౧. సళాయతనసంయుత్తం
౧. అనిచ్చవగ్గో
౧. అజ్ఝత్తానిచ్చసుత్తవణ్ణనా
౧. సళాయతనవగ్గస్స పఠమే చక్ఖున్తి ద్వే చక్ఖూని – ఞాణచక్ఖు చేవ మంసచక్ఖు చ. తత్థ ఞాణచక్ఖు పఞ్చవిధం – బుద్ధచక్ఖు, ధమ్మచక్ఖు, సమన్తచక్ఖు, దిబ్బచక్ఖు, పఞ్ఞాచక్ఖూతి. తేసు బుద్ధచక్ఖు నామ ఆసయానుసయఞాణఞ్చేవ ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణఞ్చ, యం – ‘‘బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో’’తి (మహావ. ౯; మ. ని. ౧.౨౮౩; ౨.౩౩౮) ఆగతం. ధమ్మచక్ఖు నామ హేట్ఠిమా తయో మగ్గా తీణి చ ఫలాని, యం – ‘‘విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీ’’తి (మహావ. ౧౬; మ. ని. ౨.౩౯౫) ఆగతం. సమన్తచక్ఖు నామ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, యం – ‘‘పాసాదమారుయ్హ సమన్తచక్ఖూ’’తి (మహావ. ౮; మ. ని. ౧.౨౮౨; ౨.౩౩౮) ఆగతం. దిబ్బచక్ఖు నామ ఆలోకఫరణేన ఉప్పన్నం ఞాణం, యం – ‘‘దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేనా’’తి (పారా. ౧౩; మ. ని. ౨.౩౪౧) ఆగతం. పఞ్ఞాచక్ఖు నామ చతుసచ్చపరిచ్ఛేదకఞాణం, యం – ‘‘చక్ఖుం ఉదపాదీ’’తి (స. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౫) ఆగతం.
మంసచక్ఖుపి దువిధం – ససమ్భారచక్ఖు, పసాదచక్ఖూతి. తేసు య్వాయం అక్ఖికూపకే అక్ఖిపటలేహి పరివారితో మంసపిణ్డో, యత్థ చతస్సో ధాతుయో వణ్ణగన్ధరసోజా సమ్భవో జీవితం భావో చక్ఖుపసాదో కాయపసాదోతి సఙ్ఖేపతో తేరస సమ్భారా హోన్తి. విత్థారతో పన చతస్సో ధాతుయో వణ్ణగన్ధరసోజా సమ్భవోతి ఇమే నవ చతుసముట్ఠానవసేన ఛత్తింస, జీవితం భావో చక్ఖుపసాదో కాయపసాదోతి ఇమే కమ్మసముట్ఠానా తావ చత్తారోతి చత్తారీస సమ్భారా హోన్తి. ఇదం ససమ్భారచక్ఖు నామ. యం పనేత్థ సేతమణ్డలపరిచ్ఛిన్నేన కణ్హమణ్డలేన పరివారితే దిట్ఠిమణ్డలే సన్నివిట్ఠం రూపదస్సనసమత్థం పసాదమత్తం, ఇదం పసాదచక్ఖు నామ. తస్స తతో పరేసఞ్చ సోతాదీనం విత్థారకథా విసుద్ధిమగ్గే వుత్తావ.
తత్థ యదిదం పసాదచక్ఖు, తం గహేత్వా భగవా – చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అనిచ్చన్తిఆదిమాహ. తత్థ – ‘‘చతూహి కారణేహి అనిచ్చం ఉదయబ్బయవన్తతాయా’’తిఆదినా నయేన విత్థారకథా హేట్ఠా పకాసితాయేవ. సోతమ్పి పసాదసోతమేవ అధిప్పేతం, తథా ఘానజివ్హాకాయా. మనోతి తేభూమకసమ్మసనచారచిత్తం. ఇతి ఇదం సుత్తం ఛసు అజ్ఝత్తికాయతనేసు తీణి లక్ఖణాని దస్సేత్వా కథితే బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన వుత్తం.
౨-౩. అజ్ఝత్తదుక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా
౨-౩. దుతియం ద్వే లక్ఖణాని, తతియం ఏకలక్ఖణం దస్సేత్వా కథితే బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన వుత్తం. సేసాని పన తేహి సల్లక్ఖితాని వా ఏత్తకేనేవ వా సల్లక్ఖేస్సన్తీతి.
౪-౬. బాహిరానిచ్చసుత్తాదివణ్ణనా
౪-౬. చతుత్థే రూపగన్ధరసఫోట్ఠబ్బా చతుసముట్ఠానా, సద్దో ద్విసముట్ఠానో, ధమ్మాతి తేభూమకధమ్మారమ్మణం. ఇదమ్పి బాహిరేసు ఛసు ఆయతనేసు తిలక్ఖణం దస్సేత్వా కథితే బుజ్ఝనకానం వసేన వుత్తం. పఞ్చమే ఛట్ఠే చ దుతియతతియేసు వుత్తసదిసోవ నయో.
౭-౧౨. అజ్ఝత్తానిచ్చాతీతానాగతసుత్తాదివణ్ణనా
౭-౧౨. సత్తమాదీని అతీతానాగతేసు చక్ఖాదీసు అనిచ్చలక్ఖణాదీని సల్లక్ఖేత్వా పచ్చుప్పన్నేసు బలవగాహేన కిలమన్తానం వసేన వుత్తాని. సేసం సబ్బత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవాతి.
అనిచ్చవగ్గో పఠమో.
౨. యమకవగ్గో
౧-౪. పఠమపుబ్బేసమ్బోధసుత్తాదివణ్ణనా
౧౩-౧౬. యమకవగ్గస్స పఠమదుతియేసు అజ్ఝత్తికానన్తి అజ్ఝత్తజ్ఝత్తవసేన అజ్ఝత్తికానం. సో పన నేసం అజ్ఝత్తికభావో ఛన్దరాగస్స అధిమత్తబలవతాయ వేదితబ్బో. మనుస్సానఞ్హి అన్తోఘరం వియ ఛ అజ్ఝత్తికాయతనాని, ఘరూపచారం వియ ఛ బాహిరాయతనాని. యథా నేసం పుత్తదారధనధఞ్ఞపుణ్ణే అన్తోఘరే ఛన్దరాగో అధిమత్తబలవా హోతి, తత్థ కస్సచి పవిసితుం న దేన్తి, అప్పమత్తేన భాజనసద్దమత్తేనాపి ‘‘కిం ఏత’’న్తి? వత్తారో భవన్తి. ఏవమేవం ఛసు అజ్ఝత్తికేసు ఆయతనేసు అధిమత్తబలవఛన్దరాగోతి. ఇతి ఇమాయ ఛన్దరాగబలవతాయ తాని ‘‘అజ్ఝత్తికానీ’’తి వుత్తాని. ఘరూపచారే పన నో తథా బలవా హోతి, తత్థ చరన్తే మనుస్సేపి చతుప్పదానిపి న సహసా నివారేన్తి. కిఞ్చాపి న నివారేన్తి, అనిచ్ఛన్తా పన పసుపచ్ఛిమత్తమ్పి గహితుం న దేన్తి. ఇతి నేసం తత్థ న అధిమత్తబలవఛన్దరాగో హోతి. రూపాదీసుపి తథేవ న అధిమత్తబలవఛన్దరాగో, తస్మా తాని ‘‘బాహిరానీ’’తి వుత్తాని. విత్థారతో పన అజ్ఝత్తికబాహిరకథా విసుద్ధిమగ్గే వుత్తావ. సేసం ద్వీసుపి సుత్తేసు హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. తథా తతియచతుత్థేసు.
౫-౬. పఠమనోచేఅస్సాదసుత్తాదివణ్ణనా
౧౭-౧౮. పఞ్చమే నిస్సటాతి నిక్ఖన్తా. విసఞ్ఞుత్తాతి నోసంయుత్తా. విప్పముత్తాతి నో అధిముత్తా విమరియాదీకతేన చేతసాతి నిమ్మరియాదీకతేన చేతసా. యఞ్హి కిలేసజాతం వా వట్టం వా అప్పహీనం హోతి, తేన సేఖానం చిత్తం సమరియాదీకతం నామ. యం పహీనం, తేన విమరియాదీకతం. ఇధ పన సబ్బసో కిలేసానఞ్చేవ వట్టస్స చ పహీనత్తా విమరియాదీకతేన కిలేసవట్టమరియాదం అతిక్కన్తేన చిత్తేన విహరింసూతి అత్థో. ఛట్ఠేపి ఏసేవ నయో. ఛసుపి పనేతేసు సుత్తేసు చతుసచ్చమేవ కథితన్తి వేదితబ్బం.
౭-౧౦. పఠమాభినన్దసుత్తాదివణ్ణనా
౧౯-౨౨. సత్తమాదీసు చతూసు వట్టవివట్టమేవ కథితం. అనుపుబ్బకథా పన నేసం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి.
యమకవగ్గో దుతియో.
౩. సబ్బవగ్గో
౧. సబ్బసుత్తవణ్ణనా
౨౩. సబ్బవగ్గస్స పఠమే సబ్బం వో, భిక్ఖవేతి సబ్బం నామ చతుబ్బిధం – సబ్బసబ్బం, ఆయతనసబ్బం, సక్కాయసబ్బం, పదేససబ్బన్తి. తత్థ –
‘‘న తస్స అద్దిట్ఠమిధఅత్థి కిఞ్చి,
అథో అవిఞ్ఞాతమజానితబ్బం;
సబ్బం అభిఞ్ఞాసి యదత్థి నేయ్యం,
తథాగతో తేన సమన్తచక్ఖూ’’తి. (మహాని. ౧౫౬; చూళని. ధోతకమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౩౨; పటి. మ. ౧.౧౨౧) –
ఇదం సబ్బసబ్బం నామ. ‘‘సబ్బం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి, తం సుణాథా’’తి (సం. ని. ౪.౨౪) ఇదం ఆయతనసబ్బం నామ. ‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧) ఇదం సక్కాయసబ్బం నామ. ‘‘సబ్బధమ్మేసు వా పన పఠమసమన్నాహారో ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోధాతూ’’తి ఇదం పదేససబ్బం నామ. ఇతి పఞ్చారమ్మణమత్తం పదేససబ్బం. తేభూమకధమ్మా సక్కాయసబ్బం. చతుభూమకధమ్మా ఆయతనసబ్బం. యంకిఞ్చి నేయ్యం సబ్బసబ్బం. పదేససబ్బం సక్కాయసబ్బం న పాపుణాతి, సక్కాయసబ్బం ఆయతనసబ్బం న పాపుణాతి, ఆయతనసబ్బం సబ్బసబ్బం న పాపుణాతి. కస్మా? సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స అయం నామ ధమ్మో ఆరమ్మణం న హోతీతి నత్థితాయ. ఇమస్మిం పన సుత్తే ఆయతనసబ్బం అధిప్పేతం.
పచ్చక్ఖాయాతి పటిక్ఖిపిత్వా. వాచావత్థుకమేవస్సాతి, వాచాయ వత్తబ్బవత్థుమత్తకమేవ భవేయ్య. ఇమాని పన ద్వాదసాయతనాని అతిక్కమిత్వా అయం నామ అఞ్ఞో సభావధమ్మో అత్థీతి దస్సేతుం న సక్కుణేయ్య. పుట్ఠో చ న సమ్పాయేయ్యాతి, ‘‘కతమం అఞ్ఞం సబ్బం నామా’’తి? పుచ్ఛితో, ‘‘ఇదం నామా’’తి వచనేన సమ్పాదేతుం న సక్కుణేయ్య. విఘాతం ఆపజ్జేయ్యాతి దుక్ఖం ఆపజ్జేయ్య. యథా తం, భిక్ఖవే, అవిసయస్మిన్తి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం. యథాతి కారణవచనం, యస్మా అవిసయే పుట్ఠోతి అత్థో. అవిసయస్మిఞ్హి సత్తానం విఘాతోవ హోతి, కూటాగారమత్తం సిలం సీసేన ఉక్ఖిపిత్వా గమ్భీరే ఉదకే తరణం అవిసయో, తథా చన్దిమసూరియానం ఆకడ్ఢిత్వా పాతనం, తస్మిం అవిసయే వాయమన్తో విఘాతమేవ ఆపజ్జతి, ఏవం ఇమస్మిమ్పి అవిసయే విఘాతమేవ ఆపజ్జేయ్యాతి అధిప్పాయో.
౨. పహానసుత్తవణ్ణనా
౨౪. దుతియే సబ్బప్పహానాయాతి సబ్బస్స పహానాయ. చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితన్తి చక్ఖుసమ్ఫస్సం మూలపచ్చయం కత్వా ఉప్పన్నా సమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణవోట్ఠబ్బనజవనవేదనా. చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తాయ పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. సోతద్వారాదివేదనాపచ్చయాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన మనోతి భవఙ్గచిత్తం. ధమ్మాతి ఆరమ్మణం. మనోవిఞ్ఞాణన్తి సహావజ్జనకజవనం. మనోసమ్ఫస్సోతి భవఙ్గసహజాతో సమ్ఫస్సో. వేదయితన్తి సహావజ్జనవేదనాయ జవనవేదనా. భవఙ్గసమ్పయుత్తాయ పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. ఆవజ్జనం భవఙ్గతో అమోచేత్వా మనోతి సహావజ్జనేన భవఙ్గం దట్ఠబ్బం. ధమ్మాతి ఆరమ్మణం. మనోవిఞ్ఞాణన్తి జవనవిఞ్ఞాణం. మనోసమ్ఫస్సోతి భవఙ్గసహజాతో సమ్ఫస్సో. వేదయితన్తి జవనసహజాతా వేదనా. సహావజ్జనేన భవఙ్గసహజాతాపి వట్టతియేవ. యా పనేత్థ దేసనా అనుసిట్ఠిఆణా, అయం పణ్ణత్తి నామాతి.
౩. అభిఞ్ఞాపరిఞ్ఞాపహానసుత్తవణ్ణనా
౨౫. తతియే సబ్బం అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహానాయాతి సబ్బం అభిజానిత్వా పరిజానిత్వా పజహనత్థాయ. అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బన్తి అభిజానిత్వా పరిజానిత్వా పహాతబ్బం. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౪. పఠమఅపరిజాననసుత్తవణ్ణనా
౨౬. చతుత్థే అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహన్తి అనభిజానన్తో అపరిజానన్తో అవిరాజేన్తో అప్పజహన్తో. ఏత్థ చ అవిరాజేన్తోతి అవిగచ్ఛాపేన్తో. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే తిస్సోపి పరిఞ్ఞా కథితా హోన్తి. ‘‘అభిజాన’’న్తి హి వచనేన ఞాతపరిఞ్ఞా కథితా, ‘‘పరిజాన’’న్తి వచనేన తీరణపరిఞ్ఞా, ‘‘విరాజయం పజహ’’న్తి ద్వీహి పహానపరిఞ్ఞాతి.
౫. దుతియఅపరిజాననసుత్తవణ్ణనా
౨౭. పఞ్చమే చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మాతి హేట్ఠా గహితరూపమేవ గహేత్వా దస్సేతి. హేట్ఠా వా ఆపాథగతం గహితం, ఇధ అనాపాథగతం. ఇదం పనేత్థ సన్నిట్ఠానం – హేట్ఠా ఆపాథగతమ్పి అనాపాథగతమ్పి గహితమేవ, ఇధ పన చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా తయో ఖన్ధా. తే హి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సహ విఞ్ఞాతబ్బత్తా ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా’’తి వుత్తా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.
౬. ఆదిత్తసుత్తవణ్ణనా
౨౮. ఛట్ఠే గయాసీసేతి గయాగామస్స హి అవిదూరే గయాతి ఏకా పోక్ఖరణీపి అత్థి నదీపి, గయాసీసనామకో హత్థికుమ్భసదిసో పిట్ఠిపాసాణోపి, యత్థ భిక్ఖుసహస్సస్సపి ఓకాసో పహోతి, భగవా తత్థ విహరతి. తేన వుత్తం ‘‘గయాసీసే’’తి. భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి తేసం సప్పాయధమ్మదేసనం విచినిత్వా తం దేసేస్సామీతి ఆమన్తేసి.
తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – ఇతో కిర ద్వానవుతికప్పే మహిన్దో నామ రాజా అహోసి. తస్స జేట్ఠపుత్తో ఫుస్సో నామ. సో పూరితపారమీ పచ్ఛిమభవికసత్తో, పరిపాకగతే ఞాణే బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ సబ్బఞ్ఞుతం పటివిజ్ఝి. రఞ్ఞో కనిట్ఠపుత్తో తస్స అగ్గసావకో అహోసి, పురోహితపుత్తో దుతియసావకో. రాజా చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం జేట్ఠపుత్తో నిక్ఖమిత్వా బుద్ధో జాతో, కనిట్ఠపుత్తో అగ్గసావకో, పురోహితపుత్తో దుతియసావకో’’తి. సో ‘‘అమ్హాకంయేవ బుద్ధో, అమ్హాకం ధమ్మో, అమ్హాకం సఙ్ఘో’’తి విహారం కారేత్వా విహారద్వారకోట్ఠకతో యావ అత్తనో ఘరద్వారా ఉభతో వేళుభిత్తికుటికాహి పరిక్ఖిపిత్వా మత్థకే సువణ్ణతారకఖచితసమోసరితగన్ధదామమాలాదామవితానం బన్ధాపేత్వా హేట్ఠా రజతవణ్ణం వాలుకం సన్థరిత్వా పుప్ఫాని వికిరాపేత్వా తేన మగ్గేన భగవతో ఆగమనం కారేసి.
సత్థా విహారస్మింయేవ ఠితో చీవరం పారుపిత్వా అన్తోసాణియావ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన రాజగేహం ఆగచ్ఛతి, కతభత్తకిచ్చో అన్తోసాణియావ గచ్ఛతి. కోచి కటచ్ఛుభిక్ఖామత్తమ్పి దాతుం న లభతి. తతో నాగరా ఉజ్ఝాయింసు, ‘‘బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో, న చ మయం పుఞ్ఞాని కాతుం లభామ. యథా హి చన్దిమసూరియా సబ్బేసం ఆలోకం కరోన్తి, ఏవం బుద్ధా నామ సబ్బేసం హితత్థాయ ఉప్పజ్జన్తి, అయం పన రాజా సబ్బేసం పుఞ్ఞచేతనం అత్తనోయేవ అన్తో పవేసేతీ’’తి.
తస్స చ రఞ్ఞో అఞ్ఞే తయో పుత్తా అత్థి. నాగరా తేహి సద్ధిం ఏకతో హుత్వా సమ్మన్తయింసు, ‘‘రాజకులేహి సద్ధిం అట్టో నామ నత్థి, ఏకం ఉపాయం కరోమా’’తి. తే పచ్చన్తే చోరే ఉట్ఠాపేత్వా, ‘‘కతిపయా గామా పహటా’’తి సాసనం ఆహరాపేత్వా రఞ్ఞో ఆరోచయింసు. రాజా పుత్తే పక్కోసాపేత్వా‘‘తాతా, అహం మహల్లకో, గచ్ఛథ చోరే వూపసమేథా’’తి పేసేసి. పయుత్తచోరా ఇతో చితో చ అవిప్పకిరిత్వా తేసం సన్తికమేవ ఆగచ్ఛింసు. తే అనావాసే గామే వాసేత్వా ‘‘వూపసమితా చోరా’’తి ఆగన్త్వా రాజానం వన్దిత్వా అట్ఠంసు.
రాజా తుట్ఠో ‘‘తాతా, వరం వో దేమీ’’తి ఆహ. తే అధివాసేత్వా గన్త్వా నాగరేహి సద్ధిం మన్తయింసు, ‘‘రఞ్ఞా అమ్హాకం వరో దిన్నో. కిం గణ్హామా’’తి? అయ్యపుత్తా, తుమ్హాకం హత్థిఅస్సాదయో న దుల్లభా, బుద్ధరతనం పన దుల్లభం, న సబ్బకాలం ఉప్పజ్జతి, తుమ్హాకం జేట్ఠభాతికస్స ఫుస్సబుద్ధస్స పటిజగ్గనవరం గణ్హథాతి. తే ‘‘ఏవం కరిస్సామా’’తి నాగరానం పటిస్సుణిత్వా కతమస్సుకమ్మా సున్హాతా సువిలిత్తా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా, ‘‘దేవ, నో వరం దేథా’’తి యాచింసు. కిం గణ్హిస్సథ తాతాతి? దేవ, అమ్హాకం హత్థిఅస్సాదీహి అత్థో నత్థి, జేట్ఠభాతికస్స నో ఫుస్సబుద్ధస్స పటిజగ్గనవరం దేథాతి. ‘‘అయం వరో న సక్కా మయా జీవమానేన దాతు’’న్తి ద్వే కణ్ణే పిదహి. ‘‘దేవ, న తుమ్హే అమ్హేహి బలక్కారేన వరం దాపితా, తుమ్హేహి అత్తనో రుచియా తుట్ఠేహి దిన్నో. కిం, దేవ, రాజకులస్స ద్వే కథా వట్టన్తీ’’తి? సచ్చవాదితాయ భణింసు.
రాజా వినివత్తితుం అలభన్తో – ‘‘తాతా, సత్త సంవచ్ఛరే సత్త మాసే సత్త చ దివసే ఉపట్ఠహిత్వా తుమ్హాకం దస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘సున్దరం, దేవ, పాటిభోగం దేథా’’తి. ‘‘కిస్స పాటిభోగం తాతా’’తి? ‘‘ఏత్తకం కాలం అమరణపాటిభోగం దేవా’’తి. ‘‘తాతా, అయుత్తం పాటిభోగం దాపేథ, న సక్కా ఏవం పాటిభోగం దాతుం, తిణగ్గే ఉస్సావబిన్దుసదిసం సత్తానం జీవిత’’న్తి. ‘‘నో చే, దేవ, పాటిభోగం దేథ, మయం అన్తరా మతా కిం కుసలం కరిస్సామా’’తి? ‘‘తేన హి, తాతా, ఛ సంవచ్ఛరాని దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి పఞ్చ, చత్తారి, తీణి, ద్వే, ఏకం సంవచ్ఛరం దేథ’’. ‘‘సత్త, ఛ మాసే దేథ…పే… మాసడ్ఢమత్తం దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి సత్తదివసమత్తం దేథా’’తి. ‘‘సాధు, దేవాతి సత్త దివసే సమ్పటిచ్ఛింసు’’. రాజా సత్త సంవచ్ఛరే సత్త మాసే సత్త దివసే కత్తబ్బసక్కారం సత్తసుయేవ దివసేసు అకాసి.
తతో పుత్తానం వసనట్ఠానం సత్థారం పేసేతుం అట్ఠఉసభవిత్థతం మగ్గం అలఙ్కారాపేసి, మజ్ఝట్ఠానే చతుఉసభప్పమాణం పదేసం హత్థీహి మద్దాపేత్వా కసిణమణ్డలసదిసం కత్వా వాలుకాయ సన్థరాపేత్వా పుప్ఫాభికిణ్ణమకాసి, తత్థ తత్థ కదలియో చ పుణ్ణఘటే చ ఠపాపేత్వా ధజపటాకా ఉక్ఖిపాపేసి. ఉసభే ఉసభే పోక్ఖరణిం ఖణాపేసి, అపరభాగే ద్వీసు పస్సేసు గన్ధమాలాపుప్ఫాపణే పసారాపేసి. మజ్ఝట్ఠానే చతుఉసభవిత్థారస్స అలఙ్కతమగ్గస్స ఉభోసు పస్సేసు ద్వే ద్వే ఉసభవిత్థారే మగ్గే ఖాణుకణ్టకే హరాపేత్వా దణ్డదీపికాయో కారాపేసి. రాజపుత్తాపి అత్తనో ఆణాపవత్తిట్ఠానే సోళసఉసభమగ్గం తథేవ అలఙ్కారాపేసుం.
రాజా అత్తనో ఆణాపవత్తిట్ఠానస్స కేదారసీమం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా పరిదేవమానో, ‘‘తాతా, మయ్హం దక్ఖిణక్ఖిం ఉప్పాటేత్వా గణ్హన్తా వియ గచ్ఛథ, ఏవం గణ్హిత్వా గతా పన బుద్ధానం అనుచ్ఛవికం కరేయ్యాథ. మా సురాసోణ్డా వియ పమత్తా విచరిత్థా’’తి ఆహ. తే ‘‘జానిస్సామ మయం, దేవా’’తి సత్థారం గహేత్వా గతా, విహారం కారేత్వా సత్థు నియ్యాతేత్వా తత్థ సత్థారం పటిజగ్గన్తా కాలేన థేరాసనే, కాలేన మజ్ఝిమాసనే, కాలేన సఙ్ఘనవకాసనే తిట్ఠన్తి. దానం ఉపపరిక్ఖమానానం తిణ్ణమ్పి జనానం ఏకసదిసమేవ అహోసి. తే ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ చిన్తయింసు – ‘‘కథం ను ఖో సత్థు అజ్ఝాసయం గణ్హేయ్యామా’’తి? అథ నేసం ఏతదహోసి – ‘‘బుద్ధా నామ ధమ్మగరునో, న ఆమిసగరునో, సీలే పతిట్ఠమానా మయం సత్థు అజ్ఝాసయం గహేతుం సక్ఖిస్సామా’’తి దానసంవిధాయకే మనుస్సే పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాతా, ఇమినావ నీహారేన యాగుభత్తఖాదనీయాదీని సమ్పాదేన్తా దానం పవత్తేథా’’తి వత్వా దానసంవిదహనపలిబోధం ఛిన్దింసు.
అథ నేసం జేట్ఠభాతా పఞ్చసతే పురిసే ఆదాయ దససు సీలేసు పతిట్ఠాయ ద్వే కాసాయాని అచ్ఛాదేత్వా కప్పియం ఉదకం పరిభుఞ్జమానో వాసం కప్పేసి. మజ్ఝిమో తీహి, కనిట్ఠో ద్వీహి పురిససతేహి సద్ధిం తథేవ పటిపజ్జి. తే యావజీవం సత్థారం ఉపట్ఠహింసు. సత్థా తేసంయేవ సన్తికే పరినిబ్బాయి.
తేపి కాలం కత్వా తతో పట్ఠాయ ద్వానవుతికప్పే మనుస్సలోకతో దేవలోకం, దేవలోకతో చ మనుస్సలోకం సంసరన్తా అమ్హాకం సత్థుకాలే దేవలోకా చవిత్వా మనుస్సలోకే నిబ్బత్తింసు. తేసం దానగ్గే బ్యావటో మహాఅమచ్చో అఙ్గమగధానం రాజా బిమ్బిసారో హుత్వా నిబ్బత్తి. తే తస్సేవ రఞ్ఞో రట్ఠే బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తింసు. జేట్ఠభాతా జేట్ఠోవ జాతో, మజ్ఝిమకనిట్ఠా మజ్ఝిమకనిట్ఠాయేవ. యేపి తేసం పరివారమనుస్సా, తే పరివారమనుస్సావ జాతా. తే వుద్ధిమన్వాయ తయోపి జనా తం పురిససహస్సం ఆదాయ నిక్ఖమిత్వా తాపసా హుత్వా ఉరువేలాయం నదీతీరేయేవ వసింసు. అఙ్గమగధవాసినో మాసే మాసే తేసం మహాసక్కారం అభిహరన్తి.
అథ అమ్హాకం బోధిసత్తో కతాభినిక్ఖమనో అనుపుబ్బేన సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో యసాదయో కులపుత్తే వినేత్వా సట్ఠి అరహన్తే ధమ్మదేసనత్థాయ దిసాసు ఉయ్యోజేత్వా సయం పత్తచీవరమాదాయ – ‘‘తే తయో జటిలభాతికే దమేస్సామీ’’తి ఉరువేలం గన్త్వా అనేకేహి పాటిహారియసతేహి తేసం దిట్ఠిం భిన్దిత్వా తే పబ్బాజేసి. సో తం ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరం సమణసహస్సం ఆదాయ గయాసీసం గన్త్వా తేహి పరివారితో నిసీదిత్వా, – ‘‘కతరా ను ఖో ఏతేసం ధమ్మకథా సప్పాయా’’తి చిన్తేన్తో, ‘‘ఇమే సాయంపాతం అగ్గిం పరిచరన్తి. ఇమేసం ద్వాదసాయతనాని ఆదిత్తాని సమ్పజ్జలితాని వియ కత్వా దేసేస్సామి, ఏవం ఇమే అరహత్తం పాపుణితుం సక్ఖిస్సన్తీ’’తి సన్నిట్ఠానమకాసి. అథ నేసం తథా ధమ్మం దేసేతుం ఇమం ఆదిత్తపరియాయం అభాసి. తేన వుత్తం – ‘‘భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి తేసం సప్పాయధమ్మదేసనం విచినిత్వా తం దేసేస్సామీతి ఆమన్తేసీ’’తి. తత్థ ఆదిత్తన్తి పదిత్తం సమ్పజ్జలితం. సేసం వుత్తనయమేవ. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే దుక్ఖలక్ఖణం కథితం.
౭. అద్ధభూతసుత్తవణ్ణనా
౨౯. సత్తమే అద్ధభూతన్తి అధిభూతం అజ్ఝోత్థటం, ఉపద్దుతన్తి అత్థో. ఇమస్మిమ్పి సుత్తే దుక్ఖలక్ఖణమేవ కథితం.
