౮. కింసుకోపమసుత్తవణ్ణనా

౨౪౫. అట్ఠమే దస్సనన్తి పఠమమగ్గస్సేతం అధివచనం. పఠమమగ్గో హి కిలేసపహానకిచ్చం సాధేన్తో పఠమం నిబ్బానం పస్సతి, తస్మా దస్సనన్తి వుచ్చతి. గోత్రభుఞాణం పన కిఞ్చాపి మగ్గతో పఠమతరం పస్సతి, పస్సిత్వా పన కత్తబ్బకిచ్చస్స కిలేసపహానస్స అభావేన న దస్సనన్తి వుచ్చతి. అపిచ చత్తారోపి మగ్గా దస్సనమేవ. కస్మా? సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే దస్సనం విసుజ్ఝతి, ఫలక్ఖణే విసుద్ధం. సకదాగామిఅనాగామిఅరహత్తమగ్గక్ఖణే విసుజ్ఝతి, ఫలక్ఖణే విసుద్ధన్తి ఏవం కథేన్తానం భిక్ఖూనం సుత్వా సో భిక్ఖు ‘‘అహమ్పి దస్సనం విసోధేత్వా అరహత్తఫలే పతిట్ఠితో దస్సనవిసుద్ధికం నిబ్బానం సచ్ఛికత్వా విహరిస్సామీ’’తి తం భిక్ఖుం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం పుచ్ఛి. సో ఫస్సాయతనకమ్మట్ఠానికో ఛన్నం ఫస్సాయతనానం వసేన రూపారూపధమ్మే పరిగ్గహేత్వా అరహత్తం పత్తో. ఏత్థ హి పురిమాని పఞ్చ ఆయతనాని రూపం, మనాయతనం అరూపం. ఇతి సో అత్తనా అధిగతమగ్గమేవ కథేసి.

అసన్తుట్ఠోతి పదేససఙ్ఖారేసు ఠత్వా కథితత్తా అసన్తుట్ఠో. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అయం పదేససఙ్ఖారేసు ఠత్వా కథేసి. సక్కా ను ఖో పదేససఙ్ఖారేసు ఠత్వా దస్సనవిసుద్ధికం నిబ్బానం పాపుణితు’’న్తి? తతో నం పుచ్ఛి – ‘‘ఆవుసో, త్వంయేవ ను ఖో ఇదం దస్సనవిసుద్ధికం నిబ్బానం జానాసి, ఉదాహు అఞ్ఞేపి జానన్తా అత్థీ’’తి. అత్థావుసో, అసుకవిహారే అసుకత్థేరో నామాతి. సో తమ్పి ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి. ఏతేనుపాయేన అఞ్ఞమ్పి అఞ్ఞమ్పీతి.

ఏత్థ చ దుతియో పఞ్చక్ఖన్ధకమ్మట్ఠానికో రూపక్ఖన్ధవసేన రూపం, సేసక్ఖన్ధవసేన నామన్తి నామరూపం వవత్థపేత్వా అనుక్కమేన అరహత్తం పత్తో. తస్మా సోపి అత్తనా అధిగతమగ్గమేవ కథేసి. అయం పన ‘‘ఇమేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం న సమేతి, పఠమేన సప్పదేససఙ్ఖారేసు ఠత్వావ కథితం, ఇమినా నిప్పదేసేసూ’’తి అసన్తుట్ఠో హుత్వా తథేవ తం పుచ్ఛిత్వా పక్కామి.

తతియో మహాభూతకమ్మట్ఠానికో చత్తారి మహాభూతాని సఙ్ఖేపతో చ విత్థారతో చ పరిగ్గహేత్వా అరహత్తం పత్తో, తస్మా అయమ్పి అత్తనా అధిగతమగ్గమేవ కథేసి. అయం పన ‘‘ఇమేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం న సమేతి, పఠమేన సప్పదేససఙ్ఖారేసు ఠత్వా కథితం, దుతియేన నిప్పదేసేసు, తతియేన అతిసప్పదేసేసూ’’తి అసన్తుట్ఠో హుత్వా తథేవ తం పుచ్ఛిత్వా పక్కామి.

చతుత్థో తేభూమకకమ్మట్ఠానికో. తస్స కిర సమప్పవత్తా ధాతుయో అహేసుం, కల్లసరీరం బలపత్తం, కమ్మట్ఠానానిపిస్స సబ్బానేవ సప్పాయాని, అతీతా వా సఙ్ఖారా హోన్తు అనాగతా వా పచ్చుప్పన్నా వా కామావచరా వా రూపావచరా వా అరూపావచరా వా, సబ్బేపి సప్పాయావ. అసప్పాయకమ్మట్ఠానం నామ నత్థి. కాలేసుపి పురేభత్తం వా హోతు పచ్ఛాభత్తం వా పఠమయామాదయో వా, అసప్పాయో కాలో నామ నత్థి. యథా నామ చారిభూమిం ఓతిణ్ణో మహాహత్థీ హత్థేన గహేతబ్బం హత్థేనేవ లుఞ్చిత్వా గణ్హాతి, పాదేహి పహరిత్వా గహేతబ్బం పాదేహి పహరిత్వా గణ్హాతి, ఏవమేవ సకలే తేభూమకధమ్మే కలాపగ్గాహేన గహేత్వా సమ్మసన్తో అరహత్తం పత్తో, తస్మా ఏసోపి అత్తనా అధిగతమగ్గమేవ కథేసి. అయం పన ‘‘ఇమేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం న సమేతి. పఠమేన సప్పదేససఙ్ఖారేసు ఠత్వా కథితం, దుతియేన నిప్పదేసేసు, పున తతియేన సప్పదేసేసు, చతుత్థేన నిప్పదేసేసుయేవా’’తి అసన్తుట్ఠో హుత్వా తం పుచ్ఛి – ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, ఇదం దస్సనవిసుద్ధికం నిబ్బానం తుమ్హేహి అత్తనోవ ధమ్మతాయ ఞాతం, ఉదాహు కేనచి వో అక్ఖాత’’న్తి? ఆవుసో, మయం కిం జానామ? అత్థి పన సదేవకే లోకే సమ్మాసమ్బుద్ధో, తం నిస్సాయేతం అమ్హేహి ఞాతన్తి. సో చిన్తేసి – ‘‘ఇమే భిక్ఖూ మయ్హం అజ్ఝాసయం గహేత్వా కథేతుం న సక్కోన్తి, అహం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధమేవ పుచ్ఛిత్వా నిక్కఙ్ఖో భవిస్సామీ’’తి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి.

భగవా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘యేహి తే పఞ్హో కథితో, తే చత్తారోపి ఖీణాసవా, సుకథితం తేహి, త్వం పన అత్తనో అన్ధబాలతాయ తం న సల్లక్ఖేసీ’’తి న ఏవం విహేసేసి. కారకభావం పనస్స ఞత్వా ‘‘అత్థగవేసకో ఏస, ధమ్మదేసనాయ ఏవ నం బుజ్ఝాపేస్సామీ’’తి కింసుకోపమం ఆహరి. తత్థ భూతం వత్థుం కత్వా ఏవమత్థో విభావేతబ్బో – ఏకస్మిం కిర మహానగరే ఏకో సబ్బగన్థధరో బ్రాహ్మణవేజ్జో పణ్డితో పటివసతి. అథేకో నగరస్స పాచీనద్వారగామవాసీ పణ్డురోగపురిసో తస్స సన్తికం ఆగన్త్వా తం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. వేజ్జపణ్డితో తేన సద్ధిం సమ్మోదిత్వా ‘‘కేనత్థేన ఆగతోసి భద్రముఖా’’తి, పుచ్ఛి. రోగేనమ్హి, అయ్య, ఉపద్దుతో, భేసజ్జం మే కథేహీతి. తేన హి, భో, గచ్ఛ, కింసుకరుక్ఖం ఛిన్దిత్వా, సోసేత్వా ఝాపేత్వా, తస్స ఖారోదకం గహేత్వా ఇమినా చిమినా చ భేసజ్జేన యోజేత్వా, అరిట్ఠం కత్వా పివ, తేన తే ఫాసుకం భవిస్సతీతి. సో తథా కత్వా నిరోగో బలవా పాసాదికో జాతో.

అథఞ్ఞో దక్ఖిణద్వారగామవాసీ పురిసో తేనేవ రోగేన ఆతురో ‘‘అసుకో కిర భేసజ్జం కత్వా అరోగో జాతో’’తి సుత్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘కేన తే, సమ్మ, ఫాసుకం జాత’’న్తి. కింసుకారిట్ఠేన నామ, గచ్ఛ త్వమ్పి కరోహీతి. సోపి తథా కత్వా తాదిసోవ జాతో.

అథఞ్ఞో పచ్ఛిమద్వారగామవాసీ…పే… ఉత్తరద్వారగామవాసీ పురిసో తేనేవ రోగేన ఆతురో ‘‘అసుకో కిర భేసజ్జం కత్వా అరోగో జాతో’’తి తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి ‘‘కేన తే, సమ్మ, ఫాసుకం జాత’’న్తి? కింసుకారిట్ఠేన నామ, గచ్ఛ త్వమ్పి కరోహీతి. సోపి తథా కత్వా తాదిసోవ జాతో.

అథఞ్ఞో పచ్చన్తవాసీ అదిట్ఠపుబ్బకింసుకో ఏకో పురిసో తేనేవ రోగేన ఆతురో చిరం తాని తాని భేసజ్జాని కత్వా రోగే అవూపసమమానే ‘‘అసుకో కిర నగరస్స పాచీనద్వారగామవాసీ పురిసో భేసజ్జం కత్వా అరోగో జాతో’’తి సుత్వా ‘‘గచ్ఛామహమ్పి, తేన కతభేసజ్జం కరిస్సామీ’’తి దణ్డమోలుబ్భ అనుపుబ్బేన తస్స సన్తికం గన్త్వా, ‘‘కేన తే, సమ్మ, ఫాసుకం జాత’’న్తి పుచ్ఛి. కింసుకారిట్ఠేన సమ్మాతి. కీదిసో పన సో కింసుకోతి. ఝాపితగామే ఠితఝామథూణో వియాతి. ఇతి సో పురిసో అత్తనా దిట్ఠాకారేనవ కింసుకం ఆచిక్ఖి. తేన హి దిట్ఠకాలే కింసుకో పతితపత్తో ఖాణుకకాలే దిట్ఠత్తా తాదిసోవ హోతి.

సో పన పురిసో సుతమఙ్గలికత్తా ‘‘అయం ‘ఝాపితగామే ఝామథూణో వియా’తి ఆహ, అమఙ్గలమేతం. ఏతస్మిఞ్హి మే భేసజ్జే కతేపి రోగో న వూపసమిస్సతీ’’తి తస్స వేయ్యాకరణేన అసన్తుట్ఠో తం పుచ్ఛి – ‘‘కిం ను ఖో, భో, త్వఞ్ఞేవ కింసుకం జానాసి, ఉదాహు అఞ్ఞోపి అత్థీ’’తి. అత్థి, భో, దక్ఖిణద్వారగామే అసుకో నామాతి. సో తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి, స్వాస్స పుప్ఫితకాలే దిట్ఠత్తా అత్తనో దస్సనానురూపేన ‘‘లోహితకో కింసుకో’’తి ఆహ. సో ‘‘అయం పురిమేన విరుద్ధం ఆహ, కాళకో లోహితకతో సువిదూరదూరే’’తి తస్సపి వేయ్యాకరణేన అసన్తుట్ఠో ‘‘అత్థి పన, భో, అఞ్ఞోపి కోచి కింసుకదస్సావీ, యేన కింసుకో దిట్ఠపుబ్బో’’తి? పుచ్ఛిత్వా, ‘‘అత్థి పచ్ఛిమద్వారగామే అసుకో నామా’’తి వుత్తే తమ్పి ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి. స్వాస్స ఫలితకాలే దిట్ఠత్తా అత్తనో దస్సనానురూపేన ‘‘ఓచిరకజాతో ఆదిన్నసిపాటికో’’తి ఆహ. ఫలితకాలస్మిఞ్హి కింసుకో ఓలమ్బమానచీరకో వియ అధోముఖం కత్వా గహితఅసికోసో వియ చ సిరీసరుక్ఖో వియ చ లమ్బమానఫలో హోతి. సో ‘‘అయం పురిమేహి విరుద్ధం ఆహ, న సక్కా ఇమస్స వచనం గహేతు’’న్తి తస్సపి వేయ్యాకరణేన అసన్తుట్ఠో ‘‘అత్థి పన, భో, అఞ్ఞోపి కోచి కింసుకదస్సావీ, యేన కింసుకో దిట్ఠపుబ్బో’’తి? పుచ్ఛిత్వా, ‘‘అత్థి ఉత్తరద్వారగామే అసుకో నామా’’తి వుత్తే తమ్పి ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి. సో అస్స సఞ్ఛన్నపత్తకాలే దిట్ఠత్తా అత్తనో దస్సనానురూపేన ‘‘బహలపత్తపలాసో సన్దచ్ఛాయో’’తి ఆహ. సన్దచ్ఛాయో నామ సంసన్దిత్వా ఠితచ్ఛాయో.

సో ‘‘అయమ్పి పురిమేహి విరుద్ధం ఆహ, న సక్కా ఇమస్స వచనం గహేతు’’న్తి తస్సపి వేయ్యాకరణేన అసన్తుట్ఠో తం ఆహ, ‘‘కిం ను ఖో, భో, తుమ్హే అత్తనోవ ధమ్మతాయ కింసుకం జానాథ, ఉదాహు కేనచి వో అక్ఖాతో’’తి? కిం, భో, మయం జానామ? అత్థి పన మహానగరస్స మజ్ఝే అమ్హాకం ఆచరియో వేజ్జపణ్డితో, తం నిస్సాయ అమ్హేహి ఞాతన్తి. ‘‘తేన హి అహమ్పి ఆచరియమేవ ఉపసఙ్కమిత్వా నిక్కఙ్ఖో భవిస్సామీ’’తి తస్స సన్తికం ఉపసఙ్కమిత్వా తం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. వేజ్జపణ్డితో తేన సద్ధిం సమ్మోదిత్వా, ‘‘కేనత్థేన ఆగతోసి భద్రముఖా’’తి పుచ్ఛి. రోగేనమ్హి, అయ్య, ఉపద్దుతో, భేసజ్జం మే కథేథాతి. తేన హి, భో, గచ్ఛ, కింసుకరుక్ఖం ఛిన్దిత్వా సోసేత్వా ఝాపేత్వా తస్స ఖారోదకం గహేత్వా ఇమినా చిమినా చ భేసజ్జేన యోజేత్వా అరిట్ఠం కత్వా పివ, ఏతేన తే ఫాసుకం భవిస్సతీతి. సో తథా కత్వా నిరోగో బలవా పాసాదికో జాతో.

తత్థ మహానగరం వియ నిబ్బాననగరం దట్ఠబ్బం. వేజ్జపణ్డితో వియ సమ్మాసమ్బుద్ధో. వుత్తమ్పి చే తం ‘‘భిసక్కో సల్లకత్తోతి ఖో, సునక్ఖత్త, తథాగతస్సేతం అధివచనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి (మ. ని. ౩.౬౫) చతూసు ద్వారగామేసు చత్తారో వేజ్జన్తేవాసికా వియ చత్తారో దస్సనవిసుద్ధిపత్తా ఖీణాసవా. పచ్చన్తవాసీ పఠమపురిసో వియ పఞ్హపుచ్ఛకో భిక్ఖు. పచ్చన్తవాసినో చతున్నం వేజ్జన్తేవాసికానం కథాయ అసన్తుట్ఠస్స ఆచరియమేవ ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛనకాలో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో చతున్నం దస్సనవిసుద్ధిపత్తానం ఖీణాసవానం కథాయ అసన్తుట్ఠస్స సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛనకాలో.

యథా యథా అధిముత్తానన్తి యేన యేనాకారేన అధిముత్తానం. దస్సనం సువిసుద్ధన్తి నిబ్బానదస్సనం సుట్ఠు విసుద్ధం. తథా తథా ఖో తేహి సప్పురిసేహి బ్యాకతన్తి తేన తేనేవాకారేన తుయ్హం తేహి సప్పురిసేహి కథితం. యథా హి ‘‘కాళకో కింసుకో’’తి కథేన్తో న అఞ్ఞం కథేసి, అత్తనా దిట్ఠనయేన కింసుకమేవ కథేసి, ఏవమేవ ఛఫస్సాయతనానం వసేన దస్సనవిసుద్ధిపత్తఖీణాసవోపి ఇమం పఞ్హం కథేన్తో న అఞ్ఞం కథేసి, అత్తనా అధిగతమగ్గేన దస్సనవిసుద్ధికం నిబ్బానమేవ కథేసి.

యథా చ ‘‘లోహితకో ఓచిరకజాతో బహలపత్తపలాసో కింసుకో’’తి కథేన్తోపి న అఞ్ఞం కథేసి, అత్తనా దిట్ఠనయేన కింసుకమేవ కథేసి, ఏవమేవ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధవసేన చతుమహాభూతవసేన తేభూమకధమ్మవసేన దస్సనవిసుద్ధిపత్తఖీణాసవోపి ఇమం పఞ్హం కథేన్తో న అఞ్ఞం కథేసి, అత్తనా అధిగతమగ్గేన దస్సనవిసుద్ధికం నిబ్బానమేవ కథేసి.

తత్థ యథా కాళకకాలే కింసుకదస్సావినోపి తం దస్సనం భూతం తచ్ఛం న తేన అఞ్ఞం దిట్ఠం, కింసుకోవ దిట్ఠో, ఏవమేవ ఛఫస్సాయతనవసేన దస్సనవిసుద్ధిపత్తస్సాపి ఖీణాసవస్స దస్సనం భూతం తచ్ఛం, న తేన అఞ్ఞం కథితం, అత్తనా అధిగతమగ్గేన దస్సనవిసుద్ధికం నిబ్బానమేవ కథితం. యథా చ లోహితకాలే ఓచిరకజాతకాలే బహలపత్తపలాసకాలే కింసుకదస్సావినోపి తం దస్సనం భూతం తచ్ఛం, న తేన అఞ్ఞం దిట్ఠం, కింసుకోవ దిట్ఠో, ఏవమేవ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధవసేన చతుమహాభూతవసేన తేభూమకధమ్మవసేన దస్సనవిసుద్ధిపత్తస్సాపి ఖీణాసవస్స దస్సనం భూతం తచ్ఛం, న తేన అఞ్ఞం కథితం, అత్తనా అధిగతమగ్గేన దస్సనవిసుద్ధికం నిబ్బానమేవ కథితం.

సేయ్యథాపి, భిక్ఖు రఞ్ఞో పచ్చన్తిమం నగరన్తి ఇదం కస్మా ఆరద్ధం? సచే తేన భిక్ఖునా తం సల్లక్ఖితం, అథస్స ధమ్మదేసనత్థం ఆరద్ధం. సచే న సల్లక్ఖితం, అథస్స ఇమినా నగరోపమేన తస్సేవత్థస్స దీపనత్థాయ ఆవిభావనత్థాయ ఆరద్ధం. తత్థ యస్మా మజ్ఝిమపదేసే నగరస్స పాకారాదీని థిరాని వా హోన్తు దుబ్బలాని వా, సబ్బసో వా మా హోన్తు, చోరాసఙ్కా న హోన్తి, తస్మా తం అగ్గహేత్వా ‘‘పచ్చన్తిమం నగర’’న్తి ఆహ. దళ్హుద్ధాపన్తి థిరపాకారం. దళ్హపాకారతోరణన్తి థిరపాకారఞ్చేవ థిరతోరణఞ్చ. తోరణాని నామ హి పురిసుబ్బేధాని నగరస్స అలఙ్కారత్థం కరీయన్తి, చోరనివారణత్థానిపి హోన్తియేవ. అథ వా తోరణన్తి పిట్ఠసఙ్ఘాటస్సేతం నామం, థిరపిట్ఠసఙ్ఘాటన్తిపి అత్థో. ఛద్వారన్తి నగరద్వారం నామ ఏకమ్పి హోతి ద్వేపి సతమ్పి సహస్సమ్పి, ఇధ పన సత్థా ఛద్వారికనగరం దస్సేన్తో ఏవమాహ. పణ్డితోతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో. బ్యత్తోతి వేయ్యత్తియేన సమన్నాగతో విసదఞాణో. మేధావీతి ఠానుప్పత్తికపఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ మేధాయ సమన్నాగతో.

పురత్థిమాయ దిసాయాతిఆదిమ్హి భూతమత్థం కత్వా ఏవమత్థో వేదితబ్బో – సమిద్ధే కిర మహానగరే సత్తరతనసమ్పన్నో రాజా చక్కవత్తి రజ్జం అనుసాసతి, తస్సేతం పచ్చన్తనగరం రాజాయుత్తవిరహితం, అథ పురిసా ఆగన్త్వా ‘‘అమ్హాకం, దేవ, నగరే ఆయుత్తకో నత్థి, దేహి నో కిఞ్చి ఆయుత్తక’’న్తి ఆహంసు. రాజా ఏకం పుత్తం దత్వా ‘‘గచ్ఛథ, ఏతం ఆదాయ తత్థ అభిసిఞ్చిత్వా వినిచ్ఛయట్ఠానాదీని కత్వా వసథా’’తి. తే తథా అకంసు. రాజపుత్తో పాపమిత్తసంసగ్గేన కతిపాహేయేవ సురాసోణ్డో హుత్వా, సబ్బాని వినిచ్ఛయట్ఠానాదీని హారేత్వా, నగరమజ్ఝే ధుత్తేహి పరివారితో సురం పివన్తో నచ్చగీతాదిరతియా వీతినామేతి. అథ రఞ్ఞో ఆగన్త్వా ఆరోచయింసు.

రాజా ఏకం పణ్డితం అమచ్చం ఆణాపేసి – ‘‘గచ్ఛ కుమారం ఓవదిత్వా, వినిచ్ఛయట్ఠానాదీని కారేత్వా, పున అభిసేకం కత్వా, ఏహీ’’తి. న సక్కా, దేవ, కుమారం ఓవదితుం, చణ్డో కుమారో ఘాతేయ్యాపి మన్తి. అథేకం బలసమ్పన్నం యోధం ఆణాపేసి – ‘‘త్వం ఇమినా సద్ధిం గన్త్వా సచే సో ఓవాదే న తిట్ఠతి, సీసమస్స ఛిన్దాహీ’’తి. ఇతి సో అమచ్చో యోధో చాతి ఇదం సీఘం దూతయుగం తత్థ గన్త్వా దోవారికం పుచ్ఛి – ‘‘కహం, భో, నగరస్స సామి కుమారో’’తి. ఏస మజ్ఝేసిఙ్ఘాటకే సురం పివన్తో ధుత్తపరివారితో గీతాదిరతిం అనుభోన్తో నిసిన్నోతి. అథ తం దూతయుగం గన్త్వా అమచ్చో తావేత్థ, ‘‘సామి, వినిచ్ఛయట్ఠానాదీని కిర కారేత్వా సాధుకం రజ్జం అనుసాసా’’తి ఆహ. కుమారో అసుణన్తో వియ నిసీది. అథ నం యోధో సీసే గహేత్వా, ‘‘సచే రఞ్ఞో ఆణం కరోసి, కర, నో చే, ఏత్థేవ తే సీసం పాతేస్సామీ’’తి ఖగ్గం అబ్బాహి. పరిచారకా ధుత్తా తావదేవ దిసాసు పలాయింసు. కుమారో భీతో సాసనం సమ్పటిచ్ఛి. అథస్స తే తత్థేవ అభిసేకం కత్వా సేతచ్ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా ‘‘సమ్మా రజ్జం అనుసాసాహీ’’తి రఞ్ఞా వుత్తం యథాభూతవచనం నియ్యాతేత్వా యథాగతమగ్గమేవ పటిపజ్జింసు. ఇమమత్థం ఆవికరోన్తో భగవా ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయా’’తి ఆహ.

తత్రిదం ఓపమ్మసంసన్దనం – సమిద్ధమహానగరం వియ హి నిబ్బాననగరం దట్ఠబ్బం, సత్తరతనసమన్నాగతో రాజా చక్కవత్తి వియ సత్తబోజ్ఝఙ్గరతనసమన్నాగతో ధమ్మరాజా సమ్మాసమ్బుద్ధో, పచ్చన్తిమనగరం వియ సక్కాయనగరం, తస్మిం నగరే కూటరాజపుత్తో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో కూటచిత్తుప్పాదో, కూటరాజపుత్తస్స ధుత్తేహి పరివారితకాలో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో పఞ్చహి నీవరణేహి సమఙ్గికాలో, ద్వే సీఘదూతా వియ సమథకమ్మట్ఠానఞ్చ విపస్సనాకమ్మట్ఠానఞ్చ, మహాయోధేన సీసే గహితకాలో వియ ఉప్పన్నపఠమజ్ఝానసమాధినా నిచ్చలం కత్వా చిత్తగ్గహితకాలో, యోధేన సీసే గహితమత్తే ధుత్తానం దిసాసు పలాయిత్వా దూరీభావో వియ పఠమజ్ఝానమ్హి ఉప్పన్నమత్తే నీవరణానం దూరీభావో, ‘‘కరిస్సామి రఞ్ఞో సాసన’’న్తి సమ్పటిచ్ఛితమత్తే విస్సట్ఠకాలో వియ ఝానతో వుట్ఠితకాలో, అమచ్చేన రఞ్ఞో సాసనం ఆరోచితకాలో వియ సమాధినా చిత్తం కమ్మనియం కత్వా విపస్సనాకమ్మట్ఠానస్స వడ్ఢితకాలో, తత్థేవస్స తేహి ద్వీహి దూతేహి కతాభిసేకస్స సేతచ్ఛత్తఉస్సాపనం వియ సమథవిపస్సనాకమ్మట్ఠానం నిస్సాయ అరహత్తప్పత్తస్స విముత్తిసేతచ్ఛత్తుస్సాపనం వేదితబ్బం.

నగరన్తి ఖో భిక్ఖు ఇమస్సేతం చాతుమహాభూతికస్స కాయస్స అధివచనన్తిఆదీసు పన చాతుమహాభూతికస్సాతిఆదీనం పదానం అత్థో హేట్ఠా విత్థారితోవ. కేవలం పన విఞ్ఞాణరాజపుత్తస్స నివాసట్ఠానత్తా ఏత్థ కాయో ‘‘నగర’’న్తి వుత్తో, తస్సేవ ద్వారభూతత్తా ఛ ఆయతనాని ‘‘ద్వారానీ’’తి, తేసు ద్వారేసు నిచ్చం సుప్పతిట్ఠితత్తా సతి ‘‘దోవారికో’’తి, కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖన్తేన ధమ్మరాజేన పేసితత్తా సమథవిపస్సనా ‘‘సీఘం దూతయుగ’’న్తి. ఏత్థ మహాయోధో వియ సమథో, పణ్డితామచ్చో వియ విపస్సనా వేదితబ్బా.

మజ్ఝే సిఙ్ఘాటకోతి నగరమజ్ఝే సిఙ్ఘాటకో. మహాభూతానన్తి హదయవత్థుస్స నిస్సయభూతానం మహాభూతానం. వత్థురూపస్స హి పచ్చయదస్సనత్థమేవేతం చతుమహాభూతగ్గహణం కతం. నగరమజ్ఝే పన సో రాజకుమారో వియ సరీరమజ్ఝే హదయరూపసిఙ్ఘాటకే నిసిన్నో సమథవిపస్సనాదూతేహి అరహత్తాభిసేకేన అభిసిఞ్చితబ్బో విపస్సనావిఞ్ఞాణరాజపుత్తో దట్ఠబ్బో. నిబ్బానం పన యథాభూతసభావం అకుప్పం అధికారీతి కత్వా యథాభూతం వచనన్తి వుత్తం. అరియమగ్గో పన యాదిసోవ పుబ్బభాగవిపస్సనామగ్గో, అయమ్పి అట్ఠఙ్గసమన్నాగతత్తా తాదిసోయేవాతి కత్వా యథాగతమగ్గోతి వుత్తో. ఇదం తావేత్థ ధమ్మదేసనత్థం ఆభతాయ ఉపమాయ సంసన్దనం.

తస్సేవత్థస్స పాకటీకరణత్థం ఆభతపక్ఖే పన ఇదం సంసన్దనం – ఏత్థ హి ఛద్వారూపమా ఛఫస్సాయతనవసేన దస్సనవిసుద్ధిపత్తం ఖీణాసవం దస్సేతుం ఆభతా, నగరసామిఉపమా పఞ్చక్ఖన్ధవసేన, సిఙ్ఘాటకూపమా చతుమహాభూతవసేన, నగరూపమా తేభూమకధమ్మవసేన దస్సనవిసుద్ధిపత్తం ఖీణాసవం దస్సేతుం ఆభతా. సఙ్ఖేపతో పనిమస్మిం సుత్తే చతుసచ్చమేవ కథితం. సకలేనపి హి నగరసమ్భారేన దుక్ఖసచ్చమేవ కథితం, యథాభూతవచనేన నిరోధసచ్చం, యథాగతమగ్గేన మగ్గసచ్చం, దుక్ఖస్స పన పభావికా తణ్హా సముదయసచ్చం. దేసనాపరియోసానే పఞ్హపుచ్ఛకో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితోతి.