅగ్గిముఖసత్థముఖా వియ సేసధాతుయో. యథేవ హి కట్ఠముఖేన దట్ఠస్స సకలకాయో థద్ధో హోతి, ఏవం పథవీధాతుపకోపేనాపి. యథా చ పూతిముఖాదీహి దట్ఠస్స పగ్ఘరతి చేవ ఝాయతి చ ఛిజ్జతి చ, ఏవం ఆపోధాతుతేజోధాతువాయోధాతుపకోపేనాపీతి. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా –
‘‘పత్థద్ధో భవతీ కాయో, దట్ఠో కట్ఠముఖేన వా;
పథవీధాతుపకోపేన, హోతి కట్ఠముఖేవ సో.
‘‘పూతికో భవతీ కాయో, దట్ఠో పూతిముఖేన వా;
ఆపోధాతుపకోపేన, హోతి పూతిముఖేవ సో.
‘‘సన్తత్తో భవతీ కాయో, దట్ఠో అగ్గిముఖేన వా;
తేజోధాతుపకోపేన, హోతి అగ్గిముఖేవ సో.
‘‘సఞ్ఛిన్నో భవతీ కాయో, దట్ఠో సత్థముఖేన వా;
వాయోధాతుపకోపేన, హోతి సత్థముఖేవ సో’’తి. –
ఏవం తావేత్థ విసేసతో సదిసభావో వేదితబ్బో.
అవిసేసతో పన ఆసయతో విసవేగవికారతో అనత్థగ్గహణతో దురుపట్ఠానతో దురాసదతో అకతఞ్ఞుతతో అవిసేసకారితో అనన్తదోసూపద్దవతోతి ఇమేహి కారణేహి ఏతేసం ఆసీవిససదిసతా వేదితబ్బా. తత్థ ఆసయతోతి ఆసీవిసానఞ్హి వమ్మికో ఆసయో, తత్థేవ తే వసన్తి. మహాభూతానమ్పి కాయవమ్మికో ఆసయో. ఆసీవిసానఞ్చ రుక్ఖసుసిరతిణపణ్ణగహనసఙ్కారట్ఠానానిపి ఆసయో. ఏతేసుపి హి తే వసన్తి. మహాభూతానమ్పి కాయసుసిరం కాయగహనం కాయసఙ్కారట్ఠానం ఆసయోతి. ఏవం తావ ఆసయతో సదిసతా వేదితబ్బా.
విసవేగవికారతోతి ఆసీవిసా హి కులవసేన కట్ఠముఖాదిభేదతో చత్తారో. తత్థ ఏకేకో విసవికారతో విభజ్జమానో దట్ఠవిసాదివసేన చతుబ్బిధో హోతి. మహాభూతానిపి పచ్చత్తలక్ఖణవసేన పథవీఆదిభేదతో చత్తారి. ఏత్థ ఏకేకం కమ్మసముట్ఠానాదివసేన చతుబ్బిధం హోతి. ఏవం విసవేగవికారతో సదిసతా వేదితబ్బా.
అనత్థగ్గహణతోతి ఆసీవిసే గణ్హన్తా పఞ్చ అనత్థే గణ్హన్తి – దుగ్గన్ధం గణ్హన్తి, అసుచిం గణ్హన్తి, బ్యాధిం గణ్హన్తి, విసం గణ్హన్తి, మరణం గణ్హన్తి. మహాభూతానిపి గణ్హన్తా పఞ్చ అనత్థే గణ్హన్తి – దుగ్గన్ధం గణ్హన్తి, అసుచిం గణ్హన్తి, బ్యాధిం గణ్హన్తి, జరం గణ్హన్తి, మరణం గణ్హన్తి. తేనాహు పోరాణా –
‘‘యేకేచి సప్పం గణ్హన్తి, మీళ్హలిత్తం మహావిసం;
పఞ్చ గణ్హన్తునత్థాని, లోకే సప్పాభినన్దినో.
‘‘దుగ్గన్ధం అసుచిం బ్యాధిం, విసం మరణపఞ్చమం;
అనత్థా హోన్తి పఞ్చేతే, మీళ్హలిత్తే భుజఙ్గమే.
‘‘ఏవమేవం అకుసలా, అన్ధబాలపుథుజ్జనా;
పఞ్చ గణ్హన్తునత్థాని, భవే జాతాభినన్దినో.
‘‘దుగ్గన్ధం అసుచిం బ్యాధిం, జరం మరణపఞ్చమం;
అనత్థా హోన్తి పఞ్చేతే, మీళ్హలిత్తేవ పన్నగే’’తి. –
ఏవం అనత్థగ్గహణతో సదిసతా వేదితబ్బా.
దురుపట్ఠానతోతి తే ఆసీవిసా దురుపట్ఠానా, ఏకస్మిం ఉట్ఠాతుకామే ఏకో న్హాయితుకామో హోతి, తస్మిం న్హాయితుకామే అపరో భుఞ్జితుకామో, తస్మిం భుఞ్జితుకామే అఞ్ఞో నిపజ్జితుకామో హోతి. తేసు యస్స యస్సేవ అజ్ఝాసయో న పూరతి, సో తత్థేవ డంసిత్వా మారేతి. ఇమేహి పన ఆసీవిసేహి భూతానేవ దురుపట్ఠానతరాని. పథవీధాతుయా హి భేసజ్జే కయిరమానే ఆపోధాతు కుప్పతి, తస్సేవ భేసజ్జం కరోన్తస్స తేజోధాతూతి ఏవం ఏకిస్సా భేసజ్జే కయిరమానే అపరా కుప్పన్తీతి. ఏవం దురుపట్ఠానతో సదిసతా వేదితబ్బా.
దురాసదతోతి దురాసదా హి ఆసీవిసా, గేహస్స పురిమభాగే ఆసీవిసం దిస్వా పచ్ఛిమభాగేన పలాయన్తి, పచ్ఛిమభాగే దిస్వా పురిమభాగేన, గేహమజ్ఝే దిస్వా గబ్భం పవిసన్తి, గబ్భే దిస్వా మఞ్చపీఠం అభిరుహన్తి. మహాభూతాని తతోపి దురాసదతరాని. తథారూపేన హి కుట్ఠరోగేన ఫుట్ఠస్స కణ్ణనాసాదీని ఛిన్దిత్వా పతన్తి, సరీరం సమ్ఫుటతి నీలమక్ఖికా పరివారేన్తి, సరీరగన్ధో దూరతోవ ఉబ్బాహతి. తం పురిసం అక్కోసమానమ్పి పరిదేవమానమ్పి నేవ రోసవసేన, న కారుఞ్ఞేన, ఉపసఙ్కమితుం సక్కోన్తి, నాసికం పిదహిత్వా ఖేళం పాతేన్తా దూరతోవ నం వివజ్జేన్తి. ఏవం అఞ్ఞేసమ్పి భగన్దరకుచ్ఛిరోగవాతరోగాదీనం బీభచ్ఛజేగుచ్ఛభావకరానఞ్చ రోగానం వసేన అయమేవత్థో విభావేతబ్బోతి. ఏవం దురాసదతో సదిసతా వేదితబ్బా.
అకతఞ్ఞుతతోతి ఆసీవిసా హి అకతఞ్ఞునో హోన్తి, న్హాపియమానాపి భోజియమానాపి గన్ధమాలాదీహి పూజియమానాపి పేళాయం పక్ఖిపిత్వా పరిహరియమానాపి ఓతారమేవ గవేసన్తి. యత్థ ఓతారం లభన్తి, తత్థేవ నం డంసిత్వా మారేన్తి. ఆసీవిసేహిపి మహాభూతానేవ అకతఞ్ఞుతరాని. ఏతేసఞ్హి కతం నామ నత్థి, సీతేన వా ఉణ్హేన వా నిమ్మలేన జలేన న్హాపియమానానిపి గన్ధమాలాదీహి సక్కరియమానానిపి ముదువత్థముదుసయనముదుయానాదీహి పరిహరియమానానిపి, వరభోజనం భోజియమానానిపి, వరపానం పాయాపియమానానిపి ఓతారమేవ గవేసన్తి. యత్థ ఓతారం లభన్తి, తత్థేవ కుప్పిత్వా అనయబ్యసనం పాపేన్తీతి. ఏవం అకతఞ్ఞుతతో సదిసతా వేదితబ్బా.
అవిసేసకారితోతి ఆసీవిసా హి ‘‘అయం ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా వేస్సో వా సుద్దో వా గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా’’తి విసేసం న కరోన్తి, సమ్పత్తసమ్పత్తమేవ డంసిత్వా మారేన్తి. మహాభూతానిపి ‘‘అయం ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా వేస్సో వా సుద్దో వా గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా దేవో వా మనుస్సో వా మారో వా బ్రహ్మా వా నిగ్గుణో వా సగుణో వా’’తి విసేసం న కరోన్తి. యది హి నేసం ‘‘అయం గుణవా’’తి లజ్జా ఉప్పజ్జేయ్య, సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలే తథాగతే లజ్జం ఉప్పాదేయ్యుం. అథాపి నేసం ‘‘అయం మహాపఞ్ఞో అయం మహిద్ధికో అయం ధుతవాదో’’తిఆదినా నయేన లజ్జా ఉప్పజ్జేయ్య, ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరాదీసు లజ్జం ఉప్పాదేయ్యుం. అథాపి నేసం ‘‘అయం నిగ్గుణో దారుణో థద్ధో’’తి భయం ఉప్పజ్జేయ్య, సదేవకే లోకే నిగ్గుణథద్ధదారుణానం అగ్గస్స దేవదత్తస్స ఛన్నం వా సత్థారానం భాయేయ్యుం, న చ లజ్జన్తి న చ భాయన్తి, కుప్పిత్వా యంకిఞ్చి అనయబ్యసనం ఆపాదేన్తియేవ. ఏవం అవిసేసకారితో సదిసతా వేదితబ్బా.
అనన్తదోసూపద్దవతోతి ఆసీవిసే నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకానఞ్హి దోసూపద్దవానం పమాణం నత్థి. తథా హేతే డంసిత్వా కాణమ్పి కరోన్తి ఖుజ్జమ్పి పీఠసప్పిమ్పి ఏకపక్ఖలమ్పీతి ఏవం అపరిమాణం విప్పకారం దస్సేన్తి. భూతానిపి కుప్పితాని న కాణాదిభావేసు న కిఞ్చి విప్పకారం న కరోన్తి, అప్పమాణో ఏతేసం దోసూపద్దవోతి. ఏవం అనన్తదోసూపద్దవతో సదిసతా వేదితబ్బా.
ఇదానేత్థ చతుమహాభూతవసేన యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం కథేతబ్బం సియా, తం విసుద్ధిమగ్గే చతుధాతువవత్థాననిద్దేసే కథితమేవ.
పఞ్చ వధకా పచ్చత్థికాతి ఖో భిక్ఖవే పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచనన్తి ఏత్థ ద్వీహి ఆకారేహి ఖన్ధానం వధకపచ్చత్థికసదిసతా వేదితబ్బా. ఖన్ధా హి అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ వధేన్తి, తేసు చ సన్తేసు వధో నామ పఞ్ఞాయతి. కథం? రూపం తావ రూపమ్పి వధేతి అరూపమ్పి, తథా అరూపం అరూపమ్పి వధేతి రూపమ్పి. కథం? అయఞ్హి పథవీధాతు భిజ్జమానా ఇతరా తిస్సో ధాతుయో గహేత్వావ భిజ్జతి, ఆపోధాతుఆదీసుపి ఏసేవ నయో, ఏవం తావ రూపం రూపమేవ వధేతి. రూపక్ఖన్ధో పన భిజ్జమానో చత్తారో అరూపక్ఖన్ధే గహేత్వావ భిజ్జతి, ఏవం రూపం అరూపమ్పి వధేతి. వేదనాక్ఖన్ధోపి భిజ్జమానో సఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధే గహేత్వావ భిజ్జతి. సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం అరూపం అరూపమేవ వధేతి. చుతిక్ఖణే పన చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా భిజ్జమానా వత్థురూపమ్పి గహేత్వావ భిజ్జన్తి, ఏవం అరూపం రూపమ్పి వధేతి. ఏవం తావ అఞ్ఞమఞ్ఞం వధేన్తీతి వధకా. యత్థ పన ఖన్ధా అత్థి, తత్థ ఛేదనభేదనవధబన్ధనాదయో హోన్తి, న అఞ్ఞత్థాతి. ఏవం ఖన్ధేసు సన్తేసు వధో పఞ్ఞాయతీతిపి వధకా.
ఇదాని పఞ్చక్ఖన్ధే రూపారూపవసేన ద్వే కోట్ఠాసే కత్వా, రూపవసేన వా నామవసేన వా రూపపరిగ్గహం ఆదిం కత్వా, యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం కథేతబ్బం సియా తమ్పి విసుద్ధిమగ్గే కథితమేవ.
ఛట్ఠో అన్తరచరో వధకో ఉక్ఖిత్తాసికోతి ఖో, భిక్ఖవే, నన్దీరాగస్సేతం అధివచనన్తి ఏత్థ ద్వీహాకారేహి నన్దీరాగస్స ఉక్ఖిత్తాసికవధకసదిసతా వేదితబ్బా పఞ్ఞాసిరపాతనతో చ యోనిసమ్పటిపాదనతో చ. కథం? చక్ఖుద్వారస్మిఞ్హి ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే తం ఆరమ్మణం నిస్సాయ లోభో ఉప్పజ్జతి, ఏత్తావతా పఞ్ఞాసీసం పతితం నామ హోతి, సోతద్వారాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం తావ పఞ్ఞాసిరపాతనతో సదిసతా వేదితబ్బా. నన్దీరాగో పనేస అణ్డజాదిభేదా చతస్సో యోనియో ఉపనేతి. తస్స యోనిఉపగమనమూలకాని పఞ్చవీసతి మహాభయాని ద్వత్తింస కమ్మకారణాని చ ఆగతానేవ హోన్తీతి ఏవం యోనిసమ్పటిపాదనతోపిస్స ఉక్ఖిత్తాసికవధకసదిసతా వేదితబ్బా.
ఇతి నన్దీరాగవసేనాపి ఏకస్స భిక్ఖునో కమ్మట్ఠానం కథితమేవ హోతి. కథం? అయఞ్హి నన్దీరాగో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, తం సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి వవత్థపేత్వా తంసమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తేసం వత్థారమ్మణం రూపక్ఖన్ధోతి, ఏవం పఞ్చక్ఖన్ధే వవత్థపేతి. ఇదాని తే పఞ్చక్ఖన్ధే నామరూపవసేన వవత్థపేత్వా, తేసం పచ్చయపరియేసనతో పట్ఠాయ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా, అనుపుబ్బేన ఏకో అరహత్తం పాపుణాతీతి ఏవం నన్దీరాగవసేన కమ్మట్ఠానం కథితం హోతి.
ఛన్నం అజ్ఝత్తికాయతనానం సుఞ్ఞగామేన సదిసతా పాళియంయేవ ఆగతా. అయం పనేత్థ కమ్మట్ఠాననయో – యథా చ తే ఛ చోరా ఛకుటికం సుఞ్ఞం గామం పవిసిత్వా అపరాపరం విచరన్తా కిఞ్చి అలభిత్వా గామేన అనత్థికా హోన్తి, ఏవమేవం భిక్ఖు ఛసు అజ్ఝత్తికాయతనేసు అభినివిసిత్వా విచినన్తో ‘‘అహ’’న్తి వా ‘‘మమ’’న్తి వా గహేతబ్బం కిఞ్చి అదిస్వా తేహి అనత్థికో హోతి. సో ‘‘విపస్సనం పట్ఠపేస్సామీ’’తి ఉపాదారూపకమ్మట్ఠానవసేన చక్ఖుపసాదాదయో పరిగ్గహేత్వా ‘‘అయం రూపక్ఖన్ధో’’తి వవత్థపేతి, మనాయతనం ‘‘అరూపక్ఖన్ధో’’తి. ఇతి సబ్బానిపేతాని నామఞ్చేవ రూపఞ్చాతి నామరూపవసేన వవత్థపేత్వా, తేసం పచ్చయం పరియేసిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా, సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో అనుపుబ్బేన అరహత్తే పతిట్ఠాతి. ఇదం ఏకస్స భిక్ఖునో యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం కథితం హోతి.
ఇదాని బాహిరానం గామఘాతకచోరేహి సదిసతం దస్సేన్తో చోరా గామఘాతకాతి ఖోతిఆదిమాహ. తత్థ మనాపామనాపేసూతి కరణత్థే భుమ్మం, మనాపామనాపేహీతి అత్థో. తత్థ చోరేసు గామం హనన్తేసు పఞ్చ కిచ్చాని వత్తన్తి – చోరా తావ గామం పరివారేత్వా ఠితా అగ్గిం దత్వా కటకటసద్దం ఉట్ఠాపేన్తి, తతో మనుస్సా హత్థసారం గహేత్వా బహి నిక్ఖమన్తి. తతో తేహి సద్ధిం భణ్డకస్స కారణా హత్థపరామాసం కరోన్తి. కేచి పనేత్థ పహారం పాపుణన్తి, కేచి పహారట్ఠానే పతన్తి, అవసేసే పన అరోగజనే బన్ధిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం నేత్వా రజ్జుబన్ధనాదీహి బన్ధిత్వా దాసపరిభోగేన పరిభుఞ్జన్తి.
తత్థ గామఘాతకచోరానం గామం పరివారేత్వా అగ్గిదానం వియ ఛసు ద్వారేసు ఆరమ్మణే ఆపాథగతే కిలేసపరిళాహుప్పత్తి వేదితబ్బా, హత్థసారం ఆదాయ బహి నిక్ఖమనం వియ. తఙ్ఖణే కుసలధమ్మం పహాయ అకుసలసమఙ్గితా, భణ్డకస్స కారణా హత్థపరామసనాపజ్జనం వియ దుక్కటదుబ్భాసితపాచిత్తియథుల్లచ్చయానం ఆపజ్జనకాలో, పహారలద్ధకాలో వియ సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జనకాలో, పహారం లద్ధా పన పహారట్ఠానే పతితకాలో వియ పారాజికం ఆపజ్జిత్వా అస్సమణకాలో, అవసేసజనస్స బన్ధిత్వా వసనట్ఠానం నేత్వా దాసపరిభోగేన పరిభుఞ్జనకాలో వియ తమేవ ఆరమ్మణం నిస్సాయ సబ్బేసం పస్సన్తానంయేవ చూళసీలమజ్ఝిమసీలమహాసీలాని భిన్దిత్వా సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ గిహిభావం ఆపజ్జనకాలో. తత్రస్స పుత్తదారం పోసేన్తస్స సన్దిట్ఠికో దుక్ఖక్ఖన్ధో వేదితబ్బో, కాలం కత్వా అపాయే నిబ్బత్తస్స సమ్పరాయికో.
ఇమానిపి బాహిరాయతనాని ఏకస్స భిక్ఖునో కమ్మట్ఠానవసేనేవ కథితాని. ఏత్థ హి రూపాదీని చత్తారి ఉపాదారూపాని, ఫోట్ఠబ్బాయతనం తిస్సో ధాతుయో, ధమ్మాయతనే ఆపోధాతుయా సద్ధిం తా చతస్సోతి ఇమాని చత్తారి భూతాని, తేసం పరిచ్ఛేదవసేన ఆకాసధాతు, లహుతాదివసేన లహుతాదయోతి ఏవమిదం సబ్బమ్పి భూతుపాదాయరూపం రూపక్ఖన్ధో, తదారమ్మణా వేదనాదయో చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా. తత్థ ‘‘రూపక్ఖన్ధో రూపం, చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా నామ’’న్తి. నామరూపం వవత్థపేత్వా పురిమనయేనేవ పటిపజ్జన్తస్స యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం కథితం హోతి.
ఓఘానన్తి ఏత్థ దురుత్తరణట్ఠో ఓఘట్ఠో. ఏతే హి ‘‘సీలసంవరం పూరేత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సామీ’’తి అజ్ఝాసయం సముట్ఠాపేత్వా కల్యాణమిత్తే నిస్సాయ సమ్మా వాయమన్తేన తరితబ్బా, యేన వా తేన వా దురుత్తరా. ఇమినా దురుత్తరణట్ఠేన ఓఘాతి వుచ్చన్తి. తేపి ఏకస్స భిక్ఖునో కమ్మట్ఠానవసేన కథితా. చత్తారోపి హి ఏతే ఏకో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో వాతి. సేసం నన్దీరాగే వుత్తనయేనేవ యోజేత్వా విత్థారేతబ్బం.
సక్కాయస్సేతం అధివచనన్తి, సక్కాయోపి హి ఆసీవిసాదీహి ఉదకణ్ణవస్స ఓరిమతీరం వియ చతుమహాభూతాదీహి సాసఙ్కో సప్పటిభయో, సోపి ఏకస్స భిక్ఖునో కమ్మట్ఠానవసేనేవ కథితో. సక్కాయో హి తేభూమకపఞ్చక్ఖన్ధా, తే చ సమాసతో నామరూపమేవాతి. ఏవమేత్థ నామరూపవవత్థానం ఆదిం కత్వా యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం విత్థారేతబ్బన్తి.
నిబ్బానస్సేతం అధివచనన్తి నిబ్బానఞ్హి ఉదకణ్ణవస్స పారిమతీరం వియ చతుమహాభూతాదీహి ఖేమం అప్పటిభయం. వీరియారమ్భస్సేతం అధివచనన్తి ఏత్థ చిత్తకిరియదస్సనత్థం హేట్ఠా వుత్తవాయామమేవ వీరియన్తి గణ్హిత్వా దస్సేతి. తిణ్ణో పారఙ్గతోతి తరిత్వా పారం గతో.
తత్థ యథా సాసఙ్కఓరిమతీరే ఠితేన ఉదకణ్ణవం తరితుకామేన కతిపాహం వసిత్వా సణికం నావం సజ్జేత్వా ఉదకకీళం కీళన్తేన వియ న నావా అభిరుహితబ్బా. ఏవం కరోన్తో హి అనారుళ్హోవ బ్యసనం పాపుణాతి. ఏవమేవ కిలేసణ్ణవం తరితుకామేన ‘‘తరుణో తావమ్హి, మహల్లకకాలే అట్ఠఙ్గికమగ్గకుల్లం బన్ధిస్సామీ’’తి పపఞ్చో న కాతబ్బో. ఏవం కరోన్తో హి మహల్లకకాలం అపత్వాపి వినాసం పాపుణాతి, పత్వాపి కాతుం న సక్కోతి. భద్దేకరత్తాదీని పన అనుస్సరిత్వా వేగేనేవ అయం అరియమగ్గకుల్లో బన్ధితబ్బో.
యథా చ కుల్లం బన్ధన్తస్స హత్థపాదపారిపూరి ఇచ్ఛితబ్బా. కుణ్ఠపాదో హి ఖఞ్జపాదో వా పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి, ఫణహత్థకాదయో తిణపణ్ణాదీని గహేతుం న సక్కోన్తి. ఏవమిమమ్పి అరియమగ్గకుల్లం బన్ధన్తస్స సీలపాదానఞ్చేవ సద్ధాహత్థస్స చ పారిపూరి ఇచ్ఛితబ్బా. న హి దుస్సీలో అస్సద్ధో సాసనే అప్పతిట్ఠితో పటిపత్తిం అస్సద్దహన్తో అరియమగ్గకుల్లం బన్ధితుం సక్కోతి. యథా చ పరిపుణ్ణహత్థపాదోపి దుబ్బలో బ్యాధిపీళితో కుల్లం బన్ధితుం న సక్కోతి, థామసమ్పన్నోవ సక్కోతి, ఏవం సీలవా సద్ధోపి అలసో కుసీతో ఇమం మగ్గకుల్లం బన్ధితుం న సక్కోతి, ఆరద్ధవీరియోవ సక్కోతీతి ఇమం బన్ధితుకామేన ఆరద్ధవీరియేన భవితబ్బం. యథా సో పురిసో కుల్లం బన్ధిత్వా తీరే ఠత్వా యోజనవిత్థారం ఉదకణ్ణవం ‘‘అయం మయా పచ్చత్తపురిసకారం నిస్సాయ నిత్థరితబ్బో’’తి మానసం బన్ధతి, ఏవం యోగినాపి చఙ్కమా ఓరుయ్హ ‘‘అజ్జ మయా చతుమగ్గవజ్ఝం కిలేసణ్ణవం తరిత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాతబ్బ’’న్తి మానసం బన్ధితబ్బం.
యథా చ సో పురిసో కుల్లం నిస్సాయ ఉదకణ్ణవం తరన్తో గావుతమత్తం గన్త్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘ఏకకోట్ఠాసం అతిక్కన్తోమ్హి, అఞ్ఞే తయో సేసా’’తి జానాతి, అపరమ్పి గావుతమత్తం గన్త్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘ద్వే అతిక్కన్తోమ్హి, ద్వే సేసా’’తి జానాతి, అపరమ్పి గావుతమత్తం గన్త్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘తయో అతిక్కన్తోమ్హి, ఏకో సేసో’’తి జానాతి, తమ్పి అతిక్కమ్మ నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘చత్తారోపి మే కోట్ఠసా అతిక్కన్తా’’తి జానాతి, తఞ్చ కుల్లం పాదేన అక్కమిత్వా సోతాభిముఖం ఖిపిత్వా ఉత్తరిత్వా తీరే తిట్ఠతి. ఏవం అయమ్పి భిక్ఖు అరియమగ్గకుల్లం నిస్సాయ కిలేసణ్ణవం తరన్తో సోతాపత్తిమగ్గేన పఠమమగ్గవజ్ఝే కిలేసే తరిత్వా మగ్గానన్తరే ఫలే ఠితో పచ్చవేక్ఖణఞాణేన నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘చతుమగ్గవజ్ఝానం మే కిలేసానం ఏకో కోట్ఠాసో పహీనో, ఇతరే తయో సేసా’’తి జానాతి. పున తథేవ ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గాని సమోధానేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో సకదాగామిమగ్గేన దుతియమగ్గవజ్ఝే కిలేసే తరిత్వా మగ్గానన్తరే ఫలే ఠితో పచ్చవేక్ఖణఞాణేన నివత్తిత్వా, ఓలోకేన్తో ‘‘చతుమగ్గవజ్ఝానం మే కిలేసానం ద్వే కోట్ఠాసా పహీనా, ఇతరే ద్వే సేసా’’తి జానాతి. పున తథేవ ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గాని సమోధానేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో అనాగామిమగ్గేన తతియమగ్గవజ్ఝే కిలేసే తరిత్వా మగ్గానన్తరే ఫలే ఠితో పచ్చవేక్ఖణఞాణేన నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘చతుమగ్గవజ్ఝానం మే కిలేసానం తయో కోట్ఠాసా పహీనా, ఏకో సేసో’’తి జానాతి. పున తథేవ ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గాని సమోధానేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో అరహత్తమగ్గేన చతుత్థమగ్గవజ్ఝే కిలేసే తరిత్వా మగ్గానన్తరే ఫలే ఠితో పచ్చవేక్ఖణఞాణేన నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘సబ్బకిలేసా మే పహీనా’’తి జానాతి.
యథా సో పురిసో తం కుల్లం సోతే పవాహేత్వా ఉత్తరిత్వా థలే ఠితో నగరం పవిసిత్వా ఉపరిపాసాదవరగతో ‘‘ఏత్తకేన వతమ్హి అనత్థేన ముత్తో’’తి ఏకగ్గచిత్తో తుట్ఠమానసో నిసీదతి, ఏవం తస్మింయేవ వా ఆసనే అఞ్ఞేసు వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాదీసు యత్థ కత్థచి నిసిన్నో ‘‘ఏత్తకేన వతమ్హి అనత్థేన ముత్తో’’తి నిబ్బానారమ్మణం ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా ఏకగ్గచిత్తో తుట్ఠమానసో నిసీదతి. ఇదం వా సన్ధాయ వుత్తం తిణ్ణో పారఙ్గతో థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణోతి ఖో, భిక్ఖవే, అరహతో ఏతం అధివచనన్తి. ఏవం తావేత్థ నానాకమ్మట్ఠానాని కథితాని, సమోధానేత్వా పన సబ్బానిపి ఏకమేవ కత్వా దస్సేతబ్బాని. ఏకం కత్వా దస్సేన్తేనాపి పఞ్చక్ఖన్ధవసేనేవ వినివత్తేతబ్బాని.
కథం? ఏత్థ హి చత్తారి మహాభూతాని అజ్ఝత్తికాని పఞ్చాయతనాని బాహిరాని పఞ్చాయతనాని ధమ్మాయతనే పన్నరస సుఖుమరూపాని సక్కాయస్స ఏకదేసోతి అయం రూపక్ఖన్ధో, మనాయతనం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో ధమ్మాయతనేకదేసో చత్తారో ఓఘా సక్కాయేకదేసోతి ఇమే చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా. తత్థ రూపక్ఖన్ధో రూపం, చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా నామన్తి ఇదం నామరూపం. తస్స నన్దీరాగో కామోఘో భవోఘో ధమ్మాయతనేకదేసో సక్కాయేకదేసోతి ఇమే పచ్చయా. ఇతి సప్పచ్చయం నామరూపం వవత్థపేతి నామ. సప్పచ్చయం నామరూపం వవత్థపేత్వా తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో అరహత్తం పాపుణాతీతి ఇదం ఏకస్స భిక్ఖునో నియ్యానముఖం.
తత్థ చత్తారో మహాభూతా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఏకాదసాయతనాని ధమ్మాయతనేకదేసో దిట్ఠోఘో అవిజ్జోఘో సక్కాయేకదేసోతి ఇదం దుక్ఖసచ్చం, నన్దీరాగో ధమ్మాయతనేకదేసో కామోఘో భవోఘో సక్కాయేకదేసోతి ఇదం సముదయసచ్చం, పారిమతీరసఙ్ఖాతం నిబ్బానం నిరోధసచ్చం, అరియమగ్గో మగ్గసచ్చం. తత్థ ద్వే సచ్చాని వట్టం, ద్వే వివట్టం, ద్వే లోకియాని, ద్వే లోకుత్తరానీతి చత్తారి సచ్చాని సోళసహాకారేహి సట్ఠినయసహస్సేహి విభజిత్వా దస్సేతబ్బానీతి. దేసనాపరియోసానే విపఞ్చితఞ్ఞూ పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసు. సుత్తం పన దుక్ఖలక్ఖణవసేన కథితం.
౨. రథోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౩౯. దుతియే సుఖసోమనస్సబహులోతి కాయికసుఖఞ్చేవ చేతసికసోమనస్సఞ్చ బహులం అస్సాతి సుఖసోమనస్సబహులో. యోని చస్స ఆరద్ధా హోతీతి కారణఞ్చస్స పరిపుణ్ణం హోతి. ఆసవానం ఖయాయాతి ఇధ ఆసవక్ఖయోతి అరహత్తమగ్గో అధిప్పేతో, తదత్థాయాతి అత్థో. ఓధస్తపతోదోతి రథమజ్ఝే తిరియం ఠపితపతోదో. యేనిచ్ఛకన్తి యేన దిసాభాగేన ఇచ్ఛతి. యదిచ్ఛకన్తి యం యం గమనం ఇచ్ఛతి. సారేయ్యాతి పేసేయ్య. పచ్చాసారేయ్యాతి పటివినివత్తేయ్య. ఆరక్ఖాయాతి రక్ఖణత్థాయ. సంయమాయాతి వేగనిగ్గహణత్థాయ. దమాయాతి నిబ్బిసేవనత్థాయ. ఉపసమాయాతి కిలేసూపసమత్థాయ.
ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ యథా అకుసలస్స సారథినో అదన్తే సిన్ధవే యోజేత్వా విసమమగ్గేన రథం పేసేన్తస్స చక్కానిపి భిజ్జన్తి, అక్ఖోపి సిన్ధవానఞ్చ ఖురా, అత్తనాపి అనయబ్యసనం పాపుణాతి, న చ ఇచ్ఛితిచ్ఛితేన గమనేన సారేతుం సక్కోతి; ఏవం ఛసు ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారో భిక్ఖు న ఇచ్ఛితిచ్ఛితం సమణరతిం అనుభవితుం సక్కోతి. యథా పన ఛేకో సారథి దన్తే సిన్ధవే యోజేత్వా, సమే భూమిభాగే రథం ఓతారేత్వా రస్మియో గహేత్వా, సిన్ధవానం ఖురేసు సతిం ఠపేత్వా, పతోదం ఆదాయ నిబ్బిసేవనే కత్వా, పేసేన్తో ఇచ్ఛితిచ్ఛితేన గమనేన సారేతి. ఏవమేవ ఛసు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భిక్ఖు ఇమస్మిం సాసనే ఇచ్ఛితిచ్ఛితం సమణరతిం అనుభోతి, సచే అనిచ్చానుపస్సనాభిముఖం ఞాణం పేసేతుకామో హోతి, తదభిముఖం ఞాణం గచ్ఛతి. దుక్ఖానుపస్సనాదీసుపి ఏసేవ నయో.
భోజనే మత్తఞ్ఞూతి భోజనమ్హి పమాణఞ్ఞూ. తత్థ ద్వే పమాణాని – పటిగ్గహణపమాణఞ్చ పరిభోగపమాణఞ్చ. తత్థ పటిగ్గహణపమాణే దాయకస్స వసో వేదితబ్బో, దేయ్యధమ్మస్స వసో వేదితబ్బో, అత్తనో థామో జానితబ్బో. ఏవరూపో హి భిక్ఖు సచే దేయ్యధమ్మో బహుకో హోతి, దాయకో అప్పం దాతుకామో, దాయకస్స వసేన అప్పం గణ్హాతి. దేయ్యధమ్మో అప్పో, దాయకో బహుం దాతుకామో, దేయ్యధమ్మస్స వసేన అప్పం గణ్హాతి. దేయ్యధమ్మోపి బహు, దాయకోపి బహుం దాతుకామో, అత్తనో థామం ఞత్వా పమాణేన గణ్హాతి. సో తాయ పటిగ్గహణే మత్తఞ్ఞుతాయ అనుప్పన్నఞ్చ లాభం ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నఞ్చ థావరం కరోతి ధమ్మికతిస్సమహారాజకాలే సత్తవస్సికో సామణేరో వియ.
రఞ్ఞో కిర పఞ్చహి సకటసతేహి గుళం ఆహరింసు. రాజా ‘‘మనాపో పణ్ణాకారో, అయ్యేహి వినా న ఖాదిస్సామా’’తి అడ్ఢతేయ్యాని సకటసతాని మహావిహారం పేసేత్వా సయమ్పి భుత్తపాతరాసో అగమాసి. భేరియా పహటాయ ద్వాదస భిక్ఖుసహస్సాని సన్నిపతింసు. రాజా ఏకమన్తే ఠితో ఆరామికం పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘రఞ్ఞో నామ దానే పత్తపూరోవ పమాణం, గహితభాజనం పూరేత్వావ దేహి, సచే కోచి మత్తపటిగ్గహణే ఠితో న గణ్హాతి, మయ్హం ఆరోచేయ్యాసీ’’తి.
అథేకో మహాథేరో ‘‘మహాబోధిమహాచేతియాని వన్దిస్సామీ’’తి చేతియపబ్బతా ఆగన్త్వా, విహారం పవిసన్తో మహామణ్డపట్ఠానే భిక్ఖూ గుళం గణ్హన్తే దిస్వా పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తం సామణేరం ఆహ, ‘‘నత్థి తే గుళేన అత్థో’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే, నత్థీ’’తి. సామణేర మయం మగ్గకిలన్తా, ఏకేన కపిట్ఠఫలమత్తేన పిణ్డకేన అమ్హాకం అత్థోతి. సామణేరో థాలకం నీహరిత్వా థేరస్స వస్సగ్గపటిపాటియం అట్ఠాసి. ఆరామికో గహణమానం పూరేత్వా ఉక్ఖిపి, సామణేరో అఙ్గులిం చాలేసి. తాత సామణేర, రాజకులానం దానే భాజనపూరమేవ పమాణం, థాలకపూరం గణ్హాహీతి. ఆమ, ఉపాసక, రాజానో నామ మహజ్ఝాసయా హోన్తి, అమ్హాకం పన ఉపజ్ఝాయస్స ఏత్తకేనేవ అత్థోతి.
రాజా తస్స కథం సుత్వా, ‘‘కిం భో సామణేరో భణతీ’’తి? తస్స సన్తికం గతో. ఆరామికో ఆహ – ‘‘సామి, సామణేరస్స భాజనం ఖుద్దకం, బహుం న గణ్హాతీ’’తి. రాజా ఆహ, ‘‘ఆనీతభాజనం పూరేత్వా గణ్హథ, భన్తే’’తి. మహారాజ, రాజానో నామ మహజ్ఝాసయా హోన్తి, ఉక్ఖిత్తభాజనం పూరేత్వావ దాతుకామా, అమ్హాకం పన ఉపజ్ఝాయస్స ఏత్తకేనేవ అత్థోతి. రాజా చిన్తేసి – ‘‘అయం సత్తవస్సికదారకో, అజ్జాపిస్స ముఖతో ఖీరగన్ధో న ముచ్చతి, గహేత్వా కుటే వా కుటుమ్బే వా పూరేత్వా స్వేపి పునదివసేపి ఖాదిస్సామాతి న వదతి, సక్కా బుద్ధసాసనం పరిగ్గహేతు’’న్తి పురిసే ఆణాపేసి, ‘‘భో, పసన్నోమ్హి సామణేరస్స, ఇతరానిపి అడ్ఢతేయ్యాని సకటసతాని ఆనేత్వా సఘంస్స దేథా’’తి.
సోయేవ పన రాజా ఏకదివసం తిత్తిరమంసం ఖాదితుకామో చిన్తేసి – ‘‘సచే అహం అఙ్గారపక్కం తిత్తిరమంసం ఖాదితుకామోస్మీతి అఞ్ఞస్స కథేస్సామి, సమన్తా యోజనట్ఠానే తిత్తిరసముగ్ఘాతం కరిస్సన్తీ’’తి ఉప్పన్నం పిపాసం అధివాసేన్తో తీణి సంవచ్ఛరాని వీతినామేసి. అథస్స కణ్ణేసు పుబ్బో సణ్ఠాసి, సో అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ‘‘అత్థి ను ఖో, భో, అమ్హాకం కోచి ఉపట్ఠాకుపాసకో సీలరక్ఖకో’’తి పుచ్ఛి. ఆమ, దేవ, అత్థి, తిస్సో నామ సో అఖణ్డసీలం రక్ఖతీతి. అథ నం వీమంసితుకామో పక్కోసాపేసి. సో ఆగన్త్వా రాజానం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. తతో నం ఆహ – ‘‘త్వం, తాత, తిస్సో నామా’’తి? ‘‘ఆమ దేవా’’తి. తేన హి గచ్ఛాతి. తస్మిం గతే ఏకం కుక్కుటం ఆహరాపేత్వా ఏకం పురిసం ఆణాపేసి, ‘‘గచ్ఛ తిస్సం వదాహి, ఇమం తీహి పాకేహి పచిత్వా అమ్హాకం ఉపట్ఠాపేహీ’’తి. సో గన్త్వా తథా అవోచ. సో ఆహ – ‘‘సచే, భో, అయం మతకో అస్స, యథా జానామి, తథా పచిత్వా ఉపట్ఠహేయ్యం. పాణాతిపాతం పనాహం న కరోమీ’’తి. సో ఆగన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి.
రాజా పున ‘‘ఏకవారం గచ్ఛా’’తి పేసేసి. సో గన్త్వా, ‘‘భో, రాజుపట్ఠానం నామ భారియం, మా ఏవం కరి, పునపి సీలం సక్కా సమాదాతుం, పచేత’’న్తి ఆహ. అథ నం తిస్సో అవోచ, ‘‘భో, ఏకస్మిం నామ అత్తభావే ధువం ఏకం మరణం, నాహం పాణాతిపాతం కరిస్సామీ’’తి. సో పునపి రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తతియమ్పి పేసేత్వా అసమ్పటిచ్ఛన్తం పక్కోసాపేత్వా అత్తనా పుచ్ఛి. రఞ్ఞోపి తథేవ పటివచనం అదాసి. అథ రాజా పురిసే ఆణాపేసి, ‘‘అయం రఞ్ఞో ఆణం కోపేతి, గచ్ఛథేతస్స ఆఘాతనభణ్డికాయం ఠపేత్వా, సీసం ఛిన్దథా’’తి. రహో చ పన నేసం సఞ్ఞమదాసి – ‘‘ఇమం సన్తజ్జయమానా నేత్వా సీసమస్స ఆఘాతనభణ్డికాయం ఠపేత్వా ఆగన్త్వా మయ్హం ఆరోచేథా’’తి.
తే తం ఆఘాతనభణ్డికాయం నిపజ్జాపేత్వా తమస్స కుక్కుటం హత్థేసు ఠపయింసు. సో తం హదయే ఠపేత్వా ‘‘అహం, తాత, మమ జీవితం తుయ్హం దేమి, తవ జీవితం అహం గణ్హామి, త్వం నిబ్భయో గచ్ఛా’’తి విస్సజ్జేసి. కుక్కుటో పక్ఖే పప్ఫోటేత్వా ఆకాసేన గన్త్వా వటరుక్ఖే నిలీయి. తస్స కుక్కుటస్స అభయదిన్నట్ఠానం కుక్కుటగిరి నామ జాతం.
రాజా తం పవత్తిం సుత్వా అమచ్చపుత్తం పక్కోసాపేత్వా సబ్బాభరణేహి అలఙ్కరిత్వా ఆహ – ‘‘తాత, మయా త్వం ఏతదత్థమేవ వీమంసితో, మయ్హం తిత్తిరమంసం ఖాదితుకామస్స తీణి సంవచ్ఛరాని అతిక్కన్తాని, సక్ఖిస్ససి మే తికోటిపరిసుద్ధం కత్వా ఉపట్ఠాపేతు’’న్తి. ‘‘ఏతం నామ, దేవ, మయ్హం కమ్మ’’న్తి నిక్ఖమిత్వా ద్వారన్తరే ఠితో ఏకం పురిసం పాతోవ తయో తిత్తిరే గహేత్వా పవిసన్తం దిస్వా, ద్వే కహాపణే దత్వా తిత్తిరే ఆదాయ పరిసోధేత్వా, జీరకాదీహి వాసేత్వా, అఙ్గారేసు సుపక్కే పచిత్వా రఞ్ఞో ఉపట్ఠాపేసి. రాజా మహాతలే సిరీపల్లఙ్కే నిసిన్నోవ ఏకం గహేత్వా థోకం ఛిన్దిత్వా ముఖే పక్ఖిపి, తావదేవస్స సత్తరసహరణీసహస్సాని ఫరిత్వా అట్ఠాసి.
తస్మిం సమయే భిక్ఖుసఙ్ఘం సరిత్వా, ‘‘మాదిసో నామ పథవిస్సరో రాజా తిత్తిరమంసం ఖాదితుకామో తీణి సంవచ్ఛరాని న లభి, అపచ్చమానో భిక్ఖుసఙ్ఘో కుతో లభిస్సతీ’’తి? ముఖే పక్ఖిత్తక్ఖణ్డం భూమియం ఛడ్డేసి. అమచ్చపుత్తో జణ్ణుకేహి పతిత్వా ముఖేన గణ్హి. రాజా ‘‘అపేహి, తాత, జానామహం తవ నిద్దోసభావం, ఇమినా నామ కారణేన మయా ఏతం ఛడ్డిత’’న్తి కథేత్వా, ‘‘సేసకం తథేవ సఙ్గోపేత్వా ఠపేహీ’’తి ఆహ.
పునదివసే రాజకులూపకో థేరో పిణ్డాయ పావిసి. అమచ్చపుత్తో తం దిస్వా పత్తం గహేత్వా రాజగేహం పవేసేసి. అఞ్ఞతరో వుడ్ఢపబ్బజితోపి థేరస్స పచ్ఛాసమణో వియ హుత్వా అనుబన్ధన్తో పావిసి. థేరో ‘‘రఞ్ఞా పక్కోసాపితభిక్ఖు భవిస్సతీ’’తి పమజ్జి. అమచ్చపుత్తోపి ‘‘థేరస్స ఉపట్ఠాకో భవిస్సతీ’’తి పమాదం ఆపజ్జి. తేసం నిసీదాపేత్వా యాగుం అదంసు. యాగుయా పీతాయ రాజా తిత్తిరే ఉపనేసి. థేరో ఏకం గణ్హి, ఇతరోపి ఏకం గణ్హి. రాజా ‘‘అనుభాగో అత్థి, అనాపుచ్ఛిత్వా ఖాదితుం న యుత్త’’న్తి మహాథేరం ఆపుచ్ఛి. థేరో హత్థం పిదహి, మహల్లకత్థేరో సమ్పటిచ్ఛి. రాజా అనత్తమనో హుత్వా కతభత్తకిచ్చం థేరం పత్తం ఆదాయ అనుగచ్ఛన్తో ఆహ – ‘‘భన్తే, కులగేహం ఆగచ్ఛన్తేహి ఉగ్గహితవత్తం భిక్ఖుం గహేత్వా ఆగన్తుం వట్టతీ’’తి. థేరో తస్మిం ఖణే అఞ్ఞాసి ‘‘న ఏస రఞ్ఞా పక్కోసాపితో’’తి.
పునదివసే ఉపట్ఠాకసామణేరం గహేత్వా పావిసి. రాజా తదాపి యాగుయా పీతాయ తిత్తిరే ఉపనామేసి. థేరో ఏకం అగ్గహేసి, సామణేరో అఙ్గులిం చాలేత్వా మజ్ఝే ఛిన్దాపేత్వా ఏకకోట్ఠాసమేవ అగ్గహేసి. రాజా తం కోట్ఠాసం మహాథేరస్స ఉపనామేసి. మహాథేరో హత్థం పిదహి, సామణేరోపి పిదహి. రాజా అవిదూరే నిసీదిత్వా ఖణ్డాఖణ్డం ఛిన్దిత్వా ఖాదన్తో ‘‘ఉగ్గహితవత్తే నిస్సాయ దియడ్ఢతిత్తిరే ఖాదితుం లభిమ్హా’’తి ఆహ. తస్స మంసే ఖాదితమత్తేవ కణ్ణేహి పుబ్బో నిక్ఖమి. తతో ముఖం విక్ఖాలేత్వా సామణేరం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘పసన్నోస్మి, తాత, అట్ఠ తే ధువభత్తాని దేమీ’’తి ఆహ. అహం, మహారాజ, ఉపజ్ఝాయస్స దమ్మీతి. అపరాని అట్ఠ దేమీతి. తాని అమ్హాకం ఆచరియస్స దమ్మీతి. అపరానిపి అట్ఠ దేమీతి. తాని సమానుపజ్ఝాయానం దమ్మీతి. అపరానిపి అట్ఠ దేమీతి. తాని భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దమ్మీతి. అపరానిపి అట్ఠ దేమీతి. సామణేరో అధివాసేసి. ఏవం పటిగ్గహణమత్తం జానన్తో అనుప్పన్నఞ్చేవ లాభం ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నఞ్చ థావరం కరోతి. ఇదం పటిగ్గహణపమాణం నామ. తత్థ పరిభోగపమాణం పచ్చవేక్ఖణపయోజనం, ‘‘ఇదమత్థియం భోజనం భుఞ్జామీ’’తి పన పచ్చవేక్ఖితపరిభోగస్సేవ పయోజనత్తా పరిభోగపమాణంయేవ నామ, తం ఇధ అధిప్పేతం. తేనేవ పటిసఙ్ఖా యోనిసోతిఆదిమాహ, ఇతరమ్పి పన వట్టతియేవ.
సీహసేయ్యన్తి ఏత్థ కామభోగిసేయ్యా, పేతసేయ్యా, సీహసేయ్యా, తథాగతసేయ్యాతి చతస్సో సేయ్యా. తత్థ ‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, కామభోగీ వామేన పస్సేన సేన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౬) అయం కామభోగిసేయ్యా. తేసఞ్హి యేభుయ్యేన దక్ఖిణపస్సేన సయానో నామ నత్థి.
‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, పేతా ఉత్తానా సేన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౬) అయం పేతసేయ్యా. పేతా హి అప్పమంసలోహితత్తా అట్ఠిసఙ్ఘాటజటితా ఏకేన పస్సేన సయితుం న సక్కోన్తి, ఉత్తానావ సయన్తి.
‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, సీహో మిగరాజా నఙ్గుట్ఠం అన్తరసత్థిమ్హి అనుపక్ఖిపిత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సయతీ’’తి అయం సీహసేయ్యా. తేజుస్సదత్తా హి సీహో మిగరాజా ద్వే పురిమపాదే ఏకస్మిం, పచ్ఛిమపాదే ఏకస్మిం ఠానే ఠపేత్వా నఙ్గుట్ఠం అన్తరసత్థిమ్హి పక్ఖిపిత్వా పురిమపాదపచ్ఛిమపాదనఙ్గుట్ఠానం ఠితోకాసం సల్లక్ఖేత్వా ద్విన్నం పురిమపాదానం మత్థకే సీసం ఠపేత్వా సయతి, దివసమ్పి సయిత్వా పబుజ్ఝమానో న ఉత్రసన్తో పబుజ్ఝతి, సీసం పన ఉక్ఖిపిత్వా పురిమపాదాదీనం ఠితోకాసం సల్లక్ఖేతి. సచే కిఞ్చి ఠానం విజహిత్వా ఠితం హోతి, ‘‘నయిదం తుయ్హం జాతియా సూరభావస్స చ అనురూప’’న్తి అనత్తమనో హుత్వా తత్థేవ సయతి, న గోచరాయ పక్కమతి. అవిజహిత్వా ఠితే పన ‘‘తుయ్హం జాతియా చ సూరభావస్స చ అనురూపమిద’’న్తి హట్ఠతుట్ఠో ఉట్ఠాయ సీహవిజమ్భితం విజమ్భిత్వా కేసరభారం విధునిత్వా తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదిత్వా గోచరాయ పక్కమతి.
చతుత్థజ్ఝానసేయ్యా పన తథాగతసేయ్యాతి వుచ్చతి. తాసు ఇధ సీహసేయ్యా ఆగతా. అయఞ్హి తేజుస్సదఇరియాపథత్తా ఉత్తమసేయ్యా నామ.
పాదే పాదన్తి దక్ఖిణపాదే వామపాదం. అచ్చాధాయాతి అతిఆధాయ, ఈసకం అతిక్కమ్మ ఠపేత్వా. గోప్ఫకేన హి గోప్ఫకే, జాణునా వా జాణుమ్హి సఙ్ఘట్టియమానే అభిణ్హం వేదనా ఉప్పజ్జతి, చిత్తం ఏకగ్గం న హోతి, సేయ్యా అఫాసుకా హోతి. యథా పన న సఙ్ఘంట్టేతి, ఏవం అతిక్కమ్మ ఠపితే వేదనా నుప్పజ్జతి, చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, సేయ్యా ఫాసుకా హోతి. తస్మా ఏవం సేయ్యం కప్పేతి.
సతో సమ్పజానోతి సతియా చేవ సమ్పజఞ్ఞేన చ సమన్నాగతో. కథం నిద్దాయన్తో సతో సమ్పజానో హోతీతి? సతిసమ్పజఞ్ఞస్స అప్పహానేన. అయఞ్హి దివసఞ్చేవ సకలయామఞ్చ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేత్వా పఠమయామావసానే చఙ్కమా ఓరుయ్హ పాదే ధోవన్తోపి మూలకమ్మట్ఠానం అవిజహన్తోవ ధోవతి, తం అవిజహన్తోవ ద్వారం వివరతి, మఞ్చే నిసీదతి, అవిజహన్తోవ నిద్దం ఓక్కమతి. పబుజ్ఝన్తో పన మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వావ పబుజ్ఝతి. ఏవం నిద్దం ఓక్కమన్తోపి సతో సమ్పజానో హోతి. ఏవం పన ఞాణధాతుకన్తి న రోచయింసు.
వుత్తనయేన పనేస చిత్తం పరిసోధేత్వా పఠమయామావసానే ‘‘ఉపాదిన్నకం సరీరం నిద్దాయ సమస్సాసేస్సామీ’’తి చఙ్కమా ఓరుయ్హ మూలకమ్మట్ఠానం అవిజహన్తోవ పాదే ధోవతి, ద్వారం వివరతి, మఞ్చే పన నిసీదిత్వా మూలకమ్మట్ఠానం పహాయ, ‘‘ఖన్ధావ ఖన్ధేసు, ధాతుయోవ ధాతూసు పటిహఞ్ఞన్తీ’’తి సేనాసనం పచ్చవేక్ఖన్తో కమేన నిద్దం ఓక్కమతి, పబుజ్ఝన్తో పన మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వావ పబుజ్ఝతి. ఏవం నిద్దం ఓక్కమన్తోపి సతో సమ్పజానో నామ హోతీతి వేదితబ్బో.
ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే తివఙ్గికా పుబ్బభాగవిపస్సనావ కథితా. ఏత్తకేనేవ పన వోసానం అనాపజ్జిత్వా తానేవ ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గాని సమోధానేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా భిక్ఖు అరహత్తం పాపుణాతీతి. ఏవం యావ అరహత్తా దేసనా కథేతబ్బా.
౩. కుమ్మోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౪౦. తతియే కుమ్మోతి అట్ఠికుమ్మో. కచ్ఛపోతి తస్సేవ వేవచనం. అనునదీతీరేతి నదియా అనుతీరే. గోచరపసుతోతి ‘‘సచే కిఞ్చి ఫలాఫలం లభిస్సామి, ఖాదిస్సామీ’’తి గోచరత్థాయ పసుతో ఉస్సుక్కో తన్నిబన్ధో. సమోదహిత్వాతి సముగ్గే వియ పక్ఖిపిత్వా. సఙ్కసాయతీతి అచ్ఛతి. సమోదహన్తి సమోదహన్తో ఠపేన్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా కుమ్మో అఙ్గాని సకే కపాలే సమోదహన్తో సిఙ్గాలస్స ఓతారం న దేతి, న చ నం సిఙ్గాలో పసహతి, ఏవం భిక్ఖు అత్తనో మనోవితక్కే సకే ఆరమ్మణకపాలే సమోదహన్తో కిలేసమారస్స ఓతారం న దేతి, న చ నం మారో పసహతి.
అనిస్సితోతి తణ్హాదిట్ఠినిస్సయేహి అనిస్సితో. అఞ్ఞమహేఠయానోతి అఞ్ఞం కఞ్చి పుగ్గలం అవిహేఠేన్తో. పరినిబ్బుతోతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. నూపవదేయ్య కఞ్చీతి అఞ్ఞం కఞ్చి పుగ్గలం సీలవిపత్తియా వా ఆచారవిపత్తియా వా అత్తానం ఉక్కంసేతుకామతాయ వా పరం వమ్భేతుకామతాయ వా న ఉపవదేయ్య, అఞ్ఞదత్థు పఞ్చ ధమ్మే అజ్ఝత్తం ఉపట్ఠపేత్వా, ‘‘కాలేన వక్ఖామి, నో అకాలేన, భూతేన వక్ఖామి, నో అభూతేన, సణ్హేన వక్ఖామి, నో ఫరుసేన, అత్థసంహితేన వక్ఖామి, నో అనత్థసంహితేన, మేత్తచిత్తో వక్ఖామి, నో దోసన్తరో’’తి ఏవం ఉల్లుమ్పనసభావసణ్ఠితేనేవ చిత్తేన విహరతి.
౪. పఠమదారుక్ఖన్ధోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౪౧. చతుత్థే అద్దసాతి గఙ్గాతీరే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో అద్దస. వుయ్హమానన్తి చతురస్సం తచ్ఛేత్వా పబ్బతన్తరే ఠపితం వాతాతపేన సుపరిసుక్ఖం పావుస్సకే మేఘే వస్సన్తే ఉదకేన ఉప్లవిత్వా అనుపుబ్బేన గఙ్గాయ నదియా సోతే పతితం తేన సోతేన వుయ్హమానం. భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి ‘‘ఇమినా దారుక్ఖన్ధేన సదిసం కత్వా మమ సాసనే సద్ధాపబ్బజితం కులపుత్తం దస్సేస్సామీ’’తి ధమ్మం దేసేతుకామతాయ ఆమన్తేసి. అముం మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమానన్తి ఇదం పన అట్ఠదోసవిముత్తత్తా సోతపటిపన్నస్స దారుక్ఖన్ధస్స అపరే సముద్దపత్తియా అన్తరాయకరే అట్ఠ దోసే దస్సేతుం ఆరభి.
తత్రస్స ఏవం అట్ఠదోసవిముత్తతా వేదితబ్బా – ఏకో హి గఙ్గాయ నదియా అవిదూరే పబ్బతతలే జాతో నానావల్లీహి పలివేఠితో పణ్డుపలాసతం ఆపజ్జిత్వా ఉపచికాదీహి ఖజ్జమానో తస్మింయేవ ఠానే అపణ్ణత్తికభావం గచ్ఛతి, అయం దారుక్ఖన్ధో గఙ్గం ఓతరిత్వా వఙ్కట్ఠానేసు విలాసమానో సాగరం పత్వా మణివణ్ణే ఊమిపిట్ఠే సోభితుం న లభతి.
అపరో గఙ్గాతీరే బహిమూలో అన్తోసాఖో హుత్వా జాతో, అయం కిఞ్చాపి కాలేన కాలం ఓలమ్బినీహి సాఖాహి ఉదకం ఫుసతి, బహిమూలత్తా పన గఙ్గం ఓతరిత్వా వఙ్కట్ఠానేసు విలాసమానో సాగరం పత్వా మణివణ్ణే ఊమిపిట్ఠే సోభితుం న లభతి.
అపరో మజ్ఝే గఙ్గాయ జాతో, దళ్హమూలేన పన సుప్పతిట్ఠితో, బహి చస్స గతా వఙ్కసాఖా నానావల్లీహి ఆబద్ధా, అయమ్పి దళ్హమూలత్తా బహిద్ధా వల్లీహి ఆబద్ధత్తా చ గఙ్గం ఓతరిత్వా…పే… సోభితుం న లభతి.
అపరో పతితట్ఠానేయేవ వాలికాయ ఓత్థటో పూతిభావం ఆపజ్జతి, అయమ్పి గఙ్గం ఓతరిత్వా…పే… న లభతి.
అపరో ద్విన్నం పాసాణానం అన్తరే జాతత్తా, సునిఖాతో వియ నిచ్చలో ఠితో, ఆగతాగతం ఉదకం ద్విధా ఫాలేతి, అయం పాసాణన్తరే సుట్ఠు పతిట్ఠితత్తా గఙ్గం ఓతరిత్వా…పే… న లభతి.
అపరో అబ్భోకాసట్ఠానే నభం పూరేత్వా వల్లీహి ఆబద్ధో ఠితో. ఏకం ద్వే సంవచ్ఛరే అతిక్కమిత్వా ఆగతే మహోఘే సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తేమేతి, అయమ్పి నభం పూరేత్వా ఠితతాయ చేవ ఏకస్స వా ద్విన్నం వా సంవచ్ఛరానం అచ్చయేన సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తేమనతాయ చ గఙ్గం ఓతరిత్వా…పే… న లభతి.
అపరోపి మజ్ఝే గఙ్గాయ దీపకే జాతో ముదుక్ఖన్ధసాఖో ఓఘే ఆగతే అనుసోతం నిపజ్జిత్వా, ఉదకే గతే సీసం ఉక్ఖిపిత్వా, నచ్చన్తో వియ తిట్ఠతి. యస్సత్థాయ సాగరో గఙ్గం ఏవం వియ వదతి, ‘‘భోతి గఙ్గే త్వం మయ్హం చన్దనసారసలళసారాదీని నానాదారూని ఆహరసి, దారుక్ఖన్ధం పన నాహరసీ’’తి. సులభో ఏస, దేవ, పునవారే జానిస్సామీతి. పునవారే తమ్బవణ్ణేన ఉదకేన ఆలిఙ్గమానా వియ ఆగచ్ఛతి. సోపి తథేవ అనుసోతం నిపజ్జిత్వా, ఉదకే గతే సీసం ఉక్ఖిపిత్వా, నచ్చన్తో వియ తిట్ఠతి. అయం అత్తనో ముదుతాయ గఙ్గం ఓతరిత్వా…పే… న లభతి.
అపరో గఙ్గాయ నదియా తిరియం పతితో వాలికాయ ఓత్థరితో అన్తరసేతు వియ బహూనం పచ్చయో జాతో, ఉభోసు తీరేసు వేళునళకరఞ్జకకుధాదయో ఉప్లవిత్వా తత్థేవ లగ్గన్తి. తథా నానావిధా గచ్ఛా వుయ్హమానా భిన్నముసలభిన్నసుప్పఅహికుక్కురహత్థిఅస్సాదికుణపానిపి తత్థేవ లగ్గన్తి. మహాగఙ్గాపి నం ఆసజ్జ భిజ్జిత్వా ద్విధా గచ్ఛతి, మచ్ఛకచ్ఛపకుమ్భీలమకరాదయోపి తత్థేవ వాసం కప్పేన్తి. అయమ్పి తిరియం పతిత్వా మహాజనస్స పచ్చయత్తకతభావేన గఙ్గం ఓతరిత్వా వఙ్కట్ఠానేసు విలాసమానో సాగరం పత్వా మణివణ్ణే ఊమిపిట్ఠే సోభితుం న లభతి.
ఇతి భగవా ఇమేహి అట్ఠహి దోసేహి విముత్తత్తా సోతపటిపన్నస్స దారుక్ఖన్ధస్స అపరే సముద్దపత్తియా అన్తరాయకరే అట్ఠ దోసే దస్సేతుం అముం మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమానన్తిఆదిమాహ. తత్థ న థలే ఉస్సీదిస్సతీతి థలం నాభిరుహిస్సతి. న మనుస్సగ్గాహో గహేస్సతీతి ‘‘మహా వతాయం దారుక్ఖన్ధో’’తి దిస్వా, ఉళుమ్పేన తరమానా గన్త్వా, గోపానసీఆదీనం అత్థాయ మనుస్సా న గణ్హిస్సన్తి. న అమనుస్సగ్గాహో గహేస్సతీతి ‘‘మహగ్ఘో అయం చన్దనసారో, విమానద్వారే నం ఠపేస్సామా’’తి మఞ్ఞమానా న అమనుస్సా గణ్హిస్సన్తి.
ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ సద్ధిం బాహిరేహి అట్ఠహి దోసేహి ఏవం ఓపమ్మసంసన్దనం వేదితబ్బం – గఙ్గాయ అవిదూరే పబ్బతతలే జాతో తత్థేవ ఉపచికాదీహి ఖజ్జమానో అపణ్ణత్తికభావం గతదారుక్ఖన్ధో వియ హి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదికాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా సమన్నాగతో పుగ్గలో వేదితబ్బో. అయఞ్హి సాసనస్స దూరీభూతత్తా అరియమగ్గం ఓరుయ్హ సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
గఙ్గాతీరే బహిమూలో అన్తోసాఖో హుత్వా జాతో వియ అచ్ఛిన్నగిహిబన్ధనో సమణకుటిమ్బికపుగ్గలో దట్ఠబ్బో. అయఞ్హి ‘‘చిత్తం నామేతం అనిబద్ధం, ‘సమణోమ్హీ’తి వదన్తోవ గిహీ హోతి, ‘గిహీమ్హీ’తి వదన్తోవ సమణో హోతి. కో జానిస్సతి, కిం భవిస్సతీ’’తి? మహల్లకకాలే పబ్బజన్తోపి గిహిబన్ధనం న విస్సజ్జేతి. మహల్లకపబ్బజితానఞ్చ సమ్పత్తి నామ నత్థి. తస్స సచే చీవరం పాపుణాతి, అన్తచ్ఛిన్నకం వా జిణ్ణదుబ్బణ్ణం వా పాపుణాతి. సేనాసనమ్పి విహారపచ్చన్తే పణ్ణసాలా వా మణ్డపో వా పాపుణాతి. పిణ్డాయ చరన్తేనాపి పుత్తనత్తకానం దారకానం పచ్ఛతో చరితబ్బం హోతి, పరియన్తే నిసీదితబ్బం హోతి. తేన సో దుక్ఖీ దుమ్మనో అస్సూని ముఞ్చన్తో, ‘‘అత్థి మే కులసన్తకం ధనం, కప్పతి ను ఖో తం ఖాదన్తేన జీవితు’’న్తి చిన్తేత్వా ఏకం వినయధరం పుచ్ఛతి – ‘‘కిం, భన్తే ఆచరియ, అత్తనో సన్తకం విచారేత్వా ఖాదితుం కప్పతి, నో కప్పతీ’’తి? ‘‘నత్థేత్థ దోసో, కప్పతేత’’న్తి. సో అత్తనో భజమానకే కతిపయే దుబ్బచే దురాచారే భిక్ఖూ గహేత్వా, సాయన్హసమయే అన్తోగామం గన్త్వా, గామమజ్ఝే ఠితో గామికే పక్కోసాపేత్వా, ‘‘అమ్హాకం పయోగతో ఉట్ఠితం ఆయం కస్స దేథా’’తి ఆహ. భన్తే, తుమ్హే పబ్బజితా, మయం కస్స దస్సామాతి? కిం పబ్బజితానం అత్తనో సన్తకం న వట్టతీతి? కుద్దాల-పిటకం గహేత్వా, ఖేత్తమరియాదబన్ధనాదీని కరోన్తో నానాప్పకారం పుబ్బణ్ణాపరణ్ణఞ్చేవ ఫలాఫలే చ సఙ్గణ్హిత్వా, హేమన్తగిమ్హవస్సానేసు యం యం ఇచ్ఛతి, తం తం పచాపేత్వా ఖాదన్తో సమణకుటుమ్బికో హుత్వా జీవతి. కేవలమస్స పఞ్చచూళకేన దారకేన సద్ధిం పాదపరిచారికావ ఏకా నత్థి. అయం పుగ్గలో కిఞ్చాపి ఓలమ్బినీహి సాఖాహి ఉదకం ఫుసమానో అన్తోసాఖో రుక్ఖో వియ చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణాదీసు భిక్ఖూనం కాయసామగ్గిం దేతి, గిహిబన్ధనస్స పన అచ్ఛిన్నతాయ బహిమూలత్తా అరియమగ్గం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
గఙ్గాయ మజ్ఝే జాతో బహిద్ధా వల్లీహి ఆబద్ధవఙ్కసాఖా వియ సఙ్ఘసన్తకం నిస్సాయ జీవమానో భిన్నాజీవపుగ్గలో దట్ఠబ్బో. ఏకచ్చో గిహిబన్ధనం పహాయ పబ్బజన్తోపి సారుప్పట్ఠానే పబ్బజ్జం న లభతి. పబ్బజ్జా హి నామేసా పటిసన్ధిగ్గహణసదిసా. యథా మనుస్సా యత్థ పటిసన్ధిం గణ్హన్తి, తేసంయేవ కులానం ఆచారం సిక్ఖన్తి, ఏవం భిక్ఖూపి యేసం సన్తికే పబ్బజన్తి, తేసంయేవ ఆచారం గణ్హన్తి. తస్మా ఏకచ్చో అసారుప్పట్ఠానే పబ్బజిత్వా ఓవాదానుసాసనీఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీహి పరిబాహిరో హుత్వా పాతోవ ముణ్డఘటం గహేత్వా ఉదకతిత్థం గచ్ఛతి, ఆచరియుపజ్ఝాయానం భత్తత్థాయ ఖన్ధే పత్తం కత్వా భత్తసాలం గచ్ఛతి, దుబ్బచసామణేరేహి సద్ధిం నానాకీళం కీళతి, ఆరామికదారకేహి సంసట్ఠో విహరతి.
సో దహరభిక్ఖుకాలే అత్తనో అనురూపేహి దహరభిక్ఖూహి చేవ ఆరామికేహి చ సద్ధిం సఙ్ఘభోగం గన్త్వా, ‘‘అయం ఖీణాసవేహి అసుకరఞ్ఞో సన్తికా పటిగ్గహితసఙ్ఘభోగో, తుమ్హే సఙ్ఘస్స ఇదఞ్చిదఞ్చ న దేథ, న హి తుమ్హాకం పవత్తిం సుత్వా రాజా వా రాజమహామత్తా వా అత్తమనా భవిస్సన్తి, ఏథ దాని ఇదఞ్చిదఞ్చ కరోథా’’తి కుద్దాల-పిటకాని గాహాపేత్వా హేట్ఠా తళాకమాతికాసు కత్తబ్బకిచ్చాని కారాపేత్వా బహుం పుబ్బణ్ణాపరణ్ణం విహారం పవేసేత్వా ఆరామికేహి అత్తనో ఉపకారభావం సఙ్ఘస్స ఆరోచాపేతి. సఙ్ఘో ‘‘అయం దహరో బహూపకారో, ఇమస్స సతం వా ద్విసతం వా దేథా’’తి దాపేతి. ఇతి సో ఇతో చితో చ సఙ్ఘసన్తకేనేవ వడ్ఢన్తో బహిద్ధా ఏకవీసతివిధాహి అనేసనాహి బద్ధో అరియమగ్గం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
పతితట్ఠానేయేవ వాలికాయ ఓత్థరిత్వా పూతిభావం ఆపాదితరుక్ఖో వియ ఆలసియమహగ్ఘసో వేదితబ్బో. ఏవరూపఞ్హి పుగ్గలం ఆమిసచక్ఖుం పచ్చయలోలం విస్సట్ఠఆచరియుపజ్ఝాయవత్తం ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాయోనిసోమనసికారవజ్జితం సన్ధాయ పఞ్చ నీవరణాని అత్థతో ఏవం వదన్తి – ‘‘భో, కస్స సన్తికం గచ్ఛామా’’తి? అథ థినమిద్ధం ఉట్ఠాయ ఏవమాహ – ‘‘కిం న పస్సథ? ఏసో అసుకవిహారవాసీ కుసీతపుగ్గలో అసుకం నామ గామం గన్త్వా యాగుమత్థకే యాగుం, పూవమత్థకే పూవం, భత్తమత్థకే భత్తం అజ్ఝోహరిత్వా విహారం ఆగమ్మ విస్సట్ఠసబ్బవత్తో ఉద్దేసాదివిరహితో మఞ్చం ఉపగచ్ఛన్తో మయ్హం ఓకాసం కరోతీ’’తి.
తతో కామచ్ఛన్దనీవరణం ఉట్ఠాయాహ – ‘‘భో, తవ ఓకాసే కతే మయ్హం కతోవ హోతి, ఇదానేవ సో నిద్దాయిత్వా కిలేసానురఞ్జితోవ పబుజ్ఝిత్వా కామవితక్కం వితక్కేస్సతీ’’తి. తతో బ్యాపాదనీవరణం ఉట్ఠాయాహ – ‘‘తుమ్హాకం ఓకాసే కతే మయ్హం కతోవ హోతి. ఇదానేవ నిద్దాయిత్వా వుట్ఠితో ‘వత్తపటివత్తం కరోహీ’తి వుచ్చమానో, ‘భో, ఇమే అత్తనో కమ్మం అకత్వా అమ్హేసు బ్యావటా’తి నానప్పకారం ఫరుసవచనం వదన్తో అక్ఖీని నీహరిత్వా విచరిస్సతీ’’తి. తతో ఉద్ధచ్చనీవరణం ఉట్ఠాయాహ – ‘‘తుమ్హాకం ఓకాసే కతే మయ్హం కతోవ హోతి, కుసీతో నామ వాతాహతో అగ్గిక్ఖన్ధో వియ ఉద్ధతో హోతీ’’తి. అథ కుకుచ్చనీవరణం ఉట్ఠాయాహ – ‘‘తుమ్హాకం ఓకాసే కతే మయ్హం కతోవ హోతి, కుసీతో నామ కుక్కుచ్చపకతోవ హోతి, అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞం కప్పియే చ అకప్పియసఞ్ఞం ఉప్పాదేతీ’’తి. అథ విచికిచ్ఛానీవరణం ఉట్ఠాయాహ – ‘‘తుమ్హాకం ఓకాసే కతే మయ్హం కతోవ హోతి. ఏవరూపో హి అట్ఠసు ఠానేసు మహావిచికిచ్ఛం ఉప్పాదేసీ’’తి. ఏవం ఆలసియమహగ్ఘసం పఞ్చ నీవరణాని చణ్డసునఖాదయో వియ సిఙ్గచ్ఛిన్నం జరగ్గవం అజ్ఝోత్థరిత్వా గణ్హన్తి. సోపి అరియమగ్గసోతం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
ద్విన్నం పాసాణానం అన్తరే నిఖాతమూలాకారేన ఠితరుక్ఖో వియ దిట్ఠిం ఉప్పాదేత్వా ఠితో దిట్ఠిగతికో వేదితబ్బో. సో హి ‘‘అరూపభవే రూపం అత్థి, అసఞ్ఞీభవే చిత్తం పవత్తతి, బహుచిత్తక్ఖణికో లోకుత్తరమగ్గో, అనుసయో చిత్తవిప్పయుత్తో, తే చ సత్తా సన్ధావన్తి సంసరన్తీ’’తి వదన్తో అరిట్ఠో వియ కణ్టకసామణేరో వియ చ విచరతి. పిసుణవాచో పన హోతి, ఉపజ్ఝాయాదయో సద్ధివిహారికాదీహి భిన్దన్తో విచరతి. సోపి అరియమగ్గసోతం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
అబ్భోకాసే నభం పూరేత్వా వల్లీహి ఆబద్ధో ఠితో ఏకం ద్వే సంవచ్ఛరే అతిక్కమిత్వా ఆగతే మహోఘే సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తేమనరుక్ఖో వియ మహల్లకకాలే పబ్బజిత్వా పచ్చన్తే వసమానో దుల్లభసఙ్ఘదస్సనో చేవ దుల్లభధమ్మస్సవనో చ పుగ్గలో వేదితబ్బో. ఏకచ్చో హి వుడ్ఢకాలే పబ్బజితో కతిపాహేన ఉపసమ్పదం లభిత్వా పఞ్చవస్సకాలే పాతిమోక్ఖం పగుణం కత్వా దసవస్సకాలే వినయధరత్థేరస్స సన్తికే వినయకథాకాలే మరిచం వా హరీతకఖణ్డం వా ముఖే ఠపేత్వా బీజనేన ముఖం పిధాయ నిద్దాయన్తో నిసీదిత్వా లేసకప్పేన కతవినయో నామ హుత్వా పత్తచీవరం ఆదాయ పచ్చన్తం గచ్ఛతి. తత్ర నం మనుస్సా సక్కరిత్వా భిక్ఖుదస్సనస్స దుల్లభతాయ ‘‘ఇధేవ, భన్తే, వసథా’’తి విహారం కారేత్వా పుప్ఫూపగఫలూపగరుక్ఖే రోపేత్వా తత్థ వాసేన్తి.
అథ మహావిహారసదిసవిహారా బహుస్సుతా భిక్ఖూ, ‘‘జనపదే చీవరరజనాదీని కత్వా ఆగమిస్సామా’’తి తత్థ గచ్ఛన్తి. సో తే దిస్వా, హట్ఠతుట్ఠో వత్తపటివత్తం కత్వా, పునదివసే ఆదాయ భిక్ఖాచారగామం పవిసిత్వా, ‘‘అసుకో థేరో సుత్తన్తికో, అసుకో అభిధమ్మికో, అసుకో వినయధరో, అసుకో తేపిటకో, ఏవరూపే థేరే కదా లభిస్సథ, ధమ్మసవనం కారేథా’’తి వదతి. ఉపాసకా ‘‘ధమ్మస్సవనం కారేస్సామా’’తి విహారమగ్గం సోధేత్వా, సప్పితేలాదీని ఆదాయ, మహాథేరం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, ధమ్మస్సవనం కారేస్సామ, ధమ్మకథికానం విచారేథా’’తి వత్వా పునదివసే ఆగన్త్వా ధమ్మం సుణన్తి.
నేవాసికత్థేరో ఆగన్తుకానం పత్తచీవరాని పటిసామేన్తో అన్తోగబ్భేయేవ దివసభాగం వీతినామేతి. దివాకథికో ఉట్ఠితో సరభాణకో ఘటేన ఉదకం వమేన్తో వియ సరభాణం భణిత్వా ఉట్ఠితో, తమ్పి సో న జానాతి. రత్తికథికో సాగరం ఖోభేన్తో వియ రత్తిం కథేత్వా ఉట్ఠితో, తమ్పి సో న జానాతి. పచ్చూసకథికో కథేత్వా ఉట్ఠాసి, తమ్పి సో న జానాతి. పాతోవ పన ఉట్ఠాయ ముఖం ధోవిత్వా, థేరానం పత్తచీవరాని ఉపనామేత్వా, భిక్ఖాచారం ఉపగచ్ఛన్తో మహాథేరం ఆహ – ‘‘భన్తే, దివాకథికో కతరం జాతకం నామ కథేసి, సరభాణకో కతరం సుత్తం నామ భణి, రత్తికథికో కతరం ధమ్మకథం నామ కథేసి, పచ్చూసకథికో కతరం జాతకం నామ కథేసి, ఖన్ధా నామ కతి, ధాతుయో నామ కతి, ఆయతనా నామ కతీ’’తి. ఏవరూపో ఏకం ద్వే సంవచ్ఛరాని అతిక్కమిత్వా భిక్ఖుదస్సనఞ్చేవ ధమ్మస్సవనఞ్చ లభన్తోపి ఓఘే ఆగతే ఉదకేన సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తేమితరుక్ఖసదిసో హోతి. సో ఏవం సఙ్ఘదస్సనతో చ ధమ్మస్సవనతో చ పటిక్కమ్మ దూరే వసన్తో అరియమగ్గం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
మజ్ఝే గఙ్గాయ దీపకే జాతో ముదురుక్ఖో వియ మధురస్సరభాణకపుగ్గలో వేదితబ్బో. సో హి అభిఞ్ఞాతాని అభిఞ్ఞాతాని వేస్సన్తరాదీని జాతకాని ఉగ్గణ్హిత్వా, దుల్లభభిక్ఖుదస్సనం పచ్చన్తం గన్త్వా, తత్థ ధమ్మకథాయ పసాదితహదయేన జనేన ఉపట్ఠియమానో అత్తానం ఉద్దిస్స కతే సమ్పన్నపుప్ఫఫలరుక్ఖే నన్దనవనాభిరామే విహారే వసతి. అథస్స భారహారభిక్ఖూ తం పవత్తిం సుత్వా, ‘‘అసుకో కిర ఏవం ఉపట్ఠాకేసు పటిబద్ధచిత్తో విహరతి. పణ్డితో భిక్ఖు పటిబలో బుద్ధవచనం వా ఉగ్గణ్హితుం, కమ్మట్ఠానం వా మనసికాతుం, ఆనేత్వా తేన సద్ధిం అసుకత్థేరస్స సన్తికే ధమ్మం ఉగ్గణ్హిస్సామ, అసుకత్థేరస్స సన్తికే కమ్మట్ఠాన’’న్తి తత్థ గచ్ఛన్తి.
సో తేసం వత్తం కత్వా సాయన్హసమయం విహారచారికం నిక్ఖన్తేహి తేహి ‘‘ఇమం, ఆవుసో, చేతియం తయా కారిత’’న్తి పుట్ఠో, ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వదతి. ‘‘అయం బోధి, అయం మణ్డపో, ఇదం ఉపోసథాగారం, ఏసా అగ్గిసాలా, అయం చఙ్కమో తయా కారితో. ఇమే రుక్ఖే రోపాపేత్వా తయా నన్దనవనాభిరామో విహారో కారితో’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి, వదతి.
సో సాయం థేరుపట్ఠానం గన్త్వా వన్దిత్వా పుచ్ఛతి – ‘‘కస్మా, భన్తే, ఆగతత్థా’’తి? ‘‘ఆవుసో, తం ఆదాయ గన్త్వా, అసుకత్థేరస్స సన్తికే ధమ్మం ఉగ్గణ్హిత్వా, అసుకత్థేరస్స సన్తికే కమ్మట్ఠానం, అసుకస్మిం నామ అరఞ్ఞే సమగ్గా సమణధమ్మం కరిస్సామాతి ఇమినా కారణేన ఆగతమ్హా’’తి. సాధు, భన్తే, తుమ్హే నామ మయ్హం అత్థాయ ఆగతా, అహమ్పి చిరనివాసేన ఇధ ఉక్కణ్ఠితో గచ్ఛామి, పత్తచీవరం గణ్హామి, భన్తేతి. ఆవుసో, సామణేరదహరా మగ్గకిలన్తా, అజ్జ వసిత్వా స్వే పచ్ఛాభత్తం గమిస్సామాతి. సాధు, భన్తేతి పునదివసే తేహి సద్ధిం పిణ్డాయ పవిసతి. గామవాసినో ‘‘అమ్హాకం అయ్యో బహూ ఆగన్తుకే భిక్ఖూ గహేత్వా ఆగతో’’తి ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా యాగుం పాయేత్వా సుఖనిసిన్నకథం సుత్వా భత్తం అదంసు. థేరా ‘‘త్వం, ఆవుసో, అనుమోదనం కత్వా నిక్ఖమ, మయం ఉదకఫాసుకట్ఠానే భత్తకిచ్చం కరిస్సామా’’తి నిక్ఖన్తా.
గామవాసినో అనుమోదనం సుత్వా పుచ్ఛింసు, ‘‘కుతో, భన్తే, థేరా ఆగతా’’తి? ఏతే అమ్హాకం ఆచరియుపజ్ఝాయా సమానుపజ్ఝాయా సన్దిట్ఠా సమ్భత్తాతి. కస్మా ఆగతాతి? మం గహేత్వా గన్తుకామతాయాతి. తుమ్హే పన గన్తుకామాతి? ఆమావుసోతి. కిం వదేథ, భన్తే, అమ్హేహి కస్స ఉపోసథాగారం కారితం, కస్స భోజనసాలా, కస్స అగ్గిసాలాదయో కారితా, మయం మఙ్గలామఙ్గలేసు కస్స సన్తికం గమిస్సామాతి? మహాఉపాసికాయోపి తత్థేవ నిసీదిత్వా అస్సూని పవత్తయింసు. దహరో ‘‘తుమ్హేసు ఏవం దుక్ఖితేసు అహం గన్త్వా కిం కరిస్సామి? థేరే ఉయ్యోజేస్సామీ’’తి విహారం గతో.
థేరాపి కతభత్తకిచ్చా పత్తచీవరాని గహేత్వా నిసిన్నా తం దిస్వావ, ‘‘కిం, ఆవుసో, చిరాయసి, దివా హోతి, గచ్ఛామా’’తి ఆహంసు. ఆమ, భన్తే, తుమ్హే సుఖితా, అసుకగేహస్స ఇట్ఠకామూలం ఠితసణ్ఠానేనేవ ఠితం, అసుకగేహాదీనం చిత్తకమ్మమూలాదీని అత్థి, గతస్సాపి మే చిత్తవిక్ఖేపో భవిస్సతి, తుమ్హే పురతో గన్త్వా అసుకవిహారే చీవరధోవనరజనాదీని కరోథ, అహం తత్థ సమ్పాపుణిస్సామీతి. తే తస్స ఓసక్కితుకామతం ఞత్వా త్వం పచ్ఛా ఆగచ్ఛేయ్యాసీతి పక్కమింసు.
సో థేరే అనుగన్త్వా నివత్తో విహారమేవ ఆగన్త్వా భోజనసాలాదీని ఓలోకేన్తో విహారం రామణేయ్యకం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘సాధు వతమ్హి న గతో. సచే అగమిస్సం, కోచి, దేవ, ధమ్మకథికో ఆగన్త్వా, సబ్బేసం మనం భిన్దిత్వా, విహారం అత్తనో నికాయసన్తకం కరేయ్య, అథ మయా పచ్ఛా ఆగన్త్వా ఏతస్స పచ్ఛతో లద్ధపిణ్డం భుఞ్జన్తేన చరితబ్బం భవిస్సతీ’’తి.
సో అపరేన సమయేన సుణాతి, ‘‘తే కిర భిక్ఖూ గతట్ఠానే ఏకనికాయద్వేనికాయఏకపిటకద్వేపిటకాదివసేన బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా అట్ఠకథాచరియా జాతా వినయధరా జాతా సతపరివారాపి సహస్సపరివారాపి చరన్తి. యే పనేత్థ సమణధమ్మం కాతుం గతా, తే ఘటేన్తా వాయమన్తా సోతాపన్నా జాతా, సకదాగామినో అనాగామినో అరహన్తో జాతా, మహాసక్కారేన పరినిబ్బుతా’’తి. సో చిన్తేసి – ‘‘సచే అహమ్పి అగమిస్సం, మయ్హమ్పేసా సమ్పత్తి అభవిస్స, ఇమం పన ఠానం ముఞ్చితుం అసక్కోన్తో అతివియ పరిహీనమ్హీ’’తి. అయం పుగ్గలో అత్తనో ముదుతాయ తం ఠానం అముఞ్చన్తో అరియమగ్గం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
గఙ్గాయ నదియా తిరియం పతిత్వా, వాలికాయ ఓత్థటభావేన అన్తరసేతు వియ హుత్వా, బహూనం పచ్చయో జాతరుక్ఖో వియ రథవినీతమహాఅరియవంసచన్దోపమాదిపటిపదాసు అఞ్ఞతరం పటిపదం ఉగ్గహేత్వా ఠితో ఓలీనవుత్తికో పుగ్గలో వేదితబ్బో. సో హి తం పటిపత్తినిస్సితం ధమ్మం ఉగ్గహేత్వా పకతియా మఞ్జుస్సరో చిత్తలపబ్బతాదిసదిసం మహన్తం ఠానం గన్త్వా చేతియఙ్గణవత్తాదీని కరోతి. అథ నం ధమ్మస్సవనగ్గం పత్తం ఆగన్తుకా దహరా ‘‘ధమ్మం కథేహీ’’తి వదన్తి. సో సమ్మా ఉగ్గహితం ధమ్మం పటిపదం దీపేత్వా కథేతి. అథస్స పంసుకూలికపిణ్డపాతికాదయో సబ్బే థేరనవమజ్ఝిమా భిక్ఖూ ‘‘అహో సప్పురిసో’’తి అత్తమనా భవన్తి.
సో కస్సచి నిదానమత్తం, కస్సచి ఉపడ్ఢగాథం, కస్సచి గాథం ఉపట్ఠాపేన్తో అయపట్టకేన ఆబన్ధన్తో వియ దహరసామణేరే సఙ్గణ్హిత్వా మహాథేరే ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, అయం పోరాణకవిహారో అత్థి, ఏత్థ కోచి తత్రుప్పాదో’’తి?, పుచ్ఛతి. థేరా – ‘‘కిం వదేసి, ఆవుసో, చతువీసతి కరీససహస్సాని తత్రుప్పాదో’’తి. భన్తే, తుమ్హే ఏవం వదేథ, ఉద్ధనే పన అగ్గిపి న జలతీతి. ఆవుసో, మహావిహారవాసీహి లద్ధా నామ ఏవమేవ నస్సన్తి, న కోచి సణ్ఠపేతీతి. భన్తే, పోరాణకరాజూహి దిన్నం ఖీణాసవేహి పటిగ్గహితం కస్మా ఏతే నాసేన్తీతి? ఆవుసో, తాదిసేన ధమ్మకథికేన సక్కా భవేయ్య లద్ధున్తి. భన్తే, మా ఏవం వదేథ, అమ్హే పటిపత్తిదీపకధమ్మకథికా నామ, తుమ్హే మం ‘‘సఙ్ఘకుటుమ్బికో విహారుపట్ఠాకో’’తి మఞ్ఞమానా కాతుకామాతి. కిం ను ఖో, ఆవుసో, అకప్పియమేతం, తుమ్హాదిసేహి పన కథితే అమ్హాకం ఉప్పజ్జేయ్యాతి? తేన హి, భన్తే, ఆరామికేసు ఆగతేసు అమ్హాకం భారం కరోథ, ఏకం కప్పియద్వారం కథేస్సామాతి.
సో పాతోవ గన్త్వా, సన్నిపాతసాలాయం ఠత్వా, ఆరామికేసు ఆగతేసు ‘‘ఉపాసకా అసుకఖేత్తే భాగో కుహిం, అసుకఖేత్తే కహాపణం కుహి’’న్తిఆదీని వత్వా, అఞ్ఞస్స ఖేత్తం గహేత్వా, అఞ్ఞస్స దేతి. ఏవం అనుక్కమేన తం తం పటిసేధేన్తో తస్స తస్స దేన్తో తథా అకాసి, యథా యాగుహత్థా పూవహత్థా భత్తహత్థా తేలమధుఫాణితఘతాదిహత్థా చ అత్తనోవ సన్తికం ఆగచ్ఛన్తి. సకలవిహారో ఏకకోలాహలో హోతి, పేసలా భిక్ఖూ నిబ్బిజ్జ అపక్కమింసు.
సోపి ఆచరియుపజ్ఝాయేహి విస్సట్ఠకానం బహూనం దుబ్బచపుగ్గలానం ఉపజ్ఝం దేన్తో విహారం పూరేతి. ఆగన్తుకా భిక్ఖూ విహారద్వారే ఠత్వావ ‘‘విహారే కే వసన్తీ’’తి, పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఏవరూపా నామ భిక్ఖూ’’తి సుత్వా బాహిరేనేవ పక్కమన్తి. అయం పుగ్గలో సాసనే తిరియం నిపన్నతాయ మహాజనస్స పచ్చయభావం ఉపగతో అరియమగ్గం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
భగవన్తం ఏతదవోచాతి ‘‘నిబ్బానపబ్భారా’’తి పదేన ఓసాపితం ధమ్మదేసనం ఞత్వా అనుసన్ధికుసలతాయ ఏతం ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ. తథాగతోపి హి ఇమిస్సం పరిసతి నిసిన్నో ‘‘అనుసన్ధికుసలో భిక్ఖు అత్థి, సో మం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సతీ’’తి తస్సేవ ఓకాసకరణత్థాయ ఇమస్మిం ఠానే దేసనం నిట్ఠాపేసి.
ఇదాని ఓరిమం తీరన్తిఆదినా నయేన వుత్తేసు అజ్ఝత్తికాయతనాదీసు ఏవం ఉపగమనానుపగమనాదీని వేదితబ్బాని. ‘‘మయ్హం చక్ఖు-పసన్నం, అహం అప్పమత్తకమ్పి రూపారమ్మణం పటివిజ్ఝితుం సక్కోమీ’’తి ఏతం నిస్సాయ చక్ఖుం అస్సాదేన్తోపి తిమిరకవాతాదీహి ఉపహతపసాదో ‘‘అమనాపం మయ్హం చక్ఖు, మహన్తమ్పి రూపారమ్మణం విభావేతుం న సక్కోమీ’’తి దోమనస్సం ఆపజ్జన్తోపి చక్ఖాయతనం ఉపగచ్ఛతి నామ. అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి తిణ్ణం లక్ఖణానం వసేన విపస్సన్తో పన న ఉపగచ్ఛతి నామ. సోతాదీసుపి ఏసేవ నయో.
మనాయతనే పన ‘‘మనాపం వత మే మనో, కిఞ్చి వామతో అగ్గహేత్వా సబ్బం దక్ఖిణతోవ గణ్హాతీ’’తి వా ‘‘మనేన మే చిన్తితచిన్తితస్స అలాభో నామ నత్థీ’’తి వా ఏవం అస్సాదేన్తోపి, ‘‘దుచిన్తితచిన్తితస్స మే మనో అప్పదక్ఖిణగ్గాహీ’’తి ఏవం దోమనస్సం ఉప్పాదేన్తోపి మనాయతనం ఉపగచ్ఛతి నామ. ఇట్ఠే పన రూపే రాగం, అనిట్ఠే పటిఘం ఉప్పాదేన్తో రూపాయతనం ఉపగచ్ఛతి నామ. సద్దాయతనాదీసుపి ఏసేవ నయో.
నన్దీరాగస్సేతం అధివచనన్తి యథా హి మజ్ఝే సంసీదిత్వా థలం పత్తం దారుక్ఖన్ధం సణ్హథూలవాలికా పిదహతి, సో పున సీసం ఉక్ఖిపితుం న సక్కోతి, ఏవం నన్దీరాగేన ఆబద్ధో పుగ్గలో చతూసు మహాఅపాయేసు పతితో మహాదుక్ఖేన పిధీయతి, సో అనేకేహిపి వస్ససహస్సేహి పున సీసం ఉక్ఖిపితుం న సక్కోతి. తేన వుత్తం ‘‘నన్దీరాగస్సేతం అధివచన’’న్తి.
అస్మిమానస్సేతం అధివచనన్తి యథా హి థలే ఆరుళ్హో దారుక్ఖన్ధో హేట్ఠా గఙ్గోదకేన చేవ ఉపరి వస్సేన చ తేమేన్తో అనుక్కమేన సేవాలపరియోనద్ధో ‘‘పాసాణో ను ఖో ఏస ఖాణుకో’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి, ఏవమేవ అస్మిమానేన ఉన్నతో పుగ్గలో పంసుకూలికట్ఠానే పంసుకూలికో హోతి, ధమ్మకథికట్ఠానే ధమ్మకథికో, భణ్డనకారకట్ఠానే భణ్డనకారకో, వేజ్జట్ఠానే వేజ్జో, పిసుణట్ఠానే పిసుణో. సో నానప్పకారం అనేసనం ఆపజ్జన్తో తాహి తాహి ఆపత్తీహి పలివేఠితో ‘‘అత్థి ను ఖో అస్స అబ్భన్తరే కిఞ్చి సీలం, ఉదాహు నత్థీ’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘అస్మిమానస్సేతం అధివచన’’న్తి.
పఞ్చన్నేతం కామగుణానం అధివచనన్తి యథా హి ఆవట్టే పతితదారుఖన్ధో అన్తోయేవ పాసాణాదీసు ఆహతసమబ్భాహతో భిజ్జిత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణం హోతి, ఏవం పఞ్చకామగుణావట్టే పతితపుగ్గలో చతూసు అపాయేసు కమ్మకారణఖుప్పిపాసాదిదుక్ఖేహి ఆహతసమబ్భాహతో దీఘరత్తం చుణ్ణవిచుణ్ణతం ఆపజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘పఞ్చన్నేతం కామగుణానం అధివచన’’న్తి.
దుస్సీలోతి నిస్సీలో. పాపధమ్మోతి లామకధమ్మో. అసుచీతి న సుచి. సఙ్కస్సరసమాచారోతి ‘‘ఇమస్స మఞ్ఞే ఇమస్స మఞ్ఞే ఇదం కమ్మ’’న్తి ఏవం పరేహి సఙ్కాయ సరితబ్బసమాచారో. సఙ్కాయ వా పరేసం సమాచారం సరతీతిపి సఙ్కస్సరసమాచారో. తస్స హి ద్వే తయో జనే కథేన్తే దిస్వా, ‘‘మమ దోసం మఞ్ఞే కథేన్తీ’’తి తేసం సమాచారం సఙ్కస్సరతి ధావతీతి సఙ్కస్సరసమాచారో.
సమణపటిఞ్ఞోతి సలాకగ్గహణాదీసు ‘‘కిత్తకా విహారే సమణా’’తి గణనాయ ఆరద్ధాయ ‘‘అహమ్పి సమణో, అహమ్పి సమణో’’తి పటిఞ్ఞం దేతి, సలాకగ్గహణాదీని కరోతి. బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞోతి ఉపోసథపవారణాదీసు ‘‘అహమ్పి బ్రహ్మచారీ’’తి పటిఞ్ఞాయ తాని కమ్మాని పవిసతి. అన్తోపూతీతి వక్కహదయాదీసు అపూతికస్సపి గుణానం పూతిభావేన, అన్తోపూతి. అవస్సుతోతి రాగేన తిన్తో. కసమ్బుజాతోతి రాగాదీహి కిలేసేహి కచవరజాతో.
ఏతదవోచాతి గోగణం గఙ్గాతీరాభిముఖం కత్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా, ‘‘సత్థా ఓరిమతీరాదీనం అనుపగచ్ఛన్తాదివసేన సక్కా పటిపత్తిం పూరేతున్తి వదతి. యది ఏవం పూరేతుం సక్కా, అహం పబ్బజిత్వా పూరేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏతం ‘‘అహం ఖో, భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ.
వచ్ఛగిద్ధినియోతి వచ్ఛేసు సస్నేహా థనేహి ఖీరం పగ్ఘరన్తేహి వచ్ఛకస్నేహేన సయమేవ గమిస్సన్తీతి. నియ్యాతేహేవాతి నియ్యాతేహియేవ. గావీసు హి అనియ్యాతితాసు గోసామికా ఆగన్త్వా, ‘‘ఏకా గావీ న దిస్సతి, ఏకో గోణో, ఏకో వచ్ఛకో న దిస్సతీ’’తి తుయ్హం పిట్ఠితో పిట్ఠితో విచరిస్సన్తి, ఇతి తే అఫాసుకం భవిస్సతి. పబ్బజ్జా చ నామేసా సఇణస్స న రుహతి, అణణా పబ్బజ్జా చ బుద్ధాదీహి సంవణ్ణితాతి దస్సనత్థం ఏవమాహ. నియ్యాతాతి నియ్యాతితా. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం.
౫. దుతియదారుక్ఖన్ధోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౪౨. పఞ్చమే కిమిలాయన్తి కిమిలానామకే నగరే. సంకిలిట్ఠన్తి పటిచ్ఛన్నకాలతో పట్ఠాయ అసంకిలిట్ఠా నామ ఆపత్తి నత్థి, ఏవరూపం సంకిలిట్ఠం ఆపత్తిం. న వుట్ఠానం పఞ్ఞాయతీతి పరివాసమానత్తఅబ్భానేహి వుట్ఠానం న దిస్సతి.
౬. అవస్సుతపరియాయసుత్తవణ్ణనా
౨౪౩. ఛట్ఠే నవం సన్థాగారన్తి అధునా కారితం సన్థాగారం, ఏకా మహాసాలాతి అత్థో. ఉయ్యోగకాలాదీసు హి రాజానో తత్థ ఠత్వా, ‘‘ఏత్తకా పురతో గచ్ఛన్తు, ఏత్తకా పచ్ఛా, ఏత్తకా ఉభోహి పస్సేహి, ఏత్తకా హత్థీ అభిరుహన్తు, ఏత్తకా అస్సే, ఏత్తకా రథేసు తిట్ఠన్తూ’’తి ఏవం సన్థం కరోన్తి, మరియాదం బన్ధన్తి, తస్మా తం ఠానం సన్థాగారన్తి వుచ్చతి. ఉయ్యోగట్ఠానతో చ ఆగన్త్వా యావ గేహేసు అల్లగోమయపరిభణ్డాదీని కారేన్తి, తావ ద్వే తీణి దివసాని తే రాజానో తత్థ సన్థరన్తీతిపి సన్థాగారం. తేసం రాజూనం సహ అత్థానుసాసనం అగారన్తిపి సన్థాగారం. గణరాజానో హి తే, తస్మా ఉప్పన్నం కిచ్చం ఏకస్స వసేన న ఛిజ్జతి, సబ్బేసం ఛన్దోపి లద్ధుం వట్టతి, తస్మా సబ్బే తత్థ సన్నిపతిత్వా అనుసాసన్తి. తేన వుత్తం ‘‘సహ అత్థానుసాసనం అగారన్తిపి సన్థాగార’’న్తి. యస్మా పన తే తత్థ సన్నిపతిత్వా, ‘‘ఇమస్మిం కాలే కసితుం వట్టతి, ఇమస్మిం కాలే వపితు’’న్తి ఏవమాదినా నయేన ఘరావాసకిచ్చాని సమ్మన్తయన్తి, తస్మా ఛిద్దావఛిద్దం ఘరావాసం తత్థ సన్థరన్తీతిపి, సన్థాగారం. అచిరకారితం హోతీతి ఇట్ఠకకమ్మసుధాకమ్మచిత్తకమ్మాదివసేన సుసజ్జితం దేవవిమానం వియ అధునా నిట్ఠాపితం. సమణేన వాతి ఏత్థ యస్మా ఘరవత్థుపరిగ్గహణకాలేయేవ దేవతా అత్తనో వసనట్ఠానం గణ్హన్తి, తస్మా ‘‘దేవేన వా’’తి అవత్వా, ‘‘సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా కేనచి వా మనుస్సభూతేనా’’తి వుత్తం.
యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి సన్థాగారం నిట్ఠితన్తి సుత్వా ‘‘గచ్ఛామ నం పస్సిస్సామా’’తి గన్త్వా ద్వారకోట్ఠకతో పట్ఠాయ సబ్బం ఓలోకేత్వా ‘‘ఇదం సన్థాగారం అతివియ మనోరమం సస్సిరికం. కేన పఠమం పరిభుత్తం అమ్హాకం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ అస్సా’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘అమ్హాకం ఞాతిసేట్ఠస్స పఠమం దియ్యమానేపి సత్థునోవ అనుచ్ఛవికం, దక్ఖిణేయ్యవసేన దియ్యమానేపి సత్థునోవ అనుచ్ఛవికం, తస్మా సత్థారం పఠమం పరిభుఞ్జాపేస్సామ, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ ఆగమనం కరిస్సామ, భిక్ఖుసఙ్ఘే ఆగతే తేపిటకం బుద్ధవచనం ఆగతమేవ భవిస్సతి, సత్థారం తియామరత్తిం అమ్హాకం ధమ్మకథం కథాపేస్సామ, ఇతి తీహి రతనేహి పరిభుత్తం పచ్ఛా మయం పరిభుఞ్జిస్సామ, ఏవం నో దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా ఉపసఙ్కమింసు.
యేన నవం సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమింసూతి తందివసం కిర సన్థాగారం కిఞ్చాపి రాజకులానం దస్సనత్థాయ దేవవిమానం వియ సుసజ్జితం హోతి సుపటిజగ్గితం, బుద్ధారహం పన కత్వా అపఞ్ఞత్తం. బుద్ధా హి నామ అరఞ్ఞజ్ఝాసయా అరఞ్ఞారామా అన్తోగామే వసేయ్యుం వా నో వా, తస్మా ‘‘భగవతో మనం జానిత్వావ, పఞ్ఞాపేస్సామా’’తి చిన్తేత్వా, తే భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు, ఇదాని పన మనం లభిత్వా పఞ్ఞాపేతుకామా యేన సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమింసు.
సబ్బసన్థరిం సన్థాగారం సన్థరిత్వాతి యథా సబ్బమేవ సన్థతం హోతి, ఏవం తం సన్థరాపేత్వా. సబ్బపఠమం తావ ‘‘గోమయం నామ సబ్బమఙ్గలేసు వట్టతీ’’తి సుధాపరికమ్మకతమ్పి భూమిం అల్లగోమయేన ఓపుఞ్జాపేత్వా, పరిసుక్ఖభావం ఞత్వా, యథా అక్కన్తట్ఠానే పదం పఞ్ఞాయతి, ఏవం చతుజ్జాతియగన్ధేహి లిమ్పాపేత్వా ఉపరి నానావణ్ణకటసారకే సన్థరిత్వా తేసం ఉపరి మహాపిట్ఠికకోజవే ఆదిం కత్వా హత్థత్థరఅస్సత్థరసీహత్థరబ్యగ్ఘత్థరచన్దత్థరకసూరియత్థరకచిత్తత్థరకాదీహి నానావణ్ణేహి అత్థరకేహి సన్థరితబ్బయుత్తకం సబ్బోకాసం సన్థరాపేసుం. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బసన్థరిం సన్థాగారం సన్థరిత్వా’’తి.
ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వాతి మజ్ఝట్ఠానే తావ మఙ్గలథమ్భం నిస్సాయ మహారహం బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేత్వా, తత్థ తత్థ యం యం ముదుకఞ్చ మనోరమఞ్చ పచ్చత్థరణం, తం తం పచ్చత్థరిత్వా ఉభతోలోహితకం మనుఞ్ఞదస్సనం ఉపధానం ఉపదహిత్వా ఉపరి సువణ్ణరజతతారకవిచిత్తవితానం బన్ధిత్వా గన్ధదామపుప్ఫదామపత్తదామాదీహి అలఙ్కరిత్వా సమన్తా ద్వాదసహత్థే ఠానే పుప్ఫజాలం కారేత్వా, తింసహత్థమత్తం ఠానం పటసాణియా పరిక్ఖిపాపేత్వా పచ్ఛిమభిత్తిం నిస్సాయ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పల్లఙ్కపీఠఅపస్సయపీఠముణ్డపీఠాని పఞ్ఞాపేత్వా ఉపరి సేతపచ్చత్థరణేహి పచ్చత్థరాపేత్వా పాచీనభిత్తిం నిస్సాయ అత్తనో అత్తనో మహాపిట్ఠికకోజవే పఞ్ఞాపేత్వా మనోరమాని హంసలోమాదిపూరితాని ఉపధానాని ఠపాపేసుం ‘‘ఏవం అకిలమమానా సబ్బరత్తిం ధమ్మం సుణిస్సామా’’తి. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా’’తి.
ఉదకమణికం పతిట్ఠాపేత్వాతి మహాకుచ్ఛికం ఉదకచాటిం పతిట్ఠాపేత్వా ‘‘ఏవం భగవా చ భిక్ఖుసఙ్ఘో చ యథారుచియా హత్థే వా ధోవిస్సన్తి పాదే వా, ముఖం వా విక్ఖాలేస్సన్తీ’’తి తేసు తేసు ఠానేసు మణివణ్ణస్స ఉదకస్స పూరాపేత్వా వాసత్థాయ నానాపుప్ఫాని చేవ ఉదకవాసచుణ్ణాని చ పక్ఖిపిత్వా కదలిపణ్ణేహి పిదహిత్వా పతిట్ఠాపేసుం. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఉదకమణికం పతిట్ఠాపేత్వా’’తి.
తేలప్పదీపం ఆరోపేత్వాతి రజతసువణ్ణాదిమయదణ్డదీపికాసు యోనకరూపకిరాతరూపకాదీనం హత్థే ఠపితసువణ్ణరజతాదిమయకపల్లికాసు చ తేలప్పదీపం జాలాపేత్వాతి అత్థో. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి ఏత్థ పన తే సక్యరాజానో న కేవలం సన్థాగారమేవ, అథ ఖో యోజనావట్టే కపిలవత్థుస్మిం నగరవీథియోపి సమ్మజ్జాపేత్వా ధజే ఉస్సాపేత్వా గేహద్వారేసు పుణ్ణఘటే చ కదలియో చ ఠపాపేతేవా సకలనగరం దీపమాలాదీహి విప్పకిణ్ణతారకం వియ కత్వా ‘‘ఖీరూపగే దారకే ఖీరం పాయేథ, దహరే కుమారే లహుం లహుం భోజేత్వా సయాపేథ, ఉచ్చాసద్దం మా కరిత్థ, అజ్జ ఏకరత్తిం సత్థా అన్తోగామే వసిస్సతి, బుద్ధా నామ అప్పసద్దకామా హోన్తీ’’తి భేరిం చరాపేత్వా సయం దణ్డదీపికా ఆదాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు.
అథ ఖో భగవా నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన యేన నవం సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమీతి ‘‘యస్స దాని, భన్తే, భగవా కాలం మఞ్ఞతీ’’తి ఏవం కిర కాలే ఆరోచితే భగవా లాఖారసతిన్తరత్తకోవిళారపుప్ఫవణ్ణం రత్తదుపట్టం కత్తరియా పదుమం కన్తేన్తో వియ, సంవిధాయ తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేన్తో నివాసేత్వా సువణ్ణపామఙ్గేన పదుమకలాపం పరిక్ఖిపన్తో వియ, విజ్జులతాసస్సిరికం కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా రత్తకమ్బలేన గజకుమ్భం పరియోనన్ధన్తో వియ, రతనసతుబ్బేధే సువణ్ణగ్ఘికే పవాళజాలం ఖిపమానో వియ సువణ్ణచేతియే రత్తకమ్బలకఞ్చుకం పటిముఞ్చన్తో వియ, గచ్ఛన్తం పుణ్ణచన్దం రత్తవణ్ణవలాహకేన పటిచ్ఛాదయమానో వియ, కఞ్చనపబ్బతమత్థకే సుపక్కలాఖారసం పరిసిఞ్చన్తో వియ, చిత్తకూటపబ్బతమత్థకం విజ్జులతాయ పరిక్ఖిపన్తో వియ చ సచక్కవాళసినేరుయుగన్ధరం మహాపథవిం సఞ్చాలేత్వా గహితం నిగ్రోధపల్లవసమానవణ్ణం రత్తవరపంసుకూలం పారుపిత్వా, గన్ధకుటిద్వారతో నిక్ఖమి కఞ్చనగుహతో సీహో వియ ఉదయపబ్బతకూటతో పుణ్ణచన్దో వియ చ. నిక్ఖమిత్వా పన గన్ధకుటిపముఖే అట్ఠాసి.
అథస్స కాయతో మేఘముఖేహి విజ్జుకలాపా వియ రస్మియో నిక్ఖమిత్వా సువణ్ణరసధారాపరిసేకపిఞ్జరపత్తపుప్ఫఫలవిటపే వియ ఆరామరుక్ఖే కరింసు. తావదేవ చ అత్తనో అత్తనో పత్తచీవరమాదాయ మహాభిక్ఖుసఙ్ఘో భగవన్తం పరివారేసి. తే పన పరివారేత్వా ఠితా భిక్ఖూ ఏవరూపా అహేసుం – అప్పిచ్ఛా సన్తుట్ఠా పవివిత్తా అసంసట్ఠా ఆరద్ధవీరియా వత్తారో వచనక్ఖమా చోదకా పాపగరహినో సీలసమ్పన్నా సమాధిసమ్పన్నా పఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నా. తేహి పరివారితో భగవా రత్తకమ్బలపరిక్ఖిత్తో వియ సువణ్ణక్ఖన్ధో, రత్తపదుమసణ్డమజ్ఝగతా వియ సువణ్ణనావా, పవాళవేదికాపరిక్ఖిత్తో వియ సువణ్ణపాసాదో విరోచిత్థ. సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదయో మహాథేరాపి నం మేఘవణ్ణం పంసుకూలం పారుపిత్వా మణివమ్మవమ్మికా వియ మహానాగా పరివారయింసు వన్తరాగా భిన్నకిలేసా విజటితజటా ఛిన్నబన్ధనా కులే వా గణే వా అలగ్గా.
ఇతి భగవా సయం వీతరాగో వీతరాగేహి, వీతదోసో వీతదోసేహి, వీతమోహో వీతమోహేహి, నిత్తణ్హో నిత్తణ్హేహి, నిక్కిలేసో నిక్కిలేసేహి, సయం బుద్ధో బహుస్సుతబుద్ధేహి పరివారితో పత్తపరివారితం వియ కేసరం, కేసరపరివారితా వియ కణ్ణికా, అట్ఠనాగసహస్సపరివారితో వియ ఛద్దన్తో నాగరాజా, నవుతిహంససహస్సపరివారితో వియ ధతరట్ఠో హంసరాజా, సేనఙ్గపరివారితో వియ చక్కవత్తిరాజా, మరుగణపరివారితో వియ సక్కో దేవరాజా, బ్రహ్మగణపరివారితో వియ హారితమహాబ్రహ్మా, తారాగణపరివారితో వియ పుణ్ణచన్దో అసమేన బుద్ధవేసేన అపరిమాణేన బుద్ధవిలాసేన కపిలవత్థుగామిమగ్గం పటిపజ్జి.
అథస్స పురత్థిమకాయతో సువణ్ణవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి పచ్ఛిమ-కాయతో, దక్ఖిణహత్థతో, వామహత్థతో సువణ్ణవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి. ఉపరి కేసన్తతో పట్ఠాయ సబ్బకేసావట్టేహి మోరగీవవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా గగనతలే అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి. హేట్ఠా పాదతలేహి పవాళవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా ఘనపథవిం అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి. ఏవం సమన్తా అసీతిహత్థట్ఠానం ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో విజ్జోతమానా విప్ఫన్దమానా కఞ్చనదణ్డదీపికాహి నిచ్ఛరిత్వా ఆకాసం పక్ఖన్దజాలా వియ చాతుద్దీపికమహామేఘతో నిక్ఖన్తవిజ్జులతా వియ విధావింసు. సబ్బదిసాభాగా సువణ్ణచమ్పకపుప్ఫేహి వికిరియమానా వియ, సువణ్ణఘటతో నిక్ఖన్తసువణ్ణరసధారాహి సిఞ్చమానా వియ, పసారితసువణ్ణపటపరిక్ఖిత్తా వియ, వేరమ్భవాతసముట్ఠితకింసుకకణికారపుప్ఫచుణ్ణసమోకిణ్ణా వియ విప్పభాసింసు.
భగవతోపి అసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభాద్వత్తింసవరలక్ఖణసముజ్జలసరీరం సముగ్గతతారకం వియ గగనతలం, వికసితమివ పదుమవనం, సబ్బపాలిఫుల్లో వియ యోజనసతికో పారిచ్ఛత్తకో, పటిపాటియా ఠపితానం ద్వత్తింసచన్దానం ద్వత్తింససూరియానం ద్వత్తింసచక్కవత్తీనం ద్వత్తింసదేవరాజానం ద్వత్తింసమహాబ్రహ్మానం సిరియా సిరిం అభిభవమానం వియ విరోచిత్థ, యథా తం దసహి పారమీహి దసహి ఉపపారమీహి దసహి పరమత్థపారమీహి సమ్మదేవ పూరితాహి సమతింసపారమితాహి అలఙ్కతం. కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని దిన్నదానం రక్ఖితసీలం కతకల్యాణకమ్మం ఏకస్మిం అత్తభావే ఓతరిత్వా విపాకం దాతుం ఠానం అలభమానం సమ్బాధపత్తం వియ అహోసి. నావాసహస్సభణ్డం ఏకనావం ఆరోపనకాలో వియ, సకటసహస్సభణ్డం ఏకసకటం ఆరోపనకాలో వియ, పఞ్చవీసతియా గఙ్గానం ఓఘస్స సమ్భిజ్జ ముఖద్వారే ఏకతో రాసిభూతకాలో వియ అహోసి.
ఇమాయ బుద్ధసిరియా ఓభాసమానస్సాపి చ భగవతో పురతో అనేకాని దణ్డదీపికాసహస్సాని ఉక్ఖిపింసు, తథా పచ్ఛతో, వామపస్సే, దక్ఖిణపస్సే. జాతిసుమనచమ్పకవనమల్లికారత్తుప్పల-నీలుప్పల-బకులసిన్దువారపుప్ఫాని చేవ నీలపీతాదివణ్ణసుగన్ధగన్ధచుణ్ణాని చ చాతుద్దీపికమేఘవిస్సట్ఠా ఉదకవుట్ఠియో వియ విప్పకిరియింసు. పఞ్చఙ్గికతూరియనిగ్ఘోసా చేవ బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణపటిసంయుత్తా థుతిఘోసా చ సబ్బా దిసా పూరయింసు. దేవమనుస్సనాగసుపణ్ణగన్ధబ్బయక్ఖాదీనం అక్ఖీని అమతపానం వియ లభింసు. ఇమస్మిం పన ఠానే ఠత్వా పదసహస్సేన గమనవణ్ణం వత్తుం వట్టతి. తత్రిదం ముఖమత్తం –
‘‘ఏవం సబ్బఙ్గసమ్పన్నో, కమ్పయన్తో వసున్ధరం;
అహేఠయన్తో పాణాని, యాతి లోకవినాయకో.
‘‘దక్ఖిణం పఠమం పాదం, ఉద్ధరన్తో నరాసభో