౨. వేదనాసంయుత్తం
౧. సగాథావగ్గో
౧. సమాధిసుత్తవణ్ణనా
౨౪౯. వేదనాసంయుత్తే సగాథావగ్గస్స పఠమే సమాహితోతి ఉపచారేన వా అప్పనాయ వా సమాహితో. వేదనా చ పజానాతీతి వేదనా దుక్ఖసచ్చవసేన పజానాతి. వేదనానఞ్చ సమ్భవన్తి తాసంయేవ సమ్భవం సముదయసచ్చవసేన పజానాతి. యత్థ చేతాతి యత్థేతా వేదనా నిరుజ్ఝన్తి, తం నిబ్బానం నిరోధసచ్చవసేన పజానాతి. ఖయగామినన్తి తాసంయేవ వేదనానం ఖయగామినం మగ్గం మగ్గసచ్చవసేన పజానాతి. నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతోతి నిత్తణ్హో హుత్వా కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. ఏవమేత్థ సుత్తే సమ్మసనచారవేదనా కథితా. గాథాసు ద్వీహి పదేహి సమథవిపస్సనా కథితా, సేసేహి చతుసచ్చం కథితం. ఏవమేత్థ సబ్బసఙ్గాహికో చతుభూమకధమ్మపరిచ్ఛేదో వుత్తో.
౨. సుఖసుత్తవణ్ణనా
౨౫౦. దుతియే అదుక్ఖమసుఖం సహాతి అదుక్ఖమసుఖఞ్చ సుఖదుక్ఖేహి సహ. అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చాతి అత్తనో చ పరస్స చ. మోసధమ్మన్తి నస్సనసభావం. పలోకినన్తి పలుజ్జనకం భిజ్జనసభావం. ఫుస్స ఫుస్స వయం పస్సన్తి ఞాణేన ఫుసిత్వా ఫుసిత్వా వయం పస్సన్తో. ఏవం తత్థ విరజ్జతీతి ఏవం తాసు వేదనాసు విరజ్జతి. ఇధాపి సుత్తే సమ్మసనచారవేదనా కథితా, గాథాసు ఞాణఫుసనం.
౩. పహానసుత్తవణ్ణనా
౨౫౧. తతియే అచ్ఛేచ్ఛి తణ్హన్తి సబ్బమ్పి తణ్హం ఛిన్ది సముచ్ఛిన్ది. వివత్తయి సంయోజనన్తి దసవిధమ్పి సంయోజనం పరివత్తయి నిమ్మూలకమకాసి. సమ్మాతి హేతునా కారణేన. మానాభిసమయాతి మానస్స దస్సనాభిసమయా, పహానాభిసమయా చ. అరహత్తమగ్గో హి కిచ్చవసేన మానం సమ్పస్సతి, అయమస్స దస్సనాభిసమయో. తేన దిట్ఠో పన సో తావదేవ పహీయతి, దిట్ఠవిసేన దిట్ఠసత్తానం జీవితం వియ. అయమస్స పహానాభిసమయో.
అన్తమకాసి దుక్ఖస్సాతి ఏవం అరహత్తమగ్గేన మానస్స దిట్ఠత్తా చ పహీనత్తా చ యే ఇమే ‘‘కాయబన్ధనస్స అన్తో జీరతి (చూళవ. ౨౭౮) హరితన్తం వా’’తి (మ. ని. ౧.౩౦౪) ఏవం వుత్తఅన్తిమమరియాదన్తో చ, ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికాన’’న్తి (ఇతివు. ౯౧; సం. ని. ౩.౮౦) ఏవం వుత్తలామకన్తో చ, ‘‘సక్కాయో ఏకో అన్తో’’తి (అ. ని. ౬.౬౧; చూళని. తిస్సమేత్తేయ్యమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౧) ఏవం వుత్తకోట్ఠాసన్తో చ, ‘‘ఏసేవన్తో దుక్ఖస్స సబ్బపచ్చయసఙ్ఖయా’’తి (సం ని. ౨.౫౧; ౨.౪.౭౧; ఉదా. ౭౧) ఏవం వుత్తకోటన్తో చాతి చత్తారో అన్తా, తేసు సబ్బస్సేవ వట్టదుక్ఖస్స అదుం చతుత్థకోటిసఙ్ఖాతం అన్తమకాసి, పరిచ్ఛేదం పరివటుమం అకాసి, అన్తిమసముస్సయమత్తావసేసం దుక్ఖమకాసీతి వుత్తం హోతి.
సమ్పజఞ్ఞం న రిఞ్చతీతి సమ్పజఞ్ఞం న జహతి. సఙ్ఖ్యం నోపేతీతి రత్తో దుట్ఠో మూళ్హోతి పఞ్ఞత్తిం న ఉపేతి, తం పఞ్ఞత్తిం పహాయ ఖీణాసవో నామ హోతీతి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తే ఆరమ్మణానుసయో కథితో.
౪. పాతాలసుత్తవణ్ణనా
౨౫౨. చతుత్థే పాతాలోతి పాతస్స అలం పరియత్తో, నత్థి ఏత్థ పతిట్ఠాతి పాతాలో. అసన్తం అవిజ్జమానన్తి అసమ్భూతత్తం అపఞ్ఞాయమానత్తం. ఏవం వాచం భాసతీతి అత్థి మహాసముద్దే పాతాలోతి ఏవం వాచం. సో హి యం తం బలవాముఖం మహాసముద్దస్స ఉదకం వేగేన పక్ఖన్దిత్వా చక్కవాళం వా సినేరుం వా ఆహచ్చ యోజనద్వియోజనదసయోజనప్పమాణమ్పి ఉగ్గన్త్వా పున మహాసముద్దే పతతి, యస్స పతితట్ఠానే మహానరకపపాతో వియ హోతి, యం లోకే బలవాముఖన్తి వుచ్చతి. తం సన్ధాయ ఏవం వదతి.
యస్మా పన తత్థ తథారూపానం మచ్ఛకచ్ఛపదేవదానవానం పతిట్ఠాపి హోతి సుఖనివాసోపి, తస్మా అసన్తం అసంవిజ్జమానం తం తం వాచం భాసతి నామ. యస్మా పన సబ్బపుథుజ్జనా సారీరికాయ దుక్ఖవేదనాయ పతిట్ఠాతుం న సక్కోన్తి, తస్మా పాతస్స అలన్తి అత్థేన అయమేవ పాతాలోతి దస్సేన్తో సారీరికానం ఖో ఏతం భిక్ఖవేతిఆదిమాహ.
పాతాలే న పచ్చుట్ఠాసీతి పాతాలస్మిం న పతిట్ఠాసి. గాధన్తి పతిట్ఠం. అక్కన్దతీతి అనిబద్ధం విప్పలాపం విలపన్తో కన్దతి. దుబ్బలోతి దుబ్బలఞాణో. అప్పథామకోతి ఞాణథామస్స పరిత్తతాయ పరిత్తథామకో. ఇమస్మిం సుత్తే అరియసావకోతి సోతాపన్నో. సోతాపన్నో హి ఏత్థ ధురం, బలవవిపస్సకో న తిక్ఖబుద్ధి ఉప్పన్నం వేదనం అననువత్తిత్వా పతిట్ఠాతుం సమత్థో యోగావచరోపి వట్టతి.
౫. దట్ఠబ్బసుత్తవణ్ణనా
౨౫౩. పఞ్చమే దుక్ఖతో దట్ఠబ్బాతి విపరిణామనవసేన దుక్ఖతో దట్ఠబ్బా. సల్లతోతి దుక్ఖాపనవినివిజ్ఝనట్ఠేన సల్లాతి దట్ఠబ్బా. అనిచ్చతోతి అదుక్ఖమసుఖా హుత్వా అభావాకారేన అనిచ్చతో దట్ఠబ్బా. అద్దాతి అద్దస. సన్తన్తి సన్తసభావం.
౬. సల్లసుత్తవణ్ణనా
౨౫౪. ఛట్ఠే తత్రాతి తేసు ద్వీసు జనేసు. అనువేధం విజ్ఝేయ్యాతి తస్సేవ వణముఖస్స అఙ్గులన్తరే వా ద్వఙ్గులన్తరే వా ఆసన్నపదేసే అనుగతవేధం. ఏవం విద్ధస్స హి సా అనువేధా వేదనా పఠమవేదనాయ బలవతరా హోతి, పచ్ఛా ఉప్పజ్జమానా దోమనస్సవేదనాపి ఏవమేవ పురిమవేదనాయ బలవతరా హోతి. దుక్ఖాయ వేదనాయ నిస్సరణన్తి దుక్ఖాయ వేదనాయ హి సమాధిమగ్గఫలాని నిస్సరణం, తం సో న జానాతి, కామసుఖమేవ నిస్సరణన్తి జానాతి. తాసం వేదనానన్తి తాసం సుఖదుక్ఖవేదనానం. సఞ్ఞుత్తో నం వేదయతీతి కిలేసేహి సమ్పయుత్తోవ హుత్వా తం వేదనం వేదయతి, న విప్పయుత్తో. సఞ్ఞుత్తో దుక్ఖస్మాతి కరణత్థే నిస్సక్కం, దుక్ఖేన సమ్పయుత్తోతి అత్థో. సఙ్ఖాతధమ్మస్సాతి విదితధమ్మస్స తులితధమ్మస్స. బహుస్సుతస్సాతి పరియత్తిబహుస్సుతస్స పటివేధబహుస్సుతస్స చ. సమ్మా పజానాతి భవస్స పారగూతి భవస్స పారం నిబ్బానం గతో, తదేవ నిబ్బానం సమ్మా పజానాతి. ఇమస్మిమ్పి సుత్తే ఆరమ్మణానుసయోవ కథితో. అరియసావకేసు చ ఖీణాసవో ఏత్థ ధురం, అనాగామీపి వట్టతీతి వదన్తి.
౭. పఠమగేలఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా
౨౫౫. సత్తమే యేన గిలానసాలా తేనుపసఙ్కమీతి ‘‘సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలో తథాగతోపి గిలానుపట్ఠానం గచ్ఛతి, ఉపట్ఠాతబ్బయుత్తకా నామ గిలానాతి భిక్ఖూ సద్దహిత్వా ఓకప్పేత్వా గిలానే ఉపట్ఠాతబ్బే మఞ్ఞిస్సన్తీ’’తి చ ‘‘యే తత్థ కమ్మట్ఠానసప్పాయా, తేసం కమ్మట్ఠానం కథేస్సామీ’’తి చ చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి. కాయే కాయానుపస్సీతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం పరతో వక్ఖామ. అనిచ్చానుపస్సీతి అనిచ్చతం అనుపస్సన్తో. వయానుపస్సీతి వయం అనుపస్సన్తో. విరాగానుపస్సీతి విరాగం అనుపస్సన్తో. నిరోధానుపస్సీతి నిరోధం అనుపస్సన్తో. పటినిస్సగ్గానుపస్సీతి పటినిస్సగ్గం అనుపస్సన్తో.
ఏత్తావతా కిం దస్సితం హోతి? ఇమస్స భిక్ఖునో ఆగమనీయపటిపదా, సతిపట్ఠానాపి హి పుబ్బభాగాయేవ, సమ్పజఞ్ఞేపి అనిచ్చానుపస్సనా వయానుపస్సనా విరాగానుపస్సనాతి చ ఇమాపి తిస్సో అనుపస్సనా పుబ్బభాగాయేవ, నిరోధానుపస్సనాపి పటినిస్సగ్గానుపస్సనాపి ఇమా ద్వే మిస్సకా. ఏత్తావతా ఇమస్స భిక్ఖునో భావనాకాలో దస్సితోతి. సేసం వుత్తనయమేవ.
౮-౯. దుతియగేలఞ్ఞసుత్తాదివణ్ణనా
౨౫౬-౨౫౭. అట్ఠమే ఇమమేవ ఫస్సం పటిచ్చాతి వుత్తే బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన వుత్తం, అత్థతో పనేతం నిన్నానాకరణం. కాయోవ హి ఏత్థ ఫస్సోతి వుత్తో. నవమం ఉత్తానమేవ.
౧౦. ఫస్సమూలకసుత్తవణ్ణనా
౨౫౮. దసమే సుఖవేదనియన్తి సుఖవేదనాయ పచ్చయభూతం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అనుపదవణ్ణనా పనేత్థ హేట్ఠా విత్థారితావ. ఇమస్మిం సుత్తద్వయే సమ్మసనచారవేదనా కథితా.
సగాథావగ్గో పఠమో.
౨. రహోగతవగ్గో
౧. రహోగతసుత్తవణ్ణనా
౨౫౯. రహోగతవగ్గస్స పఠమే యం కిఞ్చి వేదయితం, తం దుక్ఖస్మిన్తి యం కిఞ్చి వేదయితం, తం సబ్బం దుక్ఖన్తి అత్థో. సఙ్ఖారానంయేవ అనిచ్చతన్తిఆదీసు యా ఏసా సఙ్ఖారానం అనిచ్చతా ఖయధమ్మతా వయధమ్మతా విపరిణామధమ్మతా, ఏతం సన్ధాయ యం కిఞ్చి వేదయితం, తం దుక్ఖన్తి మయా భాసితన్తి దీపేతి. యా హి సఙ్ఖారానం అనిచ్చతా, వేదనానమ్పి సా అనిచ్చతా ఏవ. అనిచ్చతా చ నామేసా మరణం, మరణతో ఉత్తరి దుక్ఖం నామ నత్థీతి ఇమినా అధిప్పాయేన సబ్బా వేదనా దుక్ఖాతి వుత్తా. అథ ఖో పన భిక్ఖు మయాతి ఇదం న కేవలం అహం వేదనానంయేవ నిరోధం పఞ్ఞాపేమి, ఇమేసమ్పి ధమ్మానం నిరోధం పఞ్ఞాపేమీతి దస్సనత్థం ఆరద్ధం. వూపసమో చ పస్సద్ధియో చ ఏవరూపాయ దేసనాయ బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన వుత్తా. సఞ్ఞావేదయితనిరోధగ్గహణేన చేత్థ చత్తారో ఆరుప్పా గహితావ హోన్తీతి వేదితబ్బా.
౨-౩. పఠమఆకాససుత్తాదివణ్ణనా
౨౬౦-౨౬౧. దుతియే పుథూ వాయన్తి మాలుతాతి బహూ వాతా వాయన్తి. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి. తతియం వినా గాథాహి బుజ్ఝన్తానం అజ్ఝాసయేన వుత్తం.
౪. అగారసుత్తవణ్ణనా
౨౬౨. చతుత్థే పురత్థిమాతి పురత్థిమాయ. ఏవం సబ్బత్థ. సామిసాపి సుఖా వేదనాతిఆదీసు సామిసా సుఖా నామ కామామిసపటిసంయుత్తా వేదనా. నిరామిసా సుఖా నామ పఠమజ్ఝానాదివసేన విపస్సనావసేన అనుస్సతివసేన చ ఉప్పన్నా వేదనా. సామిసా దుక్ఖా నామ కామామిసేనేవ సామిసా వేదనా, నిరామిసా దుక్ఖా నామ అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపయతో పిహపచ్చయా ఉప్పన్నదోమనస్సవేదనా. సామిసా అదుక్ఖమసుఖా నామ కామామిసేనేవ సామిసా వేదనా. నిరామిసా అదుక్ఖమసుఖా నామ చతుత్థజ్ఝానవసేన ఉప్పన్నా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా.
౫-౮. పఠమఆనన్దసుత్తాదివణ్ణనా
౨౬౩-౨౬౬. పఞ్చమాదీని చత్తారి హేట్ఠా కథితనయానేవ. పురిమాని పనేత్థ ద్వే పరిపుణ్ణపస్సద్ధికాని, పచ్ఛిమాని ఉపడ్ఢపస్సద్ధికాని. దేసనాయ బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన వుత్తాని.
౯-౧౦. పఞ్చకఙ్గసుత్తాదివణ్ణనా
౨౬౭-౨౬౮. నవమే పఞ్చకఙ్గో థపతీతి పఞ్చకఙ్గోతి తస్స నామం, వాసిఫరసునిఖాదనదణ్డముగ్గరకాళసుత్తనాళిసఙ్ఖాతేహి వా పఞ్చహి అఙ్గేహి సమన్నాగతత్తా సో పఞ్చకఙ్గోతి పఞ్ఞాతో. థపతీతి వడ్ఢకీజేట్ఠకో. ఉదాయీతి పణ్డితఉదాయిత్థేరో. పరియాయన్తి కారణం. ద్వేపానన్దాతి ద్వేపి, ఆనన్ద, పరియాయేనాతి కారణేన. ఏత్థ చ కాయికచేతసికవసేన ద్వే వేదితబ్బా, సుఖాదివసేన తిస్సోపి, ఇన్ద్రియవసేన సుఖిన్ద్రియాదికా పఞ్చ, ద్వారవసేన చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదికా ఛ, ఉపవిచారవసేన ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా సోమనస్సఠానియం రూపం ఉపవిచరతీ’’తిఆదికా అట్ఠారస, ఛ గేహసితాని సోమనస్సాని, ఛ నేక్ఖమ్మసితాని, ఛ గేహసితాని దోమనస్సాని, ఛ నేక్ఖమ్మసితాని, ఛ గేహసితా ఉపేక్ఖా, ఛ నేక్ఖమ్మసితాతి ఏవం ఛత్తింస. తా అతీతే ఛత్తింస, అనాగతే ఛత్తింస, పచ్చుప్పన్నే ఛత్తింసాతి ఏవం అట్ఠసతం వేదనా వేదితబ్బా.
పఞ్చిమే ఆనన్ద కామగుణాతి అయం పాటియేక్కో అనుసన్ధి. న కేవలఞ్హి ద్వే ఆదిం కత్వా వేదనా భగవతా పఞ్ఞత్తా, పరియాయేన ఏకాపి వేదనా కథితా, తం దస్సేన్తో పఞ్చకఙ్గస్స థపతినో వాదం ఉపత్థమ్భేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. అభిక్కన్తతరన్తి సున్దరతరం. పణీతతరన్తి అతప్పకతరం. ఏత్థ చ చతుత్థజ్ఝానతో పట్ఠాయ అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, సాపి సన్తట్ఠేన పణీతట్ఠేన చ సుఖన్తి వుత్తా. నిరోధో అవేదయితసుఖవసేన సుఖం నామ జాతో. పఞ్చకామగుణవసేన హి అట్ఠసమాపత్తివసేన చ ఉప్పన్నం వేదయితం సుఖం నామ, నిరోధో అవేదయితసుఖం నామ. ఇతి వేదయితసుఖం వా హోతు అవేదయితసుఖం వా, నిద్దుక్ఖభావసఙ్ఖాతేన సుఖట్ఠేన ఏకన్తసుఖమేవ జాతం.
యత్థ యత్థాతి యస్మిం యస్మిం ఠానే. సుఖం ఉపలబ్భతీతి వేదయితం సుఖం వా అవేదయితం సుఖం వా ఉపలబ్భతి. తం తం తథాగతో సుఖస్మిం పఞ్ఞపేతి, తం సబ్బం తథాగతో నిద్దుక్ఖభావం సుఖస్మింయేవ పఞ్ఞపేతీతి ఇధ భగవా నిరోధసమాపత్తిం సీసం కత్వా నేయ్యపుగ్గలస్స వసేన అరహత్తనికూటేనేవ దేసనం నిట్ఠాపేసి. దసమం ఉత్తానత్థమేవాతి.
రహోగతవగ్గో దుతియో.
౩. అట్ఠసతపరియాయవగ్గో
౧. సీవకసుత్తవణ్ణనా
౨౬౯. తతియవగ్గస్స పఠమే మోళియసీవకోతి సీవకోతి తస్స నామం. చూళా పనస్స అత్థి, తస్మా మోళియసీవకోతి వుచ్చతి. పరిబ్బాజకోతి ఛన్నపరిబ్బాజకో. పిత్తసముట్ఠానానీతి పిత్తపచ్చయాని. వేదయితానీతి వేదనా. తత్థ పిత్తపచ్చయా తిస్సో వేదనా ఉప్పజ్జన్తి. కథం? ఏకచ్చో హి ‘‘పిత్తం మే కుపితం దుజ్జానం ఖో పన జీవిత’’న్తి దానం దేతి, సీలం సమాదియతి ఉపోసథకమ్మం కరోతి, ఏవమస్స కుసలవేదనా ఉప్పజ్జతి. ఏకచ్చో ‘‘పిత్తభేసజ్జం కరిస్సామీ’’తి పాణం హనతి, అదిన్నం ఆదియతి, ముసా భణతి, దస దుస్సీల్యకమ్మాని కరోతి, ఏవమస్స అకుసలవేదనా ఉప్పజ్జతి. ఏకచ్చో ‘‘ఏత్తకేనపి మే భేసజ్జకరణేన పిత్తం న వూపసమ్మతి, అలం యం హోతి. తం హోతూ’’తి మజ్ఝత్తో కాయికవేదనం అధివాసేన్తో నిపజ్జతి, ఏవం అస్స అబ్యాకతవేదనా ఉప్పజ్జతి.
సామమ్పి ఖో ఏతన్తి తం తం పిత్తవికారం దిస్వా అత్తనాపి ఏతం వేదితబ్బం. సచ్చసమ్మతన్తి భూతసమ్మతం. లోకోపి హిస్స సరీరే సబలవణ్ణతాదిపిత్తవికారం దిస్వా ‘‘పిత్తమస్స కుపిత’’న్తి జానాతి. తస్మాతి యస్మా సామఞ్చ విదితం లోకస్స చ సచ్చసమ్మతం అతిధావన్తి, తస్మా. సేమ్హసముట్ఠానాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన సన్నిపాతికానీతి తిణ్ణమ్పి పిత్తాదీనం కోపేన సముట్ఠితాని. ఉతుపరిణామజానీతి విసభాగఉతుతో జాతాని. జఙ్గలదేసవాసీనఞ్హి అనుపదేసే వసన్తానం విసభాగో ఉతు ఉప్పజ్జతి, అనుపదేసవాసీనఞ్చ జఙ్గలదేసేతి ఏవం మలయసముద్దతీరాదివసేనాపి ఉతువిసభాగతా ఉప్పజ్జతియేవ. తతో జాతాతి ఉతుపరిణామజాతాని నామ.
విసమపరిహారజానీతి మహాభారవహనసుధాకోట్టనాదితో వా అవేలాయ చరన్తస్స సప్పడంసకూపపాతాదితో వా విసమపరిహారతో జాతాని. ఓపక్కమికానీతి ‘‘అయం చోరో వా పారదారికో వా’’తి గహేత్వా జణ్ణుకకప్పరముగ్గరాదీహి నిప్పోథనఉపక్కమం పచ్చయం కత్వా ఉప్పన్నాని. ఏతం బహి ఉపక్కమం లభిత్వా కోచి వుత్తనయేనేవ కుసలం కరోతి, కోచి అకుసలం, కోచి అధివాసేన్తో నిపజ్జతి. కమ్మవిపాకజానీతి కేవలం కమ్మవిపాకతో, జాతాని. తేసుపి హి ఉప్పన్నేసు వుత్తనయేనేవ కోచి కుసలం కరోతి, కోచి అకుసలం, కోచి అధివాసేన్తో నిపజ్జతి. ఏవం సబ్బవారేసు తివిధావ వేదనా హోన్తి.
తత్థ పురిమేహి సత్తహి కారణేహి ఉప్పన్నా సారీరికా వేదనా సక్కా పటిబాహితుం, కమ్మవిపాకజానం పన సబ్బభేసజ్జానిపి సబ్బపరిత్తానిపి నాలం పటిఘాతాయ. ఇమస్మిం సుత్తే లోకవోహారో నామ కథితోతి.
౨-౧౦. అట్ఠసతసుత్తాదివణ్ణనా
౨౭౦-౨౭౮. దుతియే అట్ఠసతపరియాయన్తి అట్ఠసతస్స కారణభూతం. ధమ్మపరియాయన్తి ధమ్మకారణం. కాయికా చ చేతసికా చాతి ఏత్థ కాయికా కామావచరేయేవ లబ్భన్తి, చేతసికా చతుభూమికాపి. సుఖాతిఆదీసు సుఖా వేదనా అరూపావచరే నత్థి, సేసాసు తీసు భూమీసు లబ్భన్తి, దుక్ఖా కామావచరావ, ఇతరా చతుభూమికా. పఞ్చకే సుఖిన్ద్రియదుక్ఖిన్ద్రియదోమనస్సిన్ద్రియాని కామావచరానేవ, సోమనస్సిన్ద్రియం తేభూమకం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం చతుభూమకం. ఛక్కే పఞ్చసు ద్వారేసు వేదనా కామావచరావ, మనోద్వారే చతుభూమికా, అట్ఠారసకే ఛసు ఇట్ఠారమ్మణేసు సోమనస్సేన సహ ఉపవిచరన్తీతి సోమనస్సూపవిచారా. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇతి అయం దేసనా విచారవసేన ఆగతా, తంసమ్పయుత్తానం పన సోమనస్సాదీనం వసేన ఇధ అట్ఠారస వేదనా వేదితబ్బా.
ఛ గేహసితాని సోమనస్సానీతిఆదీసు ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానం రూపానం ఇట్ఠానం కన్తానం మనాపానం మనోరమానం లోకామిసపటిసంయుత్తానం పటిలాభం వా పటిలాభతో సమనుపస్సతో పుబ్బే వా పటిలద్ధపుబ్బం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం సమనుస్సరతో ఉప్పజ్జతి సోమనస్సం. యం ఏవరూపం సోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి గేహసితం సోమనస్స’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౦౬). ఏవం ఛసు ద్వారేసు వుత్తకామగుణనిస్సితాని సోమనస్సాని ఛ గేహసితసోమనస్సాని నామ.
‘‘రూపానం త్వేవ అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామవిరాగనిరోధం ‘పుబ్బే చేవ రూపా ఏతరహి చ, సబ్బే తే రూపా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో ఉప్పజ్జతి సోమనస్సం. యం ఏవరూపం సోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మసితం సోమనస్స’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౦౬) ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనిచ్చతాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఉస్సుక్కాపేతుం సక్కోన్తస్స ‘‘ఉస్సుక్కితా మే విపస్సనా’’తి సోమనస్సజాతస్స ఉప్పన్నసోమనస్సాని ఛ నేక్ఖమ్మసితసోమనస్సాని నామ.
‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానం రూపానం ఇట్ఠానం కన్తానం మనాపానం మనోరమానం లోకామిసపటిసంయుత్తానం అప్పటిలాభం వా అప్పటిలాభతో సమనుపస్సతో పుబ్బే వా పటిలద్ధపుబ్బం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం సమనుస్సరతో ఉప్పజ్జతి దోమనస్సం. యం ఏవరూపం దోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి గేహసితం దోమనస్స’’న్తి. ఏవం ఛసు ద్వారేసు ‘‘ఇట్ఠారమ్మణం నానుభవిస్సామి నానుభవామీ’’తి వితక్కయతో ఉప్పన్నాని కామగుణనిస్సితదోమనస్సాని ఛ గేహసితదోమనస్సాని నామ.
‘‘రూపానం త్వేవ అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామవిరాగనిరోధం ‘పుబ్బే చేవ రూపా ఏతరహి చ, సబ్బే తే రూపా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపేతి ‘కుదాస్సు నామాహం తదాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామి, యదరియా ఏతరహి ఆయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి. ఇతి అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపయతో ఉప్పజ్జతి పిహపచ్చయా దోమనస్సం. యం ఏవరూపం దోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మసితం దోమనస్సన్తి; ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనుత్తరవిమోక్ఖసఙ్ఖాతఅరియఫలధమ్మేసు పిహం ఉపట్ఠాపేత్వా తదధిగమాయ అనిచ్చతాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఉస్సుక్కాపేతుం అసక్కోన్తస్స ‘‘ఇమమ్పి పక్ఖం ఇమమ్పి మాసం ఇమమ్పి సంవచ్ఛరం విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరియభూమిం పాపుణితుం నాసక్ఖి’’న్తి అనుసోచతో ఉప్పన్నాని దోమనస్సాని ఛ నేక్ఖమ్మసితదోమనస్సాని నామ.
‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖా బాలస్స మూళ్హస్స పుథుజ్జనస్స అనోధిజినస్స అవిపాకజినస్స అనాదీనవదస్సావినో అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స. యా ఏవరూపా ఉపేక్ఖా, రూపం సా నాతివత్తతి, తస్మా సా ఉపేక్ఖా గేహసితాతి వుచ్చతీ’’తి; ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే గుళపిణ్డకే నిలీనమక్ఖికా వియ రూపాదీని అనతివత్తమానా తత్థేవ లగ్గా లగ్గితా హుత్వా ఉప్పన్నకామగుణనిస్సితా ఉపేక్ఖా ఛ గేహసితఉపేక్ఖా నామ.
‘‘రూపానం త్వేవ అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామవిరాగనిరోధం పుబ్బే చేవ రూపా ఏతరహి చ, ‘సబ్బే తే రూపా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖా. యా ఏవరూపా ఉపేక్ఖా, రూపం సా అతివత్తతి, తస్మా సా ఉపేక్ఖా నేక్ఖమ్మసితాతి వుచ్చతీ’’తి; ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠాదిఆరమ్మణే ఆపాథగతే ఇట్ఠే అరజ్జన్తస్స అనిట్ఠే అదుస్సన్తస్స అసమపేక్ఖనే అముయ్హన్తస్స ఉప్పన్నా విపస్సనాఞాణసమ్పయుత్తా ఉపేక్ఖా నేక్ఖమ్మసితఉపేక్ఖా నామ. ఇమస్మిం సుత్తే సబ్బసఙ్గాహకో చతుభూమకధమ్మపరిచ్ఛేదో కథితో. తతియాదీని ఉత్తానత్థానేవ.
౧౧. నిరామిససుత్తవణ్ణనా
౨౭౯. ఏకాదసమే సామిసాతి కిలేసామిసేన సామిసా. నిరామిసతరాతి నిరామిసాయపి ఝానపీతియా నిరామిసతరావ. నను చ ద్వీసు ఝానేసు పీతి మహగ్గతాపి హోతి లోకుత్తరాపి, పచ్చవేక్ఖణపీతి లోకియావ, సా కస్మా నిరామిసతరా జాతాతి? సన్తపణీతధమ్మపచ్చవేక్ఖణవసేన ఉప్పన్నత్తా. యథా హి రాజవల్లభో చూళుపట్ఠాకో అప్పటిహారికం యథాసుఖం రాజకులం పవిసన్తో సేట్ఠిసేనాపతిఆదయో పాదేన పహరన్తోపి న గణేతి. కస్మా? రఞ్ఞో ఆసన్నపరిచారకత్తా. ఇతి సో తేహి ఉత్తరితరో హోతి, ఏవమయమ్పి సన్తపణీతధమ్మపచ్చవేక్ఖణవసేన ఉప్పన్నత్తా లోకుత్తరపీతితోపి ఉత్తరితరాతి వేదితబ్బా. సేసవారేసుపి ఏసేవ నయో.
విమోక్ఖవారే పన రూపపటిసంయుత్తో విమోక్ఖో అత్తనో ఆరమ్మణభూతేన రూపామిసవసేనేవ సామిసో నామ, అరూపపటిసంయుత్తో రూపామిసాభావేన నిరామిసో నామాతి.
వేదనాసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.