౮. సముగ్ఘాతసారుప్పసుత్తవణ్ణనా
౩౦. అట్ఠమే సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసారుప్పన్తి సబ్బేసం తణ్హామానదిట్ఠిమఞ్ఞితానం సముగ్ఘాతాయ అనుచ్ఛవికం. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. చక్ఖుం న మఞ్ఞతీతి చక్ఖుం అహన్తి వా మమన్తి వా పరోతి వా పరస్సాతి వా న మఞ్ఞతి. చక్ఖుస్మిం న మఞ్ఞతీతి అహం చక్ఖుస్మిం, మమ కిఞ్చనపలిబోధో చక్ఖుస్మిం పరో చక్ఖుస్మిం, పరస్స కిఞ్చనపలిబోధో చక్ఖుస్మిన్తి న మఞ్ఞతి. చక్ఖుతో న మఞ్ఞతీతి అహం చక్ఖుతో నిగ్గతో, మమ కిఞ్చనపలిబోధో చక్ఖుతో నిగ్గతో, పరో చక్ఖుతో నిగ్గతో, పరస్స కిఞ్చనపలిబోధో చక్ఖుతో నిగ్గతోతి ఏవమ్పి న మఞ్ఞతి, తణ్హామానదిట్ఠిమఞ్ఞనానం ఏకమ్పి న ఉప్పాదేతీతి అత్థో. చక్ఖుం మేతి న మఞ్ఞతీతి మమ చక్ఖూతి న మఞ్ఞతి, మమత్తభూతం తణ్హామఞ్ఞనం న ఉప్పాదేతీతి అత్థో. సేసం ఉత్తానమేవాతి. ఇమస్మిం సుత్తే చతుచత్తాలీసాయ ఠానేసు అరహత్తం పాపేత్వా విపస్సనా కథితా.
౯. పఠమసముగ్ఘాతసప్పాయసుత్తవణ్ణనా
౩౧. నవమే సముగ్ఘాతసప్పాయాతి సముగ్ఘాతస్స ఉపకారభూతా. తతో తం హోతి అఞ్ఞథాతి తతో తం అఞ్ఞేనాకారేన హోతి. అఞ్ఞథాభావీ భవసత్తో లోకో భవమేవాభినన్దతీతి అఞ్ఞథాభావం విపరిణామం ఉపగమనేన అఞ్ఞథాభావీ హుత్వాపి భవేసు సత్తో లగ్గో లగితో పలిబుద్ధో అయం లోకో భవంయేవ అభినన్దతి. యావతా, భిక్ఖవే, ఖన్ధధాతుఆయతనన్తి, భిక్ఖవే, యత్తకం ఇదం ఖన్ధా చ ధాతుయో చ ఆయతనాని చాతి ఖన్ధధాతుఆయతనం. తమ్పి న మఞ్ఞతీతి సబ్బమ్పి న మఞ్ఞతీతి హేట్ఠా గహితమేవ సంకడ్ఢిత్వా పున దస్సేతి. ఇమస్మిం సుత్తే అట్ఠచత్తాలీసాయ ఠానేసు అరహత్తం పాపేత్వా విపస్సనా కథితా.
౧౦. దుతియసముగ్ఘాతసప్పాయసుత్తవణ్ణనా
౩౨. దసమే ఏతం మమాతిఆదీహి తీహి తీహి పదేహి తణ్హామానదిట్ఠిగాహే దస్సేత్వా తిపరివట్టనయేన దేసనా కతా. పటిపాటియా పన తీసుపి ఇమేసు సుత్తేసు సహ విపస్సనాయ చత్తారోపి మగ్గా కథితాతి.
సబ్బవగ్గో తతియో.
౪. జాతిధమ్మవగ్గవణ్ణనా
౩౩-౪౨. జాతిధమ్మవగ్గే జాతిధమ్మన్తి జాయనధమ్మం నిబ్బత్తనసభావం. జరాధమ్మన్తి జీరణసభావం. బ్యాధిధమ్మన్తి బ్యాధినో ఉప్పత్తిపచ్చయభావేన బ్యాధిసభావం. మరణధమ్మన్తి మరణసభావం. సోకధమ్మన్తి సోకస్స ఉప్పత్తిపచ్చయభావేన సోకసభావం. సంకిలేసికధమ్మన్తి సంకిలేసికసభావం. ఖయధమ్మన్తి ఖయగమనసభావం. వయధమ్మాదీసుపి ఏసేవ నయోతి.
జాతిధమ్మవగ్గో చతుత్థో.
౫. సబ్బఅనిచ్చవగ్గవణ్ణనా
౪౩-౫౨. అనిచ్చవగ్గే అభిఞ్ఞేయ్యన్తి పదే ఞాతపరిఞ్ఞా ఆగతా, ఇతరా పన ద్వే గహితాయేవాతి వేదితబ్బా. పరిఞ్ఞేయ్యపహాతబ్బపదేసుపి తీరణపహానపరిఞ్ఞావ ఆగతా, ఇతరాపి పన ద్వే గహితాయేవాతి వేదితబ్బా. సచ్ఛికాతబ్బన్తి పచ్చక్ఖం కాతబ్బం. అభిఞ్ఞాపరిఞ్ఞేయ్యన్తి ఇధాపి పహానపరిఞ్ఞా అవుత్తాపి గహితాయేవాతి వేదితబ్బా. ఉపద్దుతన్తి అనేకగ్గట్ఠేన. ఉపస్సట్ఠన్తి ఉపహతట్ఠేన. సేసం ఉత్తానమేవాతి.
సబ్బఅనిచ్చవగ్గో పఞ్చమో.
పఠమో పణ్ణాసకో.
౬. అవిజ్జావగ్గవణ్ణనా
౫౩-౬౨. అవిజ్జావగ్గే అవిజ్జాతి చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణం. విజ్జాతి అరహత్తమగ్గవిజ్జా. అనిచ్చతో జానతో పస్సతోతి దుక్ఖానత్తవసేనాపి జానతో పస్సతో పహీయతియేవ, ఇదం పన అనిచ్చవసేన కథితే బుజ్ఝనకపుగ్గలస్స అజ్ఝాసయేన వుత్తం. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. అపి చేత్థ సంయోజనాతి దస సంయోజనాని. ఆసవాతి చత్తారో ఆసవా. అనుసయాతి సత్త అనుసయా. సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞాయాతి సబ్బేసం చతున్నమ్పి ఉపాదానానం తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజాననత్థాయ. పరియాదానాయాతి ఖేపనత్థాయ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
అవిజ్జావగ్గో ఛట్ఠో.
౭. మిగజాలవగ్గో
౧. పఠమమిగజాలసుత్తవణ్ణనా
౬౩. మిగజాలవగ్గస్స పఠమే చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సితబ్బా. సోతవిఞ్ఞేయ్యాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇట్ఠాతి పరియిట్ఠా వా హోన్తు మా వా, ఇట్ఠారమ్మణభూతాతి అత్థో. కన్తాతి కమనీయా. మనాపాతి మనవడ్ఢనకా. పియరూపాతి పియజాతికా. కామూపసంహితాతి ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జమానేన కామేన ఉపసంహితా రజనీయాతి రఞ్జనీయా, రాగుప్పత్తికారణభూతాతి అత్థో. నన్దీతి తణ్హానన్దీ. సంయోగోతి సంయోజనం. నన్దిసంయోజనసంయుత్తోతి నన్దీబన్ధనేన బద్ధో. అరఞ్ఞవనపత్థానీతి అరఞ్ఞాని చ వనపత్థాని చ. తత్థ కిఞ్చాపి అభిధమ్మే నిప్పరియాయేన ‘‘నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి (విభ. ౫౨౯) వుత్తం, తథాపి యం తం ‘‘పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి (పారా. ౬౫౪) అరఞ్ఞకఙ్గనిప్ఫాదకం సేనాసనం వుత్తం, తదేవ అధిప్పేతన్తి వేదితబ్బం. వనపత్థన్తి గామన్తం అతిక్కమిత్వా మనుస్సానం అనుపచారట్ఠానం, యత్థ న కసీయతి న వపీయతి. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘వనపత్థన్తి దూరానమేతం సేనాసనానం అధివచనం. వనపత్థన్తి వనసణ్డానమేతం, వనపత్థన్తి భింసనకానమేతం, వనపత్థన్తి సలోమహంసానమేతం, వనపత్థన్తి పరియన్తానమేతం, వనపత్థన్తి అమనుస్సూపచారానం సేనాసనానమేతం అధివచన’’న్తి (విభ. ౫౩౧).
ఏత్థ చ పరియన్తానన్తి ఇమం ఏకం పరియాయం ఠపేత్వా సేసపరియాయేహి వనపత్థాని వేదితబ్బాని. పన్తానీతి పరియన్తాని అతిదూరాని. అప్పసద్దానీతి ఉదుక్ఖలముసలదారకసద్దాదీనం అభావేన అప్పసద్దాని. అప్పనిగ్ఘోసానీతి తేసం తేసం నిన్నాదమహానిగ్ఘోసస్స అభావేన అప్పనిగ్ఘోసాని. విజనవాతానీతి సఞ్చరణజనస్స సరీరవాతవిరహితాని. మనుస్సరాహస్సేయ్యకానీతి మనుస్సానం రహోకమ్మస్స అనుచ్ఛవికాని. పటిసల్లానసారుప్పానీతి నిలీయనసారుప్పాని.
౨. దుతియమిగజాలసుత్తవణ్ణనా
౬౪. దుతియే నన్దినిరోధా దుక్ఖనిరోధోతి తణ్హానన్దియా నిరోధేన వట్టదుక్ఖస్స నిరోధో.
౩-౫. పఠమసమిద్ధిమారపఞ్హాసుత్తాదివణ్ణనా
౬౫-౬౭. తతియే సమిద్ధీతి అత్తభావస్స సమిద్ధతాయ ఏవం లద్ధనామో. తస్స కిర థేరస్స అత్తభావో అభిరూపో అహోసి పాసాదికో, ఉక్ఖిత్తమాలాపుటో వియ అలఙ్కతమాలాగబ్భో వియ చ సబ్బాకారపారిపూరియా సమిద్ధో. తస్మా సమిద్ధిత్వేవ సఙ్ఖం గతో. మారోతి మరణం పుచ్ఛతి. మారపఞ్ఞత్తీతి మారోతి పఞ్ఞత్తి నామం నామధేయ్యం. అత్థి తత్థ మారో వా మారపఞ్ఞత్తి వాతి తత్థ మరణం వా మరణన్తి ఇదం నామం వా అత్థీతి దస్సేతి. చతుత్థం ఉత్తానమేవ, తథా పఞ్చమం.
౬. సమిద్ధిలోకపఞ్హాసుత్తవణ్ణనా
౬౮. ఛట్ఠే లోకోతి లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో. ఇతి మిగజాలత్థేరస్స ఆయాచనసుత్తతో పట్ఠాయ పఞ్చసుపి సుత్తేసు వట్టవివట్టమేవ కథితం.
౭. ఉపసేనఆసీవిససుత్తవణ్ణనా
౬౯. సత్తమే సీతవనేతి ఏవంనామకే సుసానవనే. సప్పసోణ్డికపబ్భారేతి సప్పఫణసదిసతాయ ఏవంలద్ధనామే పబ్భారే. ఉపసేనస్సాతి ధమ్మసేనాపతినో కనిట్ఠభాతికఉపసేనత్థేరస్స. ఆసీవిసో పతితో హోతీతి థేరో కిర కతభత్తకిచ్చో మహాచీవరం గహేత్వా లేణచ్ఛాయాయ మన్దమన్దేన వాతపానవాతేన బీజియమానో నిసీదిత్వా దుపట్టనివాసనే సూచికమ్మం కరోతి. తస్మిం ఖణే లేణచ్ఛదనే ద్వే ఆసీవిసపోతకా కీళన్తి. తేసు ఏకో పతిత్వా థేరస్స అంసకూటే అవత్థాసి. సో చ ఫుట్ఠవిసో హోతి. తస్మా పతితట్ఠానతో పట్ఠాయ థేరస్స కాయే దీపసిఖా వియ వట్టిం పరియాదియమానమేవస్స విసం ఓతిణ్ణం. థేరో విసస్స తథాగమనం దిస్వా కిఞ్చాపి తం పతితమత్తమేవ యథాపరిచ్ఛేదేన గతం, అత్తనో పన ఇద్ధిబలేన ‘‘అయం అత్తభావో లేణే మా వినస్సతూ’’తి అధిట్ఠహిత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి. పురాయం కాయో ఇధేవ వికిరతీతి యావ న వికిరతి, తావ నం బహిద్ధా నీహరథాతి అత్థో. అఞ్ఞథత్తన్తి అఞ్ఞథాభావం. ఇన్ద్రియానం వా విపరిణామన్తి చక్ఖుసోతాదీనం ఇన్ద్రియానం పకతివిజహనభావం. తత్థేవ వికిరీతి బహి నీహరిత్వా ఠపితట్ఠానే మఞ్చకస్మింయేవ వికిరి.
౮. ఉపవాణసన్దిట్ఠికసుత్తవణ్ణనా
౭౦. అట్ఠమే రూపప్పటిసంవేదీతి నీలపీతాదిభేదం ఆరమ్మణం వవత్థాపేన్తో రూపం పటిసంవిదితం కరోతి, తస్మా రూపప్పటిసంవేదీ నామ హోతి. రూపరాగప్పటిసంవేదీతి కిలేసస్స అత్థిభావేనేవ పన రూపరాగం పటిసంవిదితం కరోతి నామ, తస్మా రూపరాగప్పటిసంవేదీతి వుచ్చతి. సన్దిట్ఠికోతిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే వుత్తత్థానేవ. నో చ రూపరాగప్పటిసంవేదీతి కిలేసస్స నత్థిభావేనేవ న రూపరాగం పటిసంవిదితం కరోతి నామ, తస్మా ‘‘నో చ రూపరాగప్పటిసంవేదీ’’తి వుచ్చతి. ఇమస్మిం సుత్తే సేఖాసేఖానం పచ్చవేక్ఖణా కథితా.
౯. పఠమఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా
౭౧. నవమే ఫస్సాయతనానన్తి ఫస్సాకరానం. అవుసితన్తి అవుట్ఠం. ఆరకాతి దూరే. ఏత్థాహం, భన్తే, అనస్ససన్తి, భన్తే, అహం ఏత్థ అనస్ససిం, నట్ఠో నామ అహన్తి వదతి. భగవా – ‘‘అయం భిక్ఖు ‘అహం నామ ఇమస్మిం సాసనే నట్ఠో’తి వదతి, కిన్ను ఖ్వస్స అఞ్ఞేసు ధాతుకమ్మట్ఠాన-కసిణకమ్మట్ఠానాదీసు అభియోగో అత్థీ’’తి చిన్తేత్వా, తమ్పి అపస్సన్తో – ‘‘కతరం ను ఖో కమ్మట్ఠానం ఇమస్స సప్పాయం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేసి. తతో ‘‘ఆయతనకమ్మట్ఠానమేవ సప్పాయ’’న్తి దిస్వా తం కథేన్తో తం కిం మఞ్ఞసి భిక్ఖూతిఆదిమాహ. సాధూతి తస్స బ్యాకరణే సమ్పహంసనం. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సాతి అయమేవ వట్టదుక్ఖస్సన్తో పరిచ్ఛేదో, నిబ్బానన్తి అత్థో.
౧౦. దుతియఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా
౭౨. దసమే అనస్ససన్తి నస్ససిం, నట్ఠో నామమ్హి ఇచ్చేవ అత్థో. ఆయతిం అపునబ్భవాయాతి ఏత్థ ఆయతిం అపునబ్భవో నామ నిబ్బానం, నిబ్బానత్థాయ పహీనం భవిస్సతీతి అత్థో.
౧౧. తతియఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా
౭౩. ఏకాదసమే అనస్ససన్తి నట్ఠో, పనస్ససన్తి అతినట్ఠో. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.
మిగజాలవగ్గో సత్తమో.
౮. గిలానవగ్గో
౧-౫. పఠమగిలానసుత్తాదివణ్ణనా
౭౪-౭౮. గిలానవగ్గస్స పఠమే అముకస్మిన్తి అసుకస్మిం. అయమేవ వా పాఠో. అప్పఞ్ఞాతోతి అఞ్ఞాతో అపాకటో. నవోపి హి కోచి పఞ్ఞాతో హోతి రాహులత్థేరో వియ సుమనసామణేరో వియ చ, అయం పన నవో చేవ అపఞ్ఞాతో చ. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవాతి. తథా ఇతో పరేసు చతూసు.
౬. పఠమఅవిజ్జాపహానసుత్తవణ్ణనా
౭౯. ఛట్ఠే అనిచ్చతో జానతోతి దుక్ఖానత్తవసేన జానతోపి పహీయతియేవ, ఇదం పన అనిచ్చలక్ఖణం దస్సేత్వా వుత్తే బుజ్ఝనకస్స అజ్ఝాసయేన వుత్తం.
౭. దుతియఅవిజ్జాపహానసుత్తవణ్ణనా
౮౦. సత్తమే సబ్బే ధమ్మాతి సబ్బే తేభూమకధమ్మా. నాలం అభినివేసాయాతి అభినివేసపరామాసగ్గాహేన గణ్హితుం న యుత్తా. సబ్బనిమిత్తానీతి సబ్బాని సఙ్ఖారనిమిత్తాని. అఞ్ఞతో పస్సతీతి యథా అపరిఞ్ఞాతాభినివేసో జనో పస్సతి, తతో అఞ్ఞతో పస్సతి. అపరిఞ్ఞాతాభినివేసో హి జనో సబ్బనిమిత్తానిపి అత్తతో పస్సతి. పరిఞ్ఞాతాభినివేసో పన అనత్తతో పస్సతి, నో అత్తతోతి ఏవం ఇమస్మిం సుత్తే అనత్తలక్ఖణమేవ కథితం.
౮. సమ్బహులభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా
౮౧. అట్ఠమే ఇధ నోతి ఏత్థ నో-కారో నిపాతమత్తమేవ. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. కేవలం ఇధ దుక్ఖలక్ఖణం కథితన్తి వేదితబ్బం.
౯. లోకపఞ్హాసుత్తవణ్ణనా
౮౨. నవమే లుజ్జతీతి పలుజ్జతి భిజ్జతి. ఇధ అనిచ్చలక్ఖణం కథితం.
౧౦. ఫగ్గునపఞ్హాసుత్తవణ్ణనా
౮౩. దసమే ఛిన్నపపఞ్చేతి తణ్హాపపఞ్చస్స ఛిన్నత్తా ఛిన్నపపఞ్చే. ఛిన్నవటుమేతి తణ్హావటుమస్సేవ ఛిన్నత్తా ఛిన్నవటుమే. కిం పుచ్ఛామీతి పుచ్ఛతి? అతిక్కన్తబుద్ధేహి పరిహరితాని చక్ఖుసోతాదీని పుచ్ఛామీతి పుచ్ఛతి. అథ వా సచే మగ్గే భావితేపి అనాగతే చక్ఖుసోతాదివట్టం వడ్ఢేయ్య, తం పుచ్ఛామీతి పుచ్ఛతీతి.
గిలానవగ్గో అట్ఠమో.
౯. ఛన్నవగ్గో
౧. పలోకధమ్మసుత్తవణ్ణనా
౮౪. ఛన్నవగ్గస్స పఠమే పలోకధమ్మన్తి భిజ్జనకసభావం. ఏవమేత్థ అనిచ్చలక్ఖణమేవ కథితం.
౨. సుఞ్ఞతలోకసుత్తవణ్ణనా
౮౫. దుతియే అత్తనియేనాతి అత్తనో సన్తకేన పరిక్ఖారేన. ఏవమేత్థ అనత్తలక్ఖణమేవ కథితం.
౩. సంఖిత్తధమ్మసుత్తవణ్ణనా
౮౬. తతియం ఖన్ధియవగ్గే ఆనన్దోవాదే (సం. ని. ౩.౮౩) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౪. ఛన్నసుత్తవణ్ణనా
౮౭. చతుత్థే ఛన్నోతి ఏవంనామకో థేరో, న అభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తథేరో. పటిసల్లానాతి ఫలసమాపత్తితో. గిలానపుచ్ఛకాతి గిలానుపట్ఠాకా. గిలానుపట్ఠానం నామ బుద్ధపసత్థం బుద్ధవణ్ణితం, తస్మా ఏవమాహ. సీసవేఠం దదేయ్యాతి సీసే వేఠనం సీసవేఠం, తఞ్చ దదేయ్య. సత్థన్తి జీవితహారకసత్థం. నావకఙ్ఖామీతి న ఇచ్ఛామి. పరిచిణ్ణోతి పరిచరితో. మనాపేనాతి మనవడ్ఢనకేన కాయకమ్మాదినా. ఏత్థ చ సత్త సేఖా పరిచరన్తి నామ, అరహా పరిచారీ నామ, భగవా పరిచిణ్ణో నామ.
ఏతఞ్హి, ఆవుసో, సావకస్స పతిరూపన్తి, ఆవుసో, సావకస్స నామ ఏతం అనుచ్ఛవికం. అనుపవజ్జన్తి అప్పవత్తికం అప్పటిసన్ధికం. పుచ్ఛావుసో సారిపుత్త, సుత్వా వేదిస్సామాతి అయం సావకపవారణా నామ. ఏతం మమాతిఆదీని తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహవసేన వుత్తాని. నిరోధం దిస్వాతి ఖయవయం ఞత్వా. నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తాతి సమనుపస్సామీతి అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి సమనుపస్సామి. ఏత్తకేసు ఠానేసు ఛన్నత్థేరో సారిపుత్తత్థేరేన పుచ్ఛితం పఞ్హం అరహత్తే పక్ఖిపిత్వా కథేసి. సారిపుత్తత్థేరో పన తస్స పుథుజ్జనభావం ఞత్వాపి తం ‘‘పుథుజ్జనో’’తి వా ‘‘ఖీణాసవో’’తి వా అవత్వా తుణ్హీయేవ అహోసి. చున్దత్థేరో పనస్స పుథుజ్జనభావం సఞ్ఞాపేస్సామీతి చిన్తేత్వా ఓవాదం అదాసి.
తత్థ తస్మాతి యస్మా మారణన్తికం వేదనం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో సత్థం ఆహరామీతి వదతి, తస్మా పుథుజ్జనో ఆయస్మా, తేన ఇదమ్పి మనసికరోహీతి దీపేతి. యస్మా వా ఛన్నం ఆయతనానం నిరోధం దిస్వా చక్ఖాదీని తిణ్ణం గాహానం వసేన న సమనుపస్సామీతి వదసి. తస్మా ఇదమ్పి తస్స భగవతో సాసనం ఆయస్మతా మనసికాతబ్బన్తిపి పుథుజ్జనభావమేవ దీపేన్తో వదతి. నిచ్చకప్పన్తి నిచ్చకాలం. నిస్సితస్సాతి తణ్హామానదిట్ఠీహి నిస్సితస్స. చలితన్తి విప్ఫన్దితం హోతి. యథయిదం ఆయస్మతో ఉప్పన్నం వేదనం అధివాసేతుం అసక్కోన్తస్స ‘‘అహం వేదయామి, మమ వేదనా’’తి అప్పహీనగ్గాహస్స ఇదాని విప్ఫన్దితం హోతి, ఇమినాపి నం ‘‘పుథుజ్జనోవ త్వ’’న్తి వదతి.
పస్సద్ధీతి కాయచిత్తపస్సద్ధి, కిలేసపస్సద్ధి నామ హోతీతి అత్థో. నతియాతి తణ్హానతియా. అసతీతి భవత్థాయ ఆలయనికన్తిపరియుట్ఠానే అసతి. ఆగతిగతి న హోతీతి పటిసన్ధివసేన ఆగతి నామ, చుతివసేన గమనం నామ న హోతి. చుతూపపాతోతి చవనవసేన చుతి, ఉపపజ్జనవసేన ఉపపాతో. నేవిధ న హురం న ఉభయమన్తరేనాతి న ఇధలోకే న పరలోకే న ఉభయత్థ హోతి. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సాతి వట్టదుక్ఖకిలేసదుక్ఖస్స అయమేవ అన్తో అయం పరిచ్ఛేదో పరివటుమభావో హోతి. అయమేవ హి ఏత్థ అత్థో. యే పన ‘‘ఉభయమన్తరేనా’’తి వచనం గహేత్వా అన్తరాభవం ఇచ్ఛన్తి, తేసం వచనం నిరత్థకం. అన్తరాభవస్స హి భావో అభిధమ్మే పటిక్ఖిత్తోయేవ. ‘‘అన్తరేనా’’తి వచనం పన వికప్పన్తరదీపనం. తస్మా అయమేత్థ అత్థో – నేవ ఇధ న హురం, అపరో వికప్పో న ఉభయన్తి.
సత్థం ఆహరేసీతి జీవితహారకసత్థం ఆహరి, ఆహరిత్వా కణ్ఠనాళం ఛిన్ది. అథస్స తస్మిం ఖణే మరణభయం ఓక్కమి, గతినిమిత్తం ఉపట్ఠాసి. సో అత్తనో పుథుజ్జనభావం ఞత్వా, సంవిగ్గచిత్తో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా, సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తో అరహత్తం పత్వా, సమసీసీ హుత్వా పరినిబ్బుతో. సమ్ముఖాయేవ అనుపవజ్జతా బ్యాకతాతి కిఞ్చాపి ఇదం థేరస్స పుథుజ్జనకాలే బ్యాకరణం హోతి; ఏతేన పన బ్యాకరణేన అనన్తరాయమస్స పరినిబ్బానం అహోసి. తస్మా భగవా తదేవ బ్యాకరణం గహేత్వా కథేసి.
ఉపవజ్జకులానీతి ఉపసఙ్కమితబ్బకులాని. ఇమినా థేరో, ‘‘భన్తే, ఏవం ఉపట్ఠాకేసు చ ఉపట్ఠాయికాసు చ విజ్జమానాసు సో భిక్ఖు తుమ్హాకం సాసనే పరినిబ్బాయిస్సతీ’’తి పుబ్బభాగపటిపత్తియం కులసంసగ్గదోసం దస్సేన్తో పుచ్ఛతి. అథస్స భగవా కులేసు సంసగ్గాభావం దీపేన్తో హోన్తి హేతే సారిపుత్తాతిఆదిమాహ. ఇమస్మిం కిర ఠానే థేరస్స కులేసు అసంసట్ఠభావో పాకటో అహోసి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ.
౫-౬. పుణ్ణసుత్తాదివణ్ణనా
౮౮-౮౯. పఞ్చమే తఞ్చేతి తం చక్ఖుఞ్చేవ రూపఞ్చ. నన్దిసముదయా దుక్ఖసముదయోతి తణ్హాయ సమోధానేన పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖస్స సమోధానం హోతి. ఇతి ఛసు ద్వారేసు ‘‘నన్దిసముదయా దుక్ఖసముదయో’’తి ఇమినా ద్విన్నం సచ్చానం వసేన వట్టం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేసి. దుతియనయే నిరోధో మగ్గోతి ద్విన్నం సచ్చానం వసేన వివట్టం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేసి. ఇమినా త్వం పుణ్ణాతి పాటియేక్కో అనుసన్ధి. ఏవం తావ వట్టవివట్టవసేన దేసనం అరహత్తే పక్ఖిపిత్వా ఇదాని పుణ్ణత్థేరం సత్తసు ఠానేసు సీహనాదం నదాపేతుం ఇమినా త్వన్తిఆదిమాహ.
చణ్డాతి దుట్ఠా కిబ్బిసా. ఫరుసాతి కక్ఖళా అక్కోసిస్సన్తీతి దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసిస్సన్తి. పరిభాసిస్సన్తీతి ‘‘కిం సమణో నామ త్వం, ఇదఞ్చిదఞ్చ తే కరిస్సామా’’తి తజ్జేస్సన్తి. ఏవమేత్థాతి ఏవం మయ్హం ఏత్థ భవిస్సతి. దణ్డేనాతి చతుహత్థదణ్డేన వా ఖదిరదణ్డేన వా ఘటికముగ్గరేన వా. సత్థేనాతి ఏకతోధారాదినా సత్థేన. సత్థహారకం పరియేసన్తీతి జీవితహారకసత్థం పరియేసన్తి. ఇదం థేరో తతియపారాజికవత్థుస్మిం అసుభకథం సుత్వా అత్తభావేన జిగుచ్ఛన్తానం భిక్ఖూనం సత్థహారకపరియేసనం సన్ధాయాహ. దమూపసమేనాతి ఏత్థ దమోతి ఇన్ద్రియసంవరాదీనం ఏతం నామం.
‘‘సచ్చేన దన్తో దమసా ఉపేతో,
వేదన్తగూ వుసితబ్రహ్మచరియో’’తి. (సం. ని. ౧.౧౯౫; సు. ని. ౪౬౭) –
ఏత్థ హి ఇన్ద్రియసంవరో దమోతి వుత్తో. ‘‘యది సచ్చా దమా చాగా, ఖన్త్యా భియ్యోధ విజ్జతీ’’తి (సు. ని. ౧౯౧; సం. ని. ౧.౨౪౬) ఏత్థ పఞ్ఞా దమోతి వుత్తా. ‘‘దానేన దమేన సంయమేన సచ్చవజ్జేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౫; మ. ని. ౨.౨౨౬) ఏత్థ ఉపోసథకమ్మం దమోతి వుత్తం. ఇమస్మిం పన సుత్తే ఖన్తి దమోతి వేదితబ్బో. ఉపసమోతి తస్సేవ వేవచనం.
అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణోతి కో పనేస పుణ్ణో, కస్మా చ పనేత్థ గన్తుకామో అహోసీతి? సునాపరన్తవాసికో ఏవ ఏస, సావత్థియం పన అసప్పాయవిహారం సల్లక్ఖేత్వా తత్థ గన్తుకామో అహోసి.
తత్రాయం అనుప్పుబ్బికథా – సునాపరన్తరట్ఠే కిర ఏకస్మిం వాణిజగామే ఏతే ద్వే భాతరో. తేసు కదాచి జేట్ఠో పఞ్చ సకటసతాని గహేత్వా జనపదం గన్త్వా భణ్డం ఆహరతి, కదాచి కనిట్ఠో. ఇమస్మిం పన సమయే కనిట్ఠం ఘరే ఠపేత్వా, జేట్ఠభాతికో పఞ్చ సకటసతాని గహేత్వా, జనపదచారికం చరన్తో అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా, జేతవనస్స నాతిదూరే సకటసత్థం నివేసేత్వా భుత్తపాతరాసో పరిజనపరివుతో ఫాసుకట్ఠానే నిసీది.
తేన చ సమయేన సావత్థివాసినో భుత్తపాతరాసా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ సుద్ధుత్తరాసఙ్గా గన్ధపుప్ఫాదిహత్థా యేన బుద్ధో, యేన ధమ్మో, యేన సఙ్ఘో, తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా హుత్వా, దక్ఖిణద్వారేన నిక్ఖమిత్వా జేతవనం గచ్ఛన్తి. సో తే దిస్వా ‘‘కహం ఇమే గచ్ఛన్తీ’’తి ఏకం మనుస్సం పుచ్ఛి. కిం త్వం, అయ్యో, న జానాసి? లోకే బుద్ధధమ్మసఙ్ఘరతనాని నామ ఉప్పన్నాని, ఇచ్చేసో మహాజనో సత్థు సన్తికం ధమ్మకథం సోతుం గచ్ఛతీతి. తస్స ‘‘బుద్ధో’’తి వచనం ఛవిచమ్మాదీని ఛిన్దిత్వా అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ అట్ఠాసి. సో అత్తనో పరిజనపరివుతో తాయ పరిసాయ సద్ధిం విహారం గన్త్వా, సత్థు మధురస్సరేన ధమ్మం దేసేన్తస్స పరిసపరియన్తే ఠితో, ధమ్మం సుత్వా పబ్బజ్జాయ చిత్తం ఉప్పాదేసి. అథ తథాగతేన కాలం విదిత్వా పరిసాయ ఉయ్యోజితాయ సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా, వన్దిత్వా, స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా, దుతియదివసే మణ్డపం కారేత్వా, ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా, బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా, భుత్తపాతరాసో ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ భణ్డాగారికం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘ఏత్తకం ధనం విస్సజ్జితం, ఏత్తకం ధనం న విస్సజ్జిత’’న్తి సబ్బం ఆచిక్ఖిత్వా, ‘‘ఇమం సాపతేయ్యం మయ్హం కనిట్ఠస్స దేహీ’’తి సబ్బం నియ్యాతేత్వా, సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా, కమ్మట్ఠానపరాయణో అహోసి.
అథస్స కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తస్స కమ్మట్ఠానం న ఉపట్ఠాతి. తతో చిన్తేసి – ‘‘అయం జనపదో మయ్హం అసప్పాయో, యంనూనాహం సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సకరట్ఠమేవ గచ్ఛేయ్య’’న్తి. అథ పుబ్బణ్హసమయే పిణ్డాయ చరిత్వా, సాయన్హే పటిసల్లానా వుట్ఠహిత్వా, భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా, కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా, సత్త సీహనాదే నదిత్వా, పక్కామి. తేన వుత్తం, ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో…పే… విహరతీ’’తి.
కత్థ పనాయం విహాసీతి? చతూసు ఠానేసు విహాసి. సునాపరన్తరట్ఠం తావ పవిసిత్వా చ అబ్బుహత్థపబ్బతం నామ పత్వా వాణిజగామం పిణ్డాయ పావిసి. అథ నం కనిట్ఠభాతా సఞ్జానిత్వా భిక్ఖం దత్వా, ‘‘భన్తే, అఞ్ఞత్థ అగన్త్వా ఇధేవ వసథా’’తి పటిఞ్ఞం కారేత్వా తత్థేవ వసాపేసి.
తతో సముద్దగిరివిహారం నామ అగమాసి. తత్థ అయకన్తపాసాణేహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా కతచఙ్కమో అత్థి, కోచి తం చఙ్కమితుం సమత్థో నామ నత్థి. తత్థ సముద్దవీచియో ఆగన్త్వా అయకన్తపాసాణేసు పహరిత్వా మహాసద్దం కరోన్తి. థేరో ‘‘కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తానం ఫాసువిహారో హోతూ’’తి సముద్దం నిస్సద్దం కత్వా అధిట్ఠాసి.
తతో మాతులగిరిం నామ అగమాసి. తత్థపి సకుణసఙ్ఘో ఉస్సన్నో రత్తిఞ్చ దివా చ సద్దో ఏకాబద్ధోవ అహోసి. థేరో ‘‘ఇదం ఠానం న ఫాసుక’’న్తి తతో మకులకారామవిహారం నామ గతో. సో వాణిజగామస్స నాతిదూరో నచ్చాసన్నో గమనాగమనసమ్పన్నో వివిత్తో అప్పసద్దో. థేరో ‘‘ఇమం ఠానం ఫాసుక’’న్తి తత్థ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానచఙ్కమనాదీని కారేత్వా వస్సం ఉపగచ్ఛి. ఏవం చతూసు ఠానేసు విహాసి.
అథేకదివసం తస్మింయేవ అన్తోవస్సే పఞ్చ వాణిజసతాని ‘‘పరసముద్దం గచ్ఛామా’’తి నావాయ భణ్డం పక్ఖిపింసు. నావారోహనదివసే థేరస్స కనిట్ఠభాతా థేరం భోజేత్వా, థేరస్స సన్తికే సిక్ఖాపదాని గహేత్వా, వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, సముద్దో నామ అసద్ధేయ్యో అనేకన్తరాయో, అమ్హే ఆవజ్జేయ్యాథా’’తి వత్వా నావం ఆరుహి. నావా ఉత్తమజవేన గచ్ఛమానా అఞ్ఞతరం దీపకం పాపుణి. మనుస్సా ‘‘పాతరాసం కరిస్సామా’’తి దీపకే ఉత్తిణ్ణా. తస్మిం పన దీపకే అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థి, చన్దనవనమేవ అహోసి.
అథేకో వాసియా రుక్ఖం ఆకోటేత్వా లోహితచన్దనభావం ఞత్వా ఆహ – ‘‘భో, మయం లాభత్థాయ పరసముద్దం గచ్ఛామ, ఇతో చ ఉత్తరి లాభో నామ నత్థి, చతురఙ్గులమత్తా ఘటికా సతసహస్సం అగ్ఘతి. హారేతబ్బయుత్తకం భణ్డం హారేత్వా చన్దనస్స పూరేస్సామా’’తి తే తథా కరింసు. చన్దనవనే అధివత్థా అమనుస్సా కుజ్ఝిత్వా, ‘‘ఇమేహి అమ్హాకం చన్దనవనం నాసితం ఘాతేస్సామ నే’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘ఇధేవ ఘాతితేసు సబ్బం ఏకకుణపం భవిస్సతి, సముద్దమజ్ఝే నేసం నావం ఓసీదేస్సామా’’తి ఆహంసు. అథ నేసం నావం ఆరుయ్హ ముహుత్తం గతకాలేయేవ ఉప్పాతికం ఉట్ఠపేత్వా సయమ్పి తే అమనుస్సా భయానకాని రూపాని దస్సయింసు. భీతా మనుస్సా అత్తనో అత్తనో దేవతానం నమస్సన్తి. థేరస్స కనిట్ఠో చూళపుణ్ణకుటుమ్బికో ‘‘మయ్హం భాతా అవస్సయో హోతూ’’తి థేరస్స నమస్సమానో అట్ఠాసి.
థేరోపి కిర తస్మింయేవ ఖణే ఆవజ్జేత్వా, తేసం బ్యసనుప్పత్తిం ఞత్వా, వేహాసం ఉప్పతిత్వా, అభిముఖో అట్ఠాసి. అమనుస్సా థేరం దిస్వావ ‘‘అయ్యో పుణ్ణత్థేరో ఏతీ’’తి అపక్కమింసు, ఉప్పాతికం సన్నిసీది. థేరో ‘‘మా భాయథా’’తి తే అస్సాసేత్వా ‘‘కహం గన్తుకామత్థా’’తి పుచ్ఛి. భన్తే, అమ్హాకం సకట్ఠానమేవ గచ్ఛామాతి. థేరో నావఙ్గణే అక్కమిత్వా ‘‘ఏతేసం ఇచ్ఛితట్ఠానం గచ్ఛతూ’’తి అధిట్ఠాసి. వాణిజా సకట్ఠానం గన్త్వా, తం పవత్తిం పుత్తదారస్స ఆరోచేత్వా, ‘‘ఏథ థేరం సరణం గచ్ఛామా’’తి పఞ్చసతాపి అత్తనో పఞ్చహి మాతుగామసతేహి సద్ధిం తీసు సరణేసు పతిట్ఠాయ ఉపాసకత్తం పటివేదేసుం. తతో నావాయ భణ్డం ఓతారేత్వా థేరస్స ఏకం కోట్ఠాసం కత్వా, ‘‘అయం, భన్తే, తుమ్హాకం కోట్ఠాసో’’తి ఆహంసు. థేరో మయ్హం విసుం కోట్ఠాసకిచ్చం నత్థి. సత్థా పన తుమ్హేహి దిట్ఠపుబ్బోతి. న దిట్ఠపుబ్బో, భన్తేతి. తేన హి ఇమినా సత్థు మణ్డలమాళం కరోథ. ఏవం సత్థారం పస్సిస్సథాతి. తే సాధు, భన్తేతి. తేన చ కోట్ఠాసేన అత్తనో చ కోట్ఠాసేహి మణ్డలమాళం కాతుం ఆరభింసు.
సత్థాపి కిర తం ఆరద్ధకాలతో పట్ఠాయ పరిభోగం అకాసి. ఆరక్ఖమనుస్సా రత్తిం ఓభాసం దిస్వా, ‘‘మహేసక్ఖా దేవతా అత్థీ’’తి సఞ్ఞం కరింసు. ఉపాసకా మణ్డలమాళఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ సేనాసనాని నిట్ఠాపేత్వా దానసమ్భారం సజ్జేత్వా, ‘‘కతం, భన్తే, అమ్హేహి అత్తనో కిచ్చం, సత్థారం పక్కోసథా’’తి థేరస్స ఆరోచేసుం. థేరో సాయన్హసమయే ఇద్ధియా సావత్థిం గన్త్వా, ‘‘భన్తే, వాణిజగామవాసినో తుమ్హే దట్ఠుకామా, తేసం అనుకమ్పం కరోథా’’తి భగవన్తం యాచి. భగవా అధివాసేసి. థేరో సకట్ఠానమేవ పచ్చాగతో.
భగవాపి ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి, ‘‘ఆనన్ద, స్వే సునాపరన్తే వాణిజగామే పిణ్డాయ చరిస్సామ, త్వం ఏకూనపఞ్చసతానం భిక్ఖూనం సలాకం దేహీ’’తి. థేరో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స తమత్థం ఆరోచేత్వా, ‘‘ఆకాసచారీ భిక్ఖూ సలాకం గణ్హన్తూ’’తి ఆహ. తందివసం కుణ్డధానత్థేరో పఠమం సలాకం అగ్గహేసి. వాణిజగామవాసినోపి ‘‘స్వే కిర సత్థా ఆగమిస్సతీ’’తి గామమజ్ఝే మణ్డపం కత్వా దానగ్గం సజ్జయింసు. భగవా పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా, గన్ధకుటిం పవిసిత్వా, ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా, నిసీది. సక్కస్స పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హం అహోసి. సో ‘‘కిం ఇద’’న్తి ఆవజ్జేత్వా సత్థు సునాపరన్తగమనం దిస్వా, విస్సకమ్మం ఆమన్తేసి, ‘‘తాత, అజ్జ భగవా తింసమత్తాని యోజనసతాని పిణ్డచారం గమిస్సతి. పఞ్చ కూటాగారసతాని మాపేత్వా జేతవనద్వారకోట్ఠకమత్థకే గమనసజ్జాని కత్వా ఠపేహీ’’తి. సో తథా అకాసి. భగవతో కూటాగారం చతుముఖం అహోసి, ద్విన్నం అగ్గసావకానం ద్విముఖాని, సేసాని ఏకముఖాని, సత్థా గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా పటిపాటియా ఠపితకూటాగారేసు ధురకూటాగారం పావిసి. ద్వే అగ్గసావకే ఆదిం కత్వా ఏకూనపఞ్చభిక్ఖుసతానిపి కూటాగారగతాని అహేసుం. ఏకం తుచ్ఛం కూటాగారం అహోసి, పఞ్చపి కూటాగారసతాని ఆకాసే ఉప్పత్తింసు.
సత్థా సచ్చబన్ధపబ్బతం నామ పత్వా కూటాగారం ఆకాసే ఠపేసి. తస్మిం పబ్బతే సచ్చబన్ధో నామ మిచ్ఛాదిట్ఠికతాపసో మహాజనం మిచ్ఛాదిట్ఠిం ఉగ్గణ్హాపేన్తో లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో హుత్వా వసతి, అబ్భన్తరే చస్స అన్తోచాటియం పదీపో వియ అరహత్తఫలస్స ఉపనిస్సయో జలతి. తం దిస్వా ‘‘ధమ్మమస్స కథేస్సామీ’’తి గన్త్వా ధమ్మం దేసేసి. తాపసో దేసనాపరియోసానే అరహత్తం పాపుణి. మగ్గేనేవస్స అభిఞ్ఞా ఆగతా. సో ఏహిభిక్ఖు హుత్వా ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరో తుచ్ఛకూటాగారం పావిసి.
భగవా కూటాగారగతేహి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం వాణిజగామం గన్త్వా, కూటాగారాని అదిస్సమానకాని కత్వా, వాణిజగామం పావిసి. వాణిజా బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా సత్థారం మకులకారామం నయింసు. సత్థా మణ్డలమాళం పావిసి. మహాజనో యావ సత్థా భత్తదరథం పటిప్పస్సమ్భేతి, తావ పాతరాసం కత్వా ఉపోసథఙ్గాని సమాదాయ బహుం గన్ధఞ్చ పుప్ఫఞ్చ ఆదాయ ధమ్మస్సవనత్థాయ ఆరామం పచ్చాగమాసి. సత్థా ధమ్మం దేసేసి. మహాజనస్స బన్ధనమోక్ఖో జాతో, మహన్తం బుద్ధకోలాహలం అహోసి.
సత్థా మహాజనస్స సఙ్గహత్థాయ సత్తాహం తత్థేవ వసి, అరుణం పన మహాగన్ధకుటియంయేవ ఉట్ఠపేసి. సత్తాహమ్పి ధమ్మదేసనాపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. తత్థ సత్తాహం వసిత్వా, వాణిజగామే పిణ్డాయ చరిత్వా, ‘‘త్వం ఇధేవ వసాహీ’’తి పుణ్ణత్థేరం నివత్తేత్వా అన్తరే నమ్మదానదీ నామ అత్థి, తస్సా తీరం అగమాసి. నమ్మదా నాగరాజా సత్థు పచ్చుగ్గమనం కత్వా, నాగభవనం పవేసేత్వా, తిణ్ణం రతనానం సక్కారం అకాసి. సత్థా తస్స ధమ్మం కథేత్వా నాగభవనా నిక్ఖమి. సో ‘‘మయ్హం, భన్తే, పరిచరితబ్బం దేథా’’తి యాచి. భగవా నమ్మదానదీతీరే పదచేతియం దస్సేసి. తం వీచీసు ఆగతాసు పిధీయతి, గతాసు వివరీయతి. మహాసక్కారపత్తం అహోసి. సత్థా తతో నిక్ఖమిత్వా సచ్చబన్ధపబ్బతం గన్త్వా సచ్చబన్ధం ఆహ – ‘‘తయా మహాజనో అపాయమగ్గే ఓతారితో. త్వం ఇధేవ వసిత్వా, ఏతేసం లద్ధిం విస్సజ్జాపేత్వా, నిబ్బానమగ్గే పతిట్ఠాపేహీ’’తి. సోపి పరిచరితబ్బం యాచి. సత్థా ఘనపిట్ఠిపాసాణే అల్లమత్తికపిణ్డమ్హి లఞ్ఛనం వియ పదచేతియం దస్సేసి. తతో జేతవనమేవ గతో. ఏతమత్థం సన్ధాయ తేనేవ అన్తరవస్సేనాతిఆది వుత్తం.
పరినిబ్బాయీతి అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి. మహాజనో థేరస్స సత్త దివసాని సరీరపూజం కత్వా, బహూని గన్ధకట్ఠాని సమోధానేత్వా, సరీరం ఝాపేత్వా ధాతుయో ఆదాయ చేతియం అకాసి. సమ్బహులా భిక్ఖూతి థేరస్స ఆళాహనట్ఠానే ఠితభిక్ఖూ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ.
౭-౮. పఠమఏజాసుత్తాదివణ్ణనా
౯౦-౯౧. సత్తమే ఏజాతి తణ్హా. సా హి చలనట్ఠేన ఏజాతి వుచ్చతి. సావ ఆబాధనట్ఠేన రోగో, అన్తో దుస్సనట్ఠేన గణ్డో, నికన్తనట్ఠేన సల్లం. తస్మాతి యస్మా ఏజా రోగో చేవ గణ్డో చ సల్లఞ్చ, తస్మా. చక్ఖుం న మఞ్ఞేయ్యాతిఆది వుత్తనయమేవ, ఇధాపి సబ్బం హేట్ఠా గహితమేవ సంకడ్ఢిత్వా దస్సితం. అట్ఠమం వుత్తనయమేవ.
౯-౧౦. పఠమద్వయసుత్తాదివణ్ణనా
౯౨-౯౩. నవమే ద్వయన్తి ద్వే ద్వే కోట్ఠాసే. దసమే ఇత్థేతం ద్వయన్తి ఏవమేతం ద్వయం. చలఞ్చేవ బ్యథఞ్చాతి అత్తనో సభావేన అసణ్ఠహనతో చలతి చేవ బ్యథతి చ. యోపి హేతు యోపి పచ్చయోతి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స వత్థారమ్మణం హేతు చేవ పచ్చయో చ. కుతో నిచ్చం భవిస్సతీతి కేన కారణేన నిచ్చం భవిస్సతి. యథా పన దాసస్స దాసియా కుచ్ఛిస్మిం జాతో పుత్తో పరోవ దాసో హోతి, ఏవం అనిచ్చమేవ హోతీతి అత్థో. సఙ్గతీతి సహగతి. సన్నిపాతోతి ఏకతో సన్నిపతనం. సమవాయోతి ఏకతో సమాగమో. అయం వుచ్చతి చక్ఖుసమ్ఫస్సోతి ఇమినా సఙ్గతిసన్నిపాతసమవాయసఙ్ఖాతేన పచ్చయేన ఉప్పన్నత్తా పచ్చయనామేనేవ సఙ్గతి సన్నిపాతో సమవాయోతి అయం వుచ్చతి చక్ఖుసమ్ఫస్సో.
సోపి హేతూతి ఫస్సస్స వత్థు ఆరమ్మణం సహజాతా తయో ఖన్ధాతి అయం హేతు. ఫుట్ఠోతి ఉపయోగత్థే పచ్చత్తం, ఫస్సేన ఫుట్ఠమేవ గోచరం వేదనా వేదేతి, చేతనా చేతేతి, సఞ్ఞా సఞ్జానాతీతి అత్థో. ఫుట్ఠోతి వా ఫస్ససమఙ్గీపుగ్గలో, ఫస్సేన ఫుట్ఠారమ్మణమేవ వేదనాదీహి వేదేతి చేతేతి సఞ్జానాతీతిపి వుత్తం హోతి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే సమతింసక్ఖన్ధా కథితా హోన్తి. కథం? చక్ఖుద్వారే తావ వత్థు చేవ ఆరమ్మణఞ్చ రూపక్ఖన్ధో, ఫుట్ఠో వేదేతీతి వేదనాక్ఖన్ధో, చేతేతీతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, సఞ్జానాతీతి సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, విజానాతీతి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. మనోద్వారేపి హి వత్థురూపం ఏకన్తతో రూపక్ఖన్ధో, రూపే పన ఆరమ్మణే సతి ఆరమ్మణమ్పి రూపక్ఖన్ధోతి ఛ పఞ్చకాతింస హోన్తి. సఙ్ఖేపేన పనేతే ఛసుపి ద్వారేసు పఞ్చేవ ఖన్ధాతి సపచ్చయే పఞ్చక్ఖన్ధే అనిచ్చాతి విత్థారేత్వా వుచ్చమానే బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన ఇదం సుత్తం దేసితన్తి.
ఛన్నవగ్గో నవమో.
౧౦. సళవగ్గో
౧. అదన్తఅగుత్తవణ్ణనా
౯౪. సళవగ్గస్స పఠమే అదన్తాతి అదమితా. అగుత్తాతి అగోపితా. అరక్ఖితాతి న రక్ఖితా. అసంవుతాతి అపిహితా. దుక్ఖాధివాహా హోన్తీతి నేరయికాదిభేదం అధికదుక్ఖం ఆవహనకా హోన్తి. సుఖాధివాహా హోన్తీతి ఝానమగ్గఫలపభేదం అధికసుఖం ఆవహనకా హోన్తి. అధివహాతిపి పాఠో, ఏసేవత్థో